Tarptautinis botanikos nomenklatūros kodeksas ir lietuvių terminologija

MIĘDZYNARODOWY KODEKS NOMENKLATURY BOTANICZNEJ I TERMINOLOGIA LITEWSKA Obecnie nauka zna około 300 000 gatunków organizmów kopalnych i około 1 800 000 gatunków organizmów żyjących, wśród nich około 400 000 gatunków stanowią tradycyjnie nazywane rośliny, tj. glony, mszaki, paprotniki, rośliny kwiatowe, porosty itd. (Kutorga 1997: 7). W miarę rozszerzania badań odnajduje się, opisuje i nazywa organizmy wcześniej nieznane nauce. Tak więc nomenklaturze botanicznej stawia się wysokie wymagania w zakresie nadawania roślinom nowych nazw oraz regulowania użycia nazw już istniejących taksonów' . Nazwy roślin pomagają zdobywać wiedzę o jednej czy innej roślinie, jej właściwościach i wykorzystaniu na potrzeby człowieka. Nomenklatura botaniczna ma szczególne znaczenie dla podtrzymywania międzynarodowej komunikacji naukowej, pomaga zachować jedność i stałość naukowych nazw roślin. Tylko kierując się tymi samymi standardami nomenklatury, wszyscy botanicy mogą używać tych samych jednoznacznych nazw dla tego samego taksonu. Bez stabilnych i powszechnie przyjętych naukowych nazw roślin komunikacja naukowa stałaby się niemożliwa. Począwszy od czasów starożytnych, a później w średniowieczu i epoce renesansu, w nauce coraz bardziej zaczęła dominować łacina, która była dogodna dla międzynarodowej komunikacji naukowców. Pisano dzieła naukowe z różnych dziedzin, tworzono terminologię botaniczną i nazwy roślin. Tradycja ta przetrwała do naszych czasów. Łacińskie nazwy roślin są niezbędne w dziełach naukowych i specjalistycznych; tylko je uważa się za właściwą terminologię, natomiast terminy w językach narodowych — tylko za warianty narodowe. Dzięki wysiłkom botaników systematyków stworzono i stale doskonalono zasady nomenklatury, stanowiące podstawę kodeksów nomenklatury (Codex nomenclaturae). Obecnie w biologii stosuje się następujące kodeksy nomenklatury organizmów żywych: 1. Międzynarodowy kodeks nomenklatury botanicznej. ' Takson (gr. taxis — układ, uporządkowanie) — jednostka systematyczna (gatunek, rodzaj, rodzina, klasa, typ) (BTZ 1965: 438). 130 2. Międzynarodowy kodeks nomenklatury roślin uprawnych.? 3. Międzynarodowy kodeks nomenklatury zoologicznej. 4. Międzynarodowy kodeks nomenklatury bakterii. Nomenklatura wirusów opiera się nie na formalnym kodeksie, lecz na zbiorach zasad. Kodeksy te mają wiele podobieństw (podstawę wszystkich stanowią numerowane zasady i zalecenia; aby systematycy mogli łatwiej zrozumieć wymagania zasad i zaleceń, w kodeksach przedstawiono wiele konkretnych przykładów), lecz różnią się terminologią kodeksów, procedurami nomenklatorycznymi oraz trybem ich przyjmowania. Taka sytuacja w biologii powoduje pewne problemy, dlatego Międzynarodowa Unia Nauk Biologicznych dąży do ujednolicenia terminów stosowanych w poszczególnych dziedzinach i stosowanych procedur nomenklatorycznych oraz do opracowania jednego wspólnego kodeksu nomenklatury biologicznej, którym w przyszłości mogliby kierować się wszyscy biolodzy. W Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa można znaleźć trzy wydane w języku rosyjskim Międzynarodowe kodeksy nomenklatury botanicznej (dalej w tekście TBNK). Najstarszy z nich wydano w 1959 r. (kodeks ten przyjęto na VIII Międzynarodowym Kongresie Botaników w Paryżu w 1954 r.). Wydanie z 1974 r. przygotowano na podstawie materiałów XI Kongresu Botaników, który odbył się w Seattle w 1969 r.; trzeci kodeks wydano w 1980 r. (przyjęto go na XII Międzynarodowym Kongresie Botanicznym, który odbył się w 1975 r. w Leningradzie (obecnie Sankt Petersburg)). Biblioteka Narodowa nie posiada wydań wcześniejszych ani najnowszych kodeksów. (Te trzy kodeksy posiada również Biblioteka Akademii Nauk.) Laboratorium Flory i Geobotaniki Instytutu Botaniki posiada obecnie najnowszy na Litwie TBNK, wydany w języku angielskim w 1994 r. w Königsteinie (Niemcy) (International Code of Botanical Nomenclature (Tokyo Code)). Kodeks ten został przyjęty i zatwierdzony na XV Kongresie Botaników w Jokohamie i jest nazywany „Kodeksem tokijskim”. ? Wydany w 1969 r. w języku rosyjskim Międzynarodowy kodeks nomenklatury roślin uprawnych został szczegółowo omówiony przez J. Klimavičiusa (który poddał analizie lingwistycznej motywację nadawania nazw odmianom, morfologię nazw, transliterację i tłumaczenie, a także zapis w cudzysłowie i wielkimi literami) (Zob. Kalbos kultūra 37, 26—33). 3 W Instytucie Botaniki można również zapoznać się z najnowszym Kodeksem nomenklatury roślin uprawnych (International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP or Cultivated Plant Code)). UC, 1995. 131 Za inicjatora TBNK uważa się szwajcarskiego botanika A. P. de Candolle’- a, który jako pierwszy opracował zbiór zasad nomenklatury (Lois de la Nomenclature Botanigue). W swojej pracy ustalił on ważne zasady i reguły (np. zasadę pierwszeństwa publikacji nazw; takson może mieć tylko jedną prawidłową nazwę itd.). Zbiór tych zasad nomenklatury został zatwierdzony w 1867 r. na Międzynarodowym Kongresie Botaników w Paryżu. W 1900 r. w Paryżu odbył się kolejny kongres botaników, który oficjalnie uważa się za pierwszy; później kongresy organizowano co pięć–sześć lat. Począwszy od zasad A. P. de Candolle’- a, obecnie wydano już 15 redakcji kodeksu. Dla wygody kodeksy nazywa się nazwami miast, w których odbywały się kongresy botaników. Ostatnie międzynarodowe kongresy botaników odbyły się: w 1981 r. w Sydney (Australia), w 1987 r. w Berlinie (Niemcy), w 1993 r. w Jokohamie (Japonia) oraz w 1999 r. w St. Louis (USA). W niniejszym artykule szerzej omówiono tak zwany kodeks tokijski. Przy opracowywaniu każdego nowego kodeksu dąży się do tego, aby był on jak najdokładniejszy i najdoskonalszy. Każdy kodeks jest poprawiany i uzupełniany, lecz zmiany nie są radykalne; najczęściej precyzuje się jedynie punkty poszczególnych artykułów (można się o tym przekonać, porównując na przykład kodeksy z Seattle z 1974 r. i z Leningradu z 1980 r.; różnią się one jedynie poprawkami poszczególnych artykułów). Większych zmian dokonano dopiero podczas XV Kongresu Botaników, który odbył się w Japonii w 1993 r. W celu zapewnienia stabilności nomenklatury botanicznej kongres zalecił, aby nie zmieniać utrwalonych nazw taksonów; zalegalizowano nowy termin phylum, który może być używany jako synonim terminu divisio (lit. dział). Od stycznia 2000 r. nowe nazwy taksonów są rejestrowane w placówkach Międzynarodowego Towarzystwa Taksonomii Roślin, które również gromadzą banki danych o nowo opisanych roślinach oraz o zmienionych nazwach taksonów. Placówki te udzielają informacji o wykazach lub opisach taksonów. Oficjalny tekst TBNK jest wydawany w języku angielskim, francuskim i niemieckim, po czym poszczególne państwa tłumaczą go na języki narodowe. Na język litewski nie przetłumaczono żadnego kodeksu, nasi botanicy i terminolodzy muszą korzystać z kodeksów rosyjskich lub angielskich. Zasadami TBNK muszą kierować się wszyscy naukowcy używający zwyczajowych nazw roślin lub tworzący nowe 132 nazwy naukowe roślin. Bez wątpienia zasady te opierają się wyłącznie na powszechnym i dobrowolnym porozumieniu naukowców i nie mają statusu ustaw, ale naukowcy nieprzestrzegający zasad są zazwyczaj ignorowani w środowisku naukowym: Przy opracowywaniu TBNK zwykle pracuje nad nim około 100 botaników z różnych krajów. Jest to duża i owocna praca, ponieważ każdy badacz nie musi już indywidualnie tworzyć nowych nazw. Główną rolę w wydawaniu TBNK odgrywa Międzynarodowe Towarzystwo Taksonomii Roślin, w którym działają odrębne komitety podzielone według grup roślin. Za najwyższy autorytet, z którego imieniem drukowany jest TBNK, uważa się Międzynarodowy Kongres Botaniczny. Poszczególne komitety nomenklatury pracują w sekcjach, w których rozpatruje się propozycje dotyczące udoskonalenia kodeksu. Decyzje podjęte w sekcjach proponuje się zatwierdzić na plenarnym posiedzeniu kongresu. Wszystkie komitety nomenklatury tworzą Komisję Nomenklatury Botanicznej Międzynarodowej Unii Nauk Biologicznych. Jak zbudowana jest KNBM? Każdy kodeks rozpoczyna się preambułą, w której stwierdza się, że botanika wymaga dokładnego i prostego systemu nomenklatury, na którym mogliby się opierać botanicy wszystkich krajów. W KNBM nazwy roślin podaje się według taksonów. Nie czyni się tego dlatego, że chce się ukazać ich cechy lub historię. Celem KNBM jest pokazanie metod, za pomocą których na podstawie taksonów można tworzyć nazwy jednostek systematyki roślin. Stosując odpowiednie metody i zachowując stałe wzorce, unika się błędnych i bezsensownych nazw, które w nauce o roślinach powodowałyby jedynie zamieszanie. Przy tworzeniu nazw inne kryteria (np.: brzmienie nazwy, całkowita poprawność gramatyczna, szacunek dla osoby, która opisała nowy gatunek itp.) uważa się za mniej ważne. Podstawą systemu nomenklatury botanicznej jest sześć zasad, które stanowią pierwszą część TBNK (zasady przedstawiono bezpośrednio po preambule): 1. Nomenklatura botaniczna jest niezależna od nomenklatury zoologicznej i bakteriologicznej. TBNK stosuje się jednakowo do wszystkich taksonów roślin zarówno żywych, jak i kopalnych. 2. Nazwy taksonów tworzy się na podstawie typów nomenklatorycznych. 133 3. Nomenklatura taksonów opiera się na zasadzie pierwszeństwa publikacji. 4. Każdy takson może mieć tylko jedną poprawną nazwę naukową. 5. Naukowe nazwy taksonów muszą być koniecznie łacińskie. 6. Zasady nomenklatury wchodzą w życie po ich przyjęciu. Drugą część TBNK stanowią zasady i zalecenia (rekomendacje). Najważniejsze postanowienia zasad i zaleceń są przedstawiane w oddzielnych numerowanych artykułach. Zasady są powszechnie obowiązujące. Ich celem jest wprowadzenie w nomenklaturze botanicznej ścisłego porządku w nazywaniu grup taksonów. Nazwy sprzeczne z którąkolwiek zasadą są kategorycznie odrzucane. Nie ma obowiązku ścisłego przestrzegania postanowień przedstawionych w sekcjach zaleceń. Pomagają tworzyć dokładniejsze i jaśniejsze nazwy. Jeżeli któraś z nazw roślin nie odpowiada twierdzeniom zawartym w zaleceniach, nie można jej odrzucić, jednak taka nazwa nie może już służyć jako przykład przy tworzeniu innych nazw. TBNK obfituje w przykłady ilustrujące zasady i zalecenia. W zasadach wskazuje się, że każda odrębna roślina powinna należeć do określonego taksonu, które różnią się rangą i zakresem. Taksony o węższym zakresie mają niższą rangę; im szerszy zakres taksonu, tym wyższa ranga. W TBNK wyróżnia się siedem głównych rang taksonów (królestwo, dział, klasa, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek) oraz pięć rang drugorzędnych (plemię, sekcja, odmiana i forma). W ten sposób, z wyjątkiem roślin kopalnych, każdy gatunek należy do jakiegoś rodzaju, rodzaj — do rodziny, rodzina — do rzędu itd. Podstawową jednostką systematyki jest gatunek, jednostką wyższą od niego jest rodzaj. Do jednego rodzaju może należeć od jednego do kilkudziesięciu gatunków. W razie potrzeby liczbę rang można zwiększyć, dodając do wymienionych terminów przedrostek po- (łac. sub-), np.: podklasa (subclassis), podrodzina (subfamilia), podrodzaj (subgenus), podgatunek (subspecies) itd. Dalej w kodeksie osobnymi numerami wyróżniono artykuły, w których określono, jak tworzy się jednostki systematyki roślin. Przyrostki i końcówki nazw wielu taksonów są standaryzowane, dlatego na ich podstawie można dokładnie ustalić, do którego taksonu należy nazwa rośliny. W zasadach TBNK wskazano, że nazwy gatunków (Species) składają się z tworów binarnych, utworzonych z nazwy rodzaju i określenia gatunkowego, np. 134 określenia gatunkowego, np. : Anemone nemorosa (zawilec gajowy), Callendula officinalis (nagietek lekarski). Nazywanie gatunków roślin dwoma łacińskimi słowami zaproponował w XIII w. szwedzki przyrodnik Karol Linneusz. Nazwa rodzaju po łacinie zawsze jest pisana wielką literą, a epitet gatunkowy —małą. Jeżeli w tekście pełna nazwa gatunku została już raz wymieniona, w dalszej części można ją skrócić, pozostawiając tylko pierwszą literę nazwy rodzaju (jeżeli nie powoduje to dwuznaczności), np. : A. nemorosa, C. officinalis. Epitety gatunkowe mogą pochodzić z najróżniejszych źródeł i oznaczać jakąś morfologiczną lub anatomiczną cechę rośliny (np.: Plantago lanceolata —babka lancetowata), kolor (np.: Viola tricolor —fiołek trójbarwny), wielkość (np.: Arctium minus —łopian mniejszy), zapach (np.: Anthoxathum odoratum —tomka wonna), smak (np.: Ranunculus acris —jaskier ostry), właściwości lecznicze lub ekologiczne (np.: Betonica officinalis —bukwica lekarska), czas wzrostu lub kwitnienia (np.: Primula veris —pierwiosnek lekarski) itp. Nazwy rodzajów (Genus) po łacinie wyrażane są w liczbie pojedynczej, w mianowniku, np. : Rosa (róża), Stellaria (gwiazdnica). Nazwy rodzajów wybiera się na podstawie różnych kryteriów: według cech wyróżniających roślinę (np.: Fumaria —dymnica; łac. fumus —dym; sok rośliny piecze w oczy jak dym), według podobieństwa do innych obiektów (np.: Gladiolus —mieczyk; łac. gladius —miecz; liście są podobne do miecza), według źródeł mitologicznych lub antycznych (np.: Mentha —mięta; w mitologii greckiej nimfa Minthe została przemieniona w miętę), według nazwisk naukowców (np.: Dahlia —dalia; Andreas Dahl —szwedzki profesor botaniki) itd. TBNK pozwala swobodnie tworzyć nazwy, czerpiąc słowa z najróżniejszych źródeł, wymaga jedynie, aby miały formy łacińskie. Nazwy rodzin (Familia) mają łacińską końcówkę -aceae, np. : Rosaceae (różowate- ). Nazwy rzędów (Ordo) mają łacińską końcówkę -ales, np. : Polygonales (rdestowce). Aby nazwa taksonu była dokładna, obok niej podaje się nazwisko autora i bibliografię, w której po raz pierwszy publicznie opublikowano daną nazwę. Cytowanie autorów i bibliografii nie jest częścią naukowej nazwy taksonu, jednak nadaje nazwie precyzję nomenklatoryczną. Za autora nazwy uważa się osobę, która po raz pierwszy publicznie opublikowała naukową nazwę taksonu. Cytowane nazwisko autora podaje się bezpośrednio po nazwie taksonu, np. : Phylicidia, P. boliviensis, P. sovediiformis (Miller Argoviensis, Flora, 63: 286 (1880)). Jak widać z podanego przykładu, data opublikowania nazwy taksonu jest zapisywana w nawiasach; czasami, jak w tym przykładzie, podaje się również inne dane bibliograficzne (tytuł publikacji, numer, stronę). Nazwisko autora może być skracane, 135 np. (L.) — Linneusz (Linnaeus). Międzynarodowy kodeks nomenklatury botanicznej stanowi podstawę pracy botaników wszystkich krajów. Oto na przykład wydane w całości w 1980 r. sześciotomowe dzieło Flora Litewskiej SRR. Opisano w nim wszystkie rośliny 129 rodzin występujące na Litwie. Jest to w przybliżeniu ujednolicona terminologia, rozpatrywana w latach 1966–1972 przez Komisję Słownika Botanicznego, której przewodniczył J. Dagys. We florze Litewskiej SRR rośliny klasyfikuje się według systemu filogenetycznej klasyfikacji A. Englera, a nowe nazwy są uzgodnione z najnowszą literaturą oraz wymaganiami TBNK. W wymienionej publikacji rośliny klasyfikuje się i opisuje na podstawie powszechnie przyjętych rang taksonów: działy dzielą się na klasy, te — na rodziny, rodziny — na rodzaje, rodzaje — na podrodzaje, a te ostatnie — na poszczególne gatunki. Najmniejsze jednostki systematyki opisane we florze Litewskiej SRR (np. podrodzaje, podgatunki, podrodziny itp.) najczęściej nie mają litewskich odpowiedników, ponieważ takie rangi są zwykle stosowane w specjalistycznej literaturze naukowej i naukowcom wystarcza sama nazwa łacińska. Nomenklatura nazw litewskich nie została zalegalizowana oficjalnym kodeksem, jednak, jak widać, opiera się na pewnych zasadach TBNK i regułach języka litewskiego. W porównaniu z terminologią innych dziedzin nauki litewskie terminy botaniczne są tworzone systematycznie. Dąży się tutaj do oznaczania jednostek jednej rangi za pomocą derywatów jednego typu lub typów pokrewnych, np.: derywatami na -ūnai nazywa się działy, na -ainiai — klasy, na -žiedžiai — podklasy, na -iečiai — rzędy, na -iniai — rodziny; dział pušūnai (Pinophyta- ), klasa pušainiai (Pinatae), rząd pušiečiai (Pinales), rodzina pušiniai (Pinaceae), pušis (Pinus) — rodzaj, sibirinė pušis (Pinus sibirica) — gatunek. Jak widać z przedstawionych przykładów, ogólna struktura litewskich nazw gatunków różni się od struktury łacińskich nazw gatunków. W łacińskich nazwach gatunków pierwszym członem jest nazwa rodzaju, natomiast w litewskich — określenie gatunkowe. Istnieje tylko kilka wyjątków, np. : 136 skrzyp pstry (Eguisetum prarense), brzoza karłowata (Betula nana) itd. Pochodzenie litewskich nazw rodzajów jest bardzo różnorodne. Jedne nazwy zostały zaczerpnięte z żywego języka, inne przetłumaczone z języków łacińskiego lub greckiego itd. W żywym języku rodzaj może mieć kilka, a nawet kilkanaście nazw (synonimów), na przykład konwalia majowa (Convalaria majalis) w Miežiškiai (rejon poniewieski) nazywana jest łzą zająca, w Darbėnai (rejon kretyngski) — uchem zająca, w Kłajpedzie — kozią bródką, w Poniewieżu — dzwoneczkami itd. I odwrotnie — tą samą nazwą w jednej gwarze może być nazywana jedna roślina, a w innej — inna, np.: w gwarze birżajskiej nazwą „serduszka” określa się okazałe serduszko (Dicentra spectabilis); w Kazitiškis (rejon ignaliński) tak nazywa się parnasję błotną (Parnassia palustris), a w Okmianie — pieprzycę (Thlaspi) i tobołki polne (Capsela bursa pastoris). Jednak w literaturze naukowej każda roślina ma tylko jedną zatwierdzoną nazwę. Terminologia systematyki roślin różni się od terminologii innych dziedzin nauki ścisłą jednolitością taksonów. Nasi botanicy zauważają, że niektóre rośliny (zwłaszcza niedawno introdukowane na Litwie) nie mają jeszcze litewskich nazw. Ich tworzenie jest kontynuowane, ale śmiało można stwierdzić, że litewska terminologia botaniczna jest spójna, systematyczna i odpowiada wymaganiom TBNK. LITERATURA BTŽ – Słownik terminów botanicznych. Red. J. Dagys. Wilno, 1965, 438. Gaivenis K. 1958: Nazwy roślin i rodzajów Litwy. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego: Problemy kultury języka naukowego i terminologii 24, 165-178. International Code of Botanical nomenclature (Tokyo Code), Kėnigstein, 1994. Klimavičius J. 1975: Lingwistyczne podejście do nomenklatury odmian. —Kultura języka 37, 26-33.. Kutorga E. Nomenklatura botaniki i mikologii, Wilno, 1997. Flora Litewskiej SRR, Wilno, 1959-1980. Veličkienė A. Leksykon mitologii antycznej, Kowno, 1995. Aurelija GENELYTĖ Aurelija GENELYTĖ Otrzymano 2001 10 16 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno 137