Lietuviškų ir tarptautinių fonetikos terminų sinonimija

Gita KAZLAUSKAITĖ Wileński Uniwersytet Pedagogiczny LITEWSKICH IR SYNONIMIA MIĘDZYNARODOWYCH TERMINÓW FONETYCZNYCH W niniejszym artykule omawia się rozpowszechnienie jednego, wyodrębnianego ze względu na pochodzenie, typu XX a. terminów synonimicznych w poszczególnych pracach z zakresu fonetyki oraz tendencje rozwojowe. iš Materiał badawczy zebrano na podstawie najważniejszych specjalistycznych studiów fonetycznych oraz prac językoznawczych tego ar stulecia, w których w taki czy inny ir sposób poruszane są zagadnienia fonetyki". Mówiąc o ir synonimii litewskich terminów międzynarodje owych, mamy ir na myśli ir terminy jednowyrazowe i złożone. Należy dodać, że do terminów międzynarodowych zalicza się tu hybrydy, tj. ir terminy, ar jų których człony ir zawierają ir elementy międzynarodowe i litewskie. W tym względzie można wyróżnić następujące du typy synonimii terminów jednowyraz1) owych: synonimia ir litewskiego terminu międzynarodowego (np.: sambalsis || hiatas), 2) synonimia litewskieir go terminu-hybrydy (np.: miękkość |palatalność). W terminach złożonych synonimiczne mogą być człony główne (wyrazy określane) lub człony zależne (określenia). Analogicznie do terminów jednowyrazowych można tu wyróżnić synonimię litewskiego terminu międzynarodowego ir (np.: upodobnienie samogłosek ||asymilacja samogłosek, samogłoska miękka ||samogłoska palatalna), a także synonimię hybrydy terminu ir litewskiego (np.: fonetyczna samogłoskowość ||fonetyczny wokalizm, spółgłoska welarna ||spółgłoska palatalna). Be to, występują ir takie przypadki synonimii ir litewskich terminów międzynarodowych, gdy szereg synonimiczny mų tworzą terminy o różnej budowie, na przykład termin jednowyrazowy ||termin dwuwyrazowy (degeminacja ||opuszczenie spółgłos- ! Wykaz źródeł i skróty ir podano na końcu artykułu. Liczby rzymskie ki oznaczają tom, arabskie — stronę. Najczęściej — odnotowuje się pierwsze użycie terminu w źródle. 25 mas), termin jednowyrazowy ||termin trzywyrazowy (afrykanta || czysty dwugłos spółgłoskowy), termin dwuwyrazowy|| termin trójwyrazowy (metateza spółgłosek|| przestawienie miejscami spółgłosek). Nawiasem mówiąc, samo pojęcie synonimii zarówno w językoznawstwie ogólnym, jak i w terminologii rozumiane jest niejednoznacznie. Obok synonimów używa się także terminu ir dubletów. Czasami oba te terminy są rozumiane jako synonimy: „Terminami — synonimicznymi (dubletami) du ar nazywa się kilka terminów oznaczajątą cych samo pojęcie“ (TD, 9). Rosyjska językoznawczyni O. Achmanowa nie utożsamia tych ir terminów z terminami dubletami (tripletami ir itd.) nazywa słowa, które „łączy szczególna więź terminologiczna z tym su samym obiektem naukowym. Dlatego uważa się je za słowa ne jako takie, lecz jedynie w o konsekwencji niemożności dostrzeżenia różnicy między oznaczanymi przez nie obiektami” (Achmanowa 1969: 13). Zdaniem językoznawczyni te dublety są błędnie nazywane synonimami. Ta rozbieżność poglądów wiąże się z pojęciem su synonimów ir absolutnych prostych. W języku ogólnym za synonimy absolutne uważa się „te synonimy, których znaczenia są identyczne. Ze względu na identyczność znaczenia nazywa się je również dubletami” (Jakaitienė 1980: 51). Proste są „te synonimy, których jedno lub kilka ar znaczeń jest absolutnie ne identycznych, a o pozostałe tylko zbliżone“ (Jakaitienė 1980: 52). W terminologii można mówić tylko o synonimach absolutnych (dubletach). Synonimiczne terminy omawianego typu niewątpliwie należy uznać za synonimy absolutne, czyli dublety. Jų znaczenia są identycz- — ne, różni się tylko forma wyrazu. Zanim zaczniemy mówić o synonimicznych terminach fonetycznych omawianego typu, warto krótko omówić samo pojęcie fonetyki. We ir współczesnym językoznawstwie niemal powszechnie przyjmuje się pogląd, że dźwięki mowy bada nauka o fonetyce (w szerokim znaczeniu), składająca się z dwóch względnie samodzielnych dziedzin: fonetyki czystej („wąskiej”) i iš fonologii ir (DLKG 15; Pakerys 1995: 5; Girdenis 1995: 23). Jako część fonologii zwykle wyróżnia się prozodię (DLKG 15, Gaivenis, Keinys 1990: 163). Morfonologię uważa się za dziedzinę pośrednią, łączącą fonologię i morfologię ir (DLKG 17). Zatem pod tym względem należy wyróżnić terminy: fonetyki czystej, fonologii, prozodii i ir morfonologii. 26 Iš łącznie badano w zakresie terminó1700 w. Tą o zmienności terminów oznaczających samo 300 pojęcie świadczy ponad wierszy synonimów, iš jų 173 wiersze (55,1%) należy zaliczyć do ir typu synonimii litewskich terminów międzynarodowych lub hybryd?. Terminy czystej fonetyki stanowią około 5296 (905 jedn.) wszystkich terminów fonetyki, jų wśród 170 niemal wierszy synonimów. Do synonimii omawianego typu 94 należy wiersz synonimów (5696). W XX a. pierwszej połowieje ji nie była szczególnie częsta. Nieco więcej takich terminów synonimicznych znajduje się tylko K. Būgi ir M. Durio pracach, np.: afrikata BRR III 168||spółgłoska złożona BRR III 631, ujednolicenie samogłosek BRR II 492||asymilacja samogłosek BRR II 492, fonetyka BRR II 217|| fonetyka BRR I 408, samogłoska zaokrąglona DKP 94||samogłoska labializowana miękka 94, samogłoska DKP DKP 126||samogłoska palatalna DKP 126 ir itd. XX a. w połowie ir drugiej połowy, zaczynając E. Począwszy od prac fonetycznych Mikalauskaitė, ir a skończywszy na „Gramatyce współczesnego języka litewskiego”, znacznie przybyło synonimicznych terminów omawianego typu. E. W pracach fonetycznych Mikalauskaitė 23 znaleziono następujące szeregi synonimicznych terminów, np.: akomodacija MFD 67 ||prisiderinimas MFD 67, diftongoidas MFD 59 ||netikrasis dvibalsis drugorz59, ędny dyftong MFD MFD 55 ||dyftong sekundarny zbitka 55, spółgłoskowa MFD MFD 33||hiat MFD 33 ir itp. Nie unika synonimicznych terminów tego typu ir A. Pakerys (15 szeregi synonimów), np.: afrykata PF 175||czysta zbitka spółgłoskowa PF 175, samogłoska zdwójkowana PF 67||samogłoska dyftongizowana PF 67, miękkość PF 100||palatalność PF 100, półsamogłoska PF 94 ||sonant PF 96 ir itp. A. W pracach Girdenisa (16 synonimia omawianego typu w szeregach synonimów najczęściej pojawia się dlatego, że „W fonologii” ir W „Teoretycznych podstawach ta fonologii” sama koncepcja jest nazywana niejednolicie, np.: samogłoska mruczana GF 6 ||zredukowana („mruczana”) * Dla porównania można przedstawić dane ilościowe dotyczące innych typów synonimii: synonimia litewskich — 84 terminów szereg (26,8%), synonimów synonimia terminów międzynarodowych lub hybryd — 57 szereg synonimów (18,1%). 27 samogłoska GFP 88, spółgłoska międzywyrazowa GFP 116 ||interwokaliczna spółgłoska GF 83 i in. W „Gramatyce języka litewskiego” (autorka rozdziału „Fonetyka®” V. Vaitkevičiūtė) ir W „Gramatyce współczesnego języka litewskiego” (autorzy rozdziału „Fonologia” K. Garšva ir A. Girdenis, „Zjawisk morfonologicznych” — A. Girdenis) tego typu synonimów również nie unika się w szeregu synonimów), (25 np.: degeminacja LKG I 115||opuszczenie spółgłoski LKG I 115, dyftong LKG 1 57||dyftong LKG 1 57, zmiękczenie DG 48||depalatalizacja DG 48, spółgłoska podniebienna LKG I 57 ||spółgłoska guturalna LKG 1 71, trójgłoska DG 22||triftong DG 22 ir itp. Rozprzestrir zenienie się synonimiczności litewskich terminów międzynarodowych (lub hybrydów) w drugiej połowie można uzasadnić XX a. samym rozwojem fonetyki, który zrodził potrzebę nowych lo terminów. W częstych przypadkach przejmowano terminy już używane za granicą albo poszukiwano litewskich odpowiedników dla używanych terminów. Terminy fonologiczne stanowią około 1996 (320 jedn.) wszystkich terminów iš jų fonetycz50 nych, w szeregach synonimów. Pierwsze litewskie prace z zakresu fonologii ukazały się dopiero w latach XX a. siedemdziesiątych. Zatem ir terminy fonologicziš ne w zasadzie są używane tylko w pracach z drugiej połowy wieku. Terminologia fonologii litewskiej jest najbardziej rozwinięta A. w „Fonologii” Girdenisa, „Teoretycznych podstawach fonologii”, ir w „Gramatyce współczesnego języka litewskiego”. Tutaj używa się około 230 terminów, tj. 2/3 wszystkich terminów fonologicznych. W terminologii ir fonologii jako fonetyki czystej wyróżniają się synonimiczne terminy omawianego typu, (25 szeregi synonimów — 45%), np.: funkcja rozgraniczająca funkcja PF 9, GF 20|| delimitatywna PF 9, GF 20, miękka fonema spółgłoskowa GF 168||neutralizacja fonemu spółgłoskowGF 168, ej zębowej MFD 67 ||wymiana spółgłosek pozycja 67, neutralizacji MFD GF 98 ||pozycja słaba GF 98, cecha dystynktywna PF 9, DG 15||cecha dystynktywna PF 9, DG 15 ir itd. Chociaż monografia poświęcona ir specjalnie teoretycznym i metodologicznym problemom prozodii ukazała się dopiero XX a. w dziewiątej dekadzie (A. Pakerys. „Prozodia ogólnego języka litewskieg- (1982)), o”, jednak tymi zagadnieniami interesowano się już od połowy XIX a. wieku, o jednocześnie ir 28 tworzono terminy na określenie pojęć z tej dziedziny. W analizowanych pracach ogółem stosuje się około 400 terminów prozodycznych, tj. około 2396 wszystkich terminów fonetycznych, wśród nich niemal 60 szeregów synonimicznych (tego typu —27). Synonimia terminów litewskich i międzynarodowych lub hybryd w terminologii prozodycznej bardziej rozpowszechniła się w drugiej połowie XX wieku. Z pierwszej połowy stulecia warto wymienić tylko kilka takich terminów synonimicznych, stosowanych w pracach K. Būgi, M. Durysa i J. Žiugždy (7 szeregów synonimicznych), np.: akūt BRR III 45 || akcent inicjalny BRR III 45, dźwięczność ŽG 12||ton sylaba akcentowana ŽG 12, DKP 158||akcentuojamas skiemuo DKP 158, tvirtapradumas BRR III 45||akūtinumas BRR III 45 kt. ir Później przybyło terminów synonimicznych tego typu (18 (szeregów synonimów), np.: akut PF 319, LKG I 128||znak prawoskrętny PF 319, LKG I 128, ekstensja GF 193||akcent kontynuacyjny GF 193, akcent GF 173||akcent GF 173, ilościowy PF 313, GF 175, LKG I 127 ||akcent kwantytatywny PF 313, GF 175, LKG I 127, korepcija GF 193 ||intonacja nagła GF 193, prozodia samorzutna GFP 216 ||prozodia niefunkcjonalna GFP 216 i in. Chociaż badanie zjawisk morfonologii nie jest bezpośrednim przedmiotem fonetyki (i fonologii), fonetycy i fonolodzy często muszą opierać się na ir prawidłowościach morfonologii. W badanych ir źródłach używa się około terminów morfonologicziš nych, tj. so 100 około 6% wszystkich terminów fonetycjų znych, wśród 30 których znajduje się wiele szeregów synonimicznych. Do typu ir litewskich terminów międzynarodowych lub hybryd należy 28 zaliczyć szeregi synonimiczne (tj. więcej niż np.: 9096), afereza LKG I 118|| zanik spółgłoski LKG I 118, dysymilacja LKG 1 93||upodobnienie dźwięków LKG I 94, epenteza DKP 129||powstanie samogłoski połączenie 129, DKP DKP 124||ściągnięcie DKP 124||kontrakcja metateza 124, bliska DKP metateza 131||, „kontaktu DKP“ DKP 131 ir itp. Synonimia terminów morfonologicznych omawianego typu wyróżnia się szeregami synonimów, które tworzą człony o różnej budowie (tego rodzaju są 26 szeregi synonimów z 28). | Z tego, co iš powiedziano, wynika zatem, że synonimia litewskich terminów ir międzynarodowych jest chyba najbardziej rozpowszechniona spośród wszystkich iš typów terminów synonimicznych wyróżnianych ze względu na pochodzenie. Porównując XX a. początek ir pa29 końca wynika, że przypadków takiej synonimii stale przybywa. Tendencja ta prawdopodobnie utrzyma się również w przyszłości, ponieważ obecnie rozwój nauk, w tym także fonetyki, przebiega bardzo szybko. Do Litwy w pierwszej kolejności docierają terminy międzynarodowe, tutaj poszukuje się dla nich odpowiedników, a w użyciu najczęściej podaje się oba warianty. Źródła BRR — Būga K. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1958. T. 1; Vilnius, 1959.T. 2; Vilnius, 1961. T.-3. DG — Gramatyka współczesnego języka litewskiego /red. V. Ambrazas. Wilno, 1994. DKP —Durys M. Podstawy nauki o języku. Kowno, 1929. GF —Girdenis A. Fonologia. Wilno, 1981. GFP —Girdenis A. Teoretyczne podstawy fonologii. Wilno, 1995. LKG —Gramatyka języka litewskiego | red. nacz. K. Ulvydas. Wilno, 1965; T:1. MFD —Mikalauskaitė E. Prace z zakresu fonetyki języka litewskiego. Wilno, 1975. PF —Pakerys A. Fonetyka ogólnego języka litewskiego. Wilno, 1986. ŽG —Žiugžda J. Gramatyka języka litewskiego. Kowno, 1966. T. 1. Literatura 1. Achmanova 1969 —Axmanosa O. Crogapv nuneeucmuseckux mepmunos. Mocksa. 2. DLKG —Gramatyka współczesnego języka litewskiego /red. V. Ambrazas. Wilno, 3. Gaivenis, Keinys 1990 —Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych. Wilno. 4. Girdenis 1997, 1995 —Girdenis A. Teoretyczne podstawy fonologii. Wilno. 5. Jakaitienė 1980 —Jakaitiene E. Leksykologia języka litewskiego. Wilno. 6. Pakerys 1995 —Pakerys A. Fonetyka litewskiego języka ogólnego. Wilno. 7. TD —Praca terminologiczna. Wilno, 1973. SYNONIMIA LITEWSKICH I MIĘDZYNARODOWYCH TERMINÓW FONETYCZNYCH Streszczenie W artykule przeanalizowano synonimię litewskich i międzynarodowych terminów fonetycznych XX* wieku. Hybrydy uznaje się za jeden z typów terminów międzynarodowych. Uwzględniono terminy jednowyrazowe i złożone. 30 Najczęściej występujący typ synonimii of is Terminy litewskie i międzynarodowe. Takie szeregi 173 synonimiczne stanowią - około 55 procent wszystkiof ch synonimicznych terminów fonetycznych. If we porównując początek i koniec wieku, zauważylibof yśmy, że 20“ liczba we takich synonimów stale rośnie. of is Najprawdopodobniej tendencja ta utrzyma się w przyszłości, in ponieważ rozwój nauk zachodzi szybko. Pojawiają of się terminy is międzynarodowe to Litwa pierwsza. Są one stopniowo zmieniane w Litewskie odpowiedniki, ale obie wersje są utworami fonetycznymi. in Gita KAZLAUSKAITE Otrzymano 2000 11 06 Wileński Uniwersytet Pedagogiczny Wydział Lituanistyki Katedra Językoznawstwa Litewskiego ul. T. Szewczenki 31 LT-2009, Wilno 31