Epo, lyrikos, dramos žanrų ir kitų klasifikacijos vienetų pavadinimai pirmuose lietuviškuose literatūros teorijos vadovėliuose

Asta MITKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego NAZWY GATUNKÓW EPOKI, LIRYKI, DRAMATU ORAZ INNYCH JEDNOSTEK KLASYFIKACYJNYCH W PIERWSZYCH LITEWSKICH PODRĘCZNIKACH TEORII LITERATURY 1. Uwagi wstępne Nierzadko można usłyszeć opinię, że terminologia nauki o literaturze jest szczególnie nielitewska. Czy zawsze tak było? Niniejszy artykuł ma na celu przyjrzenie się jednej z głównych grup terminów literaturoznawczych używanych w okresie tworzenia współczesnej terminologii tej nauki — nazwom gatunków epiki, liryki, dramatu oraz innych jednostek klasyfikacyjnych w pierwszych litewskich podręcznikach teorii literatury. Nie ograniczono się wyłącznie do pochodzenia terminów — omówiono synonimię terminów, zatrzymano się także przy kilku innych kwestiach związanych z użyciem terminów. Materiał zebrano z dzieł K. Bizauskasa Raštija bei literatūros teorija (cz. 1, 1918) oraz trzeciego, uzupełnionego i poprawionego wydania Lireratūros teorija\", obu wydań Stilistika M. Gustaitisa (1923 i 1927), trzech różnych wydań podręcznika J. Norkusa Literatūros teorija (pagrindiniai prozos ir poezijos dėsniai) (1923, 1926, 1930), Poezijos ir prozos teorija St. Češūnasa (1925), książki J. Ambrazevičiusa Literatūros teorija. Poerika (wydanie czwarte, 1938*) — t. y. ze wszystkich wydanych w okresie międzywojennym (pierwszych) specjalistycznych prac z zakresu teorii literatury. Dlaczego wybrano właśnie prace z teorii literatury? Jak twierdzi J. Girdzijauskas, przed podręcznikiem K. Bizauskasa „teoretycznych rozważań o literaturze było zaledwie kilka” (Girdzijauskas 1993: 115), Chociaż w dwóch pierwszych dziesięcioleciach XX w. podstawowe pojęcia i koncepcje były już ukształ- ' Drugie wydanie podręcznika K. Bizauskasa ukazało się bez żadnych poprawek (również tylko część I), natomiast czwarte, jak powiedziano w przedmowie, zostało tylko nieznacznie poprawione, a terminy pozostawiono te same. J. Jablonskis w 1920 r. zrecenzował drugie wydanie podręcznika i je skrytykował (Jablonskis 1933: 181-183). ? Pierwsze wydania —1930, 1933, 1936 r. Wybrano czwarte wydanie (1938 r.), ponieważ jest to ostatni wydany przed wojną podręcznik teorii literatury, odzwierciedlający użycie terminów literaturoznawczych w latach trzydziestych. 81 cone lub kształtowały się w krytyce literackiej (zob. tamże), jednak system pojęć (a wraz z nim samych terminów) najlepiej widoczny jest właśnie w pracach z teorii literatury- ". Nawiasem mówiąc, właśnie autorzy wymienionych podręczników teorii literatury jako pierwsi próbowali zdefiniować terminy apysaka, novelė (Sprindytė 1996: 26; LLE 2001). Wszystkie podręczniki są, rzecz jasna, na różnym poziomie merytorycznym i językowym, a także mają różną objętość. Różniło się również przygotowanie literaturoznawcze samych autorów: K. Bizauskas studiował prawo w Moskwie, natomiast M. Gustaitis, oprócz innych studiów na Zachodzie, studiował historię literatury i sztuki na Uniwersytecie we Fryburgu, J. Norkus ukończył wydział historii na Uniwersytecie Litewskim, a J. Ambrazevičius studiował literaturę na Uniwersytecie Litewskim, gdzie później sam wykładał, a także na Uniwersytecie w Bonn) (LLE 2001; VLE III 2003, VII 2005; LE XX 1960). W czasie publikacji podręczniki również były oceniane niejednolicie. J. Jablonskis, jak już wspomniano, skrytykował drugie wydanie podręcznika K. Bizauskasa. Podręcznik St. Češūnasa, opracowany na podstawie pracy D. Ovsianiko-- Kulikowskiego, Komisja ds. Kontroli Środków Naukowych i Książek Ministerstwa Oświaty uznała za nieodpowiedni podręcznik szkolny (lecz odpowiedni na przykład dla nauczycieli) (ŠD 1925: 1243); wydano go tylko raz. W trzeciej dekadzie XX wieku w szkołach najprawdopodobniej najczęściej używano podręcznika nauczyciela J. Norkusa (Misevičius 1930: 733). Dla historii terminologii literaturoznawczej bardzo ważna jest Przedmowa do wydania podręcznika K. Bizauskasa z 1922 r. Autor pisze, że przedstawił terminy literaturoznawcze Komisji Terminologicznej“, która „rozpatrywała je podczas całego szeregu posiedzeń, lecz jeszcze ostatecznie ich nie ustaliła““, dlatego podręcznik wydaje, „kierując się- * Nazwy gatunków epopei, liryki, dramatu i innych jednostek klasyfikacyjnych były używane na przykład już w pracach z historii literatury wydawanych od końca XIX wieku, jednak ponieważ omawiają one jeszcze młodą literaturę litewską, liczba terminów analizowanych grup tematycznych również może być ograniczona. * O zainteresowaniu K. Bizauskasa terminologią świadczy jego następująca myśl: „ustalanie terminów nie jest sprawą jednej zainteresowanej osoby czy autora, lecz wspólną sprawą nas wszystkich“ (Biz, 4). * W 1921 r. Komisja Terminologiczna powierzyła J. Tumui utworzenie komisji do spraw terminów literackich, a do niej zaproponowała zaprosić L. Girę i V. Krėvę. Komisja przedstawiła komisji listę terminów literaturoznawczych K. Bizauskasa, które omawiano na siedmiu posiedzeniach. We wszystkich posiedzeniach uczestniczył J. Jablonskis, w pięciu — K. Būga. Większości posiedzeń przewodniczył A. Smetona, ich sekretarzem był A. Vireliūnas. W posiedzeniach często uczestniczyli P. Mašiotas i A. Dambrauskas. K. Bizauskas był uczestnikiem tylko jednego posiedzenia. Niestety, w odróżnieniu od terminów prawniczych, drogowych, geograficznych i in., Komisja Terminologiczna nie opublikowała uchwał dotyczących terminów literaturoznawczych. 82 uwag Komisji Terminologicznej” (Biz, 3). Także za rady szczególnie dziękuje K. Būdze i J. Jablonskisowi. Na końcu Stylistyki J. Gustaitisa zamieszczono Wykaz terminów (nazw gatunków jest w nim tylko kilka). Terminy w podręcznikach przedstawiane są bardzo różnorodnie: definiowane, omawiane, określane albo tylko wyliczane, ukazuje się zmianę pojęcia oznaczanego przez termin, pochodzenie niektórych terminów. Na przykład: „w dzisiejszych czasach balladami nazywa się niewielkie utwory epickie, w których treści jest wiele niezwykłości, fantastyki <--->, Ballada powstała w południowej Francji, w Prowansji. W Prowansji ludowi śpiewacy, trubadurzy, chodzili od zamku do zamku i sławili czyny rycerzy. Śpiewowi temu towarzyszyły tańce, dlatego te pieśni zaczęto nazywać balladami (ballare — tańczyć). Przez Francję ballady przeszły do Anglii i Niemiec, gdzie balladami zaczęto nazywać utwory epickie o treści fantastycznej” (Biz, 154—155). Terminy w podręcznikach są klasyfikowane. W podręczniku J. Ambrazevičiusa zamieszczono schemat teorii literatury, z którego widoczna jest hierarchia uwzględnionych w nim terminów. Gatunek i inne terminy klasyfikacyjne. Termin gatunek nieco częściej stosowany jest tylko w podręczniku J. Ambrazevičiusa (por. gatunek ballady Am, 90, gatunek poematu Am, 98, gatunek powieści Am, 102 itd.). Jednak gatunkami nazywane są również rodzaje literatury pięknej: epika, liryka, dramat (Am, 89). W podręcznikach M. Gustaičisa (1927) i J. Norkausa odnotowano tylko kilka przypadków użycia terminu gatunek. Najczęściej wszyscy autorzy zarówno rodzaj literatury pięknej, jak i gatunek nazywają terminem rodzaj, rzadziej — forma (np.: Biz, 145, Nor, 46, Nor, 50, Am, 98), rozdziałem (np. Ceš 50). Rodzajem nazywany jest także drobniejszy od gatunku szczebel klasyfikacji, który obecnie nierzadko określany jest różnie. W tradycyjnej litewskiej literaturoznawczej terminologii tym terminem klasyfikacyjnym często jest (gatunkowa) forma, (gatunkowy) typ, model (zob. Zaborskaitė 1982, LTA 1982). Typami nazywa się także, na przykład, rodzaje liryki: liryka wyznaniowa, liryka filozoficzna itp. (zob. Zaborskaitė 1982). W niniejszym artykule będzie mowa o nazwach gatunków, form gatunkowych, a także o nazwach rodzajów epiki, liryki i dramatu. W wybranych podręcznikach wraz z literaturą omawiany jest folklor, jednak terminy folklorystyczne nie są w niniejszym artykule specjalnie analizowane (wykorzystuje się je jedynie do porównania z terminami nauki o literaturze) i nie są wliczane do ogólnej liczby terminów. Z drugiej strony całkowite odseparowanie się od folkloru nie zawsze jest możliwe, ponieważ granica między gatunkami literackimi a folklorystycznymi nie zawsze jest wyraźna. Przy zbieraniu terminów do artykułu opierano się głównie na Wprowadzeniu do 83 nauki o literaturze V. Zaborskaitė (1982) oraz Zarysie teorii literatury zredagowanym przez V. Kubiliusa (1982), słownikach terminów literaturoznawczych, a także pracach folklorystycznych. W niniejszym artykule omawia się 276 nazw rodzajów epiki, liryki i dramatu, gatunków oraz form gatunkowych, nie licząc wariantów. Terminy te tworzą 44 szeregi synonimów o różnej długości. 2. Epos, liryka, dramat Prawie wszyscy autorzy używają terminów epos“ Biz, 137, Gus, 4, Gus, 4, Nor, 43, Nor, 47, Nor, 60, Ces 49, Am, 71 (Biz, 64 jest terminem złożonym z wariantem eposas —poetiškas eposas), liryka Biz, 137, Gus, 4, Gus, 4, Nor, 55, Nor, 72, Am, 71 /lirika Nor, 47, Ces 87, dramat Biz, 138, Gus, 4, Gus, 4, Am, 71 na określenie odpowiedniego rodzaju literackiego. Należy jednak zaznaczyć, że epos w podręcznikach zastępowany jest terminem poezja epicka Biz, 137, Nor, 43 /epinė poezija Nor, 60, Češ 49, Am, 94, liryka —poezja liryczna Biz, 137, Nor, 72 /liriné poezija Nor, 58 /lyrinė poezija Nor, 22, Češ 7, poezja liryczna Biz, 165, Nor, 55, dramat —poezja dramatyczna Biz, 138, Nor, 62 /draminé poezija Nor, 64 albo poezja dramatyczna Češ 57. Zauważono, że najbardziej lubią terminy złożone K. Bizauskas i J. Norkus. J. Ambrazevičiui najczęściej wystarczają terminy epos, liryka, dramat. Nazwy utworów epickich, lirycznych i dramatycznych w podręcznikach są bardzo zróżnicowane. Powstają dość długie szeregi synonimów, np.: utwór liryczny Biz, 137, Nor, 58, Nor, 75/lirinis veikalas Nor, 62 —utwór liryczny Biz, 165 —utwór liryki Biz, 166 —liryczny utwór artystyczny Biz, 167 —dzieło liryczne Biz, 179, Nor, 56, Nor, 73, Am, 110/lirinis kūrinys Nor, 60 —utwór poezji lirycznej Češ 59. Połączenia trzywyrazowe można uznać za długie formy terminów. Najwięcej synonimów znajduje się w trzecim wydaniu podręcznika K. Bizauskasa, natomiast J. Ambrazevičius uniknął synonimii —jest to wyłącznie utwór liryczny. Nazw epickich i dramatycznych utworów synonimicznie używa więcej autorów, np.: dzieło epickie Biz, 137, Gus, 57, Gus, 62, Nor, 43, Nor, * Obecnie w znaczeniu literatury narracyjnej używa się zarówno epas, jak i epika (termin epika zaczął się zapewne rozpowszechniać wskutek próby odmiennego nazywania różnych pojęć, por. roman —romanistyka, nowela —nowelistyka, humor —humorystyka itd.). W najnowszych publikacjach (na przykład VLE V 2004) pierwszeństwo przyznaje się krótszemu terminowi. ' Przykłady synonimów i wariantów w artykule przedstawiono chronologicznie, aby wyraźniej ukazać zmianę terminów. 84 47, Nor, 61, Am, 98 —utwór epicki Biz, 154, Am, 89 —utwór epopeiczny Nor, 43, Nor, 47, Nor, 61, Am, 89—dzieło epopeiczne Nor, 56utwór epicki Nor, 59, Nor, 57, utwór dramatyczny Biz, 12, Biz, 25, Nor, 10, Nor, 10, Nor, 13, Am, 14—dzieło dramatyczne Biz, 137, Nor, 62, Nor, 64, Am, 111 —utwór dramatyczny Gus, 231 /utwór dramatyczny Češ 57 —dzieło dramatyczne Ces 57 —utwór dramatyczny Nor, 56, Am, 121 oraz forma długa utwór poezji dramatycznej Am, 121 (jak widać, długie formy lubi niejeden autor). Niewielki utwór epicki J. Norkus nazywa terminem epicki utworek Nor, 52, Nor, 55, J. Ambrazevičius wprowadza termin utwór na poły epicki Am, 122. Tak bogatą synonimię spowodowała niestabilna forma wyrażania składników pobocznych oraz synonimiczne używanie wyrazów kūrinys i veikalas. 3. Terminy jednowyrazowe Większość (około 71%) terminów jednowyrazowych (spośród 69 znalezionych) omawianej grupy tematycznej stanowią terminy międzynarodowe. Wyróżniają się nazwy gatunków dramatycznych (i teatralnych) — nie ma ani jednego terminu litewskiego. Terminy te są używane w takiej samej formie również obecnie, np.: drama Biz, 185, Gus 210, Gus, 204, Nor, 63, Nor, 47, Nor, 58, Am, 116,, farsas Biz, 198, Ces 57, Am, 122, feerija Biz, 198, Am, 122 (fejerija TZZe 2002, feerija VaitkTŽŽe 2003), komedija Biz, 185, "Nor, 63, Nor, 66, Nor, 58, Češ 57, Am, 115, melodrama Biz, 198, Češ 58, Am, 122, misterija Biz, 198, Češ 7s. Am, 122, pjesė Am, 122, tragedija Biz, 185, Nor, 63, Nor, 66, Nor, 58, Češ 57,Am, 115, vodevilis Biz, 198, Češ 57,Am, 122. Jedyny moralitetas Biz, 199 utrwalił się w innej formie — morлитė (por. LTŽ 1962; Zaborskaitė 1982; TŽŽe 2002). Osobnego omówienia wymaga termin dramat, używany w znaczeniu jednego z gatunków dramatu. K. Bizauskas, J. Norkus, J. Ambrazevičius usuwają w tekście wieloznaczność terminu dramat, używając na oznaczenie jednego z gatunków dramatu wyrażeń dramat w znaczeniu dosłownym Biz, 185, Nor, 67, Nor, 70, dramat (w znaczeniu dosłownym) Nor, 66, Nor, 69 lub dramat (w węższym znaczeniu) Am, 116 / dramat w węższym znaczeniu Am, 121 (J. Ambrazevičius jest dokładniejszy). Nawiasem mówiąc, St. Češūnas używa terminu dramat jeszcze w jednym — „tragedii” — znaczeniu: „Często takie znaczenie ma termin dramat, a więc oznacza nie każdy utwór dramatyczny, lecz tylko tragiczny” (Češ 57). Na takie użycie mogły wpłynąć nieterminologiczne znaczenia słów dramat i tragedia (por. DZ, 2003 85 dramat 3. przen. „wielkie nieszczęście wywołujące cierpienia moralne” i tragedia 2. przen. „wielkie nieszczęście, przerażające wydarzenie”). Nazwy gatunków i rodzajów utworów epickich i lirycznych® mają różnorodne pochodzenie. Bez wątpienia najwięcej jest terminów międzynarodowych, np.: bukolika Biz, 156, ekloga Biz, 156 (ekloga LTŽ 1962, TŽŽe 2002, VaitkTŽŽe 2003, ekloga Zaborskaitė 1982), epigramat Biz, 178, Nor, 67, Češ 64, epinikiony Biz, 172, epitafium Biz, 179, epopeja Biz, 146, Nor, 71, Češ 51, Am, 96, szkic Gus, 130, Gus, 137, felieton Gus, 177, Gus, 178, hymn Biz, 175, Gus, 62. Gus, 67, "Nor, 64, Nor, 77, Češ 62, Am, 110, humoreska Biz, 164, jamby Biz, 178, Am, 111, kronika Biz, 102, Gus, 106, Gus, 115, Češ 68, Am, 27, pamiętniki Biz, 99, Gus, 113, Gus, 121, Nor, 36. Nor, 43, Nor, 50, ‘Cet 68, Am, 27, nekrolog Biz, 106, Gus, 122, Gus, 129°. nowela Biz, 145, Gus, 4, Gus, 4, Nor, 68, Am, 80, pamflet Am, 110, paszkwil Biz, 177, pastoral Am, 98 „psalm Biz, 175, Ces 62, powieść Biz, 12, Biz, 25, Gus, 4, Gus, 4, Nor, 5, Nor, 3, "Nor, 3, Češ 6, Am, 7, romans Biz, 61, Biz, 91 itd. Termin epopeja autorzy stosują w niejednakowym znaczeniu —K. Bizauskas, St. Češūnas, J. Ambrazevičius nazywają nim (długie) poematy heroiczne, a J. Norkus — pewną powieść (na przykład Don Kichota Cervantesa). W podręcznikach używane są również międzynarodowe terminy: rondo Biz, 179, Gus, 236, Gus, 77, sonet Biz, 62, Biz, 92, Gus, 65, Gus, 77, Ces 36, Am, 74, triolet Biz, 179, Gus, 64, Gus, 73, Am 4, 74. Autorzy różnie definiują pojęcia określane tymi terminami; na przykład K. Bizauskas sonet, triolet i rondo, a St. Češūnas sonet definiuje jako pewnego rodzaju wiersze („Bardzo wiele wierszy lirycznych ma odrębne tytuły nie ze względu na treść wewnętrzną, lecz ze względu na właściwości wersyfikacyjne” (Biz, 179)), natomiast M. Gustaitis po prostu mówi o nich jako o pewnych rodzajach rymowania. J. Ambrazevičius najwyraźniej określa użycie takich terminów: „Niektóre struktury strof są używane częściej i mają określone nazwy. Tymi nazwami określa się również * Nazwy gatunków i form gatunkowych epiki i liryki omawiane są łącznie, ponieważ nie zawsze łatwo dokładnie przypisać je do jednego lub drugiego rodzaju literatury, np. balladę; ponadto w analizowanych podręcznikach niektóre gatunki, np. idylla, zaliczane są do epiki, choć obecnie zwykle uważa się ją za gatunek liryczny (zob. Zaborskaité 1982: 155), ? W artykule omawiane są również terminy, którymi określa się gatunki związane z dziedziną paraliteracką, tak zwaną literaturą faktu (terminy z LTA 1982: 265; Zaborskaitė całe wiersze złożone z takich strof” (Am, 74). Za tytuł określonego wiersza K. Bizauskas i J. Ambrazevičius uznają również termin oktawa Biz, 179, Am, 74, a J. Ambrazevičius — fercynę Am, 74 /tercinę Am, 74 (upowszec1982: 173). 86 hniła się rercyna), które obecnie najczęściej rozumiane są jako określenia pewnych strof (por. LTŽ 1998). Należy zwrócić uwagę, że zarówno K. Bizauskas, jak i M. Gustaitis używają rondą — wariantu terminu podlegającego odmianie (obecnie rondo), choć w pierwszym wydaniu podręcznika tego drugiego autora rozdział o rondzie zatytułowany jest rondeau Gus, 236 (niezlituanizowany wariant również został włączony do wykazu Terminów wspomnianego wydania). K. Bizauskas zalicza do rodzajów eposu terminy arabeska (-as?) Biz, 164 (obecnie „pewien sposób przedstawiania” (ISTH 2001: 49)), sylwetka Biz, 164 (7), jednak ich nie wyjaśnia (tylko wymienia). W podręczniku St. Češūnasa użyto terminu cona (rodzaj liryki miłosnej) Češ 63. Być może chodzi o kanconę? Postać terminów międzynarodowych używanych w podręcznikach nie jest jeszcze ostatecznie ustalona — występują warianty, np.: autobijografija Biz, 99 /autobiografija Gus, 121, Gus, 129, Nor, 36, Nor, 44, Nor, 51, Češ 68, Am, 28, baladė Biz, 145, Nor, 65, Am, 90 /balada Nor, 46, Nor, 50, Ces 50. bijografija Biz, 64, Biz, 99 /biografija Gus, 106, Gus, 115, "Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Ces 68, Am, 27, elegija Biz, 171, Nor, 58, Nor, 61, Nor, 75, Am, 109 /elėgija Češ 63, idilė Biz, 145, Am, 98 /idilija Nor, 52, Nor, 50, Češ 50, odė Biz, 171, Nor, 75, Am, 109 /oda Nor, 58, Nor, 61, Ces 62, poema Biz, 12, ‘Biz, 25, Gus, 62, Gus, 56, Nor, 46, Nor, 50, Nor, 62, Ces 6, Am, 79 /poéma Gus, 88, satira Biz, 171, Nor, 61 /satyra Nor, 58, Nor, 75, Am, 109 itd. (szerzej o wariantach zob. Mitkevičienė 2004). Ciekawsze są warianty analai Biz, 102 /annatai Gus, 106, Gus, 115. Obok wspomnianej poemos /poėmos M. Gustaitis używa hybrydy poemėlė Gus, 72 lub poėmėlė Gus, 235, której zdrobniałe znaczenie jest dodatkowo wzmocnione przymiotnikiem smulkesnė. Nazw litewskich gatunków i rodzajów utworów jest około dwa i pół raza mniej. To szkic Češ 56, opowiadanie Biz, 12, Biz, 25, Gus, 4 Gus, 4, Nor, 5, Nor, 3, Nor, 3, Ces 6, Am, 7, nowela Biz, 145, Nor, 54, Nor, 58, Češ 5,Am, 104, wspomnienia Biz, 64, Biz, 103, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Češ 68, dziennik Gus, 120, dzienniczek Biz, 102, Gus, 128, Am, 27, wiersz Biz, 93, Gus, 48, Gus, 51, Nor, 8, Nor, 6, Nor, 10, Ces 59, Am, 7, żywoty Gus, 122, Gus, 130 „dzieło hagiograficzne (historie świętych)- ”, spowiedź Biz, 106, Gus, 121, Gus, 129, dziennik podróży Gus, 100, 87 Gus, 110 (najwidoczniej utworzony przez analogię do dziennika, kroniki), kronika Biz, 64, Biz, 99, Gus, 106, Gus, 115, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Ces 54, Am, 27, bajka Biz, 20, Gus, 60, Gus, 63, Nor, 18, Nor, 21, Nor, 29, Češ 24, Am, 11 „opowiadanie Am, 100, obraz Nor, 54, Nor, 58, zapiski Biz, 99, "Gus, 106, Gus, 115, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 53, Am, 27, obrazek Biz, 164, Am, 9 i in. Wszystkie wymienione terminy litewskie są derywatami (terminologizowanymi (na przykład gyvenimai) lub specjalnie utworzonymi w celu nazwania pojęć literaturoznawczych). Stosuje się także litewskie zdrobnienia obok używanych obecnie terminów, np.: apysakaité Am, 81, apsakymėlis Biz, 164, Nor, 54, Nor, 58, Nor, 68, metraštėlis Nor, 74. Termin metraštélis występuje tylko w drugim wydaniu podręcznika J. Norkusa (nie wiadomo, dlaczego wybrano zdrobnienie). W trzecim wydaniu w tym samym miejscu — metraštis Nor, 82. Terminu apysakaitė używa wyłącznie J. Ambrazevičius. Tak nazywa on Vincasa Stonisa Šatrijos Raganosa (książka, s. 146). K. Bizauskas nie utożsamia opowiadania i opowiadanka (to ostatnie wymienia wraz z takimi „rodzajami epiki”, jak obrazki, humoreski itp.), natomiast J. Norkus wymienia te terminy obok siebie, choć pierwszeństwo przyznaje jednak opowiadaniu“* (w wydaniu z 1930 r. termin opowiadanie nie jest już używany na określenie określonego gatunku). Nawiasem mówiąc, należy wspomnieć, że wraz z rozwojem gatunków litewskiej prozy epickiej (druga połowa XIX w.) małe i średniej wielkości utwory prozatorskie nazywano bardzo różnorodnie (w większości po litewsku!), np.: obrazek, baśń, zdarzenie, obraz, opowiadanko, rysunek, opowiastka, opowiadanie, historia itp. (Sprindyté 1996: 24—25). Jak twierdzi J. Sprindytė, dopiero od lat sześćdziesiątych XX w. można ufać podtytułom gatunkowym (Sprindytė 1996: 15), choć i później opowiadania nadal nazywano powieściami, 0 opowiadania zaś — opowiastkami. Autorzy analizowanych podręczników opierają się na podtytułach utworów, na przykład powieść V. Pietarisa Algimantas terminem opowiadanie nazywają M. Gustaitis, J. Norkus, J. Ambrazevičius, tj. wszyscy autorzy, którzy wspomnieli o tym utworze, ponieważ utwór ten został wydany z takim podtytułem. Tylko ten ostatni dodaje uwagę, że autorzy ten i inne utwory nazywają opowia- '* Interesujące jest to, że jako opowiadanie i opowiadanko Nor, 35, Nor, 42, Nor, 50 J. Norkus nazywa Palangos Juzę (możliwe, że w ten sposób określono nie gatunek utworu, lecz rodzaj — utwór narracyjny, tj. termin użyto w innym znaczeniu). Opowiadanko, jak twierdzi A. Zalatorius, „przez długi czas było nawet popularniejsze niż opowiadanie, lecz później opowiadanie stopniowo zaczęło wypierać opowiadanko“ (Zalatorius 1971: 19). 88 dziankami, choć na przykład Algimantas jest bardziej podobny do powieści (Am, 103). O tym, że ich nie rozróżniano, świadczy fakt, że M. Gustaitis podaje wspólny przykład noweli i opowiadania (Kalėdos Žemaitė). Według danych A. Zalatoriusa w trzecim i czwartym dziesięcioleciu XX w. przeważał termin nowela, a nie opowiadanie" (Zalatorius 1980: 7-8). W analizowanych podręcznikach z tego okresu również widoczne jest stopniowe przejście do noweli. K. Bizauskas terminami nowela i opowiadanie określa różne pojęcia, podaje ich definicje:- ,,Utwór narracyjny o małej objętości nazywa się o p o w i a d a n i e m. Zazwyczaj opowiadanie przedstawia jedną przygodę, najczęściej charakteryzuje jedną osobę, nie stara się ukazać życia w jego pełni, jest jakby epizodem, momentem zaczerpniętym z życia bohaterów. Nowela ma się tak do powieści, jak ballada do poematu romantycznego. Jest to niewielkie opowiadanie artystyczne o jakiejś odrębnej przygodzie, zazwyczaj oparte na rzeczywistości, lecz niewyczerpujące szczegółów charakterystyki“ (Biz, 164). J. Norkus w dwóch pierwszych wydaniach podręcznika używa terminu opowiadanie na określenie pewnych krótkich utworów narracyjnych (podaje także terminy opowiadanko, obrazek, wspominając, że ten ostatni jest używany tylko czasami). W podręczniku z 1930 r., inaczej niż we wcześniejszych wydaniach, charakteryzuje się już tylko nowelę, choć w tym samym miejscu wspomniany jest termin opowiadanko. J. Ambrazevičius również mówi tylko o noweli, jednak wspomina, że „obok noweli istnieją utwory epickie małej skali i inaczej nazywane: opowiadanko, opowiadanie, obrazek“ (Am, 104). Na podstawie materiału przedstawionego w podręcznikach na temat relacji między nazwami gatunków utworów prozatorskich (na przykład które terminy są synonimiczne, a które nie) trudno wyciągnąć wnioski. Osobno należałoby omówić termin eilėraštis, ponieważ nie wszędzie nazywa się nim (niewielki) utwór wierszowany. K. Bizauskas używa tego terminu od trzeciego wydania podręcznika, 0 nim nazywa się mowa wierszowana, wiersze („Wierszami nazywamy mowę metryczną, podzieloną na odcinki rytmiczne, które wykazują podobieństwo do taktów muzycznych“ (Biz, 80)), choć sporadycznie występują eilės (por. mieszane eilės Biz, 85, białe eilės Biz, 91) (w pierwszym wydaniu wyti- "Jak twierdzi A. Zalatorius, „żaden bardziej znaczący zbiór litewskiej prozy małych form, który ukazał się w trzeciej i czwartej dekadzie XX w., nie miał podtytułu „opowiadania“, lecz bardzo wiele książek było przez samych autorów tytułowanych „nowelami“ (Zalatorius 1980: 7). 89 Terminy z litewskimi członami podrzędnymi. Rodzaj oznacza się dwoma dopełniaczami, np.: komedia czasów nowożytnych Biz, 196, Am, 120, poemat czasów nowożytnych Biz, 152, Am, 95 /poéma czasów nowożytnych Biz, 153, tragedia czasów nowożytnych Biz, 192, poemat wieków starożytnych Nor, 53, idylla naszych czasów Biz, 156, a także dopełniaczem rzeczownika i przymiotnikiem, np.: ludowy poemat bohaterski Biz, 145, Nor, 46, Nor, 51, ludowy epos bohaterski Biz, 146, nowy epos artystyczny Biz, 145, narodowy epos bohaterski Am, 96, albo dwoma przymiotnikami, np.: najstarszy poemat bohaterski Am, 95 i najstarszy poemat bohaterski Am, 96, stary poemat bohaterski Am, 96, nowy dramat narodowy Ce§ 57—58, imiesłowem i przymiotnikiem, na przykład poemat bohaterski opowiadający Nor, 49, Nor, 53, Nor, 65. Terminy z członami podrzędnymi obcego pochodzenia. Terminy z członami podrzędnymi obcego pochodzenia są najrzadsze. Jednym z pobocznych członów takich terminów jest najczęściej przymiotnik z przyrostkiem -inis, a drugim —dopełniacz rzeczownika, np.: antikinė graikų komedija Am, 120, antikinė graikų tragedija Am, 117 /graikų antikinė tragedija Am, 117, klasikinė prancūzų komedija Am, 120, realistinė anglų tragedija Am, 117, prancūzų klasinė tragedija Nor, 58 /klasikinė prancūzų tragedija Am, 117. Por. także inne terminy, np.: klasikinė herojinė poema Biz, 146, lyrinis epinis eilėraštis Nor, 66; sentimentalus idėjos romanas Ceš 55. Poboczne człony złożonych terminów folklorystycznych są najczęściej litewskie (większość wyrażona jest dopełniaczem rzeczownika), np.: buities daina Biz, 169, būties pasaka Am, 91, būsenos daina Biz, 168, garsų ir darbo dainos Nor, 57, Nor, 60, Nor, 73, gyvulių ir paukščių dainos Nor, 57, Nor, 60, Nor, 73, gyvulių pasaka Biz, 141, Am, 91, laidotuvių rauda Ces 63, našlaičių daina Nor, 57, Nor, 60, Nor, 73, papročių pasaka Biz, 141, tikėjimų ir papročių dainos Nor, 87, Nor, 60, Nor, 73, vaikų pasaka Am, 92, vestuvių daina Biz, 169, Nor, 20, Nor, 22, Nor, 32, Ces 62; aprašomoji pasaka Biz, 141, vestuvinė daina Nor, 57 i in. Wyrazy obcego pochodzenia występują jako poboczne człony terminów znacznie rzadziej (poboczne człony są często takie same lub pokrewne), np.: istorijos daina Biz, 99, istorinė daina Biz, 143, Nor, 45, Nor, 49, Nor, 61, Am, 93, mitinė daina Biz, 168, mitinė pasaka Biz, 140, Am, 91, mitų pasaka Am, 91“, satirinė pasaka Biz, 141, satyros pasaka Am, 92 i in. 19 Obecnie zamiast terminów mitų pasaka i mitinė pasaka używa się sakmė. 96 Jednakże litewski jest zazwyczaj tylko jeden poboczny człon terminów wielowyrazowych, np.: istorinė liaudies daina Nor, 71, Nor, 79, Nor, 87, liaudies herojinė daina Nor, 62, liaudies lyrinė daina Nor, 57, Nor, 74 /liaudies lirinė daina Nor, 61, poėtinė liaudies daina Nor, 45 /poetinė liaudies daina Nor, 49, Nor, 62 i in. 6. Synonimia terminów Synonimy terminów omawianej grupy są z punktu widzenia źródła różnorodne. Jedne z nich są używane przez tego samego autora w tym samym wydaniu podręcznika, inne występują tylko w różnych wydaniach podręcznika, jeszcze inne —w podręcznikach różnych autorów (z tego samego lub innego okresu). Zatem terminy synonimiczne wskazują na nieustabilizowanie się i zmienność nazw rodzajów eposu, liryki i dramatu, gatunków oraz form gatunkowych. Szeregi synonimów terminów tworzy od dwóch do dziewięciu terminów. Najwięcej jest binarnych (5294) i ternarnych (34%) szeregów synonimów. Binarne szeregi synonimów: a) synonimia terminów jednowyrazowych. Jednowyrazowych terminów synonimicznych jest tylko kilka: terminy litewskie dienoraštis Biz, 102, Gus, 128, Am 427 i dienynas Gus, 120, terminy międzynarodowe idilė, arba pastoralė Am, 98 (obecnie nie są uważane za synonimy). Synonimia terminów dienynas i dienoraštis jest rezultatem procesu językowego. Słowa dienynas „księga zapisków codziennych prac i wydarzeń”, według danych LKŽe, używał na przykład J. Šlapelis w 1921 r. w słowniku języków litewskiego i rosyjskiego. Taka zmienności użycia słów odzwierciedla się w terminologii literaturoznawczej, do której weszły już jako terminy. O związku terminów tragedia i dramat w podręczniku St. Češūnasa mówiono już wcześniej. b) synonimia terminów złożonych. Najczęstszym przypadkiem takich terminów synonimicznych jest synonimiczne użycie przymiotnika (zwykle przymiotnika z przyrostkiem -inis) i dopełniacza rzeczownika, np.: powieść historyczna Biz, 44, Nor, 54, Nor, 58, Nor, 70, Češ 50, Am, 102 —powieść historii Biz, 163, Gus, 142, Gus, 148, opowiadanie historyczne Gus, 142, Gus, 148, Nor, 54, Nor, 58, Češ 50 —opowiadanie historii Gus, 142, Gus, 148, epos historyczny Biz, 139, Nor, 45, Nor, 48, Nor, 44, Am, 93 —epos historii Am, 90, liryka religijna Češ 62 —liryka religii Češ 62, liryka satyryczna Češ 64 —liryka satyry Češ 64; powieść satyry Češ 163 —powieść satyryczna Am, 102, pieśń bojowa Češ 62 —pieśń wojny Češ 62. Kilka szeregów synonimów powstaje wskutek zastąpienia przymiotnika pełniącego funkcję członu podrzędnego 97 (z biegiem czasu) spokrewnionym przymiotnikiem, np.: poemat romantyczny Biz, 146 —poemat romantyczny Gus, 231, Gus, 75, poemat subiektywny Nor, 50 i wariant poemat subiektywny Nor, 54 —poemat subiektywistyczny Nor, 65. W podręczniku J. Ambrazevičiusa znaleziono kilka terminów synonimicznych, których człony podrzędne mają różne pochodzenie —jeden jest litewski, a drugi obcy, np.: liryka uczuciowa, emocjonalna Am, 106, liryka rozumowa, refleksyjna Am, 106. Autor daje pierwszeństwo terminom bardziej litewskim. K. Bizauskas synonimicznie stosuje nazwy historycznych typów ody z litewskimi (naujoji, dailės odė Biz, 172) i obcego pochodzenia (klasikinė, arba naturinė oda Biz, 172) członami pobocznymi. Synonimia tych szeregów terminów jest swoista, ponieważ, chociaż naujoji —dailės „piękna, artystyczna”, klasikinė —naturinė „niewykonana, prawdziwa” nie są synonimami, to same terminy naujoji odė —dailės odė, klasikinė oda —naturinė oda (terminem głównym jest klasikinė odė) —są synonimami, dokładniej synonimami semantycznie nierównoważnymi (pojęcie zostaje nazwane przez wysunięcie różnych cech). Związek synonimii jest widoczny nie na podstawie formy, lecz jedynie z użycia. O synonimiczności wszystkich wymienionych terminów decydują różne (synonimiczne lub nie) człony poboczne. c) synonimia terminów o różnej liczbie członów. Znaleziono następujące przykłady: kelionės aprašymas Biz, 112, Gus, 88, Gus, 99, Nor, 35, Nor, 42, Nor, 49 (i wariant kelionių aprašymas Biz, 113) —kelionrastis Gus, 100, naujųjų laikų komedija Biz, 196, Am, 120 —naujoji komedija Am, 121, naujųjų laikų poema Biz, 152, Am, 95 /naujųjų laikų poéma Biz, 153 —naujoji poema Biz, 153, Am, 97, senųjų amžių poema Nor, 53 —senoji poema Nor, 53, filosofijos lirika Ces 62 —filosofinio pobūdžio lyrika Nor, 75. Terminy trzywyrazowe (z wyjątkiem ostatniego) zostały podane wcześniej w tym samym podręczniku niż terminy dwuwyrazowe albo są stosowane we wcześniejszych publikacjach (wydaniach). Wariantowe terminy realusis kelionių aprašymas Gus, 88, Gus, 99 i realinis kelionių aprašymas Gus, 100, Gus, 110 (ich pobocznymi członami są różnie spolszczone przymiotniki) mają synonim realinis kelionraštis Gus, 100, Gus, 1 10. St. Češūnas synonimicznie stosuje terminy naujoji klasikinė drama Ce§ 57 i pseudoklasikinė drama Češ 57. Trójczłonowe szeregi synonimów: a) synonimia terminów jednowyrazowych. Większość jednowyrazowych terminów 98 synonimicznych stanowią synonimy leksykalne. Synonimicznie stosowane są terminy atsiminimai Biz, 64, Biz, 103, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Ces 58 —memuarai Biz, 99, Gus, 113, Gus, 121, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Ces 68, Am, 27 —užrašai Biz, 99, Gus, 106, Gus, 1 15, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 53,Am, 27. W pierwszym wydaniu podręcznika K. Bizauskasa znajduje się tylko termin atsiminimai, który w trzecim wydaniu niejako zostaje zepchnięty na drugi plan, ponieważ autor najczęściej pisze memuarai (pierwsze razy występują užrašai lub memuarai Biz, 99, memuarai, arba užrašai Biz, 101). Atsiminimai po raz pierwszy użyto jako członu terminów złożonych literatūros atsiminimai, teatriniai atsiminimai Biz, 103. M. Gustaitis w ogóle nie używa terminu atsiminimai (chociaż jako przykład podaje utwory, w których tytułach występuje to słowo). W jego podręczniku pierwszeństwo przyznaje się terminowi užrašai (užrašai arba memuarai Gus, 113, Gus, 121), który jest też zwykle używany. J. Norkus w pierwszych wydaniach po raz pierwszy wspomina synonimy užrašai, arba memuarai Nor, 36, Nor, 43, natomiast w trzecim wydaniu —atsiminimai, arba memuarai (w obu przypadkach pierwszeństwo przyznaje się terminowi litewskiemu). Jednak dalej w tych przypadkach używa on przeważnie terminu atsiminimai. Nawiasem mówiąc, recenzent drugiego wydania krytykuje autora za to, że bez wyjaśnienia nazywa užrašai atsiminimai (Misevičius 1930: 735). Zauważono, że w jednym miejscu trzeciego wydania również użyto terminu užrašai. Jak widać, terminy atsiminimai i memuarai uważa za synonimy St. Češūnas (zostały one zapisane obok siebie po przecinku). W podręcznikach wydanych już po K. Bizauskasie starano się używać terminów litewskich. Jednak w pracy J. Ambrazevičiusa znów jest odwrotnie — używa się memuarai, arba užrašai Am, 27 albo tylko memuarai. Można zatem stwierdzić, że termin atsiminimai z trudem torował sobie drogę (por. memuaristika, memuaristas). Inną, nie mniej interesującą trójkę terminów stanowią metrastis Biz, 64, Biz, 99, Gus, 106, Gus, 115, Nor, 36, Nor, 43, Nor, 50, Ces 54, Am, 27 —kronika Biz, 102, Gus, 106, Gus, 115, Češ 68, Am, "27. analai Biz, 102 /annatai Gus, 106, Gus, 115. W pierwszym i trzecim wydaniu „podręcznika” K. Bizauskasa stosowany jest termin metraštis, jednak w trzecim wydaniu podane są jeszcze dwa określenia tego samego pojęcia —kronika i analai. M. Gustaitis również najczęściej daje pierwszeństwo terminowi metrasciai, który niekiedy zastępowany jest przez kronika. Annatai użyto bodaj tylko jeden raz. J. Norkus unikał synonimii —stosowane jest wyłącznie metraščiai. Terminy metraščiai i kronika można znaleźć w podręczniku St. Češūnasa, jednak nie są tam ze sobą powiązane ani wyjaśnione, toteż trudno rozstrzygnąć o ich związku. J. Ambrazevičius, podobnie jak K. Bizauskas, używa litewskiego terminu merraščiai, jednak mówi, że nazywa się je także kronikomis. b) Synonimia terminów złożonych. Najczęstszym przypadkiem synonimii terminów złożonych jest synonimiczność członów podrzędnych. Nierzadko człony terminów tworzących szeregi trójczłonowe, którymi terminy te się różnią, mają różne pochodzenie — wyraz litewski i obcy. Na przykład K. Bizauskas, M. Gustaitis używają terminu visuomenės romanas Biz, 163, Gus, 142, Gus, 148, J. Norkus w wydaniu z 1930 r. pisze visuomeninis (socialinis) romanas Nor, 71 (pierwszeństwo nadal przyznaje się terminowi bardziej litewskiemu; zamiast dopełniacza rzeczownika dla oznaczenia rodzaju wybrano przymiotnik z przyrostkiem -inis), natomiast J. Ambrazevičius pozostawia wyłącznie termin zawierający człon 99 podrzędny wyrażony wyrazem obcego pochodzenia — socialinis romanas Am, 102. Synonimów nuotikingas romanas Gus, 104 /nuotykingas romanas Gus, 113 — nuotykių romanas Nor, 70, Ceš 55, Am, 102 szereg uzupełnia synonimiczny (lecz o odległym znaczeniu), zawierający człon podrzędny obcego pochodzenia, termin avantiūrinis romanas Am, 102. Ten ostatni termin jest używany wyłącznie przez J. Ambrazevičiusa i autor przyznaje pierwszeństwo jemu, a nie terminowi nuotykių romanas. A zatem zmierza się drogą internacjonalizacji. Do nazwania tego samego pojęcia J. Ambrazevičius używa trzech terminów — pieśń ludowa Gus, 53, Gus, 56, Am, 109 — pieśń indywidualna Am, 109 — pieśń literacka Am, 163, których wyrazy występujące jako człony poboczne nie są synonimami. Termin używany przez K. Bizauskasa i J. Norkusa — liryka literatury Biz, 167, Nor, 58, Nor, 74 /liryka literatury Nor, 61 J. Ambrazevičius zastępuje dwoma terminami — liryka pisana, czyli indywidualna, Am, 108. We wspomnianej recenzji drugiego podręcznika J. Norkusa przedstawiono propozycję zmiany członu /iferataros: „W nowym wydaniu autor będzie musiał zmienić tylko jedną czy drugą drobnostkę, mianowicie <---> terminy «epos literatury (sztuki)», «liryka literatury» zastąpić dokładniejszymi terminami: «epos indywidualny», «liryka indywidualna» (Misevičius 1930: 733). Widocznie dlatego, że do teorii nauki o literaturze włączano wówczas także folklor, terminy liryka literatury i epos literatury (zob. dalej) mogły być rozumiane nieprecyzyjnie. Poboczne człony kilku terminów, którymi różnią się te terminy, są litewskimi wyrazami (niebędącymi jednak synonimami), np.: epos ludowy Biz, 138, Nor, 43, Nor, 74—epos ustny Biz, 138 —epos folkloru Am, 90, liryka ludowa Biz, 167, Nor, 56, Nor, 72, Am, 105 /liryka ludowa Nor, 59 —liryka ustna Biz, 167 —liryka folkloru Am, 108. K. Bizauskas daje pierwszeństwo terminom epos ludowy, liryka ludowa; tak też zatytułował odpowiednie podrozdziały. J. Ambrazevičius za termin 100 podstawowy uważa lirykę folkloru. Poboczne człony synonimów riterinis romanas Biz, 162 —riteliškas romanas Biz, 162 —riterių romanas Nor, 70, Ceš 53, Am, 102; šeiminis romanas Biz, 163 —šeimyninis romanas Biz, 163 —šeimos romanas Biz, 197, Nor, 71, Am, 102 są wyrażone wyrazami pokrewnymi (synonimami gramatycznymi). Synonimicznie pojęcia te są nazwane tylko w podręczniku K. Bizauskasa, w późniejszych podręcznikach używany jest tylko jeden termin (z dopełniaczem). Za synonimy należy uznać: dramat mieszczan Biz, 197 —komedia płaczliwa Biz, 197 —dramat mieszczan Am, 121. K. Bizauskas obok dramatu mieszczan podaje całkowicie inny termin o wyraźnie pejoratywnym zabarwieniu — komedia płaczliwa, twierdząc, że tak nazywano dramaty mieszczan we Francji (Biz, 197). Zatem ten ostatni termin jest jedynie faktem historycznym. W podręczniku J. Ambrazevičiusa występuje tylko dramat mieszczan. c) synonimia terminów o różnej liczbie członów. Synonimicznie używane są nazwy historycznych typów utworów dramatycznych, np.: komedia klasyczna Biz, 194 —antyczna komedia grecka Am, 120 —komedia grecka Am, 120; tragedia pseudoklasyczna Biz, 190—francuska tragedia klasycystyczna Nor, 58/klasyczna tragedia francuska Am, 117 —tragedia klasyczna Am, 117, komedia pseudoklasyczna Biz, 195 —klasyczna komedia francuska Am, 120 —komedia klasyczna Am, 120. Zatem człon klasyczny jest używany w różnych znaczeniach: dla K. Bizauskasa klasyczny oznacza antyczny (grecki), a dla J. Ambrazevičiusa — klasycystyczny. Synonimem trójwyrazowego terminu fantastiškų kelionių aprašymas Biz, 113 —fantastinis kelionių aprašymas Gus, 88, Gus, 99 jest termin dwuwyrazowy Jantastinis kelionraštis Gus, 100, Gus, 110. Rozbudowane szeregi synonimów. Są to przeważnie szeregi czteroelementowe. Jeden z nich —liferatūros, arba dailės, epas Biz, 138, Nor, 43, Nor, 47 —rašytinis, arba individualinis, epas Am, 90. K. Bizauskas najczęściej używa terminu dailės epas (por. wcześniej literatūros lyrika). Trudno powiedzieć, któremu terminowi J. Norkus daje pierwszeństwo. J. Ambrazevičius, podobnie jak w przypadku liryki, używa dwóch terminów —rašytinis, arba individualinis, epas. Kolejny czteroelementowy szereg synonimów tworzą historyczne nazwy typu ody — sztuczna, sektyna lub pseudoklasycystyczna oda Biz, 172 — pseudoklasycystyczna oda Biz, 175 (najczęściej używana jest pseudoklasycystyczna oda). Czterema i pięcioma 101 terminami nazywa się dwa historyczne typy tragedii, np.: tragedia grecka Biz, 188, Nor, 64, Nor, 66, Nor, 58, Am, 117 — tragedia klasyczna Biz, 187 — antyczna tragedia grecka Am, 117 / grecka tragedia antyczna Am, 117 — starożytna tragedia grecka Nor, 58; tragedia czasów nowożytnych Biz, 192 — tragedia nowożytna Nor, 64, Nor, 66 — tragedia Szekspira Nor, 58 — realistyczna tragedia angielska Am, 117 — tragedia realistyczna Am, 118. Aż siedmioma terminami określa się jeden rodzaj eposu ludowego. Trzech z nich używa K. Bizauskas (epos rycerski (heroiczny) Biz, 139, ludowy epos rycerski Biz, 146), a czterech — J. Ambrazevičius (epos rycerzy Am, 90 — epos bohaterów Am, 93 — heroiczny epos narodu Am, 95 — rycerski epos narodu Am, 96). Tak bogatą synonimię spowodowały używane synonimicznie przymiotniki pełniące funkcję członów pobocznych oraz dopełniacz rzeczowników (litewskie i obcego pochodzenia), a także konkurencja wariantów terminów długich i krótkich oraz różne człony zależne terminów trzywyrazowych. Chociaż nazwy pojęcia są różnorodne, w podręcznikach przeważają synonimy z litewskim członem pobocznym (epos rycerski, epos rycerzy). Obecnie terminem epos bohaterski określa się na przykład Odyseję Homera itp. Jednakże w tym celu autorzy (z wyjątkiem St. Češūnasa, który używa terminu epos rycerski Češ 50) stosują inne terminy. Jest ich aż osiem (wraz z eposem rycerskim St. Češūnasa — dziewięć), np.: ludowy poemat rycerski Biz, 145, Nor, 46, Nor, 51 — ludowy poemat bohaterski Biz, 145 — epopeja Biz, 146, Ces 51, Am, 96 — poemat bohaterski Biz, 147 — ludowy poemat epicki Nor, 63 — najstarszy poemat rycerski Am, 95 / najstarszy poemat rycerski Am, 96 — poemat rycerski Am, 95 — stary poemat rycerski Am, 96. Zauważono, że w przeciwieństwie do przypadku eposu rycerskiego K. Bizauskas częściej używa terminu z obcym pochodzeniem członu pobocznego poemat bohaterski (albo ludowy poemat bohaterski- ). Termin epopeja został włączony do podręczników jako poboczne określenie pojęcia. 7. Wnioski 1. Trzecie wydanie podręcznika teorii literatury K. Bizauskasa ukazało się w tym samym roku, w którym w Kownie założono Uniwersytet Litewski i rozpoczęto tam nauczanie literatury. Zapotrzebowanie na litewskie terminy literaturoznawcze było więc już naprawdę bardzo duże i terminy należało tworzyć szybko, a także sprawnie wybierać odpowiednie terminy już używane (terminy istniały, ponieważ już w XIX w. drukowano artykuły poświęcone 102 zagadnieniom literackim, od 1890 r. zaczęto wydawać litewskie historie literatury itd.). Komisja Terminologiczna niewiele tu pomogła: K. Bizauskus musiał jedynie kierować się jej uwagami, 0 nie zaś przyjmować i stosować ustalone terminy. Z jego podręcznika wiele terminów przejęli zapewne inni autorzy, których używane terminy, niestety, nie zawsze są lepsze niż terminy K. Bizauskusa. Wymowny jest fakt — autorami pierwszych książek z teorii literatury byli prawnik, historyk, duchowny studiujący literaturę za granicą... Jedynym literaturoznawcą był J. Ambrazevičius, absolwent litewskiego uniwersytetu. 2. Większość nazw rodzajów epopei, liryki, dramatu, gatunków i innych jednostek klasyfikacji w pierwszych litewskich podręcznikach teorii literatury ma obce pochodzenie: znaleziono prawie dwa i pół raza więcej jednowyrazowych terminów międzynarodowych niż litewskich, terminy złożone o mieszanym pochodzeniu (litewskim i obcym) stanowią więcej niż połowę wszystkich terminów złożonych, terminy obcego pochodzenia — więcej niż dwie piąte, a terminy czysto litewskie — tylko około jednej szesnastej części. Niewielka liczba terminów złożonych pochodzenia litewskiego jest wynikiem dominacji jednowyrazowych terminów obcego pochodzenia: terminy jednowyrazowe stają się głównymi składnikami terminów złożonych. Jako składniki podrzędne terminów dwuwyrazowych wyrazy obcego pochodzenia występują prawie półtora raza częściej niż litewskie, i tylko terminy trzywyrazowe z podrzędnymi składnikami obcego pochodzenia ustępują terminom, których składniki podrzędne — to wyrazy litewskie. 3. Zarówno terminy jednowyrazowe, jak i złożone charakteryzuje dość powszechne w trzeciej dekadzie XX w. zjawisko — wariantywność. Była ona w największym stopniu wynikiem niejednolitego litewskiego przyswajania terminów międzynarodowych lub wyrazów obcego pochodzenia występujących jako podrzędne składniki terminów. Litewskie przymiotniki lub imiesłowy występujące jako poboczne człony terminów niemal zawsze są zaimkowe, natomiast obcego pochodzenia — niestety, szczególnie rzadko. Szkodzi to systemowości. 4. Poboczne człony terminów dwuwyrazowych najczęściej są wyrażane przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Takich terminów jest około półtora raza więcej niż terminów z dopełniaczem. Te dwa strukturalne typy terminów dwuwyrazowych, podobnie jak obecnie, dominują. Terminy, których poboczne człony są przymiotnikami z przyrostkiem -iškas, nie stanowią nawet jednej dziesiątej wszystkich terminów dwuwyrazowych. 5. We wszystkich wydaniach podręczników teorii literatury powstaje więcej szeregów synonimicznych, niż jest ich w 103 jednym tylko wydaniu (najczęstsze są binarne). Ponadto, zmieniając z biegiem czasu terminy na terminy synonimiczne, nie zawsze podążano lepszą — drogą lituanizacji —. Porównując liczbę szeregów synonimicznych w podręczniku K. Bizauskasa z 1922 r. i pracy J. Ambrazevičiusa z 1938 r., widać, że nie zmniejszyła się (jedynie warianty terminów nie są charakterystyczne dla J. Ambrazevičiusa, ponadto jest mniej różnic w wyrażaniu członów pobocznych). 6. Pierwsze litewskie podręczniki teorii literatury świadczą o niektórych ważnych kwestiach terminologii literaturoznawczej, na przykład o niejednolitości użycia nazw gatunków prozy epickiej, używaniu słowa sakmė w znaczeniu „bajki”, o niegwałtownym przejściu od opowiadania do noweli, o rozróżnieniu terminów liaudiška daina i liaudies daina, o trudnej drodze słowa atsiminimai do terminologii nauki o literaturze itd. ŹRÓDŁA Am, —Ambrazevičius J. Teoria literatury. Poetyka. Dla szkół średnich, Kowno, 1938. Biz, —Bizauskas K. Teoria piśmiennictwa i literatury 1, Kowno, 1918. Biz, —Bizauskas K. Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych, Kowno, 1922. Ces ~~ Češūnas St. Teoria poezji i prozy. Podręcznik dla szkół średnich, Szawle, 1925. Gus, —Gustaitis M. Stylistyka. Podręcznik teorii literatury, Mariampol, 1923. Gus, —Gustaitis M. Stylistyka. Podręcznik teorii literatury, Kowno-Mariampol, Nor, -—Norkus J. Teoria 1927. literatury (podstawowe zasady prozy i poezji). Dla szkoły średniej, Kowno, 1923. Nor, -Norkus J. Teoria literatury (podstawowe zasady prozy i poezji) dla szkoły średniej, Kowno, 1926. Nor, —Norkus J. Teoria literatury. Podstawowe prawa prozy i poezji. Dla szkoły średniej, Kowno, 1930. LITERATURA Bukauskienė T. 1993: Historia nauczania literatury litewskiej (do 1940 r.), Wilno. Čiurlionienė S. 1913: Z naszej literatury, Kowno. DŽ, 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. St. Keinys, Wilno (wydanie elektroniczne). Girdzijauskas J. 1993: Kazys Bizauskas i jego teoria literatury. —Naujasis židinys 7-8, 115-118. 104 Jablonskis J. 1933: K. Bizauskas. Teoria piśmiennictwa i literatury [Rec.]. —Pisma Jablonskisa 2. Red. J. Balčikonis, Kowno. Klimas P. [1918]: Lektury na lekcje języka litewskiego, Wilno. LE XX 1960: Encyklopedia litewska, Boston. LKŽe: Słownik języka litewskiego. —www.lkz.lt LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej. Red. V. Kubilius, V. Rakauskas, V. Vanagas, Wilno. LTA 1982: Zarys teorii literatury. Red. V. Kubilius, Wilno. LTŽ 1962: Słownik terminów literackich. Oprac. J. Petronis, V. Vanagas, A. Zalatorius, Wilno. LTZ 1995: Słownik terminów literackich 1. Powieść. Opracował A. Krasnovas, Wilno. LTŽ 1998: Słownik terminów literackich 2. Wersyfikacja. Opracował J. Girdzijauskas, Wilno. Misevičius P. 1930: J. Norkus. Teoria literatury (podstawowe zasady prozy i poezji) dla szkoły średniej [Rec.]. —Švierimo darbas 7, 733-738. Mitkevičienė A. 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. —Terminologija 11, 119-144. Sauka D. 1982: Lietuvių tautosaka, Vilnius. Sauka L. 1999: Lietuvių tautosaka, Kaunas. Sprindytė J. 1996: Lietuvių apysaka, Vilnius. ŠD 1925: Švietimo darbas 11, 1243. TŽŽe 2002: Interleksis. Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno (wydanie elektroniczne). VaitkTZZe 2003: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno (wydanie elektroniczne). VLE IHL 2003, V 2004, VII 2005: Powszechna encyklopedia litewska, Wilno. Zaborskaitė V. 1982: Wprowadzenie do nauki o literaturze, Wilno. Zalatorius A. 1971: Rozwój i poetyka litewskiego opowiadania, Wilno. Zalatorius A. 1980: Litewska nowela XX wieku (do 1940 r.), Wilno. www.libis.- lt (Lietuvos integrali bibliotekų informacijos sistema). KCJIT 1974: Kpamkuū choeaps numepamyposedueckux mepmunos. Pen.-cocr. JL. MH. Tumodees, C. B. Typaes, MocxrBa. JI3TIT 2001: Jlumepamypnaa suyuxaonedus mepmunog u nonamuū. In. długopis. A. H. Huxomokun, Mockna. NAZWY GATUNKÓW EPICKICH, LIRYCZNYCH, DRAMATYCZNYCH I INNYCH JEDNOSTKI KLASYFIKACYJNE W PIERWSZYCH LITEWSKICH PODRĘCZNIKACH TEORII LITERATURY Streszczenie Artykuł ten bada pochodzenie, synonimię i niektóre problemy użycia nazw gatunków epiki, liryki i dramatu, form gatunkowych oraz rodzajów stosowanych w pierwszych litewskich podręcznikach litera105