Lietuvių ir latvių kalbų ekonomikos terminijos anglybės

Regina KVAŠYTĖ Uniwersytet Szawelski ANGLICYZMY W TERMINOLOGII EKONOMICZNEJ JĘZYKÓW LITEWSKIEGO I ŁOTEWSKIEGO 1. Uwagi wstępne Terminologia współczesnego języka, jako część leksyki języka narodowego odzwierciedlająca przemiany życia społecznego, ma niejednorodne pochodzenie: obok wyrazów rodzimych używa się wielu terminów zapożyczonych w różnych okresach, które ze względu na stopień asymilacji najczęściej dzieli się na dawne zapożyczenia właściwe, wyrazy międzynarodowe oraz wyrazy obce, czyli barbaryzmy (Gaivenis 2002: 58). W języku litewskim i spokrewnionym z nim języku łotewskim większość terminów międzynarodowych ma pochodzenie greckie lub łacińskie. Jednak wiele wyrazów z innych języków, w tym także z języka angielskiego, również stało się międzynarodowych (Jakaitienė 1980: 60; LK I 1995: 36; Laua 1981: 116). Językoznawca Juris Baldunčiks, który szczegółowo badał zapożyczenia z języka angielskiego w łotewszczyźnie, przyznaje, że anglicyzmy są często postrzegane jako leksyka międzynarodowa, dlatego nie sprzeciwia się zbytnio ich przenikaniu zarówno do języka ogólnego, jak i do leksyki specjalistycznej. Właśnie ich przynależność do leksyki międzynarodowej — rozpowszechnionej w wielu językach — jest jednym z głównych motywów zapożyczania. Dotyczy to zwłaszcza języków nienależących do tak zwanych wielkich języków — łotewskiego, litewskiego, czeskiego, fińskiego itp. Przenikanie takich wyrazów do naszych języków sprzyja także ich występowanie w wielkich językach (rosyjskim, niemieckim) (A 1989: 11). Podobnie litewscy terminolodzy uzasadniają rozpowszechnianie się anglicyzmów: „przychodzą one wraz z nowymi pojęciami 1Łotewscy językoznawcy nie są zgodni co do samego terminu — konkurują ze sobą formy anglicisms (A 1989) i anglisms (Skujiņa 1993). „Ciąg liter (sufiks) w terminie anglicisms nie ma ładunku semantycznego, dlatego, kierując się wymogami stawianymi terminom i rezygnując z nieuzasadnionego wpływu innych języków, pierwszeństwo przyznaje się krótszej formie anglicisms” (NA 2002: 113). W litewskiej terminologii językoznawczej używane są synonimicznie terminy anglicizmas, anglizmas, a także anglybė (Drotvinas 1988: 50). 31 ir kai kurios esti labai panašios į tarptautinius žodžius“ (Gaivenis 2002: 58). Pastaruoju metu rinkos ekonomikos sąlygomis ir plėtojant verslą anglų kalba anglybės vis labiau skverbiasi į nacionalines kalbas. Anglicyzmy — wyrazy międzynarodowe, a w użyciu nienormatywnym również wyrazy obce pochodzenia angielskiego — przenikały do języka litewskiego i łotewskiego w różnym czasie i z różnych przyczyn, dlatego ich ocena w terminologii ekonomicznej i dziedzin pokrewnych2 nie może być jednakowa. Łotewska terminolożka Valentīna Skujiņa podkreśla, że ze względu na swoistość narodową zapożyczenia z języka angielskiego (zwłaszcza terminy pochodzenia angielskiego) w języku łotewskim zalicza się nie do internacjonalizmów3, lecz do kategorii wyrazów zapożyczonych z innego konkretnego języka narodowego, podobnie jak zapożyczenia z rosyjskiego, niemieckiego czy jakiegokolwiek innego języka narodowego. Takie wyrazy w języku łotewskim najczęściej się tłumaczy, o ile nie ma szczególnych dodatkowych powodów, by je zapożyczać (Skujiņa 1997: 241). Zauważa się, że w systemie językowym najlepiej zadomawiają się wyrazy międzynarodowe pochodzenia angielskiego, których wymowa jest bliższa pisowni; z kolei te anglicyzmy, których wymowa znacznie różni się od zapisu, tylko w pewnym sensie pełnią funkcję wyrazów międzynarodowych. Zasady te dotyczą nie tylko leksyki języka ogólnego, lecz także terminologii. Rozpowszechnianie się anglicyzmów w terminologii ekonomicznej zarówno języka litewskiego, jak i łotewskiego rozpoczęło się już dawno i nadal postępuje dość szybko; dotyczy to zwłaszcza użycia zapożyczeń w mowie. 2. Terminy międzynarodowe, które przyszły za pośrednictwem języka angielskiego Zdarzają się przypadki, gdy język angielski uczestniczył w procesie zapożyczania terminów jako język pośredniczący — przykłady takie można znaleźć również w terminologii ekonomicznej. Do terminów zapożyczonych z języka angielskiego wcześniej, całkowicie zasymilowanych i uznanych za międzynarodowe, zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim 2 Dalej określana zbiorczo jako terminologia ekonomiczna. 3 W łotewskim językoznawstwie powszechnie używa się terminu internacionalisms, a w języku litewskim terminy internacionalizmas i internacionalybė są litewskimi synonimami wyrażenia tarptautinis žodis „wyraz międzynarodowy” (KTŽ 1990). Nawiasem mówiąc, twierdzi się, że w języku litewskim termin internacionalizmai „zaczął już wypierać zwyczajowy termin tarptautiniai žodžiai” (Klimavičius 2001: 16). 32 Do tej grupy należy przede wszystkim zaliczyć terminy ekonomiczne pochodzenia łacińskiego lub greckiego, które przedostały się za pośrednictwem języka angielskiego (co prawda niektóre źródła traktują je jako zapożyczenia bezpośrednio z języków klasycznych): lit. kapitalas (ang. capital < łac. capitalis „główny”) TŽŽ 2001 – „wkład w produkcję poprzez inwestowanie w kapitał materialny (np. przedsiębiorstwa, instytucje, sprzęt, narzędzia) i kapitał intelektualny (np. wykształcenie ogólne, przygotowanie zawodowe) <...>” AĮVTŽ 2000 [w starszych słownikach wyrazów międzynarodowych, na przykład SNŽŽ 1907, STŽŽ 1923, podano, że jest to wyraz pochodzenia łacińskiego; nawiasem mówiąc, często omawiany termin objaśniano litewskim odpowiednikiem turtas (L 1915; LL 1922)] – łot. kapitāls (niem. Kapital, ang. capital < łac. capitale „własność”), zaś homonim – przymiotnik kapitāls od łac. capitalis „główny” (SV 1999); lit. eksportas (ang. export < łac. exporto „wywożę”) TŽŽ 2001 – „sprzedaż towarów, usług i kapitału podstawowego do krajów obcych <...>” AĮVTŽ 2000. W języku litewskim wyraz ten występuje w różnych słownikach z początku XX wieku, jednak w niektórych źródłach leksykograficznych odpowiadają mu litewskie derywaty išgabenimas (L 1915) lub išvežimas (SNŽŽ 1907). Rezygnację z tego wyrazu międzynarodowego i posługiwanie się konstrukcjami opisowymi wywóz towarów za granicę; towary wywożone za granicę lub derywatem z sufiksem išvaža proponował Pranas Skardžius (LTŽA 1973). W słowniku anglicyzmów języka łotewskiego (SV 1999) wspomina się, że termin łot. eksports po raz pierwszy pojawił się w zeszycie słownika encyklopedycznego wydanym w 1891 r.4, jednak – jak pokazują przykłady ilustracyjne – był używany znacznie wcześniej (A 1989); lit. importas (ang. import < łac. importo „wwożę”) TŽŽ 2001 – „zakup towarów, usług i kapitału podstawowego z krajów obcych <...>” AĮVTŽ 2000. W języku litewskim ten wyraz międzynarodowy, przy tym uznawany za pochodzący bezpośrednio z łaciny, został włączony już do słowniczka wyrazów międzynarodowych z 1907 r. (SNŽŽ 1907) oraz do innych słowników z późniejszych lat (STŽŽ 1923; TŽŽ 1936). Mimo to w wydanym w 1938 r. ⁴ Słownik encyklopedyczny Konversācijas vārdnīca zaczęto wydawać w odrębnych zeszytach. Pierwszym wydawcą był J. Dravnieks. W latach 1891–1898 w Jelgawie ukazało się 27 zeszytów; od 1904 r. słownik wydawany jest w Rydze: Konversācijas vārdnīca 1–99, 1904–1921; Latviešu konversācijas vārdnīca 1–21, 1921–1940. 33 w słowniku korespondencji handlowej tego terminu brak – zastępuje go litewskie įvežimas (PKŽ 1938). Zdaniem P. Skardžiusa można go również oddać rodzimymi połączeniami wyrazowymi przywóz towarów z innych krajów, towary przywożone lub derywatem z sufiksem įvaža (LTŽA 1973). Łot. imports (SV 1999), podobnie jak termin o znaczeniu antonimicznym eksports, trafił do słownika z 1891 r. (A 1989). Wspomniane wyrazy międzynarodowe pochodzenia łacińskiego, które dotarły za pośrednictwem angielskiego, mają również odpowiedniki w języku rodzimym w języku łotewskim: eksports – izvedums ‘wywóz’5, imports – ievedums ‘przywóz’. Słowniki terminologiczne z ostatniej dekady pokazują, że łotewskie odpowiedniki są używane jako terminy lub jako człony terminów złożonych: ievedums; ievedmuita ‘cło przywozowe’, izvedums; izvedmuita ‘cło wywozowe’ (ELDO 1995; ESV 2000). Również w łotewskiej terminologii ekonomicznej upowszechniają się nowe terminy złożone: ieveduma ierobežošana ‘ograniczenie przywozu’, ieveduma kvota ‘kontyngent przywozowy’, ieveduma pievienotās vērtības nodoklis ‘podatek od wartości dodanej przy przywozie’, izvedsubsīdija ‘subwencja wywozowa’, izveduma kvota ‘kontyngent wywozowy’, izveduma un ieveduma cenu attiecība ‘stosunek cen wywozu i przywozu’ (ESV 2000). W najnowszym słowniku objaśniającym łotewskich terminów ekonomicznych zauważono nawet tendencję do rezygnowania z terminów obcego pochodzenia: eksports, zob. izvedums, i imports, zob. ievedums (ESV 2000). W terminologii litewskiej zachodzą podobne procesy – obok terminów eksportas, grynasis eksportas, importas (RETŽ 1994; BBBTŽŽ 1994; MTŽ 2002), importo muitas (ETŽ 1994), eksporto / importo kvota, eksporto / importo licencija AĮVTŽ 2000, choć znacznie rzadziej, stosuje się litewskie odpowiedniki įvežimas, išvežimas (BBBTŽŽ 1994). Litewskie terminy įvežimas i išvežimas lub formy odpowiednich czasowników įvežti, išvežti pojawiają się także w objaśnieniach pojęć w niektórych ustawach (IVSŽ 2000). Język angielski pełni rolę pośrednika także wtedy, gdy uaktualniane są niektóre terminy pochodzące z języków klasycznych, na przykład lit. auditas (łac. auditus „słuchanie”) TŽŽ 2001 – „oficjalne sprawdzenie księgowości i sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstwa przez niezależną jednostkę 5 Dosłowne tłumaczenia terminów języka łotewskiego oznaczono pojedynczymi cudzysłowami. 34 oraz przedstawienie wniosków. Głównym celem audytu jest ocena, czy sprawozdanie finansowe przedstawia rzeczywistą sytuację działalności przedsiębiorstwa i czy zostało sporządzone zgodnie z obowiązującymi normatywnymi aktami rachunkowości. Audyt przeprowadza się na podstawie umowy między firmą audytorską a podmiotem gospodarczym (zleceniodawcą). Wyniki audytu ujmuje się w sprawozdaniu z audytu, które zawiera również opinię o rzetelności sprawozdania finansowego” AĮVTŽ 2000, audytor „osoba posiadająca kwalifikacje audytora, zezwolenie i prawo do przeprowadzania audytu, zatrudniona w firmie audytorskiej zarejestrowanej w Rejestrze Przedsiębiorstw Republiki Litewskiej” AĮVTŽ 2000. Na początku XX wieku słowa te charakteryzowały się pewną różnorodnością litewskich odpowiedników: audyt – przegląd, przetrząsanie rachunków, audytor – rewizor, przeglądający rachunki L. 1915; auditoras 1. „do końca XVIII wieku śledczy i prokurator w litewskich sądach wojskowych”; 2. „starszy uczeń w dawnych szkołach”; 3. „w prawie kanonicznym sędzia śledczy, który prowadzi dochodzenie w procesie, ale sam nie wydaje wyroku” TŽŽ 1936. We współczesnym języku audyt rach. – kontrola, rewizja, audyt DALKŽ 2000; w słownikach terminologicznych audyt – rewizja ETŽ 1994, audyt (także kontrola księgowa / kontrola / rewizja) (BBBTŽŽ 1994). Łotewscy specjaliści w dziedzinie ekonomii nie są zgodni co do potrzeby zapożyczenia tego terminu – niektórzy skłaniają się ku przyjęciu anglicyzmu do swojego języka, inni z kolei proponują używanie od dawna znanego terminu pochodzenia łacińskiego rewizja, uzasadniając, że chodzi o to samo zjawisko: audits, zob. revīzija; auditors, zob. revidents; auditorfirma, zob. revidentfirma ESV 2000. W słowniku angielsko-łotewskim odpowiednikami tego słowa są (rozliczeń, sprawozdań) kontrola; rewizja ‘kontrola (rozliczeń, sprawozdań); rewizja’ AĮLV 1997. Komisja Terminologiczna Łotewskiej Akademii Nauk przedstawiła oficjalne objaśnienie różnic między tymi terminami, stwierdzając, że terminy revīzija i revidents są używane w języku łotewskim w ich tradycyjnym znaczeniu, natomiast terminy audits i auditors zapożyczono z języka angielskiego w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, aby nazwać procesy i wykonawcę różniące się od rewizji i rewizora, choć częściowo z nimi powiązane: audyt to „proces inicjowany przez instytucję, przedsiębiorstwo lub osobę fizyczną, polegający na zaproszeniu kompetentnego specjalisty (audytora), aby ustalił stan działalności gospodarczej instytucji, przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej, możliwe niedociągnięcia itp. oraz udzielił porad dotyczących poprawy sytuacji; audyt przeprowadza się, wysłuchując potrzebnych informacji lub zbierając je z dokumentów itp.; celem audytu 35 – nie dopuścić do bankructwa instytucji, przedsiębiorstwa lub osoby fizycznej, do pogorszenia koniunktury gospodarczej itp., w porę usunąć możliwe przeszkody” (TJ 3, 21–22), a audytor – „osoba zaproszona jako wysoce kompetentny specjalista do sprawdzenia działalności określonej instytucji lub urzędnika, aby ustalić sytuację albo sprecyzować najbliższy program działania” (Kirite 1995). Dyrektorka Instytutu Ekonomiki i przewodnicząca podkomisji terminologii ekonomicznej Komisji Terminologicznej Łotwy Raita Karnīte dostrzega zbędność anglicyzmu i jego równoważność z terminem revīzija: „nie ma podstaw, by odmiennie tłumaczyć i objaśniać te terminy; revīzija i audits są synonimami, jednakowo odpowiednimi do opisu jednego i tego samego procesu <...>. Odpowiednio auditor tłumaczy się jako revidents jeb6 auditors, czyli jest to osoba uprawniona do przeprowadzania rewizji lub audytu” (TJ 8, 20). Warto zauważyć, że w języku rosyjskim termin ten po raz pierwszy odnotowano w słowniku objaśniającym z końca XX wieku, w znaczeniu „niezależna ekspertyza sprawozdań finansowych przedsiębiorstwa, przeprowadzana przez wykwalifikowanych specjalistów (audytorów)”; z kolei określający wykonawcę termin auditorius pojawił się już w innych rosyjskich słownikach z ostatniego dziesięciolecia (ТСРЯ 2000). Za pośrednictwem języka angielskiego zarówno w litewskiej, jak i łotewskiej terminologii ekonomicznej pojawiły się terminy pochodzenia klasycznego — niektóre z nich są już utrwalone i nie budzą żadnych wątpliwości, a użycie innych wciąż podlega próbom doprecyzowania. 3. Międzynarodowe terminy pochodzenia angielskiego Część szeroko znanych i używanych terminów ekonomicznych uznawanych za międzynarodowe została bezpośrednio zapożyczona z języka angielskiego i przyswojona przez język litewski lub łotewski, tj. dostosowana do norm tych języków: lit. boikotas (ang. boycott) TŽŽ 2001 – „całkowite lub częściowe zerwanie stosunków gospodarczych z partnerem (państwem, firmą, organizacją, osobą), odmowa zakupu określonych towarów i współpracy z jego 6 W języku łotewskim jeb zawsze łączy wyłącznie wyrazy równorzędne, tj. synonimy absolutne. 36 produkcji, udziału w wydarzeniach, komunikowania się” AĮVTŽ 2000 (odnotowany w SNŽŽ 1907; STŽŽ 1923; SNŽŽ 1924; TŽŽ 1936) – łot. boikots SV 1999 odnotowany w łotewskim słowniku encyklopedycznym z 1904 r., natomiast pochodne tego wyrazu występują w tekstach już pod koniec XIX w. (A 1989); lit. čekis (ang. cheque, check) TŽŽ 2001 – „dokument pieniężny, na podstawie którego bank ma wypłacić pieniądze z rachunku bieżącego danej osoby, oraz pokwitowanie potwierdzające ich otrzymanie przez klienta; dokument dotyczący obrotu i wpłat, kredytu, a także rozliczeń bezgotówkowych, dzięki któremu wzajemne roszczenia z tytułu czeków są kompensowane i regulowane <...>” AĮVTŽ 2000 (por. 1. „pisemne polecenie dla banku, sporządzone w formie określonej prawem, aby wypłacił lub przelał na inny rachunek określoną sumę pieniędzy z rachunku bieżącego osoby podpisującej czek”; 2. „kwit kasowy, na którym podano kwotę otrzymaną za towary albo wpłacaną do kasy” TŽŽ 2001). W starszych źródłach forma tego wyrazu brzmiała čekas „kwit wystawiony przez bank, z którym można odebrać w innym banku pieniądze wpłacone do pierwszego banku” SNŽŽ 1907 albo čekas SNŽŽ 1924, a čekis – L 1915, TŽŽ 1936, PKŽ 1938 – łot. čeks (SV 1999). J. Baldunčiks stwierdził, że pierwsze znaczenie tego terminu pojawia się w łotewskim słowniku wyrazów międzynarodowych już w 1886 r., a drugie odnotowano w 1934 r. (A 1989); lit. dempingas (ang. dumping „zrzucanie”) TŽŽ 2001 – „w międzynarodowym handlu towarami, w celu uzyskania lepszych szans na rynkach innych krajów, ustala się niższą cenę towarów sprzedawanych za granicą niż przy ich sprzedaży w kraju, chociaż taka polityka cenowa jest zakazana” AĮVTŽ 2000. Lit. dempingas używany jest także w znaczeniu „sprzedaż waluty lub papierów wartościowych po kursie niższym od rynkowego, zazwyczaj w celu obniżenia ceny” TŽŽ 2001 – łot. dempings – wyłącznie na określenie sprzedaży towarów (SV 1999; A 1989). Niektóre dawne anglicyzmy mają w języku litewskim i łotewskim różne kategorie gramatyczne, na przykład różnią się rodzajem: lit. banknotas (ang. bank-note) TŽŽ 2001 – „kredytowe znaki pieniężne emitowane przez krajowy (centralny) bank emisyjny, zastępujące pieniądz metalowy jako środek obiegu i płatniczy” AĮVTŽ 2000 – łot. banknote (ang. bank note) SV 1999. W języku litewskim termin ten odnotowano w słownikach z początku XX w. – STŽŽ 1923, TŽŽ 1936, występowała jednak także forma rodzaju żeńskiego – banknota L 1915, LL 1922. W łotewskim słowniku wyrazów międzynarodowych słowo to występowało już od 1878 r.; po raz pierwszy odnotowano je w 1850 r. (A 1989). 37 Zarówno w litewskiej, jak i łotewskiej terminologii ekonomicznej występują nazwy realiów bezpośrednio zapożyczone z języka angielskiego, od dawna stanowiące część słownictwa — są to przyswojone i szeroko używane terminy międzynarodowe, które nie mają odpowiedników w języku rodzimym. 4. Wyrazy obcego pochodzenia angielskiego oraz zapożyczone za pośrednictwem języka angielskiego W ostatnim czasie w litewskiej i łotewskiej terminologii ekonomicznej przybywa wyrazów pochodzenia angielskiego, zwłaszcza nazw nowych zjawisk i realiów. Anglicyzmy określające nowe pojęcia, jeśli nie są wyrazami międzynarodowymi, traktowane są ostrożnie zarówno w terminologii litewskiej, jak i łotewskiej. Gdy nowe nazwy uznaje się za wyrazy obce (podejście do zapożyczeń jest zasadniczo takie samo w obu językach), poszukuje się dla nich odpowiednich odpowiedników — przede wszystkim w słownictwie rodzimym, ponieważ nie zawsze przedmiot określany przez nowe zapożyczenie jest rzeczywiście nowy; niekiedy nie potrzeba nowego wyrazu, by go nazwać. „W dziesięcioleciu niepodległościowym pewną zaporę dla nowych wyrazów międzynarodowych — rzeczywistych, a częściej tylko tak brzmiących — stworzyła Państwowa Komisja Języka Litewskiego uchwałą nr 42 „W sprawie wykazu nowych zapożyczeń niezalecanych do użycia”, później włączoną do ogólnego wykazu Wielkich Błędów Językowych (LKKN 1998: 130–132); należy odnotować jedną pracę specjalistyczną — VKNS 1998, a także rozległą terminografię i liczne artykuły” (Klimavičius 2001: 16). O niektórych zjawiskach związanych w obu spokrewnionych językach ze skutkami kontaktów językowych pisano już wcześniej (Kvašytė 1996). Wiele anglicyzmów, dla których proponuje się litewskie lub łotewskie odpowiedniki, to nazwy wykonawców czynności. Nie wszystkie można jednak jednoznacznie ocenić negatywnie. Na przykład lit. brokeris (ang. broker) TŽŽ 2001 – „osoba nieposiadająca praw właściciela towaru. Jej główną funkcją jest skojarzenie kupującego ze sprzedającym i pomoc w osiągnięciu porozumienia” AIVTŽ 2000, por. „pośrednik giełdowy (agent), pośredniczący między kupującym a sprzedającym, ubezpieczonym (ubezpieczającym) a ubezpieczycielem, właścicielem statku a frach- 7 Aby ułatwić orientację w przykładach z języka litewskiego i łotewskiego, najpierw podaje się anglicyzmy, a ich odpowiedniki i warianty użycia omawia się w tekście. 38 tuotojo“ TŽŽ 2001. Neretai kaip anglybės atitikmuo minimas skolinys iš vokiečių kalbos makleris (vok. Makler) ŠETĖŽ 1991, „biržos tarnautojas – biržos sandorių tarpininkas“ MTŽ 2002. Žodį brokeris greičiau būtų galima laikyti suaktualintu, o ne nauju skoliniu, nes jis fiksuotas daug senesniuose šaltiniuose, bet aiškinamas kaip tarpininkas, makleris TŽŽ 1936. Kai kuriuose šaltiniuose brokeris gretinamas su žodžiu agentas, o apibrėžtyse sakoma, kad tai „prekių biržos dalyvis, tarpininkaujantis užmezgant kontaktą tarp pardavėjo ir pirkėjo. Skirtingai nuo agento, brokeris nedalyvauja ilgalaikiuose prekybiniuose santykiuose su pirkėjais bei pardavėjais ir dirba pagal įsipareigojimus“ RETŽ 1994. Taip trumpai aiškinama ir dabartinės lietuvių kalbos žodyne: brokeris „biržos tarnautojas – pirkėjo ir pardavėjo tarpininkas“, makleris – „biržos sandorių tarpininkas“ DŽ 2000. Vis dėlto įvairiuose terminografijos šaltiniuose kalbamų veikėjų pavadinimų vartojimas nepasižymi nuoseklumu: brokeris – „biržos agentas“, o vertybinių popierių / fondų / kapitalų biržos brokeris žr. finansinis makleris; makleris – broker (biržos) JAV; dealer; šnek. jobber; biržos makleris – stock jobber (ppr. atliekantis operacijas savo rizika); finansinis makleris – stock(-)broker; salės makleris – floor trader BBBTŽŽ 1994. Ir kituose žodynuose termino makleris atitikmuo ne visada būna broker, o, pavyzdžiui, jobber ETŽ 1994. Pastebėtina, kad jau 1915 m. žodyne kaip broker atitikmenys minėti mekleris; faktorius, o jobber – mekleris; perpirklis L 1915. Latv. brokers pirmas žodžio paminėjimo pavyzdys – iš 1908 m. šaltinio, o ekonomikos terminų žodyne jis fiksuotas 1975 m. (A 1989). Pagal įstatymuose vartojamo termino apibrėžtį, tai – „licencijuotas fizinis asmuo, kuris vertybinių popierių rinkoje atlieka tarpininkavimo sandorius“ LTV 1999. Tačiau latvių kalboje taip pat žinomas terminas mākleris SV 1999. Forma mākleris latvių kalboje fiksuota jau Georgo Mancelio 1789 m. žodyne, 1935 m. prekybos terminų žodyne vokiečių kalbos termino Broker atitikmuo yra mākler(s), o Makler – mākler(s), starpnieks ‘tarpininkas’ VLTT 1935. Žodis mākler(s) su pažyma kap. (t. y. „susijęs su kapitalistine santvarka, kapitalistine visuomene“) pateikiamas ir bendrinės latvių kalbos žodyne reikšme „prekybos ir biržos sandorių tarpininkas“ LieLkŽ 1995. Naujausiuose žodynuose aptikta nemažai sudėtinių terminų, kurių pagrindinis dėmuo yra minėta anglybė: apdrošināša- 39 nas brokers; muitas brokers; biržas brokers LTV 1999, biržas māklers NL 1993. Latvių dokumentų kalbą reglamentuojančiame leidinyje siūlomi net trys kalbamos anglybės atitikmenys, diferencijuojama jų reikšmė: broker – starpnieks ‘tarpininkas’; mākleris (pvz., biržoje); agents (pvz., draudime) (NA 2002 112). Tai, kad minėtoji anglybė neprilygsta tikriesiems tarptautiniams terminams, patvirtina kitų kalbų atitikmenys, plg. angl. broker, vok. Makler, pranc. courtier; agent, rus. брокер ESV 2000. Naujausiame žodyne ir anglų, ir vokiečių kalbos skoliniui siūlomas latviškas pakaitas starpnieks ‘tarpininkas’ ESV 2000. Latvių anglybių žodyne fiksuotas ir panašios semantikos dūrinys billbrokers (variantas billbrokers) (angl. bill-broker) „vekselių makleris“ A 1989, enciklopediniame žodyne 1928–1929 m. ir 1975 m. ekonomikos terminų žodyne billbrokers (vekselu mākleri) ET 1975. Latvių kalboje nemažai rūpesčių dėl paties termino formos pasirinkimo: brokers ALV 1997, PV 1995, NL 1993 ar brokeris. Terminologijos komisijos nutarimas reikalauja normine pripažinti formą brokeris ETVU 1997, ELDO 1995. Varijuoja ir forma: māklēnis PV 1995, BTV 1999, ETVU 1997, JTVU 1997 ar māklers ET 1975. Šių terminų pagrindu latvių kalboje atsiranda naujų darinių, pavyzdžiui, māklerāts „biržos maklerių grupė (skyrius), kuris veikia kaip biržos struktūrinis vienetas“ LTV 1999. W słownikach terminów ekonomicznych często występuje lit. dileris (ang. dealer) „członek giełdy funduszy (osoba fizyczna lub firma), bank kupujący i sprzedający papiery wartościowe, waluty, metale szlachetne” AĮVTŽ 2000, dileris BBBTŽŽ 1994, prekybos agentas / dileris ŠETEŽ 1991. Jednak w najnowszym słowniku wyrazów międzynarodowych języka litewskiego słowo to oznaczono jako niezalecane do użycia: ek. ntk. „pośrednik handlowy, agent handlowy; przedstawiciel firmy” TŽŽ 2001. Ang. dealer w słowniku z 1915 r. – dalytojas; pirklys, vertelga L 1915. Współcześni kodyfikatorzy języka proponują jako zamienniki tego anglicyzmu tarpininkas, prekybos agentas, czasem firmos atstovas VKNS 1998. Według słownika angielsko-litewskiego jest to wyraz wieloznaczny: 1. „handlowiec, kupiec”, 2. „(narkotyków) handlarz”, 3. „pośrednik, agent handlowy”, 4. „rozdający karty” DALKŽ 2000. W rosyjskich słownikach z ostatniej dekady odnotowano wyraz дилер, a jego definicja jest bardzo podobna do definicji брокер – jest to „osoba lub firma pośrednicząca na giełdzie lub w handlu między kupującym a sprzedającym, przy zakupie lub sprzedaży towarów, papierów- 40 binius popierius ir pan. “ TCPЯ 2000. Latv. dīlers pirmą kartą paminėtas 1975 m. ekonomikos terminų žodyne (A 1989). Terminu dīlers vadinamas „biržos tarnautojas, kuris yra fondų biržos narys ir atlieka operacijas su vertybiniais popieriais pats savo rizika, skirtingai nei brokeriai, kurie yra sandorių tarpininkai ir atlieka operacijas biržos vardu. Dileriai neturi teisės sudaryti tiesioginių sandorių su klientais, kaip tai daro brokeriai. Dilerių pelnas susidaro iš akcijų pirkimo ir pardavimo kursų skirtumo“ NL 1993. Nesutariama dėl termino formos – konkuruoja baigmenys -ers ir -eris: dīlers A 1989, NL 1993 ar dīleris BTV 1999, SV 1999. Nazwę wykonawcy lit. sponsorius (łac. sponsor „dawca”) podaje się z kwalifikatorem ntk. (finansinis) rėmėjas, mecenatas TŽŽ 2001. W innych litewskich źródłach uznaje się je za zapożyczenie z języka angielskiego (ang. sponsor) i zastępuje wspomnianymi już litewskimi odpowiednikami. Ang. sponsor miało także litewskie odpowiedniki o innym znaczeniu: parankininkas, paranka L 1915. Utworzony za pomocą przyrostka -yst- derywat [„odrzeczownikowe (zwykle od nazw osób) <...> derywaty bardzo często oznaczają stan, zajęcie, profesję lub dziedzinę działalności takich osób” (Keinys 1999: 45)] sponsorystė albo utworzona za pomocą przyrostka -im- nazwa czynności sponsoriavimas proponuje się zastąpić terminami parama, rėmimas, mecenavimas VKNS 1998. Słowo to znalazło się także na najnowszej liście niezalecanych zapożyczeń (DKKS 1998). Łot. sponsors uznaje się za nowe zapożyczenie z języka angielskiego – słownik anglicyzmów zawiera przykłady użycia z lat osiemdziesiątych XX w. (A 1989). Odnotowano je zarówno w słowniku ogólnego języka łotewskiego (LLVV VII(2) 1991), jak i w słownikach terminologicznych. Proponowane łotewskie odpowiedniki pabalstītājs, labdēvis ‘wspierający, dobroczyńca’ ELDO 1995, zob. finansiālais pabalstītājs ‘wspierający finansowo’ ESV 2000. Praktyka języka łotewskiego pokazuje jednak, że użytkownicy częściej wybierają derywat o podobnej budowie, utworzony od tego samego rdzenia, lecz z innym przedrostkiem: atbalstītājs ‘wspierający’. Warto wspomnieć, że ten anglicyzm odnotowano również w rosyjskich słownikach z ostatniej dekady (TCPЯ 2000). Szeroko rozpowszechniony w terminologii ekonomicznej anglicyzm lit. menedžeris (ang. manager) BBBTŽŽ 1994. Jako zamiennik tego terminu wybrano odpowiednik utworzony za pomocą sufiksu vadybininkas, którego podstawą jest termin vadyba (zob. niżej menedžmentas). Proponowano również nazywać tę osobę vadovu, valdytoju, direktoriumi VKNS 1998. To 41 taip pat nėra naujų atitikmenys – angl. manager – ir valdytojas L 1915. Latv. menedžeris savo ruožtu keičiamas terminais vadītājs ‘vadovas’, pārvaldnieks ‘valdytojas’ ELDO 1995. Pastaruoju metu plinta nauji sudėtiniai terminai, kuriems reikia rasti priimtinus ir tikslius atitikmenis, pavyzdžiui, angl. marketing manager latvių kalboje siūloma keisti dūriniu komercdirektors ‘komercijos direktorius’ (NA 2002 112). Apskritai dūrinių darymas yra labai dažnas, latvių kalbai ypač būdingas atitikmenų kūrimo būdas. Sporo zapożyczeń pochodzenia angielskiego występuje również wśród terminów ekonomicznych, które umownie można by zaliczyć do grupy procesów i pojęć abstrakcyjnych. Niektóre z nich wiążą się z omówionymi już nazwami osób wykonujących czynności, na przykład lit. menedžmentas (ang. management) ntk. vadyba „organizowanie i zarządzanie przedsiębiorstwem; ogół jego zasad, metod, środków i form” TŽŽ 2001. Litewska forma vadyba została odnotowana w PKŽ 1938. Obecnie termin vadyba definiuje się jako „naukę o zarządzaniu i kierowaniu. Obejmuje zarządzanie organizacjami i systemami społecznymi; ogół praktycznych metod i tradycji zarządzania krajem w danym okresie; jest to działalność polegająca na koordynowaniu procesu produkcyjnego w celu optymalizacji wykorzystania zasobów gospodarczych” AĮVTŽ 2000. W niektórych przypadkach ang. management w terminach złożonych oddaje się litewskim terminem valdymas, np.: valdymo apskaita – management accounting; valdymo išpirkimas – management buy-out ETŽ 1994. Łot. menedžments zastępuje się rodzimymi formami pārvaldība, vadībzinība ‘zarządzanie, nauka o zarządzaniu’ (ELDO 1995; NA 2002 112), choć w użyciu często ich brakuje. Zamiast anglicyzmu lit. marketingas BBBTŽŽ 1994, oznaczonego w słowniku wyrazów międzynarodowych kwalifikatorem ntk., proponuje się złożenie rinkodara TŽŽ 2001; także VKNS 1998. Jak stwierdza terminolog Jonas Klimavičius, już BBBTŽŽ 1994 podaje „marketing mix – marketing mix” marketingas (obejmuje: produktų pateikimą, kainą, vietą, rinkos formavimą). Czy trzeba wyjaśniać, że bez tego ostatniego elementu nie byłoby niczego? Czy trzeba wyjaśniać, że rinkos formavimas – tai rinkodara?” (Klimavičius 1996: 8). Termin rinkotyra ma zupełnie inne znaczenie; jest zresztą bardzo przejrzystym, motywowanym neologizmem. Specjaliści od zarządzania nie zawsze potrafią jasno i precyzyjnie zdefiniować pojęcia ekonomiczne, na przykład rinkodara – „system instrumentów badań rynku oraz strategia i taktyka działalności produkcyjnej i handlowej przedsiębiorstwa i jego pośredników, służące zaspokajaniu potrzeb poszczególnych grup konsumentów; systematyczne gromadzenie, przechowywanie i przetwarzanie danych związanych z problemami marketingowymi” AĮVTŽ 2000. 42 grup konsumentów; systematyczne gromadzenie, przechowywanie i przetwarzanie danych związanych z problemami marketingowymi” AĮVTŽ 2000. Wcześniej używany obcy wyraz marketingas – „proces zarządzania potrzebami określonego rynku, to jest ustalania rzeczywistych lub pobudzonych potrzeb konsumenta i zaspokajania tego popytu za pomocą powiązanych funkcji produkcji, dystrybucji, ustalania cen i promocji” ETŽ 1994. Łot. mārketings ETVU 1997 jest również stosowane w praktyce, zwłaszcza w mowie, a nierzadko także w ogłoszeniach i reklamach. Choć częściej zastępuje się je łotewskimi wyrazami tirgus ‘targ; rynek’, zinība (: zināt ‘wiedzieć’), vedība (: vest ‘prowadzić’), złożeniami tirgzinība, tirgvedība ‘marketing’ ELDO 1995, ESV 2000, a w najnowszych źródłach także podobnie zbudowanym neologizmem tirgdarbība ‘działalność rynkowa’ (NA 2002 112). Termin lit. lizingas (ang. leasing) „oznacza jeden z rodzajów najmu, w którym maszyny, urządzenia, pomieszczenia produkcyjne itp. wynajmuje się na okres dłuższy niż sześć miesięcy. Litewskimi odpowiednikami tego terminu byłyby ilgalaikė nuoma ir išperkamoji nuoma” (Gaivenytė 1993: 44). Potwierdzają to również dane ze słowników terminologicznych: lizingas zob. ilgalaikė nuoma „długoterminowy najem urządzeń (najczęściej na okres od sześciu miesięcy do kilku lat)” AĮVTŽ 2000. W innych źródłach proponuje się zastąpić je po prostu wyrazem nuoma ETŽ 1994. Dawniej używano również anglicyzmu BBBTŽŽ 1994. Łot. līzings odpowiednik izpirkuma noma ‘najem z opcją wykupu’ podano w wielu słownikach terminologicznych (ELDO 1995, ESV 2000 – złożenie izpirkumnoma), rzadziej līzings ETVU 1997; obok anglicyzmu podano łotewskie ilglaicīga noma ‘najem długoterminowy’ LieLaKŽ 1995 – odpowiednik rozpowszechnionej formy w litewskiej terminologii ekonomicznej. W obu językach anglicyzm zastępuje się rodzimym terminem złożonym: lit. barteris (ang. barter) ŠETĖŽ 1991, RETŽ 1994 – ntk. natūriniai prekių mainai TŽŽ 2001 (VKNS 1998 – człon prekių ‘towarów’ jest fakultatywny; podobnie DKKS 1998) albo zob. natūriniai mainai BBBTŽŽ 1994; rzadziej anglicyzm z objaśnieniem „wymiana naturalna” MTŽ 2002. Sam odpowiednik mainai [ir mainų prekyba – barter (trade)] podano już w PKŽ 1938, a jeszcze wcześniej – mainai; mainykavimas; perkmainavimas L 1915. Łot. barters – (prec)mainas darījums ‘transakcja wymiany towarów’ ELDO 1995, NA 2002 112–113, a w najnowszym słowniku terminów objaśniających podano już jednowyrazowy termin złożony prečmaiņa ‘wymiana towarów’ ESV 2000. 43 Termin ekonomiczny liet. overdraftas (angl. overdraft) TŽŽ 2001 – zob. sumos perviršis BBBTŽŽ 1994. W języku litewskim istnieją także inne zamienniki – terminy złożone: kredito viršijimas lub banko paskola (angl. bank loan) ETŽ 1994. W innych źródłach zachowano odpowiednik kredito viršijimas: „Anglicy tym słowem określają kwotę otrzymaną na podstawie czeku ponad saldo rachunku bieżącego albo przekroczenie kredytu udzielonego przez bank. A zatem litewskim odpowiednikiem tego terminu jest kredito viršijimas. W innym przypadku można by użyć neologizmu viršsumė” (Gaivenytė 1993: 44). W słowniku z początku XX wieku overdraw objaśniono następująco: „wystawić weksel na sumę przekraczającą kredyt (w banku); przekroczyć” L 1915. Łot. overdrafts (angl. overdraw „przekroczyć”) NL 1993 zastąpiono terminem podobnym do używanego w języku litewskim: kredīta pārsniegšana ‘przekroczenie kredytu’ ELDO 1995. W innych źródłach odnotowano jednak więcej wariantów, w tym anglicyzm: overdrafts; kredīta pārsniegšana bankā ‘przekroczenie kredytu w banku’; parāds bankai ‘dług wobec banku’ BTV 1999. Ne mažiau aktuali ekonomikos terminijoje anglybė yra liet. holdingas ŠETŽ 1991, taip pat holdingo kompanija RETŽ 1994, „akcinė korporacija, superkanti kontrolinius vienos ar keleto kitų bendrovių akcijų paketus, kad galėtų jas valdyti ar kontroliuoti“ AĮVTŽ 2000 – „akcinė bendrovė, turinti kitų bendrovių akcijų kontrolinius paketus. Siūloma tokią kompaniją vadinti kontroliuojančiąja bendrove“ (Gaivenytė 1993: 43; taip daroma ir BBBTŽŽ 1994); plg. angl. holding – laikymas; valdymas; valdyba L 1915. Latv. holdings (angl. holding < hold „laikyti“ NL 1993) – kontrolakciju turēšana ‘kontrolinių akcijų laikymas’ ELDO 1995, o holding company – kontrolakciju sabiedrība ‘kontrolinių akcijų bendrovė’ NA 2002 112, sudėtinis terminas holdingsabiedrība, taip pat kontrolakciju sabiedrība ESV 2000. Tai dar kartą patvirtinama Terminologijos komisijos kas ketvirtį leidžiamame informaciniame biuletenyje, kur pateikti kai kurių aktualių angliškų terminų latviškieji atitikmenys (TJ 2, 25). Nowe pojęcie nazywa również litewski termin ekonomiczny faktoringas (angl. factoring) TŽŽ 2001 – „przejęcie (inkaso) zobowiązań przedsiębiorstwa i zarządzanie tymi zobowiązaniami przez spółkę faktoringową. Spółka faktoringowa nabywa zobowiązania partnera po cenie ustalonej w umowie” AĮVTŽ 2000 (por. ek. „system rozliczeń eliminujący ryzyko płatności: sprzedaż prawa do odzyskania należności, handlowych 44 operacijų vykdymas pagal įgaliojimus ir t. t.“ TŽŽ 2001). Ši anglybė fiksuota daugelyje terminų žodynų (ŠETEŽ 1991; BBBTŽŽ 1994), nors sunormintoje lietuvių ekonomikos terminijoje ją siūloma keisti sudėtiniu terminu faktorijos operacijos ETŽ 1994. Laty. faktoringas keičia darinys faktūrkreditēšana ‘faktūrinis kreditavimas’ ESV 2000, dabar dar ir faktūrdarījums ‘faktūrinis sandoris’ NA 2002 112. Terminologijos komisijos biuletenyje pateikti trys kalbamos anglybės atitikmenys: fakturēšana ‘faktūravimas’; faktūrdarījums; faktūrkreditēšana (TJ 2, 25). Dla nowego zapożyczenia z języka angielskiego bid, które nie zadomowiło się jeszcze na dobre ani w języku litewskim, ani łotewskim, obecnie proponuje się zamienniki: w języku litewskim jest to trójwyrazowy termin siūlomoji pirkėjo kaina, tj. 1. „oferta jednej spółki złożona innej spółce na zakup wszystkich jej akcji i przejęcie kontroli nad nią po uzyskaniu większości akcji”; 2. „chęć kupienia określonego towaru po cenie obowiązującej w danym momencie. Może to być aukcja, podczas której wielu kupujących oferuje ceny za sprzedawany towar, a towar przypada temu, kto zaoferuje najwyższą cenę, z wyjątkiem sytuacji, gdy z góry ustalono najwyższą cenę, której nabywca jednak nie zaoferuje” ETŽ 1994. Jako łotewskie zamienniki bid wymienia się konkursizsole; izsole ‘przetarg, aukcja’ NA 2002 112; wyłącznie konkursizsole TJ 2, 24. Angl. bidding zastępuje się terminem [iz]solīšana ‘licytowanie’ NA 2002 112; także TJ 2, 24. Trzeba jednak zauważyć, że nie są to zupełnie nowe pojęcia – bid – propozycja; oferta, a bidding – propozycja; zaproszenie; wezwanie; żądanie; polecenie; nakaz L 1915. Zapożyczony z języka angielskiego termin ekonomiczny liet. onkolis (angl. on call „na żądanie”) – 1. „rachunek bieżący w banku, otwierany przy wymianie towarów, papierów wartościowych lub innych aktywów”, 2. „krótkoterminowy kredyt bankowy bez określonego terminu spłaty, który kredytobiorca musi zwrócić na żądanie kredytodawcy” TŽŽ 2001. W słownikach terminologicznych znaleziono terminy złożone zawierające ten człon: onkolinis sandoris zob. įkaitinis sandoris ir onkolinė paskola zob. paskola iki pareikalavimo BBBTŽŽ 1994. Łot. onkolkredīts NL 1993 w najnowszych słownikach terminologii ekonomicznej proponuje się zastąpić łotewskimi odpowiednikami – złożeniem lub dwuwyrazowym terminem złożonym: pieprasījumkredīts, pieprasījuma kredīts; pieprasījumkonts, pieprasījuma konts ‘kredyt / rachunek 45 na żądanie’ ESV 2000; por. pieprasījuma konts ‘rachunek na żądanie (w banku)’ ELDO 1995. Dane ze słownika łotewskich anglicyzmów potwierdzają, że nie jest to nowe słowo – onkolkonts ‘rachunek onkolowy (w banku)’, onkolrēķins ‘rachunek onkolowy (dokument)’ występują już w słowniku wyrazów międzynarodowych z 1911 r. (A 1989), a także w słownikach terminologii ekonomicznej i innych słownikach (ET 1975; PV 1995; SV 1999). Podejście do obcych wyrazów pochodzenia angielskiego, rozpowszechniających się w dziedzinie ekonomii, jest podobne zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim – stara się dla nich znaleźć zakorzenione już w języku zamienniki albo tworzyć neologizmy za pomocą rodzimych środków słowotwórczych. Proces ten trwa nieustannie. Warto dodać, że niektóre propozycje z czasem zastępuje się lepszymi, jeśli takie się pojawią. 5. Semantyczne i stylistyczne różnice anglicyzmów Terminy są zazwyczaj neutralne stylistycznie, a odcienie stylistyczne nie są charakterystyczne również dla wyrazów międzynarodowych. Niektóre anglicyzmy używane w dziedzinie ekonomii, pretendujące do statusu terminów międzynarodowych, mają jednak dodatkowe komponenty ekspresywne; na przykład wyraz bizness ma zabarwienie potoczne [również w słowniku języka łotewskiego opatrzono go odpowiednią kwalifikacją sar. (język potoczny)] (Laua 1981: 118). Takie różnice prowadzą również do nie dość precyzyjnego użycia danego anglicyzmu. Jak zauważa łotewska terminolożka V. Skujiņa, „dezorientujące w tłumaczeniach tekstów bywają różnice semantyczne internacjonalizmów w różnych językach, co niestety jest zjawiskiem dość powszechnym, np. angielskie business – 1) zajęcie, zawód; 2) sprawa; 3) handel, komercja, biznes; 4) przedsiębiorstwo handlowe, firma; 5) obowiązek, prawo itd. Z kolei w języku łotewskim wyraz bizness oznacza „dochodową transakcję” (LLVV 2), w której dąży się do zysku wszelkimi sposobami. W konsekwencji niezgodność pojęć angielskiego i łotewskiego wyrazu (business – bizness) zniekształca treść tłumaczenia, jeśli angielskie pojęcie business oddaje się po łotewsku jako bizness, obejmujące znaczenia „zajęcie” i „transakcja”, a ogólnie także „firma” itp. Właśnie z tych powodów przy zapożyczaniu terminu angielskiego trzeba poważnie zastanowić się nad motywacją zapożyczenia, zwłaszcza pod względem semantycznym, aby użycie anglicyzmu nie zmieniło treści” (Skujiņa 1997: 241–242). Z tym stanowiskiem zgadza się również opinia litewskiej leksykolożki Evaldos Jakaitienės na temat względnego charakteru wyrazów międzynarodowych 46 džių semantikos bendrumo (Jakaitienė 1980: 60). Terminas biznis keičiamas savos kalbos dariniu verslas, o biznesmenas – verslininkas ETŽ 1994. Jų apibrėžtys atitinka tik vieną iš anglų žodžio reikšmių: „veikla, susieta su prekių gamyba, prekyba ir paslaugų teikimu, siekiant gauti pelno“, o veikėją pavadinančiu terminu įvardijamas „asmuo, organizuojantis verslo įmonę (gaminančią produkciją ar teikiančią paslaugas) savo lėšomis ir siekiantis gauti pelno“ AĮVTŽ 2000. Šis skolinys įtrauktas ir į DKKS 1998, nors DŽ 2000 be jo įkūnų papildomų komentarų fiksuoti abu žodžiai: biznis „duodanti pelno veikla, verslas“ ir biznierius „kas biznį daro, verteiva“. Reikia manyti, DŽ 2000 jie suprantami ne kaip terminai, o paprastieji žodžiai, be to, platesnio negu šiandiena vartosenos laiko. Bandymų aiškinti arba keisti šį angliškos kilmės žodį būta jau žymiai anksčiau, pvz.: business – užsiėmimas; darbas; amatas; vertelgystė; dalykas L 1915; biznis „gudrus vertimasis kuo nors, pelningas užsiėmimas“ SNŽŽ 1924, prekyba, verslas TŽŽ 1936. Latv. bizness ir biznesmenis taip pat keičiami panašios reikšmės dariniais – būdiniu uzņēmējdarbība ‘verslininkystė’ ir vediniu uzņēmējs ‘verslininkas’ ESV 2000, nors latvių terminų žodynuose fiksuotos ir formos bizness, biznesmenis BTV 1999, ETVU 1997. Pažymėtina, kad informaciniame biuletenyje pateikta daugiau atitikmenų, vartotinų vietoj angliškos svetimybės: business – komercdarbība ‘komercinė veikla’; uzņēmējdarbība ‘verslininkystė’; darījumdarbība ‘sandorių veikla’; darījumi ‘sandoriai’, o businessman – komersants TJ 2, 24. Naujausiame rusų bendrinės kalbos žodyne žodis бизнесмен pažymėtas kaip grįžtantis į aktyvią vartoseną, turintis dvi reikšmes, antroji jų – būtent šnekamosios kalbos „apie sukčių“, o pirmoji neutralios reikšmės „verslo organizatorius; verslininkas, komersantas“ ТСПЯ 2000. Kai kuriais atvejais tarp anglų kalbos ir iš jos pasiskolinusių kalbų žodžių galima pastebėti tam tikrų semantinių ir (ar) stilistinių skirtumų – tai papildomas veiksnys, lemiantis savos ar svetimos kilmės žodžių (taip pat ir norminių terminų) pasirinkimą. 6. Wnioski podsumowujące W artykule omówiono istotną część anglicyzmów w litewskiej i łotewskiej terminologii ekonomicznej – ich rozpowszechnianie się, zmiany form oraz podejście leksykologów i ter- 47 minologów do anglicyzmów. Widać, że zwłaszcza w ostatnim czasie jest ich naprawdę dużo w obu językach, a podejście do anglicyzmów w języku litewskim i łotewskim zasadniczo prawie się nie różni. Za pośrednictwem języka angielskiego w terminologii ekonomicznej pojawiły się również terminy pochodzenia klasycznego. Niektóre już się utrwaliły i nie budzą żadnych wątpliwości, w przypadku innych nadal próbuje się doprecyzować ich użycie, na przykład łotewskiego terminu auditis. W obu językach występują również nazwy pojęć zapożyczone bezpośrednio z języka angielskiego. Odpowiednio dostosowane do języka litewskiego lub łotewskiego, szeroko używane terminy międzynarodowe, niemające rodzimych odpowiedników, od dawna stały się integralną częścią języka (boikotas, čekis, banknotas). W języku litewskim i łotewskim próbuje się znaleźć dla angielskich zapożyczeń odpowiedniki już zadomowione w języku albo tworzyć nowe terminy za pomocą rodzimych środków słowotwórczych. Mogą to być właściwe neologizmy słowotwórcze (derywaty, złożenia – terminy jednowyrazowe), nierzadko także połączenia wyrazowe (terminy złożone). Proces ten przebiega nieustannie – niektóre propozycje zastępuje się lepszymi, jeśli takie się pojawiają. W niektórych przypadkach między językiem angielskim a językami, które z niego zapożyczały, można dostrzec pewne różnice semantyczne i (lub) stylistyczne, na przykład użycie ang. business / lit. biznis / łot. bizness, zwłaszcza w języku mówionym. ŠALTINIAI A 1989 - Baldučíkš J. Anglicismi latviešu valodā, Rīga. AJVTŽ 2000 - Martinkus B., Neverskas B., Sakalas A., Venskus R., Žilinskas V. Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas, Kaunas. ALV 1997 - Angļu–latviešu vārdnīca, Rīga. BBBTŽŽ 1994 - Buračas A., Svecevičius B. Lietuvių–anglų–lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas-žinynas, Vilnius. BTV 1999 - Agamdžanova V., Laurenoviča E., Keviša I., Kraže S., Pavlovska A. Angļu–latviešu–krievu biznesa terminu vārdnīca, Rīga. DALKŽ 2000 - Piesarskas B. Didysis anglų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. DKKS 1998 - Dėl didžiųjų kalbos klaidų sąrašo. – Lietuvių kalbos komisijos nutarimai 1977–1998, Vilnius, 124–176. DŽ 2000 - Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius. 48 ELDO 1995 – Ekonomikas lietvedības un darba organizācijas termini (latviešu, krievu, angļu un vācu valodā). Sast. V. Skujiņa (aut. kol. vadītāja), Rīga. ESV 2000 – Ekonomikas skaidrojošā vārdnīca latviski, angliski, vāciski, franciski, krieviski. Aut. kol. vad. R. Grēviņa, Rīga. ET 1975 – Ekonomikas termini, Rīga. ETVU 1997 – Ekonomisko terminu vārdnīca uzņēmējdarbībai (latviešu–angļu). Sast. darba gr. vad. N. Grostiņa un A. Pudula, Rīga. ETŽ 1994 – Pasas K., Louzas B., Deivis L. Ekonomikos terminų žodynas. Vilnius. ĮVŠŽ 2000 – Mockevičius R. Lietuvos Respublikos įstatymuose vartojamų sąvokų žodynas. Vilnius. JTVU 1997 – Juridisko terminu vārdnīca uzņēmējdarbībai. Sast. V. Skuja, Rīga. L 1915 – Lietuviškos ir angliškos kalbų žodynas. Sutaisė A. Lalis, Chicago. LicLaKŽ 1995 – Balkevičius J., Baluodė L., Bojatė A., Subatniekas V. Lietuvių–latvių kalbų žodynas, Rīga. LL 1922 – Lenkų ir lietuvių kalbos žodynas. Surengė A. Lalis, Vilnius. LLVV 1972–1996 – Latviešu literārās valodas vārdnīca 1–8, Rīga. LTV 1999 – Likumu terminu vārdnīca, Rīga. LTŽA 1973 – Skardžius P. Lietuviški tarptautinių žodžių atitikmenys, Chicago. MTŽ 2002 – Tamulėvičius J. Muitinės terminų žinynas, Vilnius. NA 2002 – Krūmiņa V., Skujiņa V. Normatīvo aktu izstrādes rokasgrāmata, Rīga. NL 1993 – Vēriņš Ē. Naujas lietas. Skaidrojošā vārdnīca, Rīga. PKŽ 1938 – Salys A., Dargis L. Prekybinės korespondencijos žodynėlis. – Salys A. Raštai 1. Roma, 1979, 455–484. PV 1995 – Latviešu valodas pareizrakstības un pareizrunas vārdnīca. Rīga. RETŽ 1994 – Rinkos ekonomikos terminų žodynėlis. Parengė A. Norkuvienė, Šiauliai. SNŽŽ 1907 – Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis. Skaitytojams palengvinimas. Sudare J. Šlapelis, Tilžė. SNŽŽ 1924 – Norkus J. Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis, Kaunas. STŽŽ 1923 – M. ir S. Svetimų ir tarptautiškų žodžių žodynėlis, Šiauliai. SV 1999 – Svešvārdu vārdnīca. J. Baldunčika red., Rīga. ŠETĖŽ 1991 – Auštrevičius P., Pupkevičius D., Treigienė D. Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas lietuvių–anglų–vokiečių–rusų kalbomis, Vilnius. TŽŽ 1936 – Tarptautinių žodžių žodynas. Sud. K. Boruta, Pr. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepienė, Kaunas. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. red. A. Kinderys, Vilnius. 49 VKNS 1998 – Rudaitienė V., Vitkauskas V. Vakarų kalbų naujieji skoliniai, Vilnius. VLTT 1935 – Dravnieks E. Vācu–latviešu tirdznieciskā terminoloģija, Rīga. ТСРЯ 2000 – Толковый словарь русского языка конца XX века. Языковые изменения, Санкт-Петербург. LITERATŪRA Drotvinas V. 1988: Dėl skolintinės leksikos sąvokų ir terminų. – Kalbos kultūra 54, 48–56. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius. Gaivenytė J. 1993: Keletas mūsų ekonomikos terminijai nereikalingų angliškų skolinių. – Kalbos kultūra 65, 43–44. Jakaitienė E. 1980: Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius. Keinys S. 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai. Kīrite M. 1995: Jaunākais terminoloģijā. – Labrīt. 07. 02. 1995. Klimavičius J. 1996: Kuo prasikalto „mūsų kalbininkai“ ir rinkodara? – Gimtoji kalba 8, 5–8. Klimavičius J. 2001: Ką Jablonskis padarė geografijai ir kas su tuo daroma. – Terminologija 8, 7–27. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas. Kvašytė R. 1996: Svetimybės latvių ir lietuvių dalykinėje kalboje. – Kalbos kultūra 68, 66–70. Laua A. 1981: Latviešu leksikoloģija, Rīga. LK I 1995: Barauskaitė J., Čepaitienė G., Mikulėnienė D., Pabrėžą J., Petkevičienė R. Lietuvių kalba 1, Vilnius. Skujiņa V. 1993: Latviešu terminoloģijas izstrādes principi, Rīga. Skujiņa V. 1997: Terminu veidošanas principi tulkošanas aspektā. – Linguistica Lettica 1, 236–245. TJ – Terminologijos Jaunumi 1–9, 2002–2004. ANGLICISMS IN LITHUANIAN AND LATVIAN ECONOMIC TERMINOLOGY Summary As business increasingly integrates into the world economy, in Lithuanian and Latvian terminology the English language gains supremacy, therefore the majority of economic terms are borrowed from English. In this article, economic terms of both the cognate languages – Lithuanian and Latvian – are compared as to their origin, form and meanings. Terms borrowed from the English language earlier, i. e. fully assimilated terms whose origin of borrowing is Latin or Greek and the source of 50 borrowing is English such as kapitalas, eksportas, importas are analysed as well as terms borrowed from English directly, e. g. boikotas, dempingas, banknotas. Alongside with established and recognized terms in the contemporary Lithuanian and Latvian economic terminology many foreign words are being used. In standard terminology it has been proposed to replace them by analogues already known earlier, e.g. brokeris – makleris as well as neologisms (marketingas – rinkodara). Nevertheless in the practical usage of the Lithuanian and Latvian languages anglicisms are quite often perceived as international lexis and therefore they are acceptable. Regina KVAŠYTĖ Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, LT-76352 Šiauliai E. paštas [email protected] Gauta 2004-10-25 51