Terminologijos istorijos ir dabarties problemos

RECENZJE, PRZEGLĄDY, INFORMACJE, BIBLIOGRAFIA PROBLEMY HISTORII I WSPÓŁCZESNOŚCI TERMINOLOGII Ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004, 380 s. Gruba księga terminologiczna wita poważną, ale też nastrojową, niemęczącą szatą (grafik Alfonsas Žvilius), starannym opracowaniem graficznym (Neda Marcinkienė i Audronė Stanislovaitienė) — w wydawaniu literatury naukowej Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego wyróżnia się własnym obliczem: wyraźnie zaznacza się w nim duch humanistyczny. Odblaski tego ducha migoczą również pod szatą, najbardziej w części I — jakby na papierze stylizowanym na stary — Kazimieras Gaivenis — człowiek i naukowiec (13–82). Podstawę dały jej obchody 70. rocznicy urodzin językoznawcy terminologa (1934–2003). Część in memoriam rozpoczynają wspomnienia językoznawczyni Jolanty Gaivenytė-Butler, zaczerpnięte z opowieści i zapisków Ojca — o rodzinnej miejscowości, wiosce Stūčiai na północnym brzegu jeziora Tauragnas, historii rodziny, dzieciństwie i czasach szkolnych. Uzupełniają je fotografie domu rodzinnego, rodziców, maleńkiego Kazia z jeszcze mniejszą siostrzyczką oraz dziarskiego ucznia siódmej klasy. Dalej, w porządku alfabetycznym, niestety nieprzestrzegającym chronologii, przeplatają się wspomnienia przyjaciół nauki i współpracowników, a na końcu — fragmenty dziennika jednego z kolegów z klasy (1953) oraz listów K. Gaivenisa do niego (1954–1959). Teksty współpracowników i towarzyszy pracy terminologicznej są dość różnorodne — znajduje się tu zarówno niemal artykuł z podsumowaniem działalności i zarysami portretu, jak i niemal oficjalne sprawozdanie ze współpracy, uwznioślone określeniami o głębokiej bruździe na polu pracy (26), wyraźnym wkładzie (32), promieniach światła (32) i podobnych sztampach, a także ze zrozumieniem przedstawione fakty wspólnej pracy terminologicznej (czasem już zapomniane, niespodziewanie ożywające), oraz piękny, młodzieńczy zachwyt starszym, przełożonym, jego oddaniem nauce, skromnością naukowca i człowieczeństwem. Dla recenzenta, poproszonego jedynie o rozmowę, niespodziewane było później to, że z nagrania wypowiedzianych wspomnień i wrażeń należało przygotować tekst — mówić byłem gotów, przekształcenie tego w książkę okazało się niemożliwe, ale przepraszam miłośników zredagowanych wspomnień... Wspomnienia kolegów K. Gaivenisa z czasów szkolnych ogrzewają żar wciąż tlących się wspomnień odległej młodości. Dziękuję Jonowi Ivoniowi, Romualdasowi Šimkūnowi, Rytiowi Trimoniowi; Stasiowi Keiniowi, Palmirze Zemlevičiūte; Kostusowi Ušpaliowi, Adeli Trečiokaite, Nijole Dudlauskiene. Tylko nie wiadomo dlaczego w jednym tekście, bez żadnego znaku redakcyjnego, pozostały: palutarka, kalnierius, galulaškis (koniec łóżka), pagulionė, vandravoti, skaitliukas (45—46). 151 Część naukowa, zatytułowana Badania nad historią i współczesnością terminologii, rozpoczyna się publikacją rozdziału rozprawy doktorskiej Kazimierasa Gaivenisa Złożone terminy we współczesnym języku litewskim (1969), zatytułowanego Prezentacja i objaśnianie złożonych terminów w słownikach terminologicznych (85—115), wraz z angielskim streszczeniem (116-117). Dane pochodzą z 17 słowników (1954—1966), jednak rozdz. 1. Krótka charakterystyka litewskich słowników terminologicznych (85-89) wskazuje, że autor zapoznał się również z wcześniejszą litewską i zagraniczną terminografią (słowami autora: leksykografią słowników terminologicznych). Rozdz. 2 poświęcony jest strukturze artykułów słowników terminologicznych i doborowi terminów. Bez wątpienia ząb dotknięty próchnicą zajmował najmniej czasu, s. 3. Objaśnianie terminów złożonych w litewskich słownikach terminologicznych (101–113). Jak dotąd żaden z litewskich językoznawców nie interesował się szerzej niż K. Gaivenis logicznymi zagadnieniami terminologii, a zwłaszcza definicji. Omówiono definicje dwuczłonowe, realne, pełne, nominalne, synonimiczne, wyliczeniowe, porównawcze, czyli zerowe, niepełne, odsyłaczowe — leksykograficzne, wspomniano także definicje encyklopedyczne. Dziś zresztą w terminologii nazywa się je definicjami, jednak pozostaje także systemowe (filologiczne) objaśnianie, por. słownik objaśniający (także terminów). Ciekawe i znaczące jest również to, że K. Gaivenis używał wówczas terminu znaczenie fermininė (a nie terminologinė) (101–104, 107), podobnie jak termininė sąvoka (105, 107), choć niestety: terminologinė sistema (107). Publikacja dysertacyjna K. Gaivenisa rzeczywiście mogłaby być drogowskazem i miarą także dla współczesnych doktorantów terminologii, a z pewnością przewyższa niejedną rozprawę z tego zbioru. Spośród 22 artykułów książki 18 przygotowano na podstawie referatów wygłoszonych podczas międzynarodowej konferencji naukowej Terminologija III tūkstantmečio pradžioje (Tezy referatów, 2003, 72 s.) — było ich 22 — a 4 napisano specjalnie do tego zbioru. Należy tu również wskazać jeden przypadek, którego w przyszłości należy unikać — z wyjątkiem nakładu i zamieszczonego w książce litewskiego streszczenia tekst Dėl informacinių ir komunikacijos technologijų the Challenges of Coining ICT Terms (150—157) jest całkowicie identyczny z tekstem tez (14—20). W najmniejszym stopniu nie umniejsza to wartości samego tekstu, z którego dla litewskiej terminologii szczególnie cenna jest przestroga:,,<---> terminy angielskie nie zawsze są ściśle oddzielone od żargonu zawodowego, a zgodnie z wymaganiami stawianymi terminom łotewskim uważa się to za wadę“ (157). Nie tylko w tym, lecz także w niejednym innym komunikacie występuje tu liczba mnoga. To może pasowało do początku tysiąclecia, ale 3 na 1000 — to wciąż bardzo mały początek, a przecież najważniejsza jest każda konkretna odpowiedź. 152 Lituanistyce istotny jest również artykuł Valentiny Skujiny Junariuxa cenmankmuKu 3auMCcm8e06anhnul 6 VCNO6USX AMHOZOHOHLUOKHOAbHbIX KOKMAKMOS coepemennot mepmuronozuu (z litewskim i angielskim streszczeniem). Semantyczne sprzeczności słów międzynarodowych, z powodu których bywają one nazywane wprowadzającymi użytkowników w błąd —angl. false friend (albo fr. faux amis du traducteur, niem. irrefiihrende Fremdwörter- ), nieuniknione, a wciąż nowe przesunięcia semantyczne nieustannie wymagają bardzo precyzyjnych ocen. W artykule Ivety Pūtelė /fexomopbie ocobennocmu 0bpaszoeanus nazeanuti npocdheccuū 8 coepemennom hambuuckom azvike (Kai kurie dabartinės latvių kalbos profesijų pavadinimų darybos bruožai) mowa jest zarówno o zapożyczeniach, jak i o ich umiędzynarodowieniu, a także — w najmniejszym stopniu — o łotewskich odpowiednikach, lecz nie o ich tworzeniu. Zatem po litewsku powinno tu być nie tworzenie nazw zawodów, nawet nie derywacja, lecz kreowanie (przecież również po angielsku name building, a nie word-formation). W językoznawstwie terminologia (jeśli lingwistyczna) często wyobrażana jest jako bardzo odrębna. Łotewski językoznawca Ojars Bušs w artykule Termini un onimi: dažas kopigas iezimes (Terminy i nazwy własne: niektóre wspólne cechy) próbuje szukać podobieństwa terminów do nazw własnych (onimów) — zaprzeczając twierdzeniu większości specjalistów w dziedzinie onomastyki (a może i semazjologii ogólnej), że nazwy nie mają znaczenia leksykalnego. Terminologię estońską reprezentuje w zbiorze jedynie Maire Raadik artykułem Badanie sytuacji w sferach używania języka estońskiego jako środka Jor Mapping the LSP Landscape (Badanie sytuacji obszarów użycia języka estońskiego jako narzędzie określania stanu języka specjalistycznego). Badania sytuacji i Strategia rozwoju języka estońskiego na lata 2004—2010 — cele, czynniki, wpływy, cele planowania języka specjalistycznego oraz:,,badanie stanu języka specjalistycznego powinno pokazać, jak osiągnąć ten cel“ (293)!.. Kiedy między bardzo długo formułowanym celem a dążeniem do jego osiągnięcia wtrąca się jeszcze badanie tego, jak do niego dążyć, czy sam cel nie oddala się jeszcze bardziej? Terminologii litewskiej poświęcono 17 artykułów. Oczywiście temat Reginy Kvašytė O terminologii stylistyki litewskiej i łotewskiej jeszcze nieco zmniejsza tę liczbę 0,5, choć właśnie zwiększa wartość artykułu. Ale dokładną ocenę mógłby tu wydać tylko Kazimieras Župerka — jeden z twórców i normatywistów litewskiej terminologii stylistycznej oraz autor idei porównawczej stylistyki języków litewskiego i łotewskiego. Litewscy terminolodzy w książce obejmują dość szerokie i różnorodne obszary swojej nauki. Za fundamentalny lub programowy można by uznać obszerny artykuł Stasysa Keiniasa Rozwój, stan, rola i zadania terminologii po wejściu w XXI wiek. Autor pozostawia na 153 uboczu ovo tysiąclecie (wspomina tylko granicę tysiącleci- ), nie odmieniania wyzwań. Może niektóre kwestie powiększa nie całkiem proporcjonalnie, ale najważniejsze — zresztą jeszcze XX-wieczne — rzeczy pozostają na swoim miejscu: terminologia bardzo się rozrosła, jej użycie bardzo się rozpowszechniło, terminy z peryferii systemu językowego (może leksyki?) zbliżają się do centrum (oczywiście nie cała terminologia, lecz jej rdzeń). Sam koniec — „pozostaje wierzyć” i „musi zachować” (237) — w obecnych warunkach ma oczywiście dość wąską i bardzo ponurą konkretyzację — „terminologom pozostaje wierzyć tylko w siebie” i „językoznawcy sami muszą zachować”. Jeśli ta najbardziej nienormalna sytuacja bardzo szybko się nie zmieni, to dla „litewskiego ducha języka litewskiego” trzecie tysiąclecie w ciągu dwóch–trzech pokoleń może zakończyć się bezpowrotnie. Półjęzyk może pozostać, ale on — półpaństwu... Drugim dużym i znaczącym, lecz dotyczącym innego kierunku — historii terminologii litewskiej — byłby artykuł Albiny Auksoriūtė Nowe wyrazy L. Ivinskisa Prigimtūmenės o niejasnym pochodzeniu słowotwórczym. Są to takie neologizmy, których nie można uznać za wyraźne derywaty (w każdym razie zostały utworzone, tylko zarówno sposób ich utworzenia, jak i derywaty są niejasne), ponieważ brak wyraźnych formalnych oznak derywacji — podstawy słowotwórczej, motywacji, chociaż niektóre zakończenia się powtarzają, można też wyczuć jakąś niejasną, niezrozumiałą podstawę, np.: bandonis, drūžmas, griedmas, gryntas, kriimlys, lemėtras, lūšvis, svirpstas, skamotis, sunkris, vaiklas, žyblonis. Oczywiście autorska formuła „nie utworzyła, lecz po prostu wymyśliła” (148) jeszcze zda egzamin, ale każdy potencjalny egzaminator będzie musiał dokładnie wczytać się w ten jej artykuł. Po trzecie, należałoby wyróżnić artykuł młodej terminolożki Irmy Zeller Możliwości i osobliwości rozpoznawania terminów w korpusie tekstów. Sam artykuł również ma swoje osobliwości. Pierwsza — duża różnica w stosunku do teoretycznych (?) założeń referatu. Referat rozpoczął się tak: „Na przełomie tysiącleci terminologia znalazła się w ślepym zaułku: z jednej strony, z powodu ogromnego napływu nowych terminów, tradycyjnymi sposobami staje się niemożliwe objęcie i unormowanie przedmiotu tej dziedziny, z drugiej zaś, wraz z przyspieszeniem życia naukowego, gospodarczego i politycznego oraz aktywnym transferem wiedzy między dziedzinami, rzeczywiste użycie języka wyprzedza istniejące wykazy terminów. A zatem w terminologii ważne staje się nie tworzenie terminu, lecz jego użycie. Przeniesienie uwagi z tworzenia terminów na użycie już utworzonych terminów zasadniczo zmienia pracę terminologiczną, ponieważ zmieniają się zarówno źródła terminologii, jak i metody. Głównym źródłem terminologii stają się obszerne elektroniczne zbiory tekstów —korpusy“ (Tezy referatów, 58). Zatem tutaj stwierdzono... katastrofę terminologiczną —ślepą uliczkę, nie można normalizować, nawet tworzyć terminów, to nieważne (a może wcale nie trzeba); a jeśli najważniejsze jest 154 użycie, to i najważniejszą postacią terminologii jest —nie twórca terminologii, nie jej badacz, lecz... użytkownik? Ale referat był autorstwa użytkowniczki, czy jednak doktorantki? W artykule zostało to albo usunięte, albo złagodzone, ale pozostaje: „Zatem rzeczywiste użycie terminu często nie odpowiada definicji terminu, w szerokim znaczeniu —normie” (314). Jednak wyjaśnia się to, czego nie powiedziano: ów podmiot królowej użycia nie jest żadnym specjalistą w jakiejś dziedzinie, który wraz ze swoją dziedziną znałby również jej terminologię. Dziedzina i bez tej transferencji. „Nagłe przenoszenie terminów do innych dziedzin i używanie ich w różnych kontekstach języka fachowego w różnych znaczeniach“ | nie jest „starym problemem terminologii“ (314). Terminy od dawna są przenoszone —z matematyki do fizyki, z chemii do techniki, z biologii do rolnictwa, technologii żywności itp. —nie bez problemów, ale bez tragicznych grymasów i bez automatycznych narzędzi rozpoznawania terminów. Problem autorki (w rzeczywistości prawdziwy) powodują inne procesy terminologii nowego czasu, ale nie tworzenia, lecz użycia —szeroki i szybki strumień terminologii różnych nauk (jej słowami: przenoszenie) do życia —gospodarki, polityki, prawa i ich tłumaczenie. W dziedzinie fachowej terminologia się nie zmienia, terminy zmieniają nie ich główni użytkownicy, lecz ci wtórni, na przykład twórcy aktów prawnych i tłumacze, dla których ta terminologia —terra incognita. Nie zapraszają specjalistów, nie zaglądają do słowników terminologicznych. Rezultatów mamy aż nadto!.. I poprawiając. Kto nie potrafi rozpoznawać terminów bez maszyny —w tekście, ponieważ go nie rozumie, uczy się rozpoznawać... jeszcze prościej —tworzy korpus tekstów, jakiś program do rozpoznawania terminów, lekceważy „tradycyjną terminologię”, ale... powraca do—„porównania z istniejącymi słownikami, bazami terminów lub danymi w innym języku” (326). To nie pomocnik, szanowna pani, to —kompetentny decydent! A z czym będziecie porównywać, jeśli słownika terminów z jakiejś dziedziny jeszcze nie ma (nawet w innym języku)? Całkowicie nie można zgodzić się z wnioskiem: „<---> proces normalizacji, zatwierdzania lub po prostu uznawania terminów powinien rozpoczynać się od <---> badania korpusu tekstów za pomocą współczesnych (pół)automatycznych metod” (328). Co boskie, zostawcie Bogu —orientujcie się na,,2) dziedzinę tłumaczeń, 3) wyszukiwanie informacji w tekstach elektronicznych“, ale nie na,,1) terminologię praktyczną i teoretyczną“ (316). Zejdźmy z niebios na ziemię i przyjrzyjmy się bardziej konkretnym badaniom. Niejedno z nich należy do dziedziny historii terminologii. Artykuł Angelė Kaulakienė Czynniki wpływające na utrwalenie się terminów fizycznych nie jest pozbawiony dążenia do nowoczesności —zależność tego czasu od liczby form synonimicznych i wariantywnych autorka wyraziła nawet za pomocą wzoru. Jednak same czynniki — lingwistyczne (poprawność, precyzja, jasność), interlingwistyczne i ekstralingwistyczne — zostały tylko wymienione, ale nieprzeanalizowane. 155 Z tej samej dziedziny pochodzi obszerny artykuł Palmir y Zemlevičiūtė „Terminy medyczne »Domowego lekarza«”, a także artykuł Roberta Gedrima „Złożone nazwy roślin okrytonasiennych w dziele Jurgisa Ambrazieja Pabrėžy »Tayslos augumyynis«” (tylko nie wiadomo, dlaczego te terminy Pabrėžy, które są używane również obecnie, nazywa się współczesnymi). Problematykę badań w tej dziedzinie urozmaica artykulik Gity Kazlauskaitė „Cechy antonimii terminów fonetycznych”. W artykule Genovaitė Irtmonienė i Albiny Pribušauskaitė „Tendencje tworzenia terminów sportowych i problemy ich użycia” momenty historyczne są tylko wymienione, a cała analiza opiera się na danych i problematyce „Słownika terminów sportowych” (1996 i 2002). Jest tu także prawdziwa nowość — artykuł Giedrė Čepaitienė i Reginy Kvašytė „Słownik studiów nad płcią: kryteria doboru i objaśniania terminów”. Zagadnienie jest dość nowe nie tylko dla czytelników, lecz być może także dla autorek — twierdzą one, że „terminy potrzebne tej dziedzinie są używane w pracach z różnych dziedzin nauki” (179), wiele z nich przytoczono wraz z objaśnieniami, lecz treść pojęć — podstawa terminów — w naukach pokrewnych może się różnić. Czy nowa dziedzina nie powinna ustalić tych treści i zdefiniować pojęć na swój sposób, zamiast krytykować tych, którzy nie mogli mieć takiego celu? Kilka artykułów do zbioru napisali terminolodzy niebędący językoznawcami. W artykule fizyczki Eglė Makariūnienė i językoznawczyni Angelė Kaulakienė Terminy w popularnonaukowych publikacjach przyrodniczych Stasysa Dabušisa dokonano przeglądu wielu prac tego wielostronnie zasłużonego i cieszącego się rozgłosem językoznawcy, redaktora i tłumacza, użytych w nich terminów oraz wyciągnięto wniosek, że spośród zaproponowanych przez niego terminów fizycznych i technicznych przyjęły się atšvaitas, mygtukas, kistukas, skaičiuoklis. Niedługi artykuł trojga autorów — Lorety Alešiūnaitė, Vytautasa Gedrimasa i Eleny Molytė — Problemy normalizacji terminów anatomicznych rozpoczyna się dość obszernym przeglądem tworzenia i normalizacji litewskiego nazewnictwa anatomii człowieka. Nie uniknięto tu niejasności, a nawet powtórzeń, np.: „W artykule zamierza się omówić nie tylko zmienność terminów anatomicznych, lecz także zauważyć zasadę stałości, <--->“ (s. 118, akapit I). „W niniejszej pracy chcemy omówić nie tylko zmienność terminów anatomicznych, lecz także nie tracić z oczu zasady stałości“ (s. 120, akapit II). Dążenie do „wysunięcia niektórych kwestii wymagających rozważenia“ (118) niemal ogranicza się tylko do ich wysunięcia. A niektórym twierdzeniom bardzo brakuje precyzji. Bardzo dziwne jest następujące twierdzenie: „stosujemy, gdy oznacza się miejsce wzdłuż i pod przedmiotem, np.: ślinianka przyuszna, namiot (móżdżku), bruzda podnosowa, okolica podbródkowa, okolica podskroniowa, ślinianka podżuchwowa, węzeł podżuchwowy itp. ; stosujemy, gdy oznaczamy coś znajdującego się w dolnej części przedmiotu, np.: szew podoczodołowy, otwór podoczodołowy, bruzda podoczodołowa, jądro nerwu podjęzykowego, kość gnykowa, tętnica podłopatkowa, woreczek podskórny, mięsień podobojczykowy, ośrodek podkorowy itp.“ (120). Nie ma tu tak potrzebnych definicji, ale z definicji znaczeń słowotwórczych podawanych przez autorów wynikałoby, że kość gnykowa znajduje się nie pod językiem, lecz u dołu języka, a więc jednak w samym języku, worek podskórny — w skórze!.. Bardzo dziwne, że miejsce pod oznacza pa-, a nie po- (por. požemis, pogrindis, poodis); wskazujący ponadto na inne miejsce — palei, chociaż w tym przypadku bardziej zwyczajowe i jaśniejsze jest prie- (priekriitinis, prievartis). 156 Literatura jest wskazana nie całkiem dokładnie, np.: „W drugim tomie Akademickiej gramatyki języka litewskiego podaje się, że do tworzenia terminów z różnych dziedzin zwykle używa się imiesłowów strony biernej czasu teraźniejszego w formie zaimkowej (LKG 1971: 337-343)” (120). We wskazanym miejscu LKG znajduje się cały podrozdz. Imiesłowy strony biernej czasu teraźniejszego i formy zaimkowe znajdują się na kilku stronach, ale twierdzenia na ich temat — tylko na stronach 339 i 340. Autorzy mówią: „<*> zauważyliśmy, że nie zawsze przestrzega się tego zalecenia” (120), ale operują już także imiesłowami strony czynnej, a ponadto od razu, lecz bez żadnego wyjaśnienia, dołączają jeszcze inną kwestię — rozróżnianie i nierozróżnianie rodzajów imiesłowów — przykładów jest wiele, a rozstrzygnięcie niejasne. Mowa jest o prawie samogłoski łączącej w złożeniach i o analogii, a następnie kończy się to niejasnym stwierdzeniem: „Może zasady tworzenia terminów mają również tradycję historyczną, której nie chce się zmieniać” (122). Wiele i niesystematycznie zacytowane, ale zbędna i błędna jest taka krytyka: „Przeczytana przez nas literatura pozwala stwierdzić, że językoznawcy nie są zgodni co do tego, kiedy w terminie złożonym stosować -inis, -ė, a kiedy przypadek dopełniacza (123). Może czytaliśmy więcej tej literatury i lepiej ją zrozumieliśmy — językoznawcy wyraźnie wskazali, kiedy stosować jedno, kiedy drugie, ale także trzecią możliwość — kiedy oba (synonimia gramatyczna- ), co nie jest błędem językowym. Oczywiście terminolog musi dokonać wyboru, jednak nie można tego zrobić bez definicji terminów (przecież trzeba rozróżniać znaczenia!) i analizy mikrosystemów. Zjawiska językowe mają wyraźne granice. ale istnieją też pasy przejściowe (szare strefy). Nie zrozumiawszy tego, trzej autorzy błądzą po nich i wyrażają niezadowolenie z językoznawców... Artykulik Jurgity Mikelionienė Różnorodność synonimów i środków słowotwórczych we współczesnej filozofii litewskiej jest być może na razie tylko ważnym dla autorki rozpoznaniem i ćwiczeniem w licznie wydeptanych podejściach językoznawstwa korpusowego. Artykuł Stasysa Zajankauskasa Porządkujmy terminologię odpowiedzialnie, nie na łapu-capu, nie na oślep — zgodnie z tytułem: wiele nakazów i apeli, wiele zaprzeczeń i gołych twierdzeń, których nie sposób zweryfikować bez argumentów, niemało pochopnych rozstrzygnięć i niepewnych propozycji. Oto key word — zarówno słowo kluczowe, jak i główne, i zasadnicze, albo słowo istotowe. A prawdopodobnie najtrafniejszym byłoby słowo kluczowe (i pojęcie kluczowe). 157 Bardzo błędna jest myśl, że „dla niektórych językoznawców najczęściej ważne jest tylko to, aby słowo było litewskie i właściwie akcentowane” (305). W rzeczywistości precyzja terminów jest przede wszystkim kompetencją specjalistów w danej dziedzinie, ale gdy dla językoznawców nieścisłość jest bardzo wyraźna, w żadnym wypadku nie „pozostawia się jej do rozstrzygnięcia specjalistom w danej dziedzinie” (305). Nonsensem jest twierdzenie, że prąd /eidžiamoji (zamiast leistinosios) jest tym prądem, „który zwykle przepuszcza się przez jakiś element” (308). Po pierwsze, nie ma takiego pojęcia (takiego rodzaju prądu), po drugie, trzeba czytać i rozumieć gramatykę, jeśli podejmuje się jej zastosowanie w jakiejś dziedzinie. Złe wrażenie sprawia także chaotyczność wykładu. Oto o verte pisze się również w posk. Porządkowanie terminologii na łeb, na szyję pod koniec (306), i posk. Nie spieszmy się zmieniać dobrze przyjętych terminów (307), choć jest specjalny podrozdz. O znaczeniu i wartości terminów (310-311). Słuszne są myśli, że nie należy bez potrzeby zmieniać terminów, tworzyć dziwnych neologizmów (i przykłady są trafne), ale niektórymi nieuzasadnionymi twierdzeniami autor, niestety, nie potwierdza ani tych swoich zaleceń, ani samego najważniejszego i najtrafniejszego —„porządkowanie terminologii jest przecież pracą naukową“ (311). Podobny charakter mają też uwagi Valerijonasa Žalkauskasa O terminologii politechnicznej —kiedy niejęzykoznawca zaczyna zbyt wiele językoznawstwa, pojawiają się nieścisłości —a to w książce językoznawczej! —są nieuniknione. W sprawie przyrostka -tis należałoby przypomnieć, że jest to trzeci pod względem liczebności przyrostek abstraktów czasownikowych, czyli nazw czynności (atimtis, baigtis, išpažintis, mirtis, slinktis, šlytis, tartis, trintis,... LKG [291), choć niektóre derywaty (kliūtis, stotis) mają również znaczenie konkretne; dopiero dziewiąty pod względem produktywności przyrostek derywatów oznaczających rezultat czynności (įkaištis, paplotis, sviltys 373), a nawet nierzadki przyrostek nazw narzędzi (dangtis, kamštis, lanktis, raištis, skląstis 387). Dobry temat wybrali Stasys Žebrauskas i Rimantas Jonas Mukulys —Terminy elektrotechniczne profesora Leona Kaulakisa: dla badań nad historią kształtowania się terminologii którejkolwiek dziedziny bardzo ważna jest kompetencja naukowa w tej dziedzinie. Na zakończenie warto wspomnieć artykuł Renaty Maslauskienė Standaryzacja terminów, w którym dokonano przeglądu i na rys. 6 przedstawiono jakościowe wskaźniki pracy terminologicznej Litewskiego Departamentu Normalizacji. Ale ani problematyki lingwistycznej, ani kryteriów jakości w tym przeglądzie nie widać. A bardzo by się przydały. Wnioski Zbiór artykułów terminologicznych Problemy historii i współczesności terminologii (2004), znacznie wyróżniający się pod względem ilościowym, w przeważającej części pomyślnie przechodzi próby naukowości. Ale jest też i mała część... Redaktorka Albina Auksoriūtė i redaktor Stasys Keinys, moim zdaniem, zastawili sidła już podczas przygotowywania konferencji — gdy nie ma sita, wysypują się także śmieci. Oczywiście, wiele z nich odsiano podczas przygotowywania książki. Ponadto, gdy kolejność artykułów jest alfabetyczna, śmieci nie są tak widoczne. Ale jeśli konferencja (nie tezy) nie jest alfabetyczna, to dlaczego zbiór jest alfabetyczny? Być może winna jest temu również skromność Redaktora, ale jest ona zdecydowanie przesadna i niepotrzebna — działy byłyby wyodrębnione nie według wartości, lecz tematyki. Na przyszłość można pomyśleć także o innych rozwiązaniach, powiedzmy, aby sito nie było dla niektórych całkowicie 158 nieprzepuszczalne, i wydzielić część konferencji o charakterze seminaryjnym. Zawężając ocenę do terminologii litewskiej, należałoby zauważyć również to, co samo bardzo wyraźnie się ujawnia — odgałęzienie terminologii komputerowej. Jednak ani ona sama, ani nikt nie zastanawia się, czy jest to jakaś nowa metoda terminologii, czy tylko środek techniczny, choć przyjmuje się i nie zaprzecza, że metody są jedynie sposobami analizy lingwistycznej. Oceniając (również krytycznie) teraźniejszość, mamy nadzieję, że droga ku przyszłości się wyprostuje. Ale prowadzi ona — pod górę, tylko pod górę. Jonas KLIMAVIČIUS Otrzymano 2005-11-28 Instytut Języka Litewskiego ul. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: termin(dktl.mii.lt 159