Antano Vileišio (1856–1919) medicinos mokslo darbai ir jų terminija

Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ Instituut voor de Litouwse taal MEDISCHE WETENSCHAPPELIJKE WERKEN VAN ANTANAS VILEIŠIS (1856–1919) EN HUN TERMINOLOGIE Het artikel bespreekt een van de vele terreinen waarop arts A. Vileišis actief was: het populariseren van medische kennis in de pers, dat wil zeggen enkele opvallende kenmerken van de medische terminologie in de door hem geschreven en vertaalde boekjes en artikelen. Antanas Vileišis was een van de meest vooraanstaande Litouwse maatschappelijke leiders in Vilnius van het einde van de 19e eeuw tot de eerste twee decennia van de 20e eeuw, „een van de meest volhardende en consequente bevorderaars van het Litouwse karakter in het verpoolste Vilnius en in de hele streek” (Aničas 1992: 59). Nadat hij hoger onderwijs had gevolgd aan de medische faculteit van de Universiteit van Moskou, verhuisde hij in 1898 naar Vilnius en zette hij zich onvermoeibaar in voor de Litouwse cultuur, het onderwijs en de wetenschap. A. Vileišis sloot zich onmiddellijk actief aan bij de Litouwse nationale heroplevingsbeweging en werd een van de ijverigste leden en/of oprichters van talrijke Litouwse culturele en wetenschappelijke instellingen in Vilnius: de Litouwse onderlinge-hulpvereniging van Vilnius (1904), destijds de eerste legale vereniging in Litouwen; de Dviklos-broederschap van de apostelen van Vilnius, die streed voor de rechten van de Litouwse taal in de kerken van Vilnius; het Comité voor het onderwijs in de Litouwse taal (1906); de Litouwse onderwijsvereniging „Aušra” van Vilnius (1907); de Litouwse Wetenschappelijke Vereniging (1907); en de Litouwse vereniging voor hulp aan oorlogsslachtoffers (1914). Ook was hij oprichter en beschermheer van opvanghuizen en scholen: het dagopvanghuis voor Litouwse arme kinderen (1905), de tweede Litouwse klassenschool van Vilnius (1907) en de vereniging van Litouwse dienstmeisjes van Sint-Nicolaas in Vilnius (1906) (Aničas 1992: 60–63; 1999: 88–127, 130–154, 177–179, 233–235, 251–309, 312–326). „Er was geen enkel terrein van het Litouwse culturele leven in Vilnius,” schrijft historicus J. Aničas, „waar A. Vileišis niet actief was” (Aničas 1992: 63). Het was dan ook niet voor niets dat „Jonas Vileišis het gezin van zijn broer een ‘echt nest van het Litouwse karakter’ noemde, ‘waar alle Litouwers uit Vilnius samenkwamen – zowel leken als geestelijken, seminaristen en vrijdenkers, rijken en armen – en ook iedereen die tijdelijk in Vilnius verbleef. In zijn huis kon iedereen te weten komen wat de Litouwers deden en hoe de bevordering van het Litouwse karakter verliep.” 84 „Velen kregen hulp bij het vinden van werk of een baantje, velen kregen ondersteuning, werden gevoed en vonden onderdak” (Aničas 1999: 80). Ook de beroepspraktijk van A. Vileišis was zeer breed en veelzijdig. Hij werkte als arts in het zevende medische en sanitaire district van Vilnius en had daarnaast een privépraktijk (Aničas 1999: 52–53). De 220 medische boeken in het Russisch, Pools, Duits en Frans in de persoonlijke bibliotheek van de arts, zo getuigt „de catalogus, van zijn voortdurende inspanningen om zich in de nieuwste medische wetenschappelijke ontwikkelingen te verdiepen en zijn vakbekwaamheid te vergroten” (Aničas 1999: 52). A. Vileišis nam actief deel aan de activiteiten van de Medische Vereniging van Vilnius, was een van de organisatoren van de artsensectie van deze vereniging en werkte in de Commissie voor Geneeskunde en Farmacologie (1911) en de Sectie voor Artsen en Apothekers (1911), die van plan was „een medisch en farmaceutisch tijdschrift uit te geven, Litouwse medische en farmaceutische terminologie samen te stellen en de geneeskrachtige planten van Litouwen en de volksgeneeskunde te bestuderen” (Aničas 1999: 302). Door het uitbreken van de oorlog werden deze plannen echter niet verwezenlijkt. In latere jaren leidde hij de Medische Sectie (1915) en was hij een van de oprichters van de Litouwse Vereniging voor Sanitaire Hulp (1918); dankzij zijn inspanningen werd in Vilnius een Litouws ziekenhuis opgericht (Aničas 1999: 57, 61, 302, 321–323, 341–343). A. Vileišis paste het in Rusland ingevoerde standaardregister voor patiëntregistratie aan het Litouws aan, dat wil zeggen, hij maakte het geschikt „voor de praktijk van een Litouwse arts door Litouwse kolomtitels te bedenken: ‘Nr. Nr. op volgorde’, ‘Maand en dag’, ‘Voornaam en achternaam’, ‘Waarvandaan’, ‘Ziekte’, ‘Behandeling’. ‘Dit waren al stappen in de richting van een Litouwse terminologie voor de artsenpraktijk’” (Aničas 1999: 50). Ruimdenkend, democratisch en tolerant behandelde hij mensen van verschillende nationaliteiten en had hij bijzonder veel mededogen met „mensen die door armoede waren getroffen. Hij behandelde hen gratis en gaf hun bovendien geld om medicijnen te kopen en hun voedsel aan te vullen” (Aničas 1999: 50). Vooral moet worden benadrukt dat A. Vileišis in de pers enorm veel educatief werk verrichtte door kennis over geneeskunde en hygiëne te populariseren. Hij begon te schrijven op aansporing van zijn broer Petras. „Zijn geschriften, die mensen aanspoorden belangstelling te krijgen voor medische kennis en hygiëne en hun sanitaire cultuur bevorderden, vormden een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van het Litouwse onderwijs tijdens de nationale heropleving. De mensen kregen voor het eerst zo veel broodnodige, populaire kennis over de natuur, geneeskunde en hygiëne” (Aničas 1999: 62). A. Vileišis begon zijn werk echter niet op onontgonnen terrein, maar zette het reeds ingezette werk op het gebied van de medische wetenschap voort. „Totdat het geschreven woord zich ruimer onder onze massa’s verspreidde,” schrijft dr. K. Grinius, 85 – de belangrijkste factoren voor het verspreiden en in stand houden van medische kennis waren – de traditionele volksgeneeskunde, met bepaalde bijgeloven, de kerk, de overheid, de school en de plaatselijke intelligentsia” (Grinius 1922: 3), hoewel de invloed van de laatste twee gering was. Als de eerste boeken die „over de gezondheid van de mens handelen” beschouwt K. Grinius de volgende boekjes: Hasselbergas. Pamokinimas apie užauginimą vaikų, iš vokiškos į lietuvišką kalbą pergulde Krizionas Lovynas (1782) (Bibliografija 1969: 120) en K. Stravinskis. Regulas dėl skarbavų žmonių, kaip savi reik užleikti nuog choler as, ir kaip greytey ratuvoti prastoms naminioms lekarstoms … [Uit het Russisch vertaald door K. Ugianskis] (1848) (Bibliografija 1969: 377, 422); dit laatste was het eerste Litouwse boek dat in Kaunas werd gedrukt. Verder moeten de Kalendoriai (1846–1878) van L. Ivinskis worden genoemd, waarin medische artikelen in een rubriek werden gepubliceerd onder de titel Gidimas žmonių nuog nekuriun ligun. Later verschenen er meer kalenders (bijv. Lietuviškas „Aušros“ kalendorius, Lietuviškas kalendorius, Lietuviškos kalendros, Lietuviškos kalendros su abrozais, Lietuvos ūkininkų kalendorius) (Bibliografija 1985: 689–694, 697–710, 713–718) en kranten (Kuršaitis’ Keleivis vanaf 1849), „waarin het een en ander op het gebied van de populaire geneeskunde werd gedrukt” (Grinius 1922: 4). Als uitgangspunt van waaruit „op dit gebied een grotere beweging begint” beschouwt dr. K. Grinius de tijd van Aušros, toen er meer publicaties (boekjes en artikelen) over geneeskunde verschenen en „dr. J. Basanavičius, ingenieur P. Vileišis, de studentenverenigingen van Warschau en Moskou, dr. A. Vileišis en de Amerikaanse Vereniging van Vaderlandslievenden aan het werk gingen” (Grinius 1922: 4). In 1883 verscheen het medische boekje Ligonių Prietelius. Kelerodys visiems tiems, kurie prie atsirandanczių Ligų patys savo pirmąją Pagalbą prisiteikti nor (Grinius 1922: 19), en in 1886 verscheen in Tilsit Svarbiausios žmonių ligos van Petras Nėris. In een latere editie van dit boekje (1906) staat dr. Mikols als auteur vermeld. „De biografen van Antanas Vileišis stellen dat dr. Mikols het pseudoniem van A. Vileišis is en dat hij dit boekje heeft samengesteld” (Bibliografija 1988: 304). J. Petronis schrijft echter dat Svarbiausias žmonių ligas door Petras Vileišis is geschreven op basis van de geschriften van Julijušas Genčas en Kazimieras Prošinskis, terwijl A. Vileišis de speciale redacteur van deze uitgave was (Petronis 1992: 79). A. Vileišis schreef en vertaalde dus uit andere talen, of schreef op basis van het werk van andere auteurs, 25 populair-medische boekjes: Ką daryti, 86 kad sveiki būtume ir ilgai gyventume (1895, II leid. – 1905), Pratamės moterims, kurios nori būti sveikos (1899, II leid. – 1906), Trumpi šneka apie limpancias ligas ir kaip nuo jų apsiginti? (1901, II leid. – 1906), Kaip apsireiškia gyvastis žmogaus kūne? (1902), F. Esmarch. Pirmoji pagalba nelaiminguose atsitikimuose (1903), S. A. Knopf. Džiova ir kova su ja (1903), Apie blogąją ligą arba sifilį (prancus) (1904), Apie cholerą ir kaip nuo jos apsisaugoti (1905, II leid. – 1915), Kaip užsilaikyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą (1906), Difteritas (1907), Cholera ir kova su ja (1907), I. Tarchanov. Rūgštasai pienas (1907), Naminis gydytojas (1908, II patais. leid. – 1924) (Lietuvių enciklopedijoje pabrėžta, kad „ši knyga tuo metu buvo laikoma pačia geriausia lietuvių kalba“ (Lietuvių enciklopedija 1966: 81)), B. Oks. Raupų čiepijimas (1908), Kaip reikia užlaikyti sveikos ir sergančios akys (1910), Apie geriamojo vandens švarumą sodžiuose (1912), Apie lisnikus (1912), Oras ir klimatas ir jų svarbumas žmogaus sveikatai (1913, II leid. – 1914), Limpamosios ligos ir kaip nuo jų išsisaugoti? (1915). A. Vileišio darbai buvo ypač populiarūs ir skaitomi. A. Vileišis schreef ook actief voor de pers. In Litouwse periodieken Vilniaus žinios, Šaltinis, Tėvynės sargas, Žemdirbys, Lietuvos aidas en andere publiceerde hij meer dan 100 artikelen over uiteenlopende medische, hygiënische en sanitaire kwesties; veel daarvan verschenen als vervolgartikelen en werden uitgegeven als afzonderlijke boekjes (die al zijn genoemd). De overgrote meerderheid van de artikelen ging over hygiëne (bijv. Vaisių vertenybės iš pusės higienos; Žiemos drabužiai iš higienos pusės; Kaip privalo seni žmonės žiemą užlaikyti savo sveikatą; Ką valgyti žiemą?; Pieno higiena; Dantys ir jų higiena; Švarumas kaip vaistas perspėti ligas; Apie geriamojo vandens švarumą sodžiuose; Apie maudymąsi atlapame ore; Kas tai yra higiena?; Apie oro vertybę sveikatai; Saulės šviesos vertybė sveikatai ir kt.) en besmettelijke ziekten (bijv. Apie cholerą ir kaip nuo jos apsisaugoti; Skarlatina; Difteritas; Džiova, jos priežastys ir išsiplėtojimas; Kaip apsisaugoti nuo užkrėtimo piktoja šiltine; Tikrieji raupai (raupės); Džuma (maras), jos ženklai ir perspėjančios ją priemonės; Apie drugio ligą; Apie niežus; Kruvinoji: (Dizenterija); Sibiro žaizda: (Karbunkulas); Apie pasiutimo ligą; Rožė; Niežai; Kas yra influenca ir iš ko ji atsiranda?; Pavojingiausioji vaikų liga, viešpataujanti vasaros metu; Kaip apsieiti su ligoniu, vidurių šiltine susirgusiu? enz.). 87 A. Vileišis ondertekende zijn boekjes en artikelen vaak met pseudoniemen en pseudoniemen in verkorte vorm, bijvoorbeeld A. V., D-as A. V., Dr. A. V., D-as F. Antaniukas, D-ras A. V. enzovoort, misschien om dezelfde reden als zijn broer, ingenieur P. Vileišis, die eveneens veel pseudoniemen gebruikte en dit deed „...om de Russische overheid te laten zien dat die boekjes niet het werk van één persoon waren, maar van velen” (Aničas 1993: 104–105). Over de boekjes van A. Vileišis verschenen in zowel de Litouwse als de Amerikaanse pers uiteenlopende reacties en beoordelingen; de meeste waren gunstig. De Amerikaans-Litouwse krant Vienybė lietuvninkų schreef over het boekje Kaip apsireiškia gyvasis žmogaus kūne?: „De uiteenzetting is naar het zich laat aanzien goed <…>. De auteur probeert de terminologie aan te passen aan het Litouws en gaat daarbij soms zelfs te ver: het menselijk skelet, of kūnakau[lį] (zoals men moet aannemen), noemt de auteur „giltinė”, terwijl dat woord ons juist alleen doet denken aan iets abstracts, laten we zeggen – iets verzonnens en sprookjesachtigs. De afbeeldingen zijn zeer duidelijk gereproduceerd (in totaal 33) en het hele boekje leest gemakkelijk, zelfs met plezier” (Aničas 1999: 66). De inhoud van het boekje Pirmoji pagelba nelaiminguose atsitikimuose „is zeer nuttig en begrijpelijk samengesteld, zodat ieder mens, ook iemand met weinig onderwijs, de aanwijzingen in het boekje kan benutten. De taal is mooi en helder <…>” (Aničas 1999: 66). Dr. K. Grinius beoordeelde het boekje Kaip užsilaikyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą als „een nuttig boek om kennis over hygiëne te verspreiden” (Grinius 1922: 11), terwijl dr. P. Avižonis schreef dat het „een aanbevolen boek om te lezen” was (Avižonis 1909: 9). Over Pratarmes moterims, kurios nori būti sveikos sprak dr. K. Grinius als over „vrijwel het enige verloskundige boekje” (Grinius 1922: 18). Er waren ook kritische opmerkingen. Zo uitte een auteur die met de initiaal L. ondertekende (J. Aničas schrijft in zijn boek dat dit dr. K. Grinius was; zie Aničas 1999: 65) scherpe kritiek op de taal van het boekje Trumpi šneka apie limpancias ligas ir kaip nuo jų apsiginti (1901): „<…> de taal van dat boekje is moeilijk; er komen vaak niet-Litouwse constructies in voor. Daardoor wordt het nog moeilijker te begrijpen wat de schrijver wil zeggen. Soms is het zelfs voor iemand die vertrouwd is met de taal waarin wij schrijven niet gemakkelijk de woorden van de schrijver te ontwarren” (Varpas 1902: 45). Bovendien verwijt de auteur hem dat er in het boekje nogal wat niet-toegelichte woorden zijn blijven staan die in de spreektaal niet worden gebruikt, en voegt hij eraan toe dat „de kennis van de schrijver niet overal overeenkomt met de medische wetenschap 88 lu“ (Varpas 1902: 45). Ir savo recenziją užbaigia žodžiais: „apskritai imant, šita knygutė daktarui V. A. nepasisekė“ (Varpas 1902: 46). Tačiau apie kalbamos knygelės antrąjį leidimą (1906) teigiamai atsiliepė Vilniaus žinių laikraštis: „Mūsų laikuose taip išsiplatino visokios užkrečiamos ligos, jog jeigu toliaus neatkreiptum atydžios į šią svarbią mūsų nelaimę, tai ne per tolimoje ateityje išmirtumėm kaip musės žiemą. Autorius, kaip gydytojas, gerai viską permanydamas, geisdamas atitolinti tokį pavojų ir negalėdamas visur ypatišką savo pagalbą parodyti, parengė šią knygelę, idant kiekvienas žmogus, perskaitęs ją, save ir kitus pasergėti galėtų“ (Aničas 1999: 65). Naast de genoemde werken ter popularisering van de medische wetenschap had A. Vileišis het plan opgevat een populair natuurhistorisch werk te schrijven. Daarvan getuigt het bewaard gebleven „287 pagina’s tellende typoscript Gamtos istorija. Zoologija. Botanika. Mineralogija. Sutaisyta pagal Vl. M. Kazlauską D-ro A. V. 1904“, maar „het manuscript omvat alleen de zoölogie“ (Aničas 1999: 69). A. Vileišis stelde ook het boekje Kas tai yra dirbama žemė? Kaip ji atsirado, kokie yra jos skyriai ir kaip juos pažinti?: Dėl naudos gaspadorių ūkininkų samen, dat in 1901 in Tilžė werd uitgegeven. Bij het doornemen van de meeste boekjes en artikelen van A. Vileišis vallen enkele belangrijke zaken op. Ten eerste gebruikt de auteur weinig termen van vreemde herkomst (met inbegrip van hun synoniemen en varianten) waarvoor geen Litouwse equivalenten bestaan, bijvoorbeeld: artrėtizmas Vž 1905 (53)1; čepčius Ka 1902, Pp 1903 / čiapčius Dz 1903 (vgl. čepčius (Pools czepiec, Wit-Russisch чэпец) 4. „vet op de buik, vetschort“ LKŽ II 1969); fluksija2 Ng 1908, Ng 1924; gangrena Pp 1903; gemorojai (hemorojai) Ng 1908, Ng 1924 / hemorojus Vž 1908 (192) / gemorojus Vž 1908 (176); hypokandrija Vž 1905 (192) / hypochondrija Ku 1906 / hypokondrija Ku 1906 / ipochondrija Vž 1908 (176); histerija Ku 1906, Ng 1924 / hysterija Ng 1908; influenza Ku 1906, 1 De cijfers tussen haakjes geven de nummers van de periodieken aan. 2 In het Litouwse woordenboek is dit woord niet opgenomen. In Naminiame gydytojuje, waaruit de term is overgenomen, wordt de aldus aangeduide ziekte slechts in enkele zinnen beschreven: er wordt vermeld dat het een hoofdziekte is, waarvan „tandbederf en tocht de oorzaak zijn“ (Ng 1924: 43), en er wordt kort aangegeven hoe ze moet worden behandeld. 89 Ng 1908, Ng 1924 / influenza Ll 1915, Ts 1918 (7, 34) / enfluença Ts 1918 (34); jedra Tš 1901, Ng 1908, Š 1909 (25), Ž 1909 (1), Ll 1915, Ng 1924 / tymai Tš 1901, Dž 1903, Ab 1904, Ng 1908, Ng 1924 / jadra Dž 1903, Š 1910 (3), Ll 1915, Ts 1918 (34) / tymai (jedra) Vž 1907 (217), Ts 1918 (7) / jedra (odra) Š 1909 (10) / adra Ng 1924 (vgl. ²adra (Pools odra) „tymai, jedra“ LKŽ I 1968); kaltūnas Kd 1905, Vž 1905 (19); kolera Kd 1895, Tš 1901, Š 1911 (5), Al 1912, Ag 1912, Ts 1917 (1, 2), Ts 1918 (4, 5) / cholera Ach 1905, Kd 1905, Vž 1905 (77, 173), Ku 1906, Vž 1907 (93, 125, 126), Ng 1908, Vž 1908 (96, 159), Ž 1909 (2), Š 1911 (1), Ok 1913, Š 1913 (28, 32), Ng 1924; migrena Ng 1908, Ng 1924; nervozai Ng 1908, Ng 1924; podagra Ts 1918 (4), Ng 1924; skleroze Ts 1918 (4); škar latina Tš 1901, Pp 1903, Dž 1903, Ab 1904, Vž 1907 (218), Ll 1915 / karai Tš 1901, Dž 1903, Vž 1907 (218), Ng 1908 (vgl. ²karai (Pools kor) 3, „skarlatina“ LKŽ V 1959) / skarlatina Ng 1908, Ž 1909 (1, 2), Š 1909 (25), Š 1910 (3), 18, 46), Š 1911 (5), Ll 1915 / škarlatina (karai) Ng 1924 / skarlatina Ll 1915; škorbutas Ku 1906 / skorbutas Š 1911 (30) / skur mun tas Š 1911 (30); trachoma Ll 1915, Ts 1918 (11), Ng 1924. Soms wordt naast een Litouwse term tussen haakjes de Latijnse benaming gegeven, bijvoorbeeld: alkūnių kaulai of rankų šeivos (stabis – ulna, radius) Pp 1903; baltkraujigė (leukaemia) Ka 1902; baltligė (chlorosis) Ka 1902; blauzdakaulis (stipinas – tibiae fibulae) Pp 1903; cholerina (cholera infantum) Ku 1906; gailusis n at ras (lot. natrum causticum) Ll 1915; išberiamoji šiltinė (Typhus exanthematicus) Ll 1915; kaspininiai arba juostiniai lisnikai (cestodes) Al 1912; kerpės (soov aphthae) Ng 1908; kokliušas, didysis kosulys, Lat. Pertussis arba Tussis convulsiva Ll 1915; kul(k)štymas (pedis) Pp 1903; melinasis akmenėlis (cuprum sulfuricum) Ll 1915; mentės kaulas (scapula) Pp 1903; odos išbėrimas (lot. scrophuloderma) Dž 1903; paprasti žmogaus lisnikai (ascari lumbricoides) Al 1912; pasikartojanti šiltinė (Lot. Febris recurrens) Ll 1915; petkaulis (clavicula) Pp 1903; raupės, raupai (Lot. Variola vera) Ll 1915; rietkaulis (os femoris) Pp 1903; smagenų uždegimas (Meningitis cerebrospinalis epidemica) Ll 1915; vidurių šiltinė (lot. Typhus abdominalis) Ll 1915; žąsta (os humeri) Pp 1903. Soms gebruikt A. Vileišis alleen de Latijnse benaming, wellicht omdat hij geen Litouws equivalent heeft gevonden om het bedoelde medische begrip aan te duiden; zo schrijft hij over tuberculosis miliaris dat dit „een ziekte is die zo het hele lichaam aantast“ 90 lotyniškai“ Dž 1903, o odos džiova, „žinoma lot. vardu lupus“ Dž 1903. Andere termen van vreemde herkomst die hij in zijn werk gebruikt, hebben Litouwse equivalenten (sommige zelfs twee), die meestal ernaast tussen haakjes worden vermeld, bijvoorbeeld: bronchos (gerklės šakelės) Vž 1908 (97); dantų pasta (tepalas) Vž 1907 (218); dantų smagenų (dėsų) uždegimas Ng 1924; dezinfekcija (naikinimas) Š 1909 (10); dieta (užsilaikymas nuo valgio) Vž 1907 (126); epidemija (ligos siautimas) Ng 1924; fiziologija (gyvenimo mokslas) Ng 1924; higiena (sveikus užlaikymas) Ng 1908 / higiena (sveikatos mokslas) Ng 1924; instrumentai (pabūklai) Vž 1905 (56); mikrobai (gyviai) Vž 1905 (173); nervai (dirksniai) Pp 1903 / nervai (dirksnis) Dž 1903; neuralgija (dieglýs) Ng 1908, Ng 1924; organizmas (gyvas kūnas) Ng 1908, Š 1911 (49), Ng 1924 / organizmas (kūnas) Ll 1915; paralyžius (atėmimai) Ll 1915; paroksizmas (ligos apnikimas) Ng 1908, Ng 1924; pulsas (gyslos tvinksėjimas) Ach 1905, Ll 1915; triperis (varveklis) Vž 1909 (28); soms verbonden door het voegwoord arba, bijvoorbeeld: apopleksija, of kraujo išsiliejimas į galvos smegenis Ng 1908 / apopleksija, arba kraujo išsiliejimas į galvos smegenis Ng 1924; dentinas of minkštas kaulas Vž 1907 (217); epilepsija, of nuomara Ng 1908 / epilepsija, arba nuomaras Ng 1924; zeer zelden met een koppelteken, bijvoorbeeld: kokliūšas, didysis kosulys Ll 1915. Het leenwoord palagas Ng 1908, Ts 1918 (10), Ng 1924 (vgl. 2x palagas (Pools potóg) „bevalling“ LKŽ IX 1973) heeft het Litouwse equivalent gimdymas Pm 1899, Vž 1905 (56), Pm 1906, Vž 1908 (97), Vž 1909 (28), Ll 1915, maar ze worden niet als synoniemen met elkaar verbonden. Bij de benaming van verschillende ziekten, hun symptomen (in de woorden van A. Vileišis, apsireiškimus) of andere medische begrippen krijgen Litouwse termen echter vaak de voorkeur; de synonieme termen van vreemde herkomst worden doorgaans ernaast tussen haakjes vermeld (a) of (veel minder vaak) verbonden met het voegwoord arba (b). Sommige synonieme termen kennen overigens varianten, bijvoorbeeld: a) būdas (temperamentas) Ku 1906; cholerina Ach 1905, Vž 1905 (77), Vž 1907 (125), Ng 1908, Ng 1924 / vidurių praskydimas (kolerina) Ll 1915; džiova (tuberkulosas) Ll 1915; gimda (gumbas, macica) Pm 1899, Pm 1906; girtuokystė Ng 1908, Š 1911 (32), Š 1913 (43), Ng 1924 / girtuoklystė (alkoholizmas) Š 1909 (1) / girtuoklybė Ts 1918 (4, 7); 91 scharen (skelet) Dž 1903; builen (bubonen) Ll 1915, Š 1914 (29); vaatafbinders (tourniquets) Pp 1903; bloedtekort (anemie) Vž 1905 (225) / bloedtekort (anemie) Ku 1906; kroep Kd 1895, Pp 1903, Kd 1905 / kroep (kroep) Tš 1901 / kroep Tš 1901 / kroep (kroep) Vž 1905 (104), Ku 1906 / difterie Ll 1915; bloederige diarree (dysenterie) Ll 1915, Ts 1918 (4); pest Tš 1901, Vž 1908 (96), Š 1909 (1), Š 1911 (5), Ll 1915 / pestziekte Tš 1901 / pest Š 1911 (5), Š 1914 (29), Ll 1915, Tš 1918 (2, 5) / pest Ok 1913 / pest Š 1914 (29) / pest (pest) Ll 1915 / pest Ll 1915 / pest of pest Tš 1917 (1); schijndood (lethargie) Ng 1908, Ng 1924; neuspoliepen (poliepen) Vž 1905 (29); gifstoffen (toxinen) Dž 1903; oppervlakkige oogstaar (cataract) Vž 1909 (40); kwade ziekte (syfilis) Pm 1899, Pm 1906 / syfilis Tš 1901, Ab 1904, Š 1909 (1) / syfilis Ab 1904 / slechte ziekte Ab 1904, Vž 1905 (29), Š 1911 (30, 32) / slechte ziekte (syfilis) Vž 1907 (218) / syfilis Rč 1908, Š 1910 (46), Tš 1918 (5) / slechte ziekte (syfilis) Š 1909 (1) / syfilis (syfilis) Vž 1909 (40); pols (polsslag) Pp 1903; reuma (reumatisme) Vž 1905 (53) / reuma (reumatiek) Ku 1906 / reuma (reumatiek) Š 1910 (1); diarree Ach 1905, Vž 1905 (77), Rp 1907, Vž 1908 (159), Ll 1915; glaucoom Vž 1909 (40); b) verstijvingsziekte of tetanus Tš 1917 (1) / verstijvingsziekte of tetanus (krampziekte) Tš 1918 (2); kloppende bloedvaten of slagaders Pp 1903 (maar vergelijk kloppend bloedvat (slagader) Pp 1903). Het komt voor dat in sommige bronnen de Litouwse term als de hoofdterm wordt beschouwd, terwijl in andere juist een synoniem van vreemde oorsprong die rol krijgt. Soms worden de besproken synonieme termen echter ook binnen dezelfde bron wederzijds aan elkaar gekoppeld, bijvoorbeeld: convulsies (krampen) Pm 1899, Pm 1906 en krampen (convulsies) Ng 1908, Ng 1924; organisme (lichaam) Š 1909 (1) en lichaam (organisme) Š 1913 (30); verlamming (stablīgė) Pp 1903 en stablīgė (verlamming) Ng 1908 (vergelijk ook paralyžas 92 Tš 1901 / stablingė Vž 1905 (184), Ku 1906, Vž 1907 (94) / verlamming (stabas) Vž 1908 (175) / door verlamming getroffen Ng 1908, Ng 1924 / verlamming Š 1911 (31) / verlamming Š 1911 (31) / verlamming, of verlamming Ng 1924); spieren (muskels) Ku 1906 en muskels (spieren) Ku 1906; peesontsteking (ramata) Ku 1906 en ramata (peesontsteking) Ku 1906; roodvonk (karui) Tš 1901, Dž 1903 en karui (roodvonk) Vž 1907 (217, 218). Hieruit kan dus worden afgeleid dat de medische termen in de boekjes en artikelen van A. Vileišis, die dezelfde betekenis aanduiden, behoorlijk uiteenlopen en niet op uniforme wijze worden weergegeven. Er komen ook samengestelde termen van gemengde oorsprong voor (sommige daarvan hebben varianten), bijvoorbeeld: oogoperaties (sneden) Kr 1910; syfilis van het oog Vž 1909 (40); zonnesteek Pp 1903 / zonnesteek Pp 1903; verstikkende cholera Vž 1907 (125) / verstikkende cholera Vž 1907 (126); cholera-uitslag Ach 1905, Vž 1905 (77) / cholera-uitslag Vž 1908 (159) / cholera-uitslag Ll 1915; cholera-tyfus Ach 1905, Vž 1905 (77) / cholera-tyfus Ll 1915; chronische maagverkoudheid (maagcatarrh) Ku 1906; suikerziekte Ng 1908, Ts 1918 (4), Ng 1924; ademhaling / ademhalingsorganen Vž 1908 (97); nierslagaders Ka 1902; slaapzucht Vž 1908 (159); lichte beroerte Ng 1908 / lichte beroerte Ng 1924; nerveus trillen Ng 1908; nerveus braken Ng 1908 / nerveus braken Ng 1924; nerveusheid Ku 1906, Vž 1907 (218), Ng 1908, Ng 1924 / nerveusheid Ng 1924; zenuwaandoening Ng 1908, Ng 1924; zenuwkramp Pp 1903; pseudokroep Ng 1908, Ng 1924; gewone cholera-diarree Vž 1907 (125); oppervlakkige aambeien Ng 1908, Ng 1924; longpest Ll 1915; gangreen bij erysipelas Ts 1918 (10); heupzenuw Pp 1903; sympathische oogontsteking Vž 1909 (41); 93 ware kroep Ng 1908, Ng 1924; organen voor de spijsvertering Vž 1908 (60, 176), Ts 1918 (26). Andere samengestelde termen van gemengde oorsprong hebben Litouwse of anderstalige synoniemen, bijvoorbeeld: Engelse ziekte Vž 1905 (29) / Engelse ziekte Ku 1906, Vž 1905 (104) / Engelse ziekte Ku 1906, Ok 1913, Ll 1915, Vž 1905 (19, 225), Vž 1907 (217), Ž 1909 (3), Š 1913 (32) / rachitis of Engelse ziekte Ng 1908, Ng 1924; ziekte van Barlow (scheurbuik bij kinderen) Vž 1905 (104), Ku 1906; karbunkel (karbonkel) Ts 1901 / karbunkel Vž 1905 (225), Š 1909 (1), Š 1910 (6) / Siberische zweer Ok 1913, Š 1913 (28) / Siberische zweer (karbunkel) Š 1913 (46) / karbunkel (Siberische zweer) Ll 1915; periodiek terugkerende koorts (van tijd tot tijd) of intermitterende koorts Ng 1908; chronische (aanhoudende) loopneus Š 1910 (1); borstkas Ng 1908 / borstkas Ng 1924; bloederige diarree Ts 1901, Rp 1907, Ag 1912 / diarree, bloederig Ts 1901, Ng 1908, Ng 1924 / bloederige (diarree) diarree Ng 1908 / bloederige diarree (diarree) Ng 1924; lichaamswarmte (temperatuur) Pp 1903 / lichaamswarmte (temperatuur) Ach 1905, Ll 1915 / lichaamswarmte (temperatuur) Vž 1905 (77) / lichaamswarmte Vž 1905 (184) / lichaamstemperatuur (warmte) Vž 1905 (225) / lichaamstemperatuur Vž 1905 (289) / lichaamstemperatuur Ku 1906 / lichaamswarmte Ku 1906 / lichaamstemperatuur (warmte) Ku 1906 / lichaamstemperatuur Vž 1908 (176), Š 1910 (18), Š 1913 (30), Ts 1918 (26, 30, 34) / lichaamswarmte Ng 1908 / lichaamswarmte Ng 1924 / lichaamstemperatuur Ng 1924; darmkanaal (spijsverteringswegen) Rp 1907; menselijk skelet (menselijke botten) Pp 1903. Een ander belangrijk kenmerk van A. Vileišio's publicaties is dat hij veel varianten en synoniemen van Litouwse termen gebruikt. Vooral spelling- en fonetische varianten komen voor, bijvoorbeeld: oog (vorm met afwijkende spelling) Ng 1908 / ogen Ng 1924; nierstenen Ng 1908 / nierstenen Ng 1924; oorsuizen Ng 1908 / suizen in de oren Ng 1924; wimpers Ab 1904 / wimpers Vž 1908 (6), Ts 1918 (11) / wimpers Ng 1924; dantys Pp 1903 / dantis Pp 1903; zwerven Ng 1924 / dwalen Ng 1924; hoest Kd 1895, Ts 1901, Pp 1903, Dž 1903, Kd 1905, Vž 1905 (118), Ku 94 1906, Ng 1908, Š 1909 (14), Š 1910 (3, 18), Ll 1915, Ts 1918 (30, 34), Ng 1924 / hoest Ll 1915 / hoestje Ng 1924; bloed spuwen Ng 1908 / bloed spuwen Ng 1924; borst Kd 1895, Dž 1903, Kd 1905, Vž 1905 (19), Ku 1906, Ng 1908, Vž 1908 (176), Š 1911 (43), Š 1913 (47), Š 1914 (17), Ng 1924 / borst Kd 1895, Pp 1903, Ll 1915, Ts 1918 (30); lichaam Dž 1903, Kd 1905, Vž 1905 (53), Ku 1906, Ng 1908, Vž 1908 (97), Vž 1908 (175), Š 1910 (1, 48), Š 1911 (27, 43), Š 1913 (44), Š 1914 (17, 29), Ts 1917 (1), Ts 1918 (4, 10, 21, 30, 34), Ng 1924 / lichaam Ab 1904, Vž 1905 (53, 56, 77, 118, 173), Ku 1906, Ts 1918 (10); long Pp 1903 / lende Pp 1903; lippen Ka 1902, Ab 1904, Ach 1905, Vž 1905 (77) / lippen Pp 1903, Dž 1903, Kd 1905, Vž 1907 (217), Vž 1908 (97), Rč 1908, Ng 1908, Š 1909 (20), Š 1911 (31, 43), Al 1912, Ts 1918 (5, 34), Ng 1924; zwangerschapsmisselijkheid Tš 1901 / zwangerschapsmisselijkheid Vž 1908 (6) / jeuk Ng 1908, Š 1910 (49), Ts 1918 (14), Ng 1924; miskraam Pm 1899, Pm 1906 / miskraam Pm 1899, Pm 1906; etterige afscheiding Vž 1908 (97) / etter Vž 1908 (97), Š 1909 (39), Š 1913 (44), Š 1914 (17, 29); hersenen Pp 1903, Ab 1904, Vž 1905 (29), Ku 1906, Ng 1908, Vž 1909 (40), Ll 1915, Ng 1924 / hersenen Dž 1903, Ku 1906 / hersenen Vž 1905 (184), Ng 1908, Š 1911 (31, 32), Al 1912; koude rillingen Ng 1908 / koude rillingen Ng 1924; braken Pm 1899, Tš 1901, Pp 1903, Dž 1903, Ach 1905, Vž 1905 (77, 104, 173), Ku 1906, Pm 1906, Vž 1907 (125), Vž 1908 (159), Al 1912, Ll 1915, Ts 1918 (34), Ng 1924 / braken Tš 1901, Ng 1908, Ll 1915; slijmerige diarree Ng 1908 / slijmerige diarree Ng 1924. Opvallend door hun grote aantal en verscheidenheid zijn vooral de synonieme Litouwse termen. Er kunnen enkele typen van termensynonymie worden onderscheiden wat betreft de samenstelling van de leden van de synoniemenreeks3: De synoniemenreeks bestaat uit: 1) eendelige Litouwse termen (vaak zijn de leden van de synoniemenreeks varianten), bijvoorbeeld: 3 De typen van termensynonymie zijn onderscheiden op basis van de stellingen uit de voordracht van St. Kein io Over de kwestie van termensynonymie (zie Lexicale en syntactische kwesties, Šiauliai, 1974, 47). 95 flauwvallen (bezwijming) Pp 1903 / bezwijming Vž 1905 (173). Ku 1906, Vž 1907 (94), Ng 1908, Ž 1909 (12), Al 1912, Ng 1924; witte koorts (vlek) Dž 1903 / witte koorts (vlek) Vž 1905 (225) / witte koorts (vlek) Ku 1906 / witte koorts Ng 1908, Ng 1924; vlek of vlek Pp 1903; benauwdheid Dž 1903 / benauwdheid Vž 1905 (29), Vž 1908 (175), Ng 1908 / ademnood Vž 1907 (126); geelzucht Pm 1899, Pm 1906, Ng 1908, Ll 1915, Ng 1924 / geelzucht Ts 1901; aambeien (knobbels) Ab 1904; leven Kd 1895, Ka 1902, Pp 1903, Vž 1909 (28) / leven Pp 1903, Kd 1905, Vž 1905 (40), Ku 1906, Ž 1909 (1, 12), Ng 1924; zwelling Ku 1906, Ng 1908, Ll 1915, Ts 1918 (30), Ng 1924 / zwelling (oedeem) Š 1909 (14) / oedeem Š 1909 (14) / oedeem Š 1910 (46); lever Pm 1899, Pp 1903, Dž 1903, Ab 1904, Pm 1906, Ng 1908, Š 1909 (1), Al 1912, Ng 1924 / lever (hepar) Ka 1902 / hepar (jeknos) Kd 1905 / lever Ts 1918 (4) / hepar Ng 1924; koorts Pm 1899, Pm 1906, Ll 1915 / koortsziekte Pp 1903, Vž 1905 (29, 56), Ng 1908, Š 1909 (10, 14), Ng 1924; klimmen of stijgen Pp 1903; ademhaling Ts 1901, Pp 1903 / ademhalen Ka 1902, Pp 1903, Ach 1905, Vž 1905 (53, 77, 286), Ng 1908, Ž 1909 (12), Ll 1915, Ng 1924 / ademhaling Pp 1903, Dž 1903, Vž 1905 (19, 232), Ku 1906, Vž 1907 (93), Š 1909 (20), Š 1910 (48, 18), Š 1913 (27, 28, 217), Ok 1913, Š 1914 (17), Ll 1915, Ts 1918 (30), Ng 1924 / ademhaling Pp 1903 / ademhalen (ademhaling) Vž 1905 (184) / zuchten Vž 1907 (125) / zuchten Ng 1908, Ng 1924; sterfte Kd 1895, Dž 1903, Rp 1907 / sterfelijkheid (sterfte) Kd 1905, Ach 1905, Ku 1906, Ll 1915 / sterfelijkheid Š 1909 (1), 1911 (5), Ng 1924; bloedarmoede Vž 1905 (104), Ku 1906, Vž 1907 (218), Ts 1918 (7), Ng 1924 / anemie Vž 1905 (104) / bloedarm Ts 1918 (4); kramp Pm 1899, Ts 1901, Pp 1903, Pm 1906, Ku 1906, Ng 1908, Vž 1908 (159), Ll 1915, Ng 1924 / kramp (trekken, samentrekken) Dž 1901 / kramp Ts 1901, Ach 1905, Vž 1905 (77) / kramp (trekken) Vž 1905 (173), Vž 1907 (125) / trekken Al 1912, Ng 1924; dood Kd 1895, Pp 1903, Dž 1903, Kd 1905, Vž 1905 (19, 56, 77, 184), Ach 1905, Ku 1906, Pm 1906, Vž 1907 (125), Vž 1908 (159, 175), Rč 1908, Ng 1908, Š 1909 (1), Al 1912, Ok 1913, Š 1913 (27), Ll 1915, Ts 1918 (10, 30, 34), Ng 1924 / sterven Ts 1901, Ka 1902, Pp 1903; slapeloosheid (insomnie) Ng 1908 / insomnie (slapeloosheid) Ng 1924 / niet slapen (insomnie) Ng 1924; 96 wervel (ruggenwervel) Š 1910 (48) / ruggenwervel Pp 1903, Dž 1903, Ab 1904, Ng 1908, Ll 1915, Ng 1924 / wervelkolom Š 1910 (17); inzicht Ng 1908, Ng 1924 / begrip Ng 1924; zweren Tš 1901, Pp 1903, Ll 1915 / wonden Ab 1904, Ng 1908, Ng 1924 / zweren (wonden) Vž 1905 (122), Š 1913 (44) / zweren (wonden) Ll 1915; kwaadaardige korsten Kd 1905, Ž 1909 (3) / korsten op het hoofd, of kwaadaardige korsten Ng 1908 / korsten op het hoofd, of kwaadaardige korsten Ng 1924; pokken Kd 1895, Vž 1907 (93), Vž 1908 (96), Rč 1908, Š 1909 (25), Š 1910 (46), Kr 1910, Ll 1915, Ts 1918 (5) / pokken Kd 1895, Dž 1903, Ll 1915, Ts 1918 (5) / pokken (pokken) Tš 1901 / pokken (pokken) Tš 1901 / pokken (pokken) Kd 1905, Ng 1908, Ng 1924 / pokken (pokken) Vž 1909 (28), Š 1910 (3); pokken (puistjes) Vž 1909 (28); keel Ng 1908 / keel, of keelholte Ng 1924 / keel, of keelholte Ng 1924; steenpuisten Tš 1901, Ab 1904, Ll 1915 / pijnlijke plekken Ab 1904 / steenpuisten Ab 1904; smaak (proef) Vž 1905 (192); verkoudheid Vž 1905 (53), Ll 1915, Ts 1918 (34) / snotverkoudheid (verkoudheid) Ng 1908, Ng 1924 / verkoudheid Ng 1908 / verkoudheid Š 1909 (14), 1910 (1), Ng 1924 / snotverkoudheid Ll 1915; uitdroging (verdroging) Dž 1903; vet (vetstoffen) Ka 1902; netelroos (brandneteluitslag) Ng 1908, Ng 1924; dorst Tš 1901, Pp 1903, Ach 1905, Vž 1905 (77, 192), Ku 1906, Vž 1907 (125), Ng 1908, Š 1911 (39), Š 1913 (32), Ll 1915 / dorst Kd 1905, Ach 1905, Vž 1905 (19, 77), Vž 1907 (125), Ll 1915, Ng 1924 / dorst Vž 1905 (184), Ng 1924; gal (gallen) Vž 1907 (125); diarree (buikloop) Ab 1904; navelstreng of navelstompje Pm 1899, Pm 1906, slechtziendheid (scheelzien) Ku 1906 / slechtziendheid (scheelheid) Vž 1909 (41); hoest Ach 1905, Vž 1905 (77), Ll 1915 / hoestbuien Vž 1905 (184), Ku 1906; 2) samengestelde (meestal uit twee woorden bestaande) Litouwse termen (doorgaans heeft een van de bestanddelen, meestal het soortaanduidende bestanddeel, synoniemen; overigens kennen bestanddelen met synoniemen varianten), bijvoorbeeld: oogbollen (appels) Pp 1903 / oogpupillen (oogbollen) Vž 1905 (184), Ku 1906; luchtwegen Pp 1903 / ademhalingswegen Ach 1905, Ž 1909 (12), Ll 1915, Ts 1918 (26, 34) / luchtwegen / ademhalingswegen Vž 1908 (97) / luchtwegen Š 1911 (5); 97 witte / witte bloedlichaampjes Ka 1902; onderste darm (darm) Pp 1903; dikke darm Kd 1895, Kd 1905 / dikke (grote) darm Pp 1903 / van de dikke darm Vž 1908 (60) / blinde, of dikke darm Ng 1924; schedel (hoofdschedel) Pp 1903; duizeligheid Pm 1899, Ka 1902, Pp 1903, Pm 1906, Ku 1906, Vž 1907 (218), Vž 1909 (184), Al 1912, Ng 1924 / lichtheid in het hoofd Dž 1903, Ng 1908; rubberen spuitje (spuit) Ll 1915; ‘rondtrekkende’ wondroos Ng 1908 / ‘migrerende’ wondroos Ts 1918 (10); bloeding uit wonden Pp 1903; ontsteking van de tong en amandelen Ll 1915; geslachtsorganen Vž 1908 (6) / organen van het geslacht Ng 1924 (vgl. ook vrouwelijke schaamdelen Ab 1904; mannelijke schaamdelen Ab 1904); verdamping via de huid (zweten) Ku 1906; huidziekten Vž 1905 (29), Vž 1908 (97), Ts 1918 (14) / huidziekten Vž 1908 (6); buikwandbreuken (hernia’s) Pp 1903; haarzakje (haarwortel) Vž 1908 (6); haaruitval (uitvallen) Ng 1908; luchtpijp Ts 1901 / luchtpijp Ka 1902, Ku 1906, Al 1912, Ok 1913, Š 1913 (32), Ll 1915 / ademhalingsbuis Pp 1903 / ademhalingsbuis D 1907, Vž 1907 (94), Ll 1915 / ademhalingsbuis Ng 1908, Ng 1924 / ademhalingsbuis Vž 1907 (93), Ng 1908 / luchtpijp Ng 1924; hoornvlies (doorzichtig oogvlies) Vž 1909 (28); rode / rode bloedlichaampjes Ka 1902; difterie, of keelontsteking Ng 1924; hoofdpijn Kd 1895, Kd 1905, Ll 1915 / hoofdpijn Ts 1901, Ng 1924 / hoofdpijn Ka 1902, Dž 1903, Vž 1905 (29, 77, 118, 232), Ku 1906, Vž 1907 (218), Ng 1908, Š 1909 (14), Š 1913 (28, 44, 47), Ok 1913, Ll 1915, Ts 1918 (10, 30), Ng 1924 / hoofdpijn Ab 1904 / hoofdpijn Š 1914 (29), Ll 1915, Ts 1917 (1); ontsteking van de amandelen Ll 1915; korsten bij kinderen (impetigo) Ng 1908, Ng 1924; urineblaas Ka 1902 / urineblaas Pm 1906 / urineblaas Ng 1908 / urineblaas Ng 1924; gevlekte (kwaadaardige) tyfus Ts 1901 / kwaadaardige tyfus Š 1909 (1) / kwaadaardige (zwarte) tyfus Š 1909 (10); galstenen / galstenen Ng 1908 / galstenen / galstenen Ng 1924; galblaas Ka 1902 / galblaas Ng 1908, Ng 1924 / galblaas Ng 1908, Ng 1924; waterblaas Pm 1899 / waterblaas Pm 1899, Pm 1906; 98 darmvlokken of papillen Ka 1902; darmsap Kd 1895 / darmsappen Kd 1895, Kd 1905 / darmsappen Ka 1902 / darmvochten Kd 1905; 3) eenwoordige termen met samengestelde Litouwse benamingen, bijv.: ziektekiemen (ziekteverwekkers) Ts 1918 (4); bloedvaten (bloedvaten) Š 1911 (31) / bloedvaten Ng 1908, Š 1913 (30); ontsteking van de slijmvliezen of verkoudheid Ts 1918 (34); terugkerende koorts, of malaria Ng 1924; bloedverlies Ka 1902 / bloedloop Pp 1903 / bloedstroom Dž 1903, Vž 1905 (232); bloedvaten Pm 1899, Pp 1903, Pm 1906, Ku 1906 / bloedvaten Pp 1903 / bloedvaten Ok 1913; dikke darm Pm 1899, Pm 1906 / dikke darm Pm 1899, Ng 1924 / darm Pm 1899, Pm 1906 / dikke darm Pp 1903, Ng 1908; hondsdolheid Ts 1901 / razernij Ll 1915 / hondsdolheid Ll 1915; onderbuikklier (alvleesklier) Ka 1902; droge pezen (pezen) Pp 1903 / pezen Pp 1903; dikke darm (onderbuik) Dž 1903; windpokken Ng 1908 / windpokken Š 1910 (3) / windpokken Ll 1915; verstopping Pm 1899, Pm 1906, Ng 1908, Vž 1908 (159), Ng 1924 / verstopping Vž 1905 (104, 192) / verstopping Rp 1907, Ng 1908, Ts 1918 (4), Ng 1924 / verharding van de stoelgang Ll 1915. De term buik wordt in eerdere werken van A. Vileišis gebruikt in de betekenis ‘maag’ (deze betekenis van het woord is ook opgenomen in het Litouwse woordenboek), maar in latere geschriften komen ook de termen skilvis, skrandis voor, hoewel pilvas behouden blijft, bijvoorbeeld: buik Kd 1895 / ware buik Kd 1895 / kleine buik of skilvis Dž 1903 / buik (maag) Kd 1905 / maag (buik) Vž 1905 (289), Ku 1906 / maag Rp 1907, Š 1911 (23), Ll 1915, Ng 1924 / skilvis (kleine buik) Vž 1907 (125) / skilvis Vž 1907 (217), Vž 1908 (97), Ng 1908, Ž 1909 (12), Al 1912, Ag 1912, Ll 1915, Ts 1918 (34), Ng 1924 / skilvys Ng 1908 / skilvys Š 1909 (20), Ll 1915 / maag (kleine buik) Š 1911 (39) / maag (skilvis) Š 1911 (39) / kleine skilvis (kleine buik) Ll 1915 / skilvis (buik) Ng 1924 / skilvys, of buik Ng 1924 / skilvis (maag, buik) Ng 1924. In de werken van A. Vileišis komt hier en daar een woord uit de volkstaal voor dat een medisch begrip aanduidt en geen synoniemen heeft, bijvoorbeeld: kregas Ku 99 1906 (vgl. kregas 1. „kortademigheid; zware hoest“ LKŽ VI 1962); irmedė Ab 1904, Ng 1924 / irmedė Vž 1905 (118, 173) (vgl. irmedė „een ziekte opgelopen door kou, oververmoeidheid of schrik; rilling, koorts, griep“ LKŽ IV 1957); drapanės Pm 1899, Pm 1906 (vgl. drapanės „menstruatie, maandstonden“ LKŽ II 1969). Bovendien moet worden toegevoegd dat variatie en synonymie in het algemeen als een stijlkenmerk van A. Vileišis kunnen worden beschouwd, bijvoorbeeld: Daarna ontstaan er opnieuw epidemieën, die als een brand door dorpen (gehuchten) en steden trekken Tš 1901; Bijvoorbeeld, niemand kan uit eigen beweging een buurman dwingen een stinkende poel droog te leggen (klarą) <...> Tš 1901; De longen zijn zeer bloedrijk en lijken op een spons (pintį) Pp 1903; Daarom schrijven de voorzorgsmaatregelen voor dat vooral de melkemmers, zeven (zeven), vaten en andere voorwerpen met gekookt water worden gewassen <...> Ž 1909 (2); In zulke gevallen is het nog niet genoeg om je eigen hut (woning) schoon te maken <...>“ Ll 1915; Voor wie aan deze ziekte lijdt, is het goed om voor de stoelgang 's nachts een snufje aloëpoeder in te nemen Ng 1924. Hoewel een van de leden van een synoniemenpaar vaak een leenwoord is, bijvoorbeeld: De verzorgers van de zieke moeten ervoor zorgen dat zij niet in dezelfde kleren waarin zij de zieke hebben verzorgd de straat (ulicių) op gaan <...> Tš 1901; Het klimaat mag niet met het weer (pagada) worden verward Ok 1913; Voor de zieke moet men aparte emmers (viedras) hebben <...> Ll 1915; In de wol van zieke schapen blijven ziektekiemen tot wel twee weken (weken) aanwezig Ll 1915; Werk 's avonds bij de lamp, zonder die te bedekken met een donkere of felgekleurde lampenkap (afscherming) Ll 1915; Gebarsten lippen moeten worden ingesmeerd met <...>zure room (room) <...> Ng 1924; Korstjes in de mond kunnen gemakkelijk en snel worden verwijderd door ze tweemaal per dag met rozenhoning in te smeren, waaraan enkele druppels azijn (uksuso) zijn toegevoegd <...> Ng 1924; Kinderen krijgen per keer 2 gram fijngestampte karwijzaadjes, gemengd met honing of gekookte bessen (confituur) Ng 1924. Vaak worden soortspecifieke medische begrippen in de besproken geschriften van A. Vileišis aangeduid met bepaalde bijvoeglijke naamwoorden of deelwoorden, wat al een kenmerk van wetenschappelijkheid is, bijvoorbeeld: uitstulping van de blindedarm Ku 1906; acute nierontsteking Ts 1918 (30); witte ringen Pp 1899, Pm 1906; witten Kr 1910, Š 1910 (48); uitslagtyfus Ts 1917 (1); grote galwegen Ka 1902; „zwarte pokken“ Ng 1908, Ng 1924; zwarte 100 pleuraziekten Ku 1906; uitslagziekten Š 1910 (3); uitslagtyfus Š 1910 (3); anus (opening) Ng 1908, Ng 1924; linkerzijde van de fontanel Ng 1908, Ng 1924; linkerboezem Ka 1902; gehoorgang Ng 1924; milde koorts Ng 1908, Ng 1924; oogzenuw Ng 1924; valse pokken Rč 1908; verlengde ruggenmerg Pp 1903; gewone koorts Š 1910 (46); gewone ontsteking Ng 1924; verborgen koorts Š 1910 (46); gevaarlijke koorts Ng 1908, Ng 1924; geforceerde ademhaling Pp 1903; slokdarm Ka 1902, Pp 1903 / slokdarm Kd 1905; zitring Pp 1903; vernauwde bloedvaten Ka 1902; dwarse dikke darm Ng 1924; vloeibare geneesmiddelen Pp 1903; ernstige apoplexie Ng 1924; bloedstelpende middelen Pp 1903; natte kompressen Vž 1910 (18); endeldarm Ng 1924; echte tanden Ng 1908 / echte tanden Ng 1924; reukzenuw Ng 1924; bovenste spijsverteringskanaal Ku 1906, Vž 1908 (97); braakmiddelen Ng 1924 enz. Veel minder vaak worden ze aangeduid met gewone bijvoeglijke naamwoorden of deelwoorden, bijvoorbeeld: chronische ontsteking van de middelste oogvliezen Vž 1909 (41); chronische verzwakking van de ingewanden Ku 1906; chronische maagcatarr Vž 1905 (192); verstikkende hoest Ng 1924; warme kompressen Ts 1918 (30); milde darmontsteking Vž 1905 (56); besmettelijke ziekte Dž 1903; kleine bloedsomloop Pp 1903; nerveus trillen Ng 1924; kunstledemaat Pp 1903; verzwakkende ziekten Ku 1906; gewone keelontsteking Ng 1924; gewone hoest Ll 1915; gewone longontsteking Ll 1915; grijze staar Ts 1918 (11); droge hoest Dž 1903, Ll 1915, Ts 1918 (34); ernstige kortademigheid Vž 1905 (77); ernstige diarree Vž 1907 (93); ernstige darmontsteking Vž 1905 (56); koude kompressen Š 1910 (18); hoge koorts Ll 1915 enz. Als sanitairarts en vertegenwoordiger in de gemeenteraad van Vilnius moest A. Vileišis veel werk verzetten in de strijd tegen overtreders van de sanitaire voorschriften en tegen de steeds terugkerende epidemieën van besmettelijke ziekten (Aničas 1999: 53–57). Een van die epidemieën (vlektyfus), die onder de zware omstandigheden van de oorlog uitbrak, „was fataal voor hemzelf, terwijl hij zich als arts zo onbaatzuchtig inzette om de mensen ertegen te beschermen“ (Aničas 1999: 338). Hij schreef voornamelijk over besmettelijke ziekten, die toen zeer vaak voorkwamen (zoals blijkt uit de titels van boekjes en artikelen). Ook dat was een van de manieren om deze ziekten te bestrijden. 101 De benaming van de besproken ziekten varieert sterk, zowel in boekjes als in artikelen. A. Vileišis gebruikt heel wat varianten en synoniemen om deze ziekten aan te duiden, bijvoorbeeld: besmettelijke ziekte Kd 1895 / besmettelijke ziekten Kd 1895, Kd 1905, Š 1909 (5, 25), Š 1911 (5) / besmettelijke ziekten Tš 1901, Ab 1904 / overdraagbare ziekten Tš 1901, Ach 1905, Vž 1905 (77) / besmettelijke ziekte Dž 1903 / infectieziekten Pp 1903, Ng 1908, Š 1909 (5), Ž 1909 (12), Š 1911 (5, 6), Ng 1924 / besmettelijke ziekten Ach 1905, Ll 1915 / overdraagbare ziekten Vž 1905 (77) / overdraagbare ziekten Vž 1905 (173), Ku 1906, Vž 1908 (96, 136), Š 1909 (5, 10), Ž 1909 (1), Š 1911 (51), Ag 1912, Ll 1915 / besmettelijke ziekten Rč 1908, Š 1909 (25), Ll 1915, Ts 1918 (5) / besmettelijke ziekten Ž 1909 (1, 12), Š 1914 (29), Ll 1915 / infectieziekten Š 1909 (1) / besmettelijke ziekten Š 1910 (46), Ag 1912, Ok 1913, Š 1913 (28, 32), Ll 1915 / infectieziekten Ll 1915. Zoals uit de voorbeelden blijkt, zijn alle termen die A. Vileišis voor deze ziekten gebruikte Litouws. Slechts in één artikel wordt een term van vreemde oorsprong gebruikt: infectieziekte Ts 1918 (34). In de inleiding van het boekje Korte verhandeling over besmettelijke ziekten en hoe men zich ertegen kan beschermen lezen we woorden van oprechte bezorgdheid: „In de huidige maatschappelijke ordening brengen besmettelijke ziekten ons vaak het grootste leed en ongeluk, omdat zij de mensen die ons het dierbaarst zijn uit ons midden wegrukken. Hoe kunnen we ons tegen hen verweren, op welke manier kunnen we ons tegen hen beschermen – dat zijn vragen die ieder van ons moeten bezighouden. <...>. <...> in de samenleving is er nog weinig verspreide kennis en zijn er veel behoeftigen die zelfs de eenvoudigste voorschriften niet kunnen naleven die hen tegen besmetting zouden kunnen beschermen. Maar velen houden zich niet aan die voorschriften enkel omdat zij er niets van weten en ze niet begrijpen. Zulke mensen voorlichten is het doel van mijn verhandeling“ (Tš 1901). De arts A. Vileišis kende zijn vak goed en was er buitengewoon toegewijd aan. Hij wilde en kon de gewone, ongeschoolde mens op begrijpelijke wijze een schat aan nuttige kennis bijbrengen over allerlei ziekten, over hoe men zich ertegen kon beschermen en hoe men zich kon behandelen wanneer ze toesloegen. Men kan dus zeggen dat zijn werken daadwerkelijk inspeelden op de urgente volksgezondheidsvraagstukken van die tijd. Tot slot moet worden opgemerkt dat in dit artikel slechts kort is stilgestaan bij het geschreven erfgoed van dr. A. Vileišis – zijn populariserende medische 102 van wetenschappelijke werken; een grondiger onderzoek ervan moet aan de toekomst worden overgelaten. Samenvattend kunnen enkele punten worden benadrukt: 1. A. Vileišis was niet de eerste popularisator van medische kennis in Litouwen, maar zette het door zijn voorgangers begonnen werk voort en droeg met zijn talrijke geschriften bij aan de ontwikkeling van de Litouwse medische terminologie, waaraan hij eigen kenmerken gaf. 2. Het opvallendste kenmerk van de medische terminologie in de besproken werken van A. Vileišis is synonymie en variatie. Dit zou erop wijzen dat de terminologie van dit wetenschapsgebied zich toen nog in een ontwikkelingsfase bevond. 3. In de geschriften van A. Vileišis is de eerste, voornaamste medische term meestal Litouws, terwijl de synonieme term van vreemde oorsprong als tweede wordt vermeld. 4. De grote hoeveelheid synoniemen en varianten van Litouwse medische termen in de werken van A. Vileišis toont zijn streven aan om meer eigen, Litouwse termen te gebruiken. In latere werken zijn de termen vaak beter, hoewel soms ook het tegenovergestelde opvalt. 5. Een aanzienlijk deel van de doorlopende artikelen van A. Vileišis die in tijdschriften werden gepubliceerd, verscheen in afzonderlijke boekjes; daarom zijn er geen opvallende verschillen in de gebruikte terminologie tussen de boekjes en de artikelen. 6. A. Vileišis schreef vooral over medische kwesties die in die tijd bijzonder actueel waren — over hygiëne en besmettelijke ziekten — zodat zijn populariserende werken over de medische wetenschap een weerspiegeling vormden van de gezondheidsproblemen van de mensen in die tijd. Het artikel zou ik willen afsluiten met de woorden uit de preek die priester Juozas Tumas-Vaižgantas bij het graf uitsprak over wijlen dr. A. Vileišis: „hij was kalm en stil, drong zich niet naar voren; maar zijn werk hield hem toch in de voorhoede van de Litouwse samenleving. Hij dreunde niet als een lege ton, want hij was ‘vol’. Hij groef diep wortel, en in de geschiedenis van de Litouwse cultuur is hem een mooie en eervolle plaats beschoren” (Vaižgantas 1922: 218). ŠALTINIAI Ab – Apie blogąją ligą arba sifilį (prancus), Tilžė, 1904. Ach – Apie cholerą ir kaip nuo jos apsisaugoti, Vilnius, 1905. Ag – Apie geriamojo vandens švarumą sodžiuose, Seinai, 1912. Al – Apie lisnikus: (Kaip jie gyvena ir kaip jais žmonės užsikrečia), Seinai, 1912. 103 Ch – Cholera ir kova su ja, Vilnius, 1907. D – Difteritas, Vilnius, 1907. Dž – S. A. Knopf. Džiova ir kova su ja, Tilžė, 1903. Ka – Kaip apsireiškia gyvastis žmogaus kūne? Tilžė, 1902. Kd – Ką daryti, kad sveiki būtume ir ilgai gyventume, Tilžė, 1895. Kd – Kas daryti, kad sveiki būtume ir ilgai gyventume, Vilnius, 1905. Kr – Kaip reikia užlaikyti sveikos ir sergančios akys, Seinai, 1910. Ku – Kaip užsilakyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą, Vilnius, 1906. LKŽ I 1968 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II 1969 – Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius. LKŽ IV 1957 – Lietuvių kalbos žodynas 4, Vilnius. LKŽ V 1959 – Lietuvių kalbos žodynas 5, Vilnius. LKŽ VI 1962 – Lietuvių kalbos žodynas 6, Vilnius. LKŽ IX 1973 – Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius. LKŽ XIX 1999 – Lietuvių kalbos žodynas 19, Vilnius. Ll – Limpančios ligos ir kaip nuo jų išsisaugoti? Kaunas, 1915. Ng – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis: / D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą, Seinai, 1908. Ng – Naminis gydytojas: Trumpas paprasčiausių ligų aprašymas ir jų gydymas, Kaunas, 1924. Ok – Oras ir klimatas ir jų svarbumas žmogaus sveikatai. Seinai, 1913. Pm – Patarme moterims, kurios nori būti sveikos, Tilžė. 1899. Pm – Patarme moterims, kurios nori būti sveikos, Vilnius, 1906. Pp – F. Esmarch. Pirmoji pagalba nelaiminguose atsitikimuose, Tilžė, 1903. Rč – B. Oks. Raupų čiepijimas: (Šneka su jauna motina), Vilnius, 1908. Rp – I. Tarchanov. Rūgštasai pienas prof. Miečnikovo: Įrankis liaudies sveikatos užlaikymui, Vilnius, 1907. Š – Šaltinis, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914. Ts – Tėvynės sargas, 1917, 1918. Tš – Trumpi šneka apie limpančias ligas ir kaip nuo jų apsiginti? Tilžė, 1901. Vž – Vilniaus žinios, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909. Ž – Žemdirbys, 1909. LITERATŪRA A n i č a s J. 1992: Antanas Vileišis – gydytojas humanistas. – Lietuvos medicina 1(3), 59–64. A n i č a s J. 1993: Petras Vileišis, 1851–1926: Gyvenimo ir veiklos bruožai, Vilnius. A n i č a s J. 1999: Antanas ir Emilija Vileišiai: Gyvenimo ir veiklos bruožai, Vilnius. Antanas Vileišis. Bibliografija 1895–1992. Parengė J. Aničas. Vilnius–Pasvalys, 1992. 104 Avižonis P. 1909: Lietuvių Medicinos ir Higijenos Knygos, Vilnius. Bibliografija 1969: Lietuvos TSR bibliografija: Knygos lietuvių kalba [1547–1861] 1, Vilnius. Bibliografija 1985: Lietuvos TSR bibliografija: Knygos lietuvių kalba [1862–1904] 2 (1), Vilnius. Bibliografija 1988: Lietuvos TSR bibliografija: Knygos lietuvių kalba [1862–1904] 2 (2), Vilnius. Grinius K. 1922: Medicinos žinių popularizacija ir lietuvių medicinos knygų sąrašas, Kaunas. Lietuvių enciklopedija 1966: Lietuvių enciklopedija 10. South Boston. Petronis J. 1992: Petras Vileišis: Apžybraiža, Vilnius. Vaižgantas 1922: Vaižganto raštai 4. Aplink Nepriklausomybės veikėjus, Kaunas–Vilnius, 216–218. Varpas 1902: Varpas 2. ANTANAS VILEIŠIS’ (1856–1919) WORKS OF MEDICAL SCIENCE AND THEIR TERMINOLOGY Summary The article deals with one of the many fields of activities of a famous public figure in Vilnius and doctor A. Vileišis - the popularising of the knowledge of medical science in the press and the most significant features of medical terminology in books and articles, translated or written by Vileišis. Borrowed terms, Lithuanian terms and terms of the mixed origin used by Vileišis to name one medical concept and their synonyms and variants are discussed more widely. Naming various diseases, their symptoms and other medical concepts he gave the priority to the Lithuanian term and presented synonymic foreign term in brackets, for instance, būdas (temperamentas) (temperament / temperament); džiova (tuberkulosas) (tuberculosis); vidurinis akių valktis (glaukoma) (glaucoma). Less frequently the foreign term is given first and followed by the Lithuanian synonym in brackets, for instance, nervai (dirksniai) (nerves); pulsas (gyslos tvinksejimas) (pulse). There are only a few foreign terms (including their synonyms and variants) for which Lithuanian equivalent was not given, for instance, histerija / hysterija (hysteria), migrena (migraine). In his works Vileišis used many variants and synonyms of the Lithuanian term. The most frequent are orthographic and phonetic variants: akis / akys (eyes), klajojimas / klejojimas (delirium). Synonyms of terms are particularly plentiful – 1) one-word, for instance, geltligė / gelta (jaundice); mažakraujystė / mažakraujybė / mažakraujė (anaemia); sloga / slunktas (sloga) / slanktas / slunkas / slunktas ((head) cold); 2) complex terms, mostly two-word terms (usually one component, most frequently specific component, has a synonym), for instance, balti / baltieji kraujo skruteliai (white blood cells); rėknės, arba gerklės, uždegimas (throat inflammation); 3) one-word terms and complex terms, for instance, kraujagyslės / kraujagyslai / kraujo gyslos (blood-vessel); vėjniai raupai / vėjo raupai / vejaraupės (chicken-pox). Often parts of a synonymic chain are variants. The 105 abundance of synonyms and variants in Vileišis’ works shows his aim to give preference to Lithuanian terms. It also allows us to assume that he was looking for the most suitable, the best Lithuanian term to name a medical concept. At that time Lithuanian terminology of this field was being created and Vileišis with his numerous popular works of medical science made an important contribution. Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius E. paštas [email protected] Gauta 2003-10-27 106