Lietuvių ir latvių kalbų ekonomikos terminijos anglybės

Regina KVAŠYTĖ Uniwersytet Szawelski TERMINOLOGIA EKONOMICZNA JĘZYKÓW LITEWSKIEGO I ŁOTEWSKIEGO | ANGIELSKIE 1. Uwagi wstępne Terminologia współczesnego języka, jako część leksyki języka narodowego odzwierciedlająca zmiany życia społecznego, ma różnorodne pochodzenie: obok słów rodzimego języka używa się niemało terminów zapożyczonych w różnych okresach, które według stopnia asymilacji najczęściej dzieli się na stare zapożyczenia właściwe, internacjonalizmy i wyrazy obce, czyli barbaryzmy (Gaivenis 2002: 58). W języku litewskim i spokrewnionym z nim języku łotewskim większość terminów międzynarodowych ma pochodzenie greckie lub łacińskie. Jednak internacjonalizmami stało się także niemało słów z innych języków, w tym z języka angielskiego (Jakaitienė 1980: 60; LK I 1995: 36; Laua 1981: 116). Językoznawca Juris Baldunčiks, który szczegółowo badał zapożyczenia z języka angielskiego w języku łotewskim, przyznaje, że anglicyzmy' nierzadko są postrzegane jako leksyka międzynarodowa, dlatego nie sprzeciwia się zbytnio ich przenikaniu zarówno do języka ogólnego w ogóle, jak i do leksyki zawodowej. Właśnie ich przynależność do leksyki międzynarodowej — rozpowszechnionej w wielu językach — jest jednym z głównych motywów zapożyczania. Dotyczy to szczególnie języków nienależących do tak zwanych wielkich języków — łotewskiego, litewskiego, czeskiego, fińskiego itd. Przenikaniu takich słów do naszych języków sprzyja również to, że występują one w wielkich językach (rosyjskim, niemieckim) (A 1989: 11). Podobnie rozprzestrzenianie się anglicyzmów uzasadniają także litewscy terminolodzy: „pojawiają się one wraz z nowymi pojęciami” Łotewscy językoznawcy nie są zgodni co do samego terminu — konkurują formy anglicisms (A 1989) i anglisms (Skujina 1993). „Zbitka liter (przyrostek) ic w terminie anglicisms nie ma ładunku semantycznego, dlatego, kierując się wymaganiami stawianymi terminom i rezygnując z nieumotywowanego wpływu innych języków, pierwszeństwo przyznaje się krótszej formie anglismsTM (NA 2002: 113). W litewskiej terminologii językoznawczej synonimicznie używa się terminów anglicizmas, anglizmas (KTZ 1990), a także anglybė (Drotvinas 1988: 50). a niektóre są bardzo podobne do wyrazów międzynarodowych” (Gaivenis 2002: 58). W ostatnim czasie, w warunkach gospodarki rynkowej i rozwoju biznesu w języku angielskim, anglicyzmy coraz intensywniej przenikają do języków narodowych. Do języka litewskiego i łotewskiego anglicyzmy — wyrazy międzynarodowe, a w uzusie nienormatywnym także zapożyczenia pochodzenia angielskiego — trafiły w różnym czasie i z różnych przyczyn, dlatego ich ocena w terminologii ekonomii i dziedzin pokrewnych” nie może być jednakowa. Łotewska terminolożka Valentina Skujina podkreśla, że ze względu na specyfikę narodową zapożyczenia z języka angielskiego (zwłaszcza terminy pochodzenia angielskiego) w języku łotewskim trafiają nie do kategorii internacjonalizmów’, lecz do kategorii wyrazów zapożyczonych z innego konkretnego języka, podobnie jak zapożyczenia z języka rosyjskiego, niemieckiego czy innego języka narodowego. Takie wyrazy w języku łotewskim są najczęściej tłumaczone, jeśli nie istnieją jakieś szczególne dodatkowe powody przemawiające za ich zapożyczeniem (Skujina 1997: 241). Zauważa się, że w systemie językowym najlepiej przyjmują się te międzynarodowe słowa pochodzenia angielskiego, których wymowa jest bliższa ich pisowni; z kolei te anglicyzmy, których wymowa znacznie różni się od pisowni, tylko warunkowo pełnią funkcje słów międzynarodowych. Ustalenia te dotyczą nie tylko leksyki języka ogólnego, lecz także terminologii. Rozprzestrzenianie się anglicyzmów zarówno w litewskiej, jak i łotewskiej terminologii ekonomicznej rozpoczęło się dawniej i nadal przebiega obecnie dość szybko; szczególnie dotyczy to użycia zapożyczeń w języku mówionym. 2. Terminy międzynarodowe, które przyszły za pośrednictwem języka angielskiego Zdarzają się przypadki, gdy język angielski uczestniczył w procesie zapożyczania terminów jako pośrednik — takie przykłady można znaleźć również w terminologii ekonomicznej. Do terminów zapożyczonych dawniej z języka angielskiego, całkowicie zasymilowanych i mających status międzynarodowych, w językach litewskim i łotewskim * Dalej ogólnie nazywana terminologią ekonomiczną. * W językoznawstwie łotewskim powszechnie używa się terminu internaciondlisms. o w języku litewskim terminy internacionalizmas i internacionalybė są synonimami litewskiego słowa tarptautinis „międzynarodowy” (KTŽ 1990). Nawiasem 2001: 16). 32 mówiąc, twierdzi się, że w języku litewskim termin infernacionalizmai „już zaczął wypierać zwyczajowy termin tarptautiniai žodžiai“ (Klimavičius termin ten należy zaliczyć przede wszystkim do łacińskich lub greckiego pochodzenia terminów ekonomicznych, które przedostały się za pośrednictwem języka angielskiego (choć niektóre źródła traktują je jako zapożyczone bezpośrednio z języków klasycznych): lit. kapitalas (ang. capital < łac. capitalis „główny- “) TZZ 2001 —„wkład w produkcję poprzez inwestowanie w kapitał materialny (np. przedsiębiorstwa, instytucje, urządzenia, narzędzia) i kapitał intelektualny (np. wykształcenie ogólne, przygotowanie zawodowe) <--->“ AĮVTŽ 2000 [w starszych słownikach wyrazów międzynarodowych, na przykład SNŽŽ 1907, STŽŽ 1923, podano, że jest to słowo pochodzenia łacińskiego; nawiasem mówiąc, często wspomniany termin objaśniano litewskim odpowiednikiem turtas (L 1915; LL 1922)] —łot. kapitals (niem. Kapital, ang. capital < łac. capitale „własność“), a homonimem jest — przymiotnik kapitals od łac. capitalis „główny“ (SV 1999); lit. eksportas (ang. export < łac. exporto „wywożę“) TŽŽ 2001 —„sprzedaż towarów, usług i kapitału podstawowego za granicę <--->“ AĮVTŽ 2000. W języku litewskim słowo to występuje w różnych słownikach z początku XX wieku, jednak w niektórych źródłach leksykograficznych odpowiadają mu litewskie derywaty išgabenimas (L 1915) lub išvežimas (SNZZ 1907). Zrezygnować z tego wyrazu międzynarodowego i posługiwać się konstrukcjami opisowymi prekių išvežimas į užsienį; į užsienį išvežamosios prekės albo derywatem sufiksalnym išvaža proponował Pranas Skardžius (LTZA 1973). W słowniku anglicyzmów języka łotewskiego (SV 1999) wspomina się, że po raz pierwszy termin łot. eksport trafił do wydanego w 1891 r. zeszytu słownika encyklopedycznego*, jednak był używany, jak pokazują przykłady ilustracyjne, znacznie wcześniej (A 1989); lit. importas (ang. import < łac. importo „wważam“) TŽŽ 2001 —„zakup towarów, usług i kapitału podstawowego z zagranicy <--->“ AĮVTŽ 2000. W języku litewskim to międzynarodowe słowo, zresztą uważane za wywodzące się bezpośrednio z łaciny, zostało włączone już do słowniczka wyrazów międzynarodowych z 1907 r. (SNŽŽ 1907) oraz do innych słowników z późniejszych lat (STŽŽ 1923; TŽŽ 1936). Mimo to wydawany w 1938 r. * Enciklopedinis žodynas Konversacijas vardnica zaczął być publikowany w oddzielnych zeszytach. Pierwszy wydawca —J. Dravnicks. Od 1891 do 1898 r. w Jełgawie ukazało się 27 zeszytów; od 1904 r. słownik wydawany jest w Rydze: Konversacijas vardnica 1-99, 1904— 1921; Latviešu konversūcijas vardnica 1-21, 1921-1940. |as ar w słowniku korespondencji handlowej nie ma tego terminu — zastępuje go litewskie įvežimas (PKŽ 1938). Zdaniem P. Skardžiusa można go również oddać własnymi połączeniami wyrazowymi prekių įvežimas iš kitų kraštų „przywóz towarów z innych krajów”, įvežamosios prekės „towary przywożone” lub derywatem sufiksalnym įvaža (LTŽA 1973). łot. imports (SV 1999), podobnie jak termin o antonimicznym znaczeniu eksports, trafił do słownika z 1891 r. (A 1989). Wspomniane internacjonalizmy pochodzenia łotewskiego, które przyszły za pośrednictwem języka angielskiego, mają odpowiedniki w języku własnym także w języku łotewskim: eksports — izvedums „wywóz”, imports — ievedums „przywóz”. Słowniki terminów z ostatniej dekady pokazują, że łotewskie odpowiedniki są używane również jako terminy lub jako człony terminów złożonych: ievedums; ievedmuita „cło przywozowe”, izvedums; cło wywozowe „cło wywozowe” (ELDO 1995; ESV 2000). Również w łotewskiej terminologii ekonomicznej upowszechniają się nowe terminy złożone: ieveduma ierobežošana „ograniczenie przywozu”, ieveduma kvota „kwota przywozowa”, ieveduma pievienotas vėrtibas nodoklis „podatek od wartości dodanej przy przywozie”, izvedsubsidija „subwencja wywozowa”, izveduma kvota „kwota wywozowa”, izveduma un ieveduma cenu attieciba „relacja cen wywozu i przywozu” (ESV 2000). W najnowszym objaśniającym słowniku łotewskich terminów ekonomicznych zauważono nawet tendencję do rezygnacji z terminów obcego pochodzenia: eksports zob. izvedums i imports zob. ievedums (ESV 2000). W terminologii litewskiej zachodzą podobne procesy — obok terminów eksportas, grynasis eksportas, importas (RETŽ 1994; BBBTŽŽ 1994; MTŽ 2002), importo muitas (ETZ 1994), eksporto | importo kvota, eksporto /importo licencija AĮV TŽ. 2000, choć znacznie rzadziej, używane są litewskie odpowiedniki įvežimas, išvežimas (BBBTŽŽ 1994). Litewskie terminy įvežimas i išvežimas lub formy odpowiednich czasowników įvežti, išvežti występują także w objaśnieniach pojęć zawartych w niektórych ustawach (ĮVSŽ 2000). Rolę pośrednika język angielski odgrywa również wtedy, gdy aktualizowane są niektóre terminy wywodzące się z języków klasycznych, na przykład lit. auditas (łac. auditus „słuchanie”) TŽŽ 2001 —„oficjalna kontrola księgowości i sprawozdawczości finansowej niezależnego przedsiębiorstwa * Dosłowne tłumaczenia łotewskich terminów są oznaczane podwójnymi cudzysłowami. 34 i przedstawienie wniosków. Głównym celem audytu jest ocena, czy sprawozdawczość finansowa przedstawia rzeczywisty stan działalności przedsiębiorstwa oraz czy została sporządzona zgodnie z obowiązującymi normatywnymi aktami rachunkowości. Audyt przeprowadza się na podstawie umowy między firmą audytorską a podmiotem gospodarczym (zleceniodawcą). Wyniki audytu są dokumentowane w sprawozdaniu z audytu, w którym przedstawia się również opinię na temat prawidłowości sprawozdawczości finansowej” AĮVTŽ 2000, audytor „osoba posiadająca kwalifikacje audytora, zezwolenie i prawo do przeprowadzania audytu oraz pracująca w firmie audytorskiej zarejestrowanej w Rejestrze Przedsiębiorstw Republiki Litewskiej” AĮVTŽ 2000. Słowa te na początku XX w. wyróżniały się pewną różnorodnością litewskich odpowiedników: audit —przegląd, przetrząśnięcie rachunków, auditor —rewizor, przeglądający rachunki L 1915; auditoras 1. „do końca XVIII w. w litewskich sądach wojennych śledczy i prokurator”; 2. „w dawnych szkołach starszy uczeń”; 3. „w prawie kanonicznym sędzia instrukcyjny, który w procesie prowadzi śledztwo, lecz sam nie wydaje wyroku” TŽŽ 1936. We współczesnym języku audit buch. —sprawdzenie, rewizja, audyt DALKŽ 2000; w słownikach terminów audit —rewizja ETZ 1994, audyt (także sprawdzenie | kontrola | rewizja księgowości) (BBBTZZ 1994). W kwestii potrzeby zapożyczenia tego terminu łotewscy specjaliści z dziedziny ekonomii nie mają wspólnego zdania —jedni z nich skłonni są dopuścić do swojego języka anglicyzm, inni z kolei proponują stosować jedynie od dawna znany, również pochodzenia łacińskiego, termin rewizja, uzasadniając, że jest to to samo zjawisko: audits zob. rewizja; auditors zob. revidents; auditorfirma zob. revidentfirma ESV 2000. W słowniku angielsko- -łotewskim odpowiednikami tego słowa są (norėkinu, parskatu) parbaude; rewizja (rozliczeń, sprawozdań) sprawdzenie; rewizja' ALV 1997. Komisja Terminologiczna Łotewskiej Akademii Nauk przedstawiła oficjalne wyjaśnienie różnic między tymi terminami, w którym stwierdza się, że terminy rewizja i revidents są w języku łotewskim używane w ich tradycyjnym znaczeniu, natomiast terminy audits i auditors, zapożyczone z języka angielskiego w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, oznaczają procesy i wykonawcę różne od rewizji i rewidenta, choć częściowo z nimi powiązane: audyt —to „proces inicjowany przez instytucję, przedsiębiorstwo lub osobę fizyczną poprzez zaproszenie kompetentnego specjalisty (audytora), aby ustalił on stan działalności gospodarczej instytucji, przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej, ewentualne braki itp. oraz uzyskał porady dotyczące poprawy tego stanu; audyt przeprowadza się, wysłuchując potrzebnych informacji albo zbierając je z dokumentów itp. ; cel audytu 3 tn —nie dopuścić do bankructwa instytucji, przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej, do pogorszenia działalności gospodarczej itp., w porę usunąć możliwe przeszkody” (TJ 3, 21—22), 0 audytor —„osoba, którą jako bardzo kompetentnego specjalistę zaprasza się do sprawdzenia działalności określonej instytucji lub urzędnika, aby ustalić sytuację albo sprecyzować najbliższy program działalności” (Kirite 1995). Dyrektorka Instytutu Ekonomii, przewodnicząca podkomisji terminologii ekonomicznej Łotewskiej Komisji Terminologicznej Raita Karnite dostrzega zbędność anglicyzmu i jego równoważność z terminem rewizja: „nie ma podstaw, by różnie tłumaczyć i wyjaśniać te terminy, rewizja i audyt są synonimami, jednakowo odpowiednimi do opisywania jednego i tego samego procesu <-->. Odpowiednio auditor tłumaczy się jako revidents jeb® auditors i jest to osoba, która ma prawo przeprowadzać rewizję albo audyt” (TJ 8, 20). Warto zauważyć, że w języku rosyjskim termin ten po raz pierwszy odnotowano w objaśniającym słowniku leksyki końca XX wieku w znaczeniu „niezależna ekspertyza sprawozdań finansowych przedsiębiorstwa, przeprowadzana przez wykwalifikowanych specjalistów (audytorów)”; z kolei termin nazywający wykonawcę, auditorius, występował już w innych rosyjskich słownikach ostatniego dziesięciolecia (TCP 2000). Za pośrednictwem języka angielskiego w terminologii ekonomicznej zarówno litewskiej, jak i łotewskiej pojawiły się terminy pochodzenia języków klasycznych —niektóre z nich są już ustabilizowane i nie budzą żadnych wątpliwości, wciąż zaś podejmuje się próby doprecyzowania użycia innych. 3. Terminy międzynarodowe pochodzenia angielskiego Część szeroko znanych i używanych międzynarodowo uznanych terminów ekonomicznych została bezpośrednio zapożyczona z języka angielskiego i zlituanizowana lub zlatwizowana, tj. odpowiada normom języka litewskiego lub łotewskiego: lit. boikotas (ang. boycott) TŽŽ 2001 —„całkowite lub częściowe zerwanie stosunków gospodarczych z partnerem (państwem, firmą, organizacją, osobą), odmowa kupowania określonych towarów i pracy z określonym jego ¢ W języku łotewskim jeb zawsze łączy wyłącznie wyrazy równorzędne, tj. absolutne synonimy. 36 produkcji, udziału w wydarzeniach, komunikowania się” AIVTŽ 2000 (odnotowany w SNŽŽ 1907; STZZ 1923; SNŽŽ 1924; TŽŽ 1936) —łot. boikots SV 1999 odnotowany w łotewskim słowniku encyklopedycznym z 1904 r., natomiast w tekstach S10 derywaty tego wyrazu — już pod koniec XIX w. (A 1989): lit. čekis (ang. cheque, check) TZZ.2001 —„dokument pieniężny, na podstawie którego bank ma wydać pieniądze z bieżącego rachunku osoby, oraz pokwitowanie potwierdzające, że klient je otrzymał; dokument obrotu i wpłat, kredytu, a także rozliczeń bezgotówkowych, tak aby roszczenia z czeków były wzajemnie kompensowane i likwidowane <-->” AĮVTŽ 2000 (por. 1. „pisemne polecenie w formie określonej ustawą, nakazujące bankowi wydać lub przelać na inny rachunek określoną sumę pieniędzy z bieżącego rachunku osoby podpisującej czek”; 2. „talon kasowy, na którym wskazano kwotę otrzymaną za towary lub wpłacaną do kasy” TŽŽ 2001). W starszych źródłach forma tego wyrazu brzmiała čėkas „wydany przez bank kwitek, za pomocą którego człowiek może odebrać z innego banku pieniądze wpłacone do pierwszego banku” SNŽŽ 1907 albo čekas SNŽŽ 1924, natomiast čekis —L. 1915, TŽŽ 1936, PKŽ 1938 —łot. czek (SV 1999). J. Baldunčiko stwierdził, że w pierwszym znaczeniu termin ten w łotewskim słowniku wyrazów międzynarodowych występuje już w 1886 r., 0 drugie odnotowano w 1934 r. (A 1989); lit. dempingas (angl. dumping „zrzucenie”) T 77.2001 —„w międzynarodowej wymianie towarowej, w celu uzyskania lepszych szans na rynkach innych krajów, towarom sprzedawanym za granicą ustala się niższą cenę niż przy sprzedaży ich w kraju, chociaż taka polityka cenowa jest zakazana” AĮVTŽ 2000. Lit. dempingas jest używany także w znaczeniu „realizacja waluty lub papierów wartościowych po kursie niższym od rynkowego, zwykle w celu zbicia ceny” TZZ 2001 —łot. dempings —wyłącznie do określania sprzedaży towarów (SV 1999; A 1989). Niektóre dawne anglicyzmy w języku litewskim i łotewskim należą do różnych kategorii gramatycznych, na przykład różnią się rodzajem: lit. banknotas (angl. bank-note) TZZ 2001 —„zastępujący w kraju emisyjnym pieniądz metalowy jako środek cyrkulacji i płatności” AĮVTŽ 2000 —łot. banknote (angl. bank note) SV 1999. W języku litewskim termin ten odnotowano w słownikach z początku XX w. —STŽŽ 1923, TŽŽ 1936, istniała jednak także forma rodzaju żeńskiego — banknota L 1915, LL 1922. W łotewskim słowniku wyrazów międzynarodowych słowo to występowało już od 1878 r., po raz pierwszy odnotowano je w 1850 r. (A 1989). 37 Zarówno w litewskiej, jak i łotewskiej terminologii ekonomicznej występują nazwy realiów bezpośrednio zapożyczone z języka angielskiego, od dawna stanowiące część składową leksyki —są to zlituanizowane lub zlatwizowane i szeroko używane terminy międzynarodowe, niemające odpowiedników w języku rodzimym. 4. Obce wyrazy ir pochodzenia angielskiego, które przyszły za pośrednictwem języka angielskiego W litewskiej i łotewskiej terminologii ekonomicznej, zwłaszcza nazwy nowych zjawisk i realiów pochodzenia angielskiego, ostatnio przybywa. Anglicyzmy nazywające nowe pojęcia, jeżeli nie są wyrazami międzynarodowymi, zarówno w terminologii litewskiej, jak i łotewskiej oceniane są ostrożnie. Gdy nowe nazwy uznaje się za obce wyrazy (podejście do obcych wyrazów zasadniczo nie różni się w obu językach), poszukuje się dla nich odpowiednich odpowiedników —przede wszystkim w leksyce języka rodzimego, ponieważ nie zawsze rzecz określana nowym zapożyczeniem jest rzeczywiście nowa —czasami do jej nazwania nie potrzeba nowego słowa. „W dziesięcioleciu niepodległości pewną zaporę dla nowych wyrazów międzynarodowych —prawdziwych, częściej wymawianych —stworzyła Państwowa Komisja Języka Litewskiego uchwałą nr 42 „W sprawie wykazu nowych obcych wyrazów niezalecanych do użycia”, później włączonego do ogólnego Wykazu wielkich błędów językowych (LKKN 1998: 130-132); na uwagę zasługuje jedna praca specjalna—- VKNS 1998, a także obszerna terminografia, liczne artykuły” (Klimavičius 2001: 16). O niektórych zjawiskach, w obu spokrewnionych językach związanych ze skutkami kontaktów językowych, pisano już wcześniej (Kvašytė 1996). Niemało anglicyzmów, dla których proponuje się litewskie lub łotewskie zamienniki, to nazwy wykonawców czynności. Jednak nie wszystkie z nich można oceniać jednoznacznie negatywnie. Na przykład litew. brokeris" (angl. broker) TŽŽ 2001 —„osoba niemająca praw właściciela towaru. Jego podstawową funkcją jest skojarzenie kupującego ze sprzedawcą, pomoc w osiągnięciu przez nich porozumienia“ AĮVTŽ 2000, por. „pośrednik giełdowy (agent), pośredniczący między kupującym i sprzedawcą, ubezpieczonym (ubezpieczającym) i ubezpieczycielem, właścicielem statku i frachtKad būtų lengviau orientuotis lietuvių ir latvių kalbų pavyzdžiuose, pirmiausia pateikiamos anglybės, o jų pakaitai ir vartojimo variantai aptariami tekste. 38 ującym“ TŽŽ 2001. Nierzadko jako odpowiednik anglicyzmu wymienia się zapożyczenie z języka niemieckiego makleris (niem. Makler) SETEZ 1991, „pracownik giełdy — pośrednik transakcji giełdowych“ MTŽ 2002. Słowo broker można by raczej uznać za zapożyczenie uaktualnione niż nowe, ponieważ jest ono odnotowane w znacznie starszych źródłach, ale wyjaśniane jako pośrednik, makler TZŽ 1936. W niektórych źródłach broker jest zestawiany ze słowem agent. W definicjach zaś mówi się, że jest to „uczestnik giełdy towarowej pośredniczący w nawiązywaniu kontaktu między sprzedawcą a kupującym. W odróżnieniu od agenta broker nie uczestniczy w długotrwałych stosunkach handlowych z kupującymi i sprzedającymi oraz działa na podstawie zobowiązań” RETŽ 1994. Tak krótko wyjaśnia się to również w słowniku współczesnego języka litewskiego: broker „urzędnik giełdowy —pośrednik kupującego i sprzedającego”, makler —„pośrednik transakcji giełdowych” DŽ 2000. Mimo to w różnych źródłach terminograficznych użycie nazw omawianych uczestników nie odznacza się konsekwencją: broker —„agent giełdowy”, a broker giełdy papierów wartościowych | funduszy /kapitałów zob. makler finansowy; makler —broker (giełdowy) USA; dealer; pot. jobber; makler giełdowy —stock jobber (zazwyczaj dokonujący operacji na własne ryzyko): makler finansowy —stock(-)broker; makler parkietowy —floor trader BBBTŽŽ 1994. Również w innych słownikach odpowiednikiem terminu makler nie zawsze jest broker, np. jobber ETZ 1994. Warto zauważyć, że już w 1915 r. w słowniku jako odpowiedniki broker wymieniono meklerius; faktorius, a jobber — mekleris; perpirklis 1. 1915. Łot. Pierwszy przykład użycia słowa brokers pochodzi ze źródła z 1908 r., a w słowniku terminów ekonomicznych odnotowano je w 1975 r. (A 1989). Zgodnie z definicją terminu używanego w ustawach jest to „licencjonowana osoba fizyczna, która na rynku papierów wartościowych dokonuje transakcji pośrednictwa” LTV 1999. Jednak w języku łotewskim znany jest również termin makleris SV 1999. Forma maklers została odnotowana w języku łotewskim już w słowniku Georga Mancelisa z 1789 r.; w słowniku terminów handlowych z 1935 r. odpowiednikiem niemieckiego terminu Broker jest maklers, a Makler — maklers, starpnieks ‘pośrednik’ VLTT 1935. Słowo maklers z kwalifikatorem kap. (tj. „związany z ustrojem kapitalistycznym, społeczeństwem kapitalistycznym- ”) podawane jest również w słowniku ogólnego języka łotewskiego w znaczeniu „pośrednik transakcji handlowych i giełdowych” LieLaKŽ 1995. W najnowszych słownikach znalezio39 no niemało terminów złożonych, których głównym członem jest wspomniane zapożyczenie z języka angielskiego: apdrošinūšaiki pareikalavimo" ESV 2000; por. pieprasijuma konts "rachunek na żądanie (w banku)' ELDO 1995. Dane łotewskiego słownika anglicyzmów potwierdzają, że nie jest to nowe słowo — onkolkonts ‘konto onkol (w banku), onkolrēkins ‘rachunek onkol (dokument) znajduje się już w wydanym w 1911 r. słowniku wyrazów międzynarodowych (A 1989), a także w słownikach terminów ekonomicznych i innych słownikach (ET 1975; PV 1995; SV 1999), Stosunek do rozpowszechniających się w dziedzinie ekonomii obcych wyrazów pochodzenia angielskiego jest w języku litewskim i łotewskim podobny — stara się dla nich znaleźć już utrwalone w języku odpowiedniki albo utworzyć neologizmy za pomocą środków słowotwórczych własnego języka. Proces ten zachodzi nieustannie. Nawiasem mówiąc, niektóre propozycje z biegiem czasu zastępuje się lepszymi, jeśli takie się pojawią. 5. Różnice semantyczne i stylistyczne anglicyzmów Terminy są najczęściej stylistycznie neutralne, odcienie stylistyczne nie są charakterystyczne także dla wyrazów międzynarodowych. Natomiast niektóre anglicyzmy używane w dziedzinie ekonomii, pretendujące do statusu terminów międzynarodowych, wyróżniają się dodatkowymi komponentami ekspresywnymi, na przykład słowo bizness ma odcień języka potocznego [w słowniku języka łotewskiego również podano je z odpowiednim oznaczeniem sar. (język potoczny)] (Laua 1981: 118). Takie różnice powodują również niedostatecznie precyzyjne użycie tego czy innego anglicyzmu. Jak zauważa łotewska terminolożka V. Skujina, „dezorientujące w tłumaczeniach tekstów bywają różnice semantyki internacjonalizmów w różnych językach, co niestety jest dość rozpowszechnionym zjawiskiem, np. angielskie business —1) zajęcie, zawód; 2) sprawa; 3) handel, komercja, biznes; 4) przedsiębiorstwo handlowe, firma; 5) obowiązek, prawo itp. Z kolei w języku łotewskim słowo bizness ma znaczenie „zyskowna transakcja” (LLVV 2), gdy wszelkimi sposobami dąży się do osiągnięcia zysku. Odpowiednio niezgodność pojęć angielskiego i łotewskiego słowa (business —bizness) zniekształca treść przekładu, jeżeli angielskie business zawsze oddaje się po łotewsku jako bizness, tj. Zarówno „zajęcie”, jak i „transakcja”, ogólnie „firma” i in. znaczenia. Właśnie z tych powodów, zapożyczając angielski termin, należy poważnie zastanowić się nad motywacją zapożyczenia, zwłaszcza w aspekcie semantycznym, aby w wyniku użycia anglicyzmu treść nie uległa zmianie” (Skujina 1997: 241-242). Takie stanowisko odpowiada również opinii litewskiej leksykolog Evaldy Jakaitienė w sprawie względnej wspólności semantyki słów międzynarodowych (Jakaitienė 46 Termin biznis zastępuje się rodzimym słowem verslas, a biznesmenas — verslininkas ETŽZ 1994. 1980: 60). Ich definicje odpowiadają tylko jednemu ze znaczeń angielskiego słowa: „działalność związana z produkcją towarów, handlem i świadczeniem usług w celu osiągnięcia zysku”, natomiast terminem określającym osobę wykonującą tę działalność nazywa się „osobę organizującą przedsiębiorstwo biznesowe (produkujące wyroby lub świadczące usługi) za własne środki i dążącą do osiągnięcia zysku” AĮVTŽ 2000. Ten zapożyczony wyraz został włączony również do DKKS 1998, chociaż DŽ 2000 bez żadnych dodatkowych komentarzy odnotowuje oba słowa: biznis „działalność przynosząca zysk, interes” i biznierius „ten, kto robi interesy, handlarz”. Należy sądzić, że w DŽ 2000 są one rozumiane nie jako terminy, lecz jako zwykłe słowa, a ponadto jako należące do szerszego niż dzisiejszy zakresu użycia. Próby wyjaśniania lub zastępowania tego słowa pochodzenia angielskiego podejmowano już znacznie wcześniej, np.: business — zajęcie; praca; під час перекладу слово «biznis» передано як «інтерес» у значенні «прибуткова діяльність». praca; rzemiosło; żonglerka; znaczenie 1. 1915; biznes „sprytne zajmowanie się czymś, dochodowe zajęcie” SNŽŽ 1924, handel, interes TŽŽ 1936. Łot. bizness i biznesmenis są również zastępowane derywatami o podobnym znaczeniu — złożeniem uznėmėjdarbiba „przedsiębiorczość” i derywatem uznėmėjs „przedsiębiorca” ESV 2000, chociaż w łotewskich słownikach terminologicznych odnotowano także formy bizness, biznesmenis BTV 1999, ETVU 1997. Należy zauważyć, że w biuletynie informacyjnym podano więcej odpowiedników, których można używać zamiast anglicyzmu: business — komercdarbiba „działalność komercyjna”; uznėmėjdarbiba „przedsiębiorczość”; darijumdarbiba ‘działalność transakcyjna’; darijumi ‘transakcje’, a businessman —komersants TJ 2, 24. W najnowszym słowniku ogólnego języka rosyjskiego słowo 6u3nec men oznaczono jako powracające do aktywnego użycia, mające dwa znaczenia, z których drugie to właśnie potoczne „o oszuście”, a pierwsze — neutralne znaczenie „organizator biznesu; przedsiębiorca, komersant” TCP 2000. W niektórych przypadkach między słowami języka angielskiego a słowami języków, które zapożyczyły je z angielskiego, można zauważyć pewne różnice semantyczne i (lub) stylistyczne — jest to dodatkowy czynnik decydujący o wyborze słów rodzimego lub obcego pochodzenia (a także terminów normatywnych). 6. Wnioski podsumowujące W artykule omówiono istotną część anglicyzmów w litewskiej i łotewskiej terminologii ekonomicznej — ich rozpowszechnienie, zmiany form, a także podejście leksykologów i terminologów do anglicyzmów. Widać, że zwłaszcza w ostatnim czasie jest ich naprawdę dużo w obu językach, a podejście do 47 anglicyzmów zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim zasadniczo prawie się nie różni. Za pośrednictwem języka angielskiego w terminologii ekonomicznej pojawiły się także terminy pochodzenia klasycznego. Niektóre są już ustalone i nie budzą żadnych wątpliwości, w przypadku innych wciąż próbuje się doprecyzować ich użycie, na przykład łotewski termin audits. Również w obu językach występują nazwy pojęć zapożyczone bezpośrednio z języka angielskiego. Odpowiednio zlituanizowane lub zlatwizowane i powszechnie używane terminy międzynarodowe, niemające odpowiedników rodzimego pochodzenia, już dawno stały się integralną częścią języka (boikot, czek, banknot). W języku litewskim i łotewskim podejmuje się starania, aby dla angielskich zapożyczeń znaleźć już ugruntowane w języku odpowiedniki lub utworzyć nowe terminy za pomocą rodzimych środków słowotwórczych. Mogą to być właściwe neologizmy słowotwórcze (derywaty, złożenia — terminy jednowyrazowe), nierzadko także połączenia (terminy wielowyrazowe). Proces ten przebiega nieustannie — niektóre propozycje zastępuje się lepszymi, jeśli takie się pojawią. W niektórych przypadkach między językiem angielskim a językami, które z niego zapożyczają, można zauważyć pewne różnice semantyczne i (lub) stylistyczne, na przykład ang. business /lit. biznis /łot. biznes, użycie, zwłaszcza w języku mówionym. ŹRÓDŁA A 1989 - Baldunčiks J. Anglicyzmy w języku łotewskim, Ryga. AĮVTZ 2000 - Martinkus B., Neverauskas B., Sakalas A., Venskus R., Žilinskas V. Słownik objaśniający terminów zarządzania przedsiębiorstwem, Kowno. ALV 1997 — Słownik angielsko- -łotewski, Ryga. BBBTŽŽ 1994 - Buračas A., Svecevičius B. Litewsko- -angielsko-litewski słownik-- encyklopedia terminów biznesowych, bankowych i giełdowych, Wilno. BTV 1999 - Agamdžanova V., Laurenoviča E., Keviša I, Kraze S., Pavlovska A. Angielsko- -łotewsko-rosyjski słownik terminów biznesowych, Ryga. DALKŽ 2000 - Piesarskas B. Wielki słownik angielsko- -litewski, Wilno. DKKS 1998 - W sprawie wykazu największych błędów językowych. —Uchwały Komisji Języka Litewskiego 1977-1998, Wilno, DZ 124-176. 2000 —Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys, Wilno. 48 ELDO 1995 ESV 2000 ET 1975 ETVU 1997 ETŽ 1994 ĮVSŽ 2000 JTVU 1997 L 1915 LicLaKZ 1995 LL 1922 LLVV 1972-1996 LTV 1999 LTZA 1973 MTZ 2002 NA 2002 NL 1993 PKZ 1938 PV 1995 RETZ 1994 SNZZ 1907 SNZZ 1924 STZZ 1923 SV 1999 SETEZ 199} TZZ 1936 TŽŽ 2001 Terminy z zakresu prowadzenia dokumentacji ekonomicznej i organizacji pracy (w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim i niemieckim). Oprac. V. Skujiņa (kierownik zespołu autorskiego). Ryga. Słownik objaśniający ekonomii po łotewsku, angielsku, niemiecku, francusku, rosyjsku. Autor. Kolumna. Redaktor. R. Grévina, Ryga. Terminy ekonomiczne, Ryga. Słownik terminów ekonomicznych dla przedsiębiorczości (łotewsko-angielski). Oprac. grupa robocza red. N. Grostina i A. Pudula, Ryga. Pasas K., Louzas B., Deivis L. Słownik terminów ekonomicznych, Wilno. Mockevičius R. Słownik pojęć używanych w ustawach Republiki Litewskiej, Wilno. Słownik terminów prawnych dotyczących przedsiębiorczości. Oprac. V. Skuja, Ryga, Słownik języka litewskiego i angielskiego. Opracował A. Lalis, Chicago. Balkevičius J., Baluodė L., Bojaté A., Subatniekas V. Słownik języka litewskiego i łotewskiego, Ryga. Słownik języka polskiego i litewskiego. Zorganizował A. Lalis, Wilno. Słownik łotewskiego języka literackiego 1–8, Ryga. Słownik terminów prawnych, Ryga. Skardžius P. Litewskie odpowiedniki słów międzynarodowych, Chicago. Tamulevičius J. Leksykon terminów celnych, Wilno. Krūmina V, Skujina V. Podręcznik opracowywania aktów normatywnych, Ryga. Vėcinš Ė. Rzeczy użyteczne. Słownik objaśniający, Ryga. Salys A., Dargis L. Słowniczek korespondencji handlowej. = Salys A. Pisma 1. Rzym, 1979, 455-484. Słownik ortografii i poprawnej wymowy języka łotewskiego. Ryga. Słowniczek terminów gospodarki rynkowej, opracował A. Norkuviend, Szawle. Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych. Ułatwiając czytelnikomwinimas. Opracował J. Šlapelis, Tylża. Norkus J. Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych, Kowno. M. i S. Słowniczek słów obcych i międzynarodowych, Szawle. Svesvardu vardnica. Pod redakcją J. Baldunčika, Ryga. Auštrevičius P., Pupkevičius D., Treigienė D. Encyklopedyczny słownik współczesnych terminów ekonomicznych w językach litewskim-angielskim-niemieckim-rosyjskim, Wilno. Słownik wyrazów obcych. Oprac. K. Boruta, Pr. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepienė, Kowno. Słownik wyrazów obcych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno, 49 VKNS 1998 —-—Rudaitienc¢ V, Vitkauskas V. Nowe zapożyczenia z języków zachodnich, Wilno. VLTT 1935 — Dravnieks E. Łotewsko-niemiecka terminologia handlowa, Ryga. TCP 2000 — Słownik współczesnego języka rosyjskiego. Koniec XX wieku. Zmiany w języku rosyjskim, Sankt Petersburg. LITERATURA Drotvinas V. 1988: O pojęciach i terminach dotyczących zapożyczonego słownictwa. —Kultura języka 54, 48-56. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Gaivenytė J. 1993: Kilka angielskich zapożyczeń niepotrzebnych naszej terminologii ekonomicznej. —Kultura języka 65, 43–44. Jakaitienė E. 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno. Keinys S. 1999: Słowotwórstwo ogólnolitewskiego języka, Szawle. Kirite M. 1995: Najnowsza terminologia. —Labrit. 07. 02. 1995. Klimavičius J. 1996: Czym zawinili „nasi językoznawcy” i marketing? —Gimtoji kalba 8, 5-8. Klimavičius J.2001: Co Jablonskis zrobił dla geografii i co się z tym robi. — Terminologija 8, 7-27. KTZ 1990: Gaivenis K., Kcinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. Kvašytė R. 1996: Zapożyczenia w łotewskim i litewskim języku specjalistycznym. —Kultura języka 68, 66-70. Laua A. 1981: Leksykologia łotewska, Ryga. LK 11995: Barauskaitė J, Čepaiticnė G., Mikulėnienė D., Pabrėza J., Petkevičienė R. Język litewski 1, Wilno. Skujina V. 1993: Zasady opracowywania terminologii łotewskiej, Ryga. Skujina V. 1997: Zasady tworzenia terminów w aspekcie przekładu. —Linguistica Lettica 1, 236-245. TJ —Terminologijas Jaunumi 1-9, 2002-2004. ANGLICYZMY W LITEWSKIEJ I ŁOTEWSKIEJ TERMINOLOGII EKONOMICZNEJ Streszczenie W miarę jak biznes coraz bardziej integruje się z gospodarką światową, w terminologii litewskiej i łotewskiej język angielski zyskuje przewagę, dlatego większość terminów ekonomicznych jest zapożyczona z języka angielskiego. W niniejszym artykule porównano terminy ekonomiczne obu spokrewnionych języków — litewskiego i łotewskiego — pod względem ich pochodzenia, formy i znaczeń. Analizowane są terminy zapożyczone z języka angielskiego wcześniej, tj. terminy w pełni zasymilowane, których źródłem zapożyczenia jest łacina lub greka, a językiem źródłowym zapożyczenia 50 is angielskie, takie jak as kapitalas, eksportas, importas, a także terminy as zapożyczoas ne bezpośrednio z języka angielskiego, e. g. boikotas, dempingas, banknotas. Obok terminów ustalonych i uznanych we współczesnej in Litewski i łotewskiej terminologii ekonomicznej używa się wielu wyrazów obcych. In Zaproponowano, aby w it terminologii standardowej to zastąpić je analogami by znanymi już wcześniej. np. brokeris — makleris as well as neologisms (marketingas — rinkodara). Niemniej in jednak praktyczne użycie of Litewski i Anglicyzmy w języku łotewskim są dość często postrzegane jako leksyka as międzynarodowa i dlatego są akceptowalne. Regina KVASYTE Otrano: 2004-10-25 Uniwersytet Szawelski P. Višinskio g. 38, LT-76352 Szawle poczta E. rekva(tdtakas.lt A Įm