Sudurtiniai elektrotechnikos terminijos būdvardžiai

Robertas STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego ZŁOŻONE PRZYMIOTNIKI TERMINOLOGII ELEKTROTECHNICZNEJ W terminologii elektrotechnicznej złożone przymiotniki są jednym z głównych środków wyrażania członów zależnych terminów złożonych. W Słowniku terminów elektrotechnicznych (kier. gr. R. J. Mukulys, red. nauk. A. Smilgevičius, S. Žebrauskas, 1999, 871 s., około 11 530 terminów) terminy dwuwyrazowe ze złożonymi przymiotnikami stanowią około jednej dziesiątej wszystkich terminów złożonych z dwuwyrazowym uzgodnionym przydawkowym członem — ogółem znaleziono 345 terminów dwuwyrazowych ze 138 różnymi przymiotnikami. W terminologii tej dziedziny, podobnie jak w wielu innych dziedzinach nauki, na częstotliwość stosowania złożonych przymiotników wpływa kilka przyczyn. Przede wszystkim stosowanie złożeń wynika z potrzeby nazywania właściwości realiów i zjawisk. Złożenia stwarzają więcej nowych możliwości znaczeniowych, czynią język techniki wygodniejszym, ponieważ pomagają tworzyć krótkie nazwy rodzajowe, pozwalające uniknąć nagromadzenia przydawek. Innymi słowy, terminy dwuwyrazowe są krótsze i wygodniejsze od terminów trzywyrazowych, np.: dujošvytė (lampa) — wyładowcza (lampa), ketvirtbangė (symetria) — ćwierćfalowa (symetria), trikampė (grandinė) — połączona w trójkąt (grandinė). Ponadto złożone przymiotniki są często bardziej terminologiczne niż derywaty lub połączenia wyrazowe, np.: aukstatemperatiiris (lutowanie) — twarde (lutowanie), žematemperatūris (lutowanie) — miękkie (lutowanie), šviesogrąžis (odbłyśnik) — wsteczny (odbłyśnik), tikralaikis (sterowanie) — (sterowanie) w czasie rzeczywistym. W niniejszym artykule wybrano kilka aspektów analizy złożonych przymiotników. Uwzględniając | pochodzenie podstawowych słów, dąży się do ustalenia dominujących typów złożeń. Litewskie złożenia porównuje się z terminami języka rosyjskiego, angielskiego i niemieckiego”, rozstrzyga się, ile przymiotników może ! W tym miejscu porównuje się terminy stosowane synonimicznie w terminologii elektrotechnicznej. * Litewskie złożenia nie są porównywane z francuskimi z powodu całkowitego braku tożsamości. Terminy języka francuskiego są utworzone ze słów pokrywających się z międzynarodowymi, ponadto właściwości bardzo często wyrażane są konstrukcjami przyimkowymi, mogły powstać jako kalki lub naśladownictwa terminów innych języków. Bada się również znaczenie i łączliwość złożeń. Bada się tylko złożenia litewskie i hybrydowe, tzn. nie analizuje się wyraźnych zapożyczeń z terminologii tej dziedziny ani przymiotników o mieszanej budowie. Złożenia w terminologii elektrotechnicznej nie są wyjątkowe. Większość złożeń przymiotnikowych analizowanych w tym artykule stanowią terminy ogólne, używane także w innych dziedzinach nauki. Z elektronicznej bazy terminologicznej „Lietuvių kalbos terminynas” wynika, że 8496 analizowanych tu złożeń można znaleźć również w słownikach innych dziedzin. Wyraźnie widać, że terminologia elektrotechniczna jest ściśle związana z terminologią fizyki, politechniki i radioelektroniki. Dla ciekawości można wspomnieć, że w Słowniku terminów radioelektroniki znaleziono 5796, w Rosyjsko-litew52 skim słowniku politechnicznym —63%, a w Słowniku terminów fizycznych —44,9% analizowanych tu złożeń. Przed rozpoczęciem analizy złożeń przymiotnikowych należałoby doprecyzować kilka terminów używanych w artykule. Ogólnie jednostki językowe utworzone na wzór słów innych języków nazywa się kalkami. Na przykład V. Drotvinas definiuje kalki jako przypadki zapożyczenia pośredniego, gdy zapożycza się nie samo słowo, lecz jego treść i strukturę wyrażenia, model. Zalicza on do kalk również słowa przetłumaczone swobodniej i bardziej twórczo (zob. Drotvinas 1986: 131). V. Urbutis podkreśla, że kalkami nazywać należy zarówno słowa przetłumaczone morfem po morfemie, jak i niezbyt dokładne kopie (zob. LKE 1999: 700). A. Kaulakienė za kalki słowotwórcze uważa słowa utworzone z własnych formantów słowotwórczych, oparte na motywacji źródła i odtwarzające znaczenie źródła. Według stosunku do wyrazu podstawowego dzieli ona kalki na przedrostkowe, przyrostkowe, końcówkowe, złożone, a według stosunku do źródła — na dokładne i niedokładne (pod względem semantycznym), adekwatne * Elektroniczna baza danych terminów Lietuvių kalbos terminynas jest stale uzupełniana. W omawianym czasie w bazie danych przedstawiono około 223 000 terminów z 21 różnych słowników terminologicznych różnych dziedzin (dróg samochodowych, botaniki, chemii, elektrotechniki, fizyki, geodezji, geologii i geografii fizycznej, hydrotechniki, informacji, informatyki, brzegoznawstwa morskiego, językoznawstwa, matematyki, meteorologii, pedagogiki, psychologii, radioelektroniki, socjologii, sportu, włókiennictwa). 53 oraz nieadekwatne (pod względem słowotwórczym), bezpośrednie i pośrednie (pod względem pochodzenia) (zob. Kaulakienė 1979: 145). Bardzo szeroko traktuje kalki rosyjski terminolog D. Lotė. Wyróżnia on kalki bezpośrednie i transformowane. Za kalki transformowane D. Lotė uważa nieścisłe ekwiwalenty, lecz terminy zastępcze, w których zmienia się skład złożeń (pomija się lub dodaje morfem), złożenia zastępuje się konstrukcją przyimkową lub grupą wyrazową (zob. JIorre 1982: 13). St. Keinys dość rygorystycznie definiuje termin kalki językowej: „słowo utworzone mechanicznie na wzór wyrażenia odpowiedniego słowa innego języka” (Keinys 1999: 115). Jednak dla nas najważniejszy jest zdefiniowany przez St. Keinysa termin kalki strukturalnej: „twór utworzony przez wzorowanie się na odpowiedniku w innym języku” (Keinys 1999: 113). Dlatego, opierając się na definicjach St. Keinysa i odróżniając twory przetłumaczone morfem po morfemie od jedynie wzorowanych, najczęściej będziemy używać nie terminu kalka językowa, LECZ kalka strukturalna. Za kalki strukturalne hipotetycznie uznamy te złożenia, które są niemal identyczne z terminami języka rosyjskiego i niemieckiego. Mówiąc „niemal identyczne”, będziemy mieć na myśli trzy przypadki. Po pierwsze, gdy litewskie złożenia, które są utworzone metodą złożeń, odpowiadają pod względem wyrazów podstawowych rosyjskim i niemieckim złożonym przymiotnikom odczasownikowym, np.: dviapvijis, por. ros. deyxo6momounbm, dvigyslis, por. niem. zweiadriger; viensluoksnė, por. ros. 00nocaounas || niem. jednowarstwowe. Po drugie, gdy litewskie złożenia odpowiadają swoimi podstawowymi słowami części niemieckich terminów wielordzeniowych, np. lygiaritė (apvija), por. niem. Gleichspulenfwicklung]. Po trzecie, gdy litewskie złożenia odpowiadają angielskim złożeniom, np.: dvikryptis, por. ang. two-way, siaurajuostis, por. ang. narrow-band, trigyslis, por. ang. three-core. Za kalki uznamy te złożenia, które są całkowicie tożsame z terminami innych języków. Mówiąc „całkowicie tożsame”, mamy na myśli to, że złożenia są tożsame zarówno pod względem budowy, jak i słów podstawowych. Jeżeli przyjrzymy się wszystkim analizowanym tutaj złożonym przymiotnikom jako derywatom, zobaczymy, że w terminologii elektrotechnicznej wy- * Mamy tu na myśli to, że na litewską terminologię fizyczną, a tym samym także elektrotechniczną, największy wpływ wywarła terminologia języka rosyjskiego i niemieckiego. 54 stępuje 12 typów złożonych przymiotników. Z danych przedstawionych w tabeli 1“ wynika, że w tej dziedzinie nauki używa się złożeń przymiotnikowych 3 typów produktywnych i 9 nieproduktywnych. Złożone przymiotniki typów produktywnych stanowią 81,9% wszystkich różnych złożeń analizowanych w artykule. Terminy dwuwyrazowe ze złożeniami tych typów stanowią 85,1% wszystkich terminów dwuwyrazowych. Przymiotników wszystkich pozostałych typów słowotwórczych jest niewiele. Tabela I Podział złożeń terminologii elektrotechnicznej Złożenia według typów słowotwórczych Terminy dwuwyrazowe ze złożeniami typ liczba proc. liczba Šo S+D 55 39.9 131 38 B+D 36 26.1 112 32.4 P+D 22 15,9 51 14,7 Dlv + D 3 2,2 4 1,2 [+D 1 0.7 6 1,7 D+ D || 0.7 2 0,6 P+B 2 1,5 2 0,6 D+B 1 0,7 | 0.3 P+V 6 4.3 8 2,3 S+V 5 3,6 20 5,8 [+ V 4 2,9 4 1.2 D+ V 2 1.5 4 1,2 Ogółem: 12 138 100% 345 100% Należy jeszcze dodać, że część analizowanych przymiotników złożonych tylko umownie uważa się za derywaty. Takie przymiotniki złożone trafiły do terminologii elektrotechnicznej jako terminologizowane litewskie ben- * W tabeli typy słowotwórcze przymiotników złożonych oznaczono symbolicznie — literami oznaczane są człony przymiotników złożonych według przynależności ich wyrazów podstawowych do określonej części mowy: D — rzeczownik, B — przymiotnik, V — czasownik, S — liczebnik, P — przysłówek, Į — zaimek, Div — imiesłów. Typy słowotwórcze w tabeli uporządkowano według derywacji: najpierw podano typy złożeń imiennych, następnie — czasownikowych. Dane są zaokrąglone. tn wh drinės kalbos žodžiai. Wyraźne terminologizowane wyrazy języka ogólnego to złożenia z członami wiążącymi® (złożenia z czasownikowymi członami drugimi -gubas, -linkas, -lypis, -tisas) oraz dawny [+D typ złożenia abipusis’. Ponadto za wyrazy terminologiczne języka ogólnego, opierając się na źródłach akademickiego Słownika języka litewskiego, należy uznać złożenia tuščiaviduris, dvipusis. 1. Złożenia z drugim członem imiennym W terminologii elektrotechnicznej przeważają złożone przymiotniki imienne, które stanowią 87,796 wszystkich analizowanych złożeń. W niemal wszystkich złożeniach drugim członem jest rzeczownik. Złożenia, których drugim członem jest przymiotnik, stanowią zaledwie 2,5% wszystkich złożonych przymiotników tej grupy. Pod względem pochodzenia dwie trzecie (66% wszystkich złożeń imiennych) analizowanych złożeń utworzono za pomocą środków rodzimego języka. Znaczna część (3496) to hybrydy, tj. złożenia, których jeden człon jest wyrazem rodzimego języka, a drugi — zapożyczeniem międzynarodowym. Pod względem analizy interesujące są złożenia utworzone z przymiotnika i rzeczownika. W Słowniku terminów elektrotechnicznych znaleziono 112 terminów dwuwyrazowych z 36 różnymi złożeniami. Złożenia utworzone za pomocą środków rodzimego języka stanowią około trzech czwartych analizowanych przymiotników tego typu. Przyglądając się odpowiednikom w innych językach, widać, że ponad jedna trzecia jest niemal identyczna z terminami rosyjskimi lub niemieckimi. 35,7% litewskich złożeń jest niemal identycznych z przymiotnikami rosyjskimi, 3296 — z terminami niemieckimi, tzn. może być ich kalkami”, np.: aukštadažnis, por. ros. escoKouacmomnbii, žemadažnis, por. ros. Hu3KO 4acmomHbiŪ, * Opiera się tu na definicji V. Urbutisa podanej w Encyklopedii języka litewskiego: „temat związany — taki temat pierwotny, który różni się od samodzielnego (wolnego) tym, że sam nie tworzy tematu wyrazu (i odmiany) i zawsze występuje wraz z przyrostkiem, przedrostkiem lub innym tematem” (LKE 1999: 571). * Złożenie abipusis, -ė uznaje się za dawny przymiotnik, na podstawie źródeł Słownika języka litewskiego K. Būgi (zob. Būga 1961: 294), * Opierając się na klasyfikacji kalk słowotwórczych A. Kaulakienė, takie formacje ze względu na stosunek do wyrazu podstawowego uznalibyśmy za złożenia, natomiast ze względu na stosunek do członu pobocznego — 56 greitaeigis, por. ros. Gbicmpoxodmom, wolnobieżny, por. ros. muxoxoduwii, długolukowa (lampa), por. niem. Langbogen[lampe], krótkolukowa, por. niem. Kurzbogen[lampe], różnonazwowy, por. ros. pa3noumėmuoti, Ivgiapetis, por. niem. gleicharmiger, równoramienny (uzwojenie), por. niem. Gleichspulen[wicklung], szerokopasmowy (rozgałęźnik), por. ros. wuporxonoaocusut || niem. Breitband[koppler], szerokopasmowy (filtr), por. ros. yskonoaocnoui || wok. Schmalband[filter], prostokątny (impuls), por. ros. || npayoyeo Abbiū wok. Rechteck[fimpuls], czasu rzeczywistego (sterowanie), por. wok. Echtzeit[steuerung|], krótkotrwały, por. ros. kKpamkxo68pe menus wok. || krótkotrwały. Jedyny złożony wyraz lygiapetis, por. ros. pasHon sew, sandais i sandayra jest całkowicie ra identyczny z rosyjskim terminem, może być kalką t. y. morfemową. jo Znaczna część litewskich złożeń (28,5%) jest niemal identyczir na z terminami angielskimi, np.: atvirašerdis, por. ang. open-core, ilgalanke, por. ang. long-arc, trumpalankė, por. ang. short-arc, mažatalpis, por. ang. mažos talpos, plačiajuostis, plg. angl. wideband, siaurajuostis, plg. angl. nagraniowy, plg. angl. krótkotrwały, plg. angl. short-time. W terminologii elektrotechnicznej stosuje się ir złożenia nietożsame z terminami innych języków. Złożenia bendravardžiai, didžiaslėgė, mažaslėgė, įvairiaaukštė, plonasluoksnis tylko jednym członem odpowiadają terminom innych języków, np.: bendravardžiai (zaciski), por. ros. o0Koumėnnbie || niem. gleichnamige, didžiaslegė (elektrownia wodna), por. ros. eoccokoranopnas || niem. Hochdruck[wasserkraftwerk], mažaslėgė, por. ros. muskonanopras || ang. low-head || niem. Niederdruck[elektrownia wodna]; wielopoziomowa, por. ros. paznonnockxocmnas, cienkowarstwowy (opór), por. ros. moukon Aėnouns ang. || thin-film || niem. Dinnfilm[opór]. Tylko terminom języków du sankit odpowiadają złożenia greirasūkis ir (silnik), lėtatiniu tikshiaisiais — (pod względem semantycznym) nieadekwatnymi (pod względem słowotwórczym) kalkami (zob. Kaulakienė 1979: 145). W odniesieniu do źródła klasyfikowanie złożeń jest niecelowe, ponieważ nie znamy całkowicie dokładnego pochodzenia złożenia. * Opierając się na A. klasyfikacji Kaulakienė, šį twór według relacji ze źródłem su uznalibyśmy za złożenie dokładne (pod względem semantyki) adekwatne (pod względem słowotwórstwa) kalkę. in až sūkis (silnik), por. ros. 6siempoxodJubtū (Aauezame Ab), muxoxoJOHbitl (Oeuečame. 16) || niem. schnellaufender (Motor), Schnelliufer[motor], langsamlaufender (Motor) || ang. high-speed (motor), low-speed (motor). Derywaty złożone całkowicie nieidentyczne z terminami innych języków to bendraašis, tiesiaeigis, lygiagretusis, ilgalaikis, tuščiaviduris — w terminach języka rosyjskiego, angielskiego i niemieckiego stosuje się derywaty przedrostkowe i przyrostkowe, złożenia z nieidentycznymi (tj. o nieidentycznym znaczeniu leksykalnym lub pochodzeniu) członami, np.: bendraašis (kabelis), por. ros. Коаксиальный || ang. coaxial || niem. Koaxial[kabel], tiesiaeigė (pavara), por. ros. Линейный (привод) || ang. linear || Linear[antrieb], lygiagretusis (režimas), por. ros. параллельный || ang. parallel || niem. Parallel[- betrieb], ilgalaikis (režimas), por. ros. продолжительный || ang. continuous || niem. Dauer[betrieb], tuščiaviduris (velenas), por. ros. полый || ang. hollow || niem. Hohl[welle]. Około jednej czwartej badanych złożeń tego typu stanowią hybrydowe kalki” Prawie trzy czwarte (75%) litewskich hybrydów jest niemal identycznych z terminami rosyjskimi, 50% — z niemieckimi i tylko jeden — z terminem angielskim, np.: aukštatemperatūris, por. ros. ebicokome Mnepamypitott || ang. high-temperature || niem. Hochtemperatur[- isolation], žematemperatiiris, por. ros. KuzKome Mnepamypitbiū || niem. Schenkelpol[generator], įvairiapolis, por. ros. pa3noumMėĖKHonoO AroCHbiū, lygiaenergis, por. ros. paenosHepeemuueckui, neryškiapolis, por. ros. Hesenonooc Hil, rvskiapolis, por. ros. senononrocHbit. Osobno należy wspomnieć o dwóch złożonych przymiotnikach, które są niemal identyczne wyłącznie z niemieckimi złożeniami, np.: kietamagnetė (medžiaga), por. niem. hartmagnetischer (Werkstoff), minkštamagnetė (medžiaga), por. niem. weichmagnetischer (materiał). W rosyjskich terminach używa się połączeń, np.: maeHumHnoO-me6ėpoJdbiū (Mamepua A), MA HUM HO-MACKULL (Mamepua A). Występując jako przydawki, przymiotniki są nierozerwalnie związane z rzeczownikami, tj. głównymi członami terminów złożonych. Ogólnie rzecz biorąc, złożenia przymiotnika i rzeczownika wskazują na właściwości zależne od oznaczanego przedmiotu * Dążąc do zachowania konsekwencji, złożenia z rodzimego słowa i wyrazu międzynarodowego będziemy uważać za hybrydowe kalki. Opierając się na A. Kaulakienė, takie złożenia uznalibyśmy za kalki częściowe (zob. Kaulakienė 1983: 19). 58 różnych relacji z przedmiotem wyrażonym przez drugi człon złożonego przymiotnika. Pierwszy człon — przymiotnik — uzupełnia pojęcie przedmiotu wyrażone przez drugi człon, tworząc z nim jedną jednostkę semantyczną. W ten sposób oba człony niejako tworzą pojęcie jednego, bardziej szczegółowo zróżnicowanego przedmiotu (LKG 1965: 597). Z głównego członu terminów dwuwyrazowych wynika, że najczęściej w terminologii elektrotechnicznej przymiotniki tego typu oznaczają właściwości działania urządzeń oraz wyróżniające się szczegóły różnych przedmiotów. Przypadki takie stanowią 57% wszystkich terminów dwuwyrazowych z przymiotnikami tego typu słowotwórczego, np.: transformator z otwartym rdzeniem, piec wysokoczęstotliwościowy, lampa o długim łuku, generator wolnobieżny, uzwojenie równomierne, maszyna jaskrawobiegunowa, przewód pusty w środku. Gdy główny człon terminu nazywa określone zjawisko lub rzecz abstrakcyjną (31,4% wszystkich terminów), przymiotniki oznaczają właściwości czasowe, kształtu lub inne właściwości, np.: obciążenie długotrwałe, moc długotrwała, widmo o równej energii, rezonans równoległy. Gdy głównym członem terminu jest abstrakt czasownika, przymiotnik złożony oznacza określoną właściwość działania lub czasu (przypadki takie stanowią 11,6% wszystkich terminów), np.: zabezpieczenie wysokoczęstotliwościowe, nagrzewanie wysokoczęstotliwościowe, lutowanie wysokotemperaturowe, obciążenie długotrwałe, sterowanie w czasie rzeczywistym, próba krótkotrwała. Łączliwości typu B+ D'! Przymiotniki aukštadažnis,-ė (17 terminów), lygiagretusis, -čioji (11 terminów), plačiajuostis (4 terminy), žemadažnis, -ė (7 terminów) charakteryzują się również łączliwością kategorialną. Przymiotniki te są używane z rzeczownikami należącymi do różnych kategorii, np.: aukštadažnis, -ė grūdinimas || krosnis || kabelis || suvirinimas || transformatorius, lygiagretusis, -čioji apvija || jungimas || ritė || veikimas || žadinimas, plačiajuostis filtras || spinduliavimas || šakotuvas. W terminologii elektrotechnicznej najczęściej stosowane są złożenia utworzone z liczebnika i rzeczownika — znaleziono 131 terminów dwuwyrazowych z 55 różnymi przymiotnikami. Chociaż w tej dziedzinie nauki przymiotniki typu S+D Przymiotnikami łączliwymi nazywa się tu te złożenia, które są używane do oznaczania właściwości co najmniej 4 rzeczy. Łączliwością kategorialną nazywa się tu taką właściwość, gdy złożenie jest używane z pojęciami należącymi do różnych kategorii (konkretnych przedmiotów i rzeczy abstrakcyjnych). 59 Używa się wielu, różnorodność członów nie jest charakterystyczna dla złożeń — pierwszym członem są liczebniki główne vienas (21 terminów), du (20 terminów), trys (10 terminów), keturi (3 terminy), penki (1 termin). Na podstawie drugiego członu przymiotników złożonych widać, że większość złożeń jest sąsiadująca, np.: viengvslis, trigyslis, viengrandė, dvigrandė, vienlaidė, dvilaidė, dvimatė, trimatė, keturmatė itd. Uderza to, że większość złożeń tego typu jest niemal identyczna z terminami języka rosyjskiego i niemieckiego, tzn. może być ich kalką, np.: dviapvijis (transformator), por. ros. Osyxo6momounbiū || niem. Zweiwicklungs[transformator], triapvijis, por. ros. mpėxo6mMomounbiū || niem. Dreiwicklungs[transformator], dvieilis, por. ros. deyxpadnbni || niem. dwurzędowy, jednoszeregowy, por. ros. 0o0Kopadrniuū || niem. jednorzędowy, dwużyłowy, por. ros. deyxoKu/bnbi || niem. dwużyłowy, czterożyłowy, por. ros. uemopexAKUANbdHbBIŪ, trójżyłowy, por. ros. mpėvoku Aabnbiū || niem. trójżyłowy, jednożyłowy, por. ros. 0od0Ko Ku broli, dwukołnierzowy, por. ros. deyxuennas, jednokołnierzowy, por. ros. odnouennas, dwubiegowy, por. ros. JdeyxcKopocmnoū || niem. Dwubiegowy[...]*, dwu-stykowy (cokół), por. ros. Oeyxuwmbiproeiti || niem. Dwustykowy [cokół], dwukierunkowy, por. niem. dwukierunkowy [przełącznik], trójdrożny (przełącznik), por. niem. trójdrożny [przełącznik], dwuprzewodowy (system), por. ros. deyxnpoeodnas (cucmema), jednoprzewodowy (linia), por. ros. 0dKonpo6oJnas (aunus) || niem. jednoprzewodowy [przewód], dwuwymiarowy, por. ros. deymepnas, czterowymiarowy (przestrzeń), por. ros. «emopėxmepuoe (npocmpancmeo), trójwymiarowy (przestrzeń), por. ros. mpėxmepnoe (npocmpancmeo), dwustronny (zasilanie), por. ros. deyxcrmoponnee (numanue) || niem. dwustronne (zasilanie), jednostronny (zasilanie), por. ros. odkKocmoponnee (numanue) || niem. jednostronne (zasilanie), dwuwarstwowy, por. ros. deyxcnoūnas || niem. dwuwarstwowy, jednowarstwowy, por. ros. odnocaounas || niem. jednowarstwowy, dwu silnikowy (napęd), por. ros. deyxdeuzame nsHotū (npueod), trójkątny, por. ros. mpeyeoavnasn || niem. trójkątny, jednoczesny, por. ros. o0KO6pemMennoe, jednorodny, por. ros. odKopodnwi, jednoznaczny, por. ros. oJdno3naunas, jednosłupowy, por. ros. odKocmon0uesaa || niem. jednoszpaltowy, tutaj podano przymiotnik hasłowy ze słownika terminów elektrotechnicznych. Należy sądzić, że litewski zrost jest niemal identyczny z terminem niemieckim. 60 ros. kococeem || niem. Schriūg[strahler], szerokostrumieniowy (oprawa oświetleniowa), por. ros. HiupoKou3AVyuameno || niem. Breit[strahler], wąskostrumieniowy (oprawa oświetleniowa), por. ros. (ceemu-AbnukK) 2my60KOe0 C6emopacnpede ne Hits, 2nyboOKOu3mysamejno || ang. narrow-angle (luminaire) || niem. Tieffstrahler]. Zrost daugialypis jest terminologizowanym słowem języka ogólnego. Drugi człon tego typu złożeń wskazuje czynność, którą wyróżnia się oznaczany przedmiot, natomiast pierwszy człon takich przymiotników wskazuje sposób lub właściwość czynności wyrażonej drugim członem (LKG 1965: 603). Z członu nadrzędnego wynika, że złożeniami typu P+V najczęściej oznacza się właściwości działania urządzeń, np.: greitaveikė relė, greitaveikis saugiklis, kreivašvietis šviestuvas, lėtaveikis pertraukiklis, plačiašvietis šviestuvas. Dla terminologii elektrotechnicznej nietypowe jest tworzenie złożeń z liczebnika i czasownika. Wszystkie znalezione złożenia typu S+V (znaleziono 20 terminów z 5 różnymi przymiotnikami) są terminologizowanymi słowami języka ogólnego, np.: dvigubasis (guolis), dvilypė (koreliacija), dvilinkoji (apvija), trilypė (koreliacija), vientisasis (rotorius). Łączliwość kategorialna jest właściwa tylko złożeniom dvigubas i vientisas, np.: dvigubasis guolis || kontaktas || sluoksnis || atspindys |] tiltelis |] tankis, vientisasis, -oji polius || rotorius aplinka gysla. || || Złożenia zaimka i czasownika savimokė, savirašis i savitepis są niemal identyczne z terminami języka rosyjskiego i niemieckiego, tj. mogą być ich kalkami, np.: savimokė (sistema), por. ros. ca moo0yuaromasica || niem. selbstlernendes, savirašis, por. ros. camonuwywmuū || niem. selbstschreibendes, savitepis, por. ros. ca Moc mMa3biealomuiica || niem. samosmarnujący się. Dūrinys saviaušė (mašina) yra netapatus rusų, anglų ir vokiečių kalbų terminams. Kitų kalbų terminai yra sudaryti iš prielinksninių konstrukcijų, žodžių junginių arba dūrinių su netapačiais sandais, plg. rus. (mauaina) c KapybdiaibiM ca moox aa neoenue m || angl. frame surface cooled (machine) || vok. chłodzona powierzchniowo (maszyna), (maszyna) z chłodzeniem powierzchniowym, (maszyna) z wentylacją zewnętrzną. Iš sudėtinių terminų pagrindinio démens matyti, kad šio tipo diriniais žymimos prietaisų veikimo ypatybės, pvz.: savirašis potenciometras, savirašis prietaisas, savirašis vatmetras, savirašis voltmetras. Elektrotechnikos terminijoje reti dūriniai i$ daiktavardžio ir veiksmažodžio. Dūrinys sviesogrqzis (atšvaitas) yra beveik tapatus tik rusų kalbos terminui, t. y. gali būti jo sekinys, plg. rus. ceemoeo36epaugromee (ompa67 Aenue). Būdvardis dujošvytė (lempa) yra netapatus kitų kalbų terminams, plg. rus. easopaspsadnaa (namna) || angl. gas-discharge (lamp) || vok. Gasentladungs[lampe]. Wnioski 1. W terminologii elektrotechnicznej przeważają złożone przymiotniki odrzeczownikowe. Większość złożonych przymiotników odrzeczownikowych stanowią derywaty typu S+D, B+D i P+D. Derywaty odczasownikowe stanowią niewielką część złożonych przymiotników. 2. Nie wszystkie złożone przymiotniki używane w terminologii elektrotechnicznej należy uznawać za derywaty. Używane w tej dziedzinie nauki złożenia typu Į + Dir i S+V są zterminologizowanymi wyrazami języka ogólnego. 3. Znaczna część złożeń utworzonych za pomocą środków języka rodzimego może być kalkami terminów języka rosyjskiego i niemieckiego. 56,6% złożeń utworzonych za pomocą rodzimych środków językowych jest niemal identycznych ze złożeniami języka rosyjskiego, 42,4% — ze złożeniami języka niemieckiego. 15% terminów litewskich jest niemal identycznych z terminami angielskimi. Tylko dwa złożenia litewskie są całkowicie identyczne z terminami rosyjskimi, tzn. mogą być ich morfemowymi kalkami. 4. W terminologii elektrotechnicznej złożone przymiotniki najczęściej stosuje się do oznaczania właściwości konkretnych przedmiotów. Rzadziej za pomocą złożeń oznacza się właściwości rzeczy abstrakcyjnych i właściwości działań. Łączliwość kategorialna jest głównie charakterystyczna dla hybryd typu dariyju. LITERATURA I ŹRÓDŁA ALKZ 1978: Słownik języka angielskiego i litewskiego. Oprac. A. Laučka, B. Picsarskas, E. Stasiulevičiūtė, Wilno. Būga K. 1961: Pisma wybrane 3. Red. Z. Zinkevičius, Wilno. DLKG 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno. Drotvinas V. 1986: Podstawowe pojęcia leksykologii, Wilno. ETZ 1999: Słownik terminów elektrotechnicznych. Podr. gr. R. J. Mukulys, red. nauk. A. Smilgevičius, S. Žebrauskas, Kowno. FTŽ 1979: Słownik terminów fizycznych. Red. naczelny. P. Brazdžiūnas, Wilno. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Kaulakienė A. 1979: Przedrostkowe i przyrostkowe kalki słowotwórcze w litewskiej terminologii politechnicznej. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 19, 143-153. Kaulakienė A. 1983: Złożone kalkowane przymiotniki w litewskiej terminologii politechnicznej. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 22, 17-25. Keinys St. 1980: Alfabet terminologii, Wilno. 68 Keinys St. 1983: Tworzenie litewskich terminów złożonych. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 22, 70-122. Keinys St. 1999: Słowotwórstwo ogólnego języka litewskiego, Szawle, LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno. RLKPolŽ 1984: Politechniczny słownik rosyjsko-litewski. Sud. G. Daugėla, Wilno. RLKZ: Słownik języka rosyjskiego i litewskiego 1-4, Wilno, 1982-1985. RTŽ 2000: Słownik terminów radioelektroniki. M. red. V. Palenskis, Wilno. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. BHPC 1980: boavwot ne Meuko-pycekuū cao8aps 1-2. Cocr. E. HI. Jlenunr, H. II. Crpaxopa, H. H. Ousnnuesa u ap., Mocksa. Torre I. C. 1982: Bonpocht saumcmeoed iis u yRopsaooue Hus unoa3biunbixX mepMUHOS 1 MEp MUHO 3.16 Me M06, MOCK BA. PRZYMIOTNIKI ZŁOŻONE W TERMINOLOGII INŻYNIERIA ELEKTRYCZNA Streszczenie Niniejszy artykuł analizuje in różne aspekty 345 terminów złożonych, które zawierają 138 różne przymiotniki złożone. In Jeśli chodzi of o słowotwóit is rstwo, jasne jest, że przeważają złożone przymiotniki nominalne oraz 85% of są to słowa złożone of a liczebnik i rzeczownik, an przymiotnik i a rzeczownik or an przysłówek i a rzeczownik. Złożenia czasownikowe są raczej rzadkie. In Jeśli of chodzi o wyrazy podstawowe, około dwóch of trzecich elementów terminów stanowią złożenia utworzone za of pomocą środków języka litewskiego, a jedną trzecią stanowią hybrydy. In W niniejszym artykule in terminy, w których jedynie wyrazy podstawowe odpowiadają terminom w innych językach, są nazywane terminami cechującymi. A większoof ść analizowanych słów prawdopodobnie zawiera elementy rosyjskie or terminy niemieckie. 56.6% of litewskie słowa złożone są identyczne to terminy rosyjskie i 42.4% — to terminy niemieckie. stosunkowo a niewielka część słów of złożonych ma identyczne in wyrazy podstawowe to terminy angielskie. tylko dwa słowa złożone można uznać za be kalki as językowe z rosyjskie. kalkami językowymi są tutaj te słowa złożone, które są identyczne ze słowami to innego języka zarówno in pod względem as ich as budowy, jak i wyrazów podstawowych. nie wszystkie przymiotniki złożone można be uznać za as formacje. Słowa złożone of a zaimek i rzeczowa nik i of a liczebnik i rzeczownik są a słowami ogólnymi, które uległy terminologizacji. In w terminologii elektrotechnicof znej przymiotniki złożone najczęściej oznaczają cechy konkretnych rzeczy, rzadziej of zaś właściwości rzeczy abstrakcyjnych i czynności. — Kombinatoryka of kategorialna bardziej or charakterystyczna dla produktywnych is typów hybryd. to of Robertas STUNZINAS Otrzymano 2004-10-15 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308, Wilno poczta E. [email protected] 69