Gydymo priemonių pavadinimai daktaro Antano Vileišio medicinos knygelėse

Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas GYDYMO PRIEMONIŲ PAVADINIMAI DAKTARO ANTANO VILEIŠIO MEDICINOS KNYGELĖSE Antanas Vileišis (1856—1919) był wybitnym litewskim działaczem społecznym końca XIX — początku XX wieku, niestrudzonym odnowicielem i umacniaczem litewskości, cały czas pozostały mu po pracy bezpośredniej poświęcającym „nie swoim przyjemnościom, nie rozrywkom, lecz swojemu narodowi: jego kulturze, zdrowiu, obronie języka, nauce, dobroczynności i wolności” (Kučys 1993: 233). Aktywnie działał jako znakomity oświatowiec ludowy, popularyzujący w prasie wiedzę medyczną i higieniczną. A. Vileišis wybrał „najlepszą drogę pomagania ludziom w ochronie przed chorobami, a gdy te ich dotkną, w łagodzeniu ich sytuacji za pomocą porad” — mianowicie „rozpowszechnianie w łatwym i zrozumiałym języku książeczek i artykułów w gazetach” (tamże, 232). A. Vileišis pozostawił mnóstwo artykułów i książeczek popularnonaukowych o chorobach zakaźnych i innych, ich leczeniu i profilaktyce, higienie i sanitarii. Niektóre książeczki napisał sam, część przetłumaczył lub opracował, opierając się na pracach innych autorów. W niniejszym artykule omawia się nieco ponad 400 nazw środków leczniczych zebranych z książeczek medycznych według ich znaczenia, porusza się także kwestie wyrażenia, pochodzenia i inne ważniejsze zagadnienia językowe. Czas wydania książeczek — od 1895 do 1915 roku. Książeczka o najmniejszej objętości liczy 7, a największa — 164 strony. Ich łączna objętość —745 stron. Kilka książeczek zawiera ilustracje. ' Sporo artykułów, drukowanych w ówczesnych gazetach, ukazywało się w odcinkach i wyszło jako osobne książki. * Do analizowanego materiału nie włączono tytułów z największej książki Naminis gydytojas (I wyd. —1908 m., II wyd. —1924 m.), ponieważ omówiono je wraz z innymi terminami medycznymi w artykule Naminio gydytojo medicinos terminai (zob. Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius, 2004, 330-362). W niektórych książeczkach znaleziono zaledwie kilka nazw środków leczniczych, w innych nie znaleziono ich w ogóle, dlatego przykłady podaje się tutaj tylko z szesnastu książeczek. * W trakcie gromadzenia materiału znaleziono również kilkanaście nazw sposobów leczenia, toteż są one omawiane w artykule wraz z nazwami środków leczniczych. 67 I. Grupy znaczeniowe nazw środków leczniczych Najliczniejszą grupę znaczeniową stanowią nazwy leków. Ze względu na sposób stosowania leków można je podzielić na dwie podgrupy: 1. Nazwy leków do użytku wewnętrznego, np.: herbata Pp 52, herbata z rumianku Kru 6, schłodzony szampan Ch 10, kleik owsiany Pp 114, bułgarskie kwaśne mleko Rp 8, krople Hoffmana Ch 11, czarna kawa Pm II 12, gorąca herbata D 7, kawa Pp 52, kokaina Ch 10, najzimniejsza woda Ll 116, laktobacylina Rp 8, maleńkie kawałeczki lodu Lt 116, wino jabłkowe Ku 41, kwas mlekowy Ch 9, herbata miętowa L1 116-117, olej rycynowy Pm 128, Tš 19, Pm II 25, LI 62, kwaśne mleko Rp 3 (por. kwaśne mleko Rp 3, por. także skwaśniałe mleko Rp 5), siemię lniane Pm II 27, woda sodowa Ll 68, zimna herbata Pp 72, zimna woda z cytryną Pm 1 14, Pm II 13, zimna woda z winem Pm I 22, Pm II 20, zimne wino Pp 72, zimna woda selcerska Ch 10, herbata z miętą L1 116—117, zimne zupy biesiadne Ku 41, szampan Ch 11, ciepła herbata z cytryną Ach 10 (por. ciepła herbata z cytryną Tš 11), ciepła herbata z odrobiną wina Ach 10 (por. ciepła herbata z odrobiną wina Tš 11), tanina Ch 10, roztwór taniny Ch 10, owoce Ku 41, woda z cytryną Pm II 12, woda letnia Tš 19, wino Pm I 21, Ku 32, Pp 79, Pm II 19, D 7, winogrona Ku 42, zioła na kaszel Tš 13 i in. 2. Nazwy leków do użytku zewnętrznego, np.: maść do oczu (maść) Kru 8, olej przeciw opaleniźnie Pp 53, oliwa Pp 55, amoniak Ku 38, aristol Pp 54, sól Bertholleta D 4, bizmut Pp 54, mieszanina kwasu borowego L) 85, roztwór kwasu borowego 11149 (por. roztwór z kwasu borowego D 4), woda borowa L193, wazelina borowa Kru 11, wódka z solą Tš 12, pijawki Kru 11, woda klarowna Pp 27, czysta oliwa Pm I 32, Pm II 20, czysty olej Pm 128, Pm II 26, czysta ciepła woda Pm 122, Pm II 21, czysta woda Pm 120, Pp 25, Dž 19, Pm II 18, LI 157, ichtiol Pp 38, woda wapienna Pp 53, kamfora Ach 11, oliwa kamforowa Pm 127, Pm II 25, spirytus kamforowy Ll 85, gorący okład z mąki ziemniaczanej Pm I 28, Pm II 26, żółtko jaja Pm T 31, Pm II 28, skrobia LA 94 (por. krachmolas RE 15) /skrobylas (skrobia) Pm 1 31) [xskrobylas zob. skarbylas (ros. ckopbuno) „skrobia“ LKŽ XII 1981], lewatywa Tš 13, olej migdałowy Ll 104, zwykła oliwa Kru 11, L198, zwykła zimna oliwa L1 158, roztwór zwykłej soli Pp 29, płyn przeciw błonicy L1 131, ocet Pp 75 (xriigpyve (hyb.) 1 „ocet“ 68 LKŽ XI 1978), wywar z gotowanej kory dębowej Pm 16, Pm II 5, spirytus Pm 129, Pm II 27, L1 157 /spirtas L191 /spyritas Dž 20, spirytus kamforowy L1 117, mocna wódka Pm I 29, Pp 39, Pm II 27, masło Kru 9, zimna ziemia Ku 38, ciepła woda z mydłem L) 117, spirytus amoniakalny Pp 39 (xštinkspiritas zob. štinkspiritis „amoniak“ LKŽ XVI 1995), czysta woda z arakiem Pm 1 30, Pm II 27, roztwór amoniaku Ku 38, roztwór kwasu salicylowego D 4, wazelina Kru 9, maść cynkowa LI 94 i in. Do tej grupy należałoby również kilka określeń postaci leku, np.: /ašai Pp 110, Kru 3, proszek Pp 110, maść Kru 3, pigułki Pp 110. Słowo vaistai Kd I 32, Tš 23, Pp 26, Ab 26, Kd II 42, LI 27 w książeczkach jest używane w kilku znaczeniach. W swoim znaczeniu terminologicznym —„specjalnie wytworzone i nadające się do stosowania substancje lecznicze, które pomagają zapobiegać chorobom i leczyć je“ (ME II 1993) —vaistai są używane stosunkowo rzadko, ponieważ niewiele pisze się także o, jak to ujął sam A. Vileišis, „lekach z apteki“ Ng 63 albo „prawdziwych lekach“ Pp 54. Znacznie częściej lek jest używany w drugim, praktycznym znaczeniu — „każdy środek, sposób”: Na pchły lekarstwo — tatarak Skaudvilė. On zna lekarstwo na myszy, na szczury Veiveriai. Kiedy się zmęczysz i dostaniesz chwilę odpoczynku, nie ma lepszego lekarstwa Pilviškiai. Wesołość — lekarstwo na choroby i kłopoty Daukšiai (LKŽ XVII 1996). Tak więc w omawianych książeczkach lekarstwami nazywane są zarówno określone sposoby leczenia, jak i środki używane w codziennym życiu, a także produkty spożywcze i napoje lub inne. Autor nazwał takie lekarstwa domowymi albo ludowymi lekarstwami Pp 54, np. : Dlatego nie ma wątpliwości, że owoce są dobrym naturalnym lekarstwem Ku 43, <---> słabym po kąpieli albo podczas kąpieli podaje się lekarstwa wzmacniające (wino, herbata itp.) Pp 113, Przy małych stłuczeniach (sine plamy) najlepiej stosować następujące lekarstwa: przykładać mokre zimne szmaty (kompresy) i uciskać zimnymi przedmiotami, ponieważ zimno i ucisk zmniejszają przepływ krwi Pp 21. Ciekawe jest zauważyć, że w jednej książeczce lekarstwa zostały sytuacyjnie nazwane także zasobami, np. Dlatego najlepszym lekarstwem na marznięcie i pocenie się nóg jest energiczny ruch, mycie zimną wodą i największa czystość; te środki (lekarstwa) muszą być koniecznie utrzymywane, <--> Ku9l, Osobno należy wymienić grupę złożeń, których jednym członem jest słowo vaistas, najczęściej używane w formie liczby mnogiej. Można wyróżnić kilka grup, np. : a) lekarstwa według postaci: lekarstwa w postaci płynnej Kru 4 (por. płynne lekarstwa Pp 109), lekarstwa w postaci stałej Pp 109, lekarstwa w kroplach Pp 110, lekarstwa w stanie płynnym Pp 109, b) lekarstwa według przeznaczenia: lekarstwa przeciw wymiotom Tš 13, lekarst69 wa na wywołanie mleka Pm I 27, Pm II 25, lekarstwa na wywołanie wymiotów Pm 11 12, lekarstwo do niszczenia bakterii L1 43, c) lekarstwa według działania: lekarstwa wzmacniające Pp 113, lekarstwa tamujące krew Pp 37, d) lekarstwa według przynależności: lekarstwa ciemnych czarowników Kru 15, e) lekarstwa według właściwości zapachowych: lekarstwa o ostrym zapachu Pp 110. Drugą pod względem liczebności grupę stanowią nazwy środków opatrunkowych, np.: angielski plaster Pp 25, bandaż (ivarskas) Kru 10 [por. bandaż (opatrunek) Pp 49 (bandaż |. „opatrunek, powijak” LKŽ I, 1968, tvarslas zob. tvarstis 1. „bandaż opatrunkowy” LKZ XVII 1996], bint Pp 29, cerata L161 [por. cirata Pp 112 (cerata „nieprzemakalna, pokryta gumą tkanina, ceratowa” LKŽ II, 1969)], kawałek płótna Pp 112, skrawek płótna Kru 10, płócienna chusteczka D 5, płócienna chusteczka Pm I 31 (por. płócienna chusteczka Pm 11 26, płócienna chusteczka Pm II 28), płócienny bandaż Pp 36, kawałek dobrej waty Ll 104, dobra wata (z apteki) Kru 4 (por. dobra wata z apteki Kru 9), kawałek dobrej waty higroskopijnej Kru 4, gips Pp 43, czysta wata apteczna Pm I 32, Pm II 29, gumowo-- plastikowy bandaż Pp 36, gumowo-- plastikowy pas Pp 36, kitaika Kru 11 [xkitaika (ros. KuTraiika) „nankin (taka tkanina bawełniana)” LKŽ V 1959], klejonka D 5, plaster samoprzylepny Kru 12, miękkie kawałki odzieży Pp 45, multin D 5, muślin Kru 4, L) 92, Pp 26, kawałek muślinu Kru 10, chusteczka do nosa Pp 36, chusteczka do nosa Pp 38, zwykła wata D 5, cienka klejonka Kru 11, ręcznik Ach 10, Tš 11, wysterylizowany materiał do opatrywania Pp 54, gruba wełniana chusta Tš 11, Ach 10, czysty kawałek płótna Pp 53, czysta nić lniana Pm 1.19, tafta Kru 11 (tafta „sztywna, lśniąca tkanina jedwabna lub z włókien chemicznych, na suknie i bluzki” LKŽ XV 1991), trójkątna chusteczka Pp 29, wata Pm I 27, Pp 26, Pm II 25, Kru 10, LI 62 i in. Do niej dołączają nazwy leczniczych opatrunków, np.: wilgotny opatrunek Kru 10, wilgotny kompres Kru 11, wilgotny ogrzewający kompres Kru 11, gorące kompresy Ch 9, Kru 3, L1 149, gorące mokre okłady Pm I 23, Pm 11 21, kompresy z kwasu borowego 1.192, kompresy z lodu Kru 5, lekki pobudzający opatrunek Kru 11, gorący popiół w woreczkach Tš 11, Ach 10, zwykły wilgotny opatrunek Kru 11, woreczek z parzonym owsem 11 116, suchy opatrunek Kru 10, zimne kompresy Pm 18, Pp 48, Pm II 8, Ku 32, Kru 5, L1 149, ogrzewające mokre kompresy LA 61, ogrzewające kompresy Kru 11, ciepłe kompresy TS 11, Ach 10, Kru 6, LI 116, woreczek z ciepłym popiołem LI 116, mokry muślin Kru 11, mokre zimne okłady (kompresy) Pp 21, ogrzewające kompre70 sy D 5, woreczki z ziołami Kru 6 i in. Trzecią dość liczną grupę stanowią nazwy środków pierwszej pomocy medycznej, np.: szczypce do węgla Pp 44, szczapy Pp 44, dyszel od siodła Pp 44, przedmioty blaszane Pp 44 (x blėtinis „blaszany” LKŽ I, 1968), cebula Pp 72, paski Pp 44, dratwa Pp 44 [xdratva zob. dratas (niem. dial. drot) 1. „drut” LKZ 11,1969], sól Pp 67, durykiés Pp 44, gumowe szelki Pp 35, długa laska Pp 61, gorące blitidai Pp 113, gorące poduszeczki z mchu Pp 113, gorące poduszeczki z ziół Pp 113, gorące cegły Pp 113, nosze Pp 46, kesčios Pp 80 [kesCios 1. zob. kestes 1. „dwie (czasem połączone) listwy do noszenia siana, słomy itp.; nosze” LKZ V 1959], kesčios na kółkach Pp 81, kesčios z mandyery Pp 86 [xmandiera (ros. vyKnup) 1. „mundur wojskowy” LKŽ VII 1966], kesčios z sermęg Pp 86, pasy z pętlami Pp 44, laski Pp 44, drabina (schodki) Pp 61 (por. lipynės (schodki) Pp 73), pochwy (futerały) Pp 44 (xmakšna 2. „pochwa, futerał” LKŽ VII 1996; I makštis 1. „futerał, etui, futerał” LKŽ VII 1966), włókienka drzewne Pp 26, kora drzew Pp 44, pakuły Pp 45, szelki Pp 46, cienkie szczapy Pp 42, mech Pp 45, suche gałązki Pp 44, sita Pp 44, chusteczka Pp 67, śnieg Pp 72, obrusy Pp 46, gruba szczotka Pp 75 [xberštas (niem. Biirste) „szczotka; szczotka do butów” LKŽ I, 1968], gruby papier Pp 44, ogrzane koce Pp 113, zimna lodowata kąpiel Pp 72, zimna zupa Pp 72, zimne przedmioty Pp 21, zimne koce Pp 72, ciepłe szmatki Pp 72 (lupata |., „łachman, szmata” LKZ VII 1966), czółenka Pp 44, łyżka Pp 44, słomiane kosze Pp 87, siano Pp 45, płócienne kosze Pp 86, tabaka do wąchania Pp 67, rozgrzany nóż Pp 38, rozgrzana igła Pp 38, wełna Pp 46 i in. Nazwano nimi środki, które w razie nieszczęścia mogą być użyte do udzielenia pierwszej pomocy. Wszystkie nazwy tej grupy zebrano z tłumaczonej książki Pirmoji pagelba nelaiminguose atsitikimuose, w której wiele pisze się o tym, jak należy udzielać pierwszej pomocy i jakich środków używać w razie zranienia, złamania kości, oparzenia, zmarznięcia, uduszenia i in. 71 Do czwartej grupy zalicza się nazwy środków dezynfekujących, czyli niszczących bakterie, np.: dziegieć brzozowy L144, kwas borny Pp 26 (por. borinė rugstis L1 61), mieszanina chlorku wapnia 11 107, ług dziegciowy L1 128, torf LI 84, formalina Ll 76, jodoform Pp 26, wapno (vapna) L143 [2 x vapna (1. wapno) 1. „wapno” LKŽ XVIII 1997], mleko wapienne Pp 74, Ll 29, roztwór karbolu Dž 17 (por. karbolinis tirpalas Pp 116), woda karbolowa Pm II 19, Ll 42 (por. karboliaus vanduo Ll 107), mieszanina kwasu karbolowego L1 107, roztwór kwasu karbolowego L149 (por. tirpalas karbolinés rugšties Ach 13), karbol Pp 26, Dž 13, gorący ług Ach 16, L1 45, gorąca woda z mydłem L1 29, kreolina Pp 26, roztwór kreoliny Pp 27, lizol Pp 26, woda morska Dž 4, dziegieć drzewny L143, popiół drzewny LI 44, wapno niegaszone L 1 107, popiół LI 107, dziegieć sosnowy Ll 44, ług sosnowy Ll 44, kwas salicylowy Pp 26 (por. salicilinė rugstis Ll 94), soda Pp 55, Dž 13, LI 42, mocny ług L1 30, mocny gorący ług Ll 122, sublimat Tš 37, Dž 13, Pp 26, L142, mieszanina sublimatu L1 42, roztwór sublimatu Pp 29, Ach 16, D 6, roztwór alkalicznego dziegciu L129, ciepła woda z mydłem 1149, tymol Pp 26, roztwór mydła krezolowego L1 76, para wodna Pp 26, zielone mydło L148, płyn z zielonego mydła L1 49, ziemia L] 84 i in. Nazwy należące do piątej grupy określają sprzęt medyczny. Są to różne instrumenty, narzędzia, przyrządy i inne przedmioty używane do celów medycznych, np.: woreczki do przemywania oczu Kru 6, butelki z gorącą wodą LA 117, strzykawka lekarska 11 143, zapałka Kru 9, spluwaczka Dettweilera Dž 13, szpilka do głowy z tępymi końcami Kru 9, gumowa pompka (pęcherzyk) Kru 4, gumowa strzykawka (tryskawka) Ll 98, gumowy wężyk Kru 5, gumowe woreczki Pp 111, irygatory Pp 113, irygator (Esmarcha) z gumowym wężykiem Ch 10, kieszonkowa spluwaczka Dž 12, pompka do lewatywy Pp 115, zaciski naczyniowe (opaski uciskowe) Pp 33, spluwaczka Liebego Dž 13 (spjaudalinė zob. spjaudyklė 1. „naczynie, do którego się pluje” LKŽ XIII 1984), maksymalne termometry Pp 107, nieprzepuszczalny pęcherz świński Pp 111, zwykły pęcherz świński Ll 84, nożyk do szczepienia Rč 14 (xįčiepyti 2. „wprowadzić szczepionkę” LKŽ II, 1969), pędzelek Kru 9 [xpenzelis zob. pendzelis (1. pedzel) „pędzel” LKZ IX 1973], spluwaczka Prodohla Dz 13, nocniki na kał Pp 105, nocniki na mocz Pp 105, spluwaczka Dz 11, spluwaczka aluminiowa Dž 14, spluwaczki z blachy żelaznej Dž 12, spluwaczka na wysokiej nóżce DZ 72 12, spluwaczki Dž 13, szklana laseczka Kru 8 (por. stiklinė lazdutė Rp 19), szklana butelka Kru 5, ciepłe cegły Ll 117, gumowa strzykawka D 5, strzykawka (tryskawka, tryskawka) z kostnym końcem Pp 15 (čirkšmyža 1. „strzykawka, rozpylacz” LKŽ II, 1969; šmirkšmyža zob. šmirkšlys 1. zob. šmirkštynė 1. „przyrząd do wstrzykiwania, rozpylania cieczy, tryskawka, strzykawka, rozpylacz” LKŽ XV 1991), strzykawka D 3 (por. švirkšlelas TS 11), termometr Celsjusza Pp 107, piórko gęsie Ku 36 i in. Najmniejszą grupę stanowią nazwy leczniczych zabiegów, np.: przemywanie oczu Kru 14, kąpiel oczu Kru 5, przedmuchiwanie gardła D 5, inhalacja dymem Ch 11, wpuszczanie kropli Kru 14, obmywanie zimną wodą Ku 91, przystawianie pijawek Kru 12, półkąpiele Pm I 6 (por. półkąpiele Pm II 5), zimna kąpiel Pp 113, ciepła kąpiel Ku 89 (por. ciepła kąpiel Pm I 23, ciepła kąpiel Pm II 21), wpuszczanie maści Kru 14, nacieranie Pm II 28, wanienka Pm I 31, Pm II 28, płukanie jelit Ch 10, masaż (ćwiczenie) powiek Kru 9, kąpiel (tynė) w ciepłej wodzie Ach 11 [*tyné (niem. dial. tin, tine) 1. „podłużne naczynie do kąpieli, mycia się lub do czegoś innego, wanna, wanienka”, 2. „kąpanie się w tym naczyniu, kąpiel” LKŽ XVI 1995], kąpiele Pp 113, Ach 14, Ku 45, Ch 11, Kru 5, L198 i in. Z środkami leczniczymi wiążą się również sposoby leczenia. Jednakże zebrano tylko niewielki zespół nazw tego rodzaju. Wyróżniają się nazwy sposobów udzielania pierwszej pomocy medycznej, np.: owinięcie watą Pp 54, posypanie mąką Pp 54, posypanie sodą (solą Bullricha) Pp 54, lekkie uciskanie rany Pp 31, silne uciskanie Pp 31, smarowanie olejami Pp 54, smarowanie białkiem Pp 54, smarowanie słoniną Pp 54, smarowanie płynnym klejem Pp 54, smarowanie tłuszczem Pp 54, uciskanie rany Pp 30 i in. Kilka nazw określa sposoby dezynfekcji, np.: gorąco L141, wędzenie Dž 4, suche gorąco L1 41, gotowanie w wodzie LI 42 i in. Odrębne grupki tworzyłyby nazwy z powtarzającym się członem gydymas, np.: leczenie mlekiem D 7, leczenie ciepłymi kąpielami D 7, leczenie winogronami Ku 42, proste leczenie wodą Ku 45, systematyczne leczenie owocami Ku 42 i in., oraz czepienie, np.: szczepienie przeciw dyfterytowi L161, szczepienie Jennera Tš 39 i in. 73 11. Wyrażenie i pochodzenie nazw środków leczniczych 1. Znaleziono nieco ponad 100 jednowyrazowych nazw środków leczniczych. Ponad połowę z nich stanowią wyrazy litewskie, np.: lovatiesės Pp 46, šakelės Pp 44. Znaczna część nazw ma pochodzenie nielitewskie. Nie zalicza się do nich dawnych (właściwych) zapożyczeń, które „całkowicie przystosowały się do systemu naszego języka i są używane bez żadnych ograniczeń <--->. W terminologii nie są już zapożyczeniami, lecz zterminologizowanymi wyrazami języka ludowego” (Gaivenis 2002: 58). Zatem za wyrazy pochodzenia nielitewskiego uważa się jedynie wyrazy międzynarodowe, np. kompresai Pp 110, Kru 3, LI 104, oraz wyrazy obce, czyli barbaryzmy, np. uksusas Pp 73. Niekiedy zdarza się, że ta sama rzecz jest nazwana dwoma litewskimi wyrazami, np. aprišimai albo raiščiai Kru 10. W tym przypadku opatrunki nie mają czystego znaczenia czynnościowego (DLKG 1996: 94), lecz nazywają konkretną rzecz. Nawiasem mówiąc, również nazwy rodzajowe utworzono ze słowem aprisimai, a nie raiščiai, np. spaudžiantis aprišimas Kru 11. Warto wspomnieć o przypadku, gdy do nazwania tej samej rzeczy używane są nawet dwa zapożyczenia, np. patelnė (skaurada) Pp 44 [xpatelnia (|. patelnia, brus. naranpHs) „patelnia” LKŽ IX 1973; xskaurada (1. skowroda, rus. ckoBopoj1a) 1. „patelnia” LKŽ XII 1981]. Można z tego wnioskować, że oba te słowa były szeroko używane w ówczesnym języku, ponieważ nie było jeszcze litewskiego neologizmu. Według danych Akademickiego słownika języka litewskiego słowo keptuvé w swoim pierwszym znaczeniu — „płaskie metalowe naczynie do smażenia blinów, mięsa itp.” — zostało odnotowane dopiero w 1934 r. w czasopiśmie języka ogólnego Gimroji kalba (LKŽ V 1959). Można jednak zauważyć również zjawisko przeciwne, gdy zapożyczenie jest wypierane z użycia przez rodzimy, litewski wyraz. Na przykład arielka Pm I 21, Pm II 11 występuje tylko w jednej książeczce, a jej litewski odpowiednik degtinė Pm I 22, Pp 79, Pm II 20, Ku 32, D 7 jest używany znacznie częściej. Nawiasem mówiąc, K. Sirvydas nazwał arielkę degtinė. To jego neologizm (Balčikonis 1978: 163). Niektóre nazwy litewskie mają synonimy pochodzenia nielitewskiego, np. skėtis (parasolis) Pp 74 [por. x parasonas (brus. mapacon) „parasol” LKZ IX 1973], albo nazwy pochodzenia nielitewskiego mają podane obok litewskie odpowiedniki, np. detritas (skiepai) L191 (detritas 2. „zdrapina z ogniska ospy do immunizacji” MTZ). Zdarza się niejeden wariantywny termin, np. kalkės L1107 /kalkiai Pp 73. Nazwy hybrydowe, czyli mieszane, w 74 tekstach mówionych są, można powiedzieć, nietypowe; znaleziono ich tylko kilka, np. čiepyjimas Rč 10 /čiepijimas Tš 15 (por. skiepijimas L1 90). Łacińskie odpowiedniki są zwyczajnym i ważnym elementem literatury medycznej. W książeczkach A. Vileišisa występują bardzo rzadko i jest to zrozumiałe, ponieważ większość nazw stanowią słowa lub połączenia wyrazowe języka ogólnego, które znaczenie terminologiczne uzyskują dopiero w kontekście; ponadto w książeczkach starano się przedstawić wiedzę z zakresu nauk medycznych w sposób uproszczony. Dlatego napotkany łaciński odpowiednik podano tylko obok nazwy jednowyrazowej należącej do jednej grupy znaczeniowej — leków — „kalomelis” (łac. Calomelanos) Ch 9. Łacińska nazwa kollodium Pp 25 jest zapisana w tekście w oryginalnej formie, widocznie nie znaleziono dla niej litewskiej postaci. 2. Złożone nazwy środków leczniczych stanowią największą część wszystkich omawianych nazw (jest ich nieco ponad 300). Pod względem liczebności wyróżniają się nazwy dwuwyrazowe (ponad 200). Pod względem wyrażenia członu gatunkowego niemal równomiernie rozkładają się połączenia przydawki uzgadniającej i nieuzgadniającej. Przydawki uzgadniające najczęściej wyrażane są przymiotnikami: przymiotnikami jakościowymi (jest ich więcej niż połowa), np. tikri vaistai Pp 54, oraz przymiotnikami z przyrostkiem -inis, np. šiaudinės kesčios Pp 87. Kilka przydawek uzgadniających wyrażanych jest imiesłowami strony czynnej lub biernej, np.: verdantis šarmas Ach 16, sušildytos skaros Pp 71. Formy określone (przymiotników lub imiesłowów) nie są częste, np.: šlapiejie kompresai Pp 112, šaldomoji paklodė Pp 112. Niektóre nazwy są używane zarówno w formach nieokreślonych, jak i określonych, np. pramanytas alsavimas Pp 31 i pramanytasis alsavimas Pp 67. Przydawki nieuzgadniające najczęściej wyrażane są dopełniaczem liczby pojedynczej lub mnogiej, np.: viryklos šaukštas Pp 44, telegrafy dratvos Pp 45. W funkcji nieuzgadnianego przydawki przy niektórych nazwach występują nazwiska —albo całkowicie zlituanizowane, np. Bardélebeno uzrisimas Pp 54, albo pozostawione w autentycznej postaci z dodaną po apostrofie litewską końcówką, np. Pasteur ’o ciepijimas TS 29. Zdarzają się także nieuzgadniane przydawki wyrażone innymi przypadkami (głównie narzędnikiem), np. tepimas sviestu Pp 54. W przypadku kilkunastu nazw nieuzgadniane przydawki są wyrażane przypadkami z przyimkami (najczęstsze połączenia z przyimkami iš i su), np.: kescios is paklodės Pp 86, maišeliai su ledu 1.1 75. Zdarzają się synonimicznie używane człony główne. Synonimy są najczęściej wyrazami litewskimi, np., sausos lovatiesės (paklodės) Pp 75