Nelietuviški XIX a. galo – XX a. pradžios katalikų katekizmų terminai

Aušra RIMKUTĖ Litewski Instytut Języka NIE-LITEWSKIE TERMINY KATOLICKICH KATECHIZMÓW Z KOŃCA XIX — POCZĄTKU XX W. Chociaż katolicyzm na Litwie został wprowadzony bardzo późno — w 1387 r. na Auksztocie i dopiero w 1413 r. na Żmudzi — litewska terminologia chrześcijańska jest jedną z najstarszych wśród innych litewskich terminologii. Świadczy o tym najstarsza warstwa litewskiej terminologii religijnej — takie dawne zapożyczenia, jak bažnyčia, gavėnia, krikštas, kūčios, Kalėdos, Velykos, verba itd. (zob. Būga 1958: 348; 1961: 776), które weszły do języka litewskiego ze wschodniosłowiańskich języków najprawdopodobniej w X-XII w., jeszcze przed oficjalnym chrztem Litwy. Początek litewskiej terminologii chrześcijańskiej stanowią zachowane z początku XVI w. najstarsze spośród obecnie znanych zapisane w diecezji wileńskiej rękopiśmienne teksty modlitw — Modlitwa Pańska, Pozdrowienie Anielskie i Wyznanie wiary (Lebedys, Palionis 1964: 109-135; Zinkevičius 2000: 71—73) oraz pierwsza drukowana litewska księga Marcina Mažvydasa, litewskiego ewangelika luteranina, Catechismvsa prasty Szadei (1547). W niniejszym artykule zamierza się omówić jednowyrazowe terminy religijne pochodzenia nielitewskiego używane w katolickich katechizmach z końca XIX — początku XX w." Ten okres? wybrano nieprzypadkowo. Jest to okres, gdy wraz z kształtowaniem się współczesnego litewskiego języka ogólnego“ zaczęto bardziej dbać o język piśmiennictwa religijnego, a ogólnie — o język Kościoła. Trzeba było uporządkować wiele rzeczy: | Terminy złożone nie są omawiane w artykule, ponieważ większość analizowanych wyrazów występuje jako ich składniki. * Język Kościoła końca XIX — początku XX wieku, a tym bardziej terminologia religijna (i ogólnie leksyka religijna), do dziś jest stosunkowo mało zbadany. Pojedynczych artykułów i uwag na temat ówczesnych terminów religijnych jest zaledwie kilka, na przykład w prasie wspomnianego okresu — w „Varpas”, „Tėvynės sargas”, „Vilniaus žinios”, „Draugija”, „Vadovas- ”. O leksyce religijnej pisali językoznawcy P. Skardžius, J. Kruopas, V. Urbutis, A. Sabaliauskas, J. Palionis, Z. Zinkevičius, V. Drotvinas, J. Klimavičius, A. Kučinskaitė i inni. * Według J. Palionisa okres końca XIX — początku XX wieku — to ostateczne umocnienie się gwary zachodnioauksztockiej kowieńskiej, a zatem jeden z okresów rozwoju języka ogólnego (Pupkis 2005: 44). * Jak pisze J. Girčienė, już M. Daukša starał się oczyszczać język (Girčienė 2003: 394), a więc o język religijny troszczono się już od końca XVI wieku. 42 modlitewniki, śpiewniki, katechizmy, książki z kazaniami i inną literaturę kościelną, która była zanieczyszczona obcymi elementami- ’. Pod koniec XIX wieku, wraz z wybuchem ruchu odrodzenia narodowego, rozpoczęło się wielkie oczyszczanie języka litewskiego z barbarzyzmów®. Pod koniec pierwszego dziesięciolecia XX wieku (1909) powołano Komisję Modlitw", w której skład wchodzili księża Aleksandras Dambrauskas®, Alfonsas Petrulis i Juozas Laukaitis oraz najwybitniejsi ówcześni językoznawcy, mający „największe doświadczenie w normowaniu świeckiego języka ogólnego”: Kazimieras Būga, Jonas Jablonskis, Juozas Balčikonis i Jurgis Šlapelis (Zinkevičius 2000: 179). Praca Komisji latem 1909 r. w Sejnach była, zdaniem Zigmasa Zinkevičiusa, „w istocie pierwszym zjazdem litewskich językoznawców” (tamże), podczas którego uporządkowano język ważniejszych modlitw i pacierzy oraz ustalono najpotrzebniejszą terminologię religijną. > W artykule przyjmuje się tradycyjne rozumienie zapożyczeń, utrwalone już w publikacjach poświęconych kulturze języka. Za zapożyczenie uważa się tu słowo pochodzące z innego języka, które jest sprzeczne z normami języka ogólnego i ma litewski odpowiednik. 6 Termin barbaryzm w niniejszym artykule traktuje się jako synonim zapożyczenia (KTŽ 1990; zob. także LKE 1999), 7 W prasie, jak pisze Z. Zinkevičius, na początku XX w. zaczęto mówić o ujednoliceniu pacierzy. „Pierwszym, który poważnie zatroszczył się o reformę pacierzy, o ich zlituanizowanie, był prałat Juozas Laukaitis” (Zinkevičius 2000: 178). To on również powołał tak zwaną Komisję Pacierzy. W 1909 r. w Sejnach Komisja przez kilka miesięcy omawiała kwestie języka ogólnego, a zwłaszcza języka kościelnego. Opracowano dwa warianty pacierzy: ,,1) proponowany przez językoznawców, jak się wydaje, także przez samego Laukaitisa, wyróżniający się radykalnymi poprawkami, w istocie niemal nowe tłumaczenie, oraz 2) wariant kompromisowy, bliższy dotychczas używanym pacierzom, z pozostawionymi niektórymi niepoprawnościami językowymi, którym dążono do tego, by nie przestraszyć duchownych nastawionych konserwatywnie“ (Zinkevičius 2000: 179). W 1909 r. w numerze 14 „Vadovo” wydrukowano Poprawione pacierze. Komisja Pacierzy pisała w „Vadove”, że „mając przed oczami całą przeszłość pacierzy i widząc ich wielką różnorodność, nie znaleźliśmy innego wyjścia, jak tylko wszystko poprawić naukowo, tak jak wymaga tego duch języka litewskiego, ale jednocześnie uznaliśmy za swój obowiązek uwzględnić to, aby nasze poprawione pacierze były zrozumiałe dla całej Litwy i w pełni wyrażały myśl Kościoła. „Z tego powodu w niektórych kwestiach nie trzymaliśmy się również opinii ekspertów” (Pataisytieji Poteriai 1909: 107). Więcej o Komisji Pacierzy zob. studium Z. Zinkevičiusa Lietuvių poteriai (Zinkevičius 2000: 179-184). * A. Dambrauskas — działacz kultury litewskiej, ksiądz, filozof, filolog, krytyk literacki i poeta, podpisujący się pseudonimami Adomas Jakštas, Druskius i innymi Przegląd źródeł Źródłami niniejszego artykułu są cztery katolickie katechizmy wydane pod koniec XIX — na początku XX wieku: Mokslas Rimo Kataliku (1879), Trumpasis Kun. Filochowskio katekizmas (1901), Katakizmai katalikiszki. Visureikalingiausi dėl vaikų ir žmonių praszczioky su (LKE 1999; LLE 2001; Keinys 2000: 32). 43 1. Lementoriu ir Ministranturu (1903) oraz Tikybos mokslas księdza Kazimierza Paltaroka (Šv. Istorija ir Katekizmas) (1916). Źródła wybrano nieprzypadkowo. Język piśmiennictwa religijnego XVIII i częściowo XIX wieku przeżywał kryzys (szerzej zob. Zinkevičius 1990; 1992; Palionis 1995). Było to związane z utratą państwowości Litwy i jej przyłączeniem do Imperium Rosyjskiego. Po zaś powstaniu wyzwoleńczym z 1863 r. zakazano druku alfabetem łacińskim. Trwała kolonizacja i rusyfikacja kraju, a w drugiej połowie XIX wieku, podobnie jak w wielu krajach Europy Środkowej i Wschodniej, na Litwie narodził się ruch odrodzenia narodowego. Jedną z kwestii podejmowanych przez ruch narodowy była walka o prawa języka litewskiego- ". Wspomniane katechizmy pochodzą z czasów litewskiego odrodzenia narodowego. Przed rozpoczęciem omawiania pochodzenia terminów religijnych używanych w katechizmach warto krótko omówić źródła. Katechizm Mokstas Rimo Kataliku. Nowo przejrzane, poprawione i po raz drugi wydane, przygotował i po raz pierwszy opublikował w 1873 roku biskup żmudzki Motiejus Valančius (1801—1875)*. Terminy religijne zaczerpnięto z wydania katechizmu z 1879 roku. Źródło wybrano, ponieważ wiadomo, * Nie należy zapominać, że sytuacja języka litewskiego była odmienna na Litwie Małej i Wielkiej Litwie. W biskupstwach żmudzkim i wileńskim Wielkiej Litwy sfery używania języka litewskiego znacznie się różniły, na przykład na Żmudzi w kościołach modlono się z litewskich modlitewników, a pacierze odmawiano po litewsku. Polonizacja dotknęła Żmudzinów znacznie mniej niż mieszkańców Wileńszczyzny (zob. także Zinkevičius 2002: 333-339, 500-504). * Według Z. Zinkevičiusa „Valančius zgromadził wokół siebie wykształconych ludzi piszących po litewsku, zachęcał do wydawania litewskich książek, często drukował je na własny koszt. W ten sposób podnosił świadomość narodową ludu” (Zinkevičius 1990: 157). Działalność Valančiusa jako pisarza i oświeceniowca miała bardzo duże znaczenie dla kształtowania się języka litewskiego piśmiennictwa, ponieważ starał się pisać tak, aby jego teksty były łatwo rozumiane przez ludzi posługujących się wszystkimi dialektami. A. Dambrauskas-Jakštas zauważa: „Miłując swój język, biskup Motiejus starał się zachować go w całej jego czystości i nie znosił barbarzyzmów, którymi posługiwali się ci, którzy gorzej znali język litewski“ (Dambrauskas-Jakštas 1930: 209). W rzeczywistości M. Valančius nie unikał takich zapożyczeń jak apieravoti, čistata, griešnas, loska, mūka itd. A zatem biskup niezbyt starał się oczyszczać język religii. To prawda, że literaturę piękną tworzył poprawnym językiem. 44 że to wydanie zredagował ponownie Aleksandras Vytartas- ". Pisał: „Skorzystałem z wykładów prof. Kaz. Jauniausa z tego przedmiotu w seminarium w Kownie; ponadto zamieściłem tam zupełnie nowy rozdział o przeszkodach do zawarcia małżeństwa. Ortografię poprawił... poeta Maironis, lecz przepisując, nie całkiem stosowałem się do jego poprawek. Dodatek o przeszkodach małżeńskich przejrzał... czcigodny A. Dambrauskas” (LTSRSB 1862: 257). Krótki katechizm ks. Filochowskiego. Przetłumaczony przez Vaižganta. Wydany po raz drugi, poprawiony — jest to kontrafaktywne wydanie opublikowane w 1901 roku. Na stronie przedtytułowej znajduje się aprobata z 1863 roku: Zezwolono na druk. W Kownie. Dnia 8 lutego 1863 r. Biskup Żmudzki. Vaižgantas (1869–1933) we wstępie do katechizmu Lietuviai, neapsigaukite!! ta książeczka — to „Katechizm”, nie „Elementarz”! ! wskazuje, że modlitwy są uzgodnione z modlitwami Valančiauskasa, tj. modlitwami zaaprobowanymi przez M. Valančiusa, wydrukowanymi w książeczce Aktas ir poterej (Wilno, 1853). Nieco poprawił język modlitw i niektóre konstrukcje zdań, a ponadto w przypisach podał używane dotąd w modlitwach odpowiedniki, najczęściej slawizmy. Katechizmy katolickie. Najpotrzebniejsze dla dzieci i ludzi pacierze z Lementarzem i Ministranturą (1903). Na odwrocie karty tytułowej katechizmu w winietę wkomponowana jest kontrfakcyjna aprobata: Hoszsoneno yensypor. BHJIHO 1864 2. Co do autora katechizmu nie ma zgody. Według V. Biržiški jest to katechizm A. Baranauskasa (1835–1902) (Biržiška 1929: 852–853). W bibliografii Litewskiej SRR napisano, że jest to katechizm P. Legeckasa (1844–1934- ), autora książek, tłumacza i księdza (LTSRSB 1988: 673). Materiał zebrano także od księdza K. Paltaroka'? Nauka religii (Historii Świętej i Katechizmu) (1916). Źródło składa się z trzech części: I. Modlitwy; II. Historia Święta; III. Katechizm. Terminy religijne zebrano z części pierwszej i trzeciej. Autor pisze w Przedmowie: „W nauce religii Katechizm jest silnie związany ze św. Historią. Opowiadanie św. Historii wyjaśnia Katechizm, Katechizm wyjaśnia to, co nie zostało w całości wyłożone w św. Historii. Dlatego w tej „Nauce religii "A. Vytartas (1837-18637) —ksiądz, poległy podczas powstania w 1863 r. (Biržiška 1990: 410). K. Paltarokas (1875-1958) —działacz Litewskiego Kościoła Katolickiego, od 1926 roku —biskup. Przygotował i wydał książki religijne, podręczniki do nauki religii (zob. szerzej LTE 1981). 45 W „Moksle” oba te rzeczy zawarłem w jednej książeczce” (TM 1916: 3). Należy wspomnieć, że publikację tę bardzo obszernie i krytycznie zrecenzował językoznawca J. Jablonskis (Jablonskis 1933: 97-113). W 1917 roku pisał on w „Santara”, że w „Katechizmie”, oprócz treści nauki religii i podstawowych prawd wiary, znajduje się niemało także „różnych innych rzeczy i drobiazgów” (Jablonskis 1933: 97). O terminach religijnych niestety w recenzji nie wspomniano. Pierwsze trzy katechizmy wydano w okresie zakazu druku, gdy urzędowym językiem Litwy był rosyjski. W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku nastąpił również przełom w języku Kościoła, tzn. zrezygnowano z barbaryzmów. Wybrano katechizm K. Paltarokasa wydany w 1916 roku, ponieważ chciano sprawdzić, jak zmieniły się terminy religijne i czy wraz z rozpoczęciem intensywnych prac nad poprawą języka piśmiennictwa religijnego zrezygnowano z obcych wyrazów używanych we wcześniejszych katechizmach. Z katechizmów zebrano 1158 jednowyrazowych terminów religijnych i ich wariantów, jednak część terminów się powtarza, dlatego ogółem otrzymano 613 różnych terminów religijnych i 125 ich wariantów- ”. Najwięcej znaleziono jednowyrazowych terminów religijnych rodzimego pochodzenia — 439 terminów (zob. rys. 1). 2. Terminy nie litewskie Prawie jedna trzecia jednowyrazowych terminów religijnych używanych w katechizmach ma pochodzenie obce (zob. rys. 1). W niniejszym artykule za nie litewskie, tj. obcego pochodzenia, terminy religijne'“ uznaje się wyrazy obce, tak zwane wyrazy międzynarodowe oraz dawne zapożyczenia, które całkowicie przystosowały się do systemu języka litewskiego i „wchodzą do podstawowego zasobu słownika języka ogólnego”. Warianty terminów religijnych nie są w artykule omawiane. 4 Przy ustalaniu pochodzenia terminów opierano się na studium A. Sabaliauskasa Lietuvių kalbos leksika (1990), słowniku pism Martynasa Mažvydasa D. Urba Martyno Mažvydo raštų žodynas (1998), opracowaniu J. Kabelki Kristijono Donelaičio raštų leksika (1964), pracy J. Kruopasa Žodyninės slavybės M. Mažvydo raštų kalboje (1947), artykułach V. Urbutisa: Nepastebėti Mažvydo slavizmai (1962), Senosios lietuvių kalbos slavizmai (1992), Senųjų slavizmų kilmės įvairovė (1994), a także na Rinktiniai raštai K. Būgi, Lietuvių kalbos žodynas oraz słownikach wyrazów międzynarodowych (1936, 1985, 2001, 2003). Ponadto uwzględniono rozprawę doktorską K. Alminauskisa Die Germanismen des Litauischen (1931), Litauisches etymologisches Wörterbuch E. Fraenkela (1955–1962), Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen P. Skardžiusa (1931) oraz Słownik etymologiczny języka polskiego A. Brücknera (1974). 46 i tylko badania historyczne mogą ustalić, że są to słowa obcego pochodzenia“ (Jakaitienė 1980: 61). Jak pisze A. Sabaliauskas, w przypadku dawnych zapożyczeń „najczęściej nie mamy własnych odpowiedników ani synonimów” (Sabaliauskas 1990: 228). Osobno omawiane są terminy zawierające elementy składowe obcego pochodzenia. Są to terminy hybrydowe (lub mieszane). Ogółem analizuje się 141 różnych terminów nielitewskich i 33 terminy hybrydowe. m Terminy litewskie lo Obce wyrazy 18,3 17,9 m Terminy międzynarodowe 8,3 8,2 l= Dawne zapożyczenia 4.8 7.8 Ehbrydowe terminy 4,3 4,1 | ryc. Rozkład terminów religijnych jednowyrazowych według pochodzenia (%) 2.1. Terminy międzynarodowe W katechizmach znaleziono łącznie 34 międzynarodowe terminy religijne (mniej niż jedna dziesiąta wszystkich terminów jednowyrazowych). Wyrazy międzynarodowe, podobnie jak dawne zapożyczenia i wyrazy obce, są zapożyczeniami. Jak wiadomo, najczęściej zapożyczane są za pośrednictwem języków pośredniczących, jednak niekiedy trudno ustalić źródło pierwotne, a często także pośrednie (lub pośrednie). 47 2.1.1. Terminy międzynarodowe pochodzenia łacińskiego. W katechizmach znaleziono najwięcej — 19 — terminów międzynarodowych mających łacińską podstawę: absoliucja TFK 33 (łac. absolutio- )'*, akt TFK 43 (łac. actus), ceremonia MRK 330 (łac. caerimonia), dekret MRK 101 (łac. décrétum), desperacja MRK 169, TFK 10, KK 48 (łac. desperatio), dyspensa MRK 399 (łac. dispensus), intencja MRK 297, KK 27 (łac. intentio), kardynał TM 87 (łac. cardinalis), kleryk TM 135 (łac. clericus), komunia MRK 330, TFK 36, TM 126 (łac. communio), komunikant TFK 37 (TZZ 1936), konsekracja MRK 330 (łac. consecratio), monstrancja MRK 323 (łac. monstrantia < monstrare), hostia KK 30, MRK 322, TM 123 (łac. hostia), procesja MRK 323 (łac. processio), relikwia MRK 182 (łac. reliquiae), sakrament MRK 16, 79, 138, TFK 9, KK 22, TM 72, 85 (łac. sacramentum), sakramentalia TM 137 (łac. sacramentalia), suplikacje TM 9 (łac. supplicatio). Ta grupa terminów (podobnie jak 2.1.2 i 2.1.4) została wyodrębniona nie według najbliższego źródła, jak czyni się to w przypadku innych terminów międzynarodowych (zob. 2.1.1.1,2.1.- 1.2,2.1.2.1, 2.1.2.2, 2.1.2.2), lecz według źródła pierwotnego, ponieważ trudno (często wręcz niemożliwe) ustalić, przez które języki przechodziły wyrazy międzynarodowe. 2.1.1.1. Termin pochodzenia łacińskiego, zapożyczony za pośrednictwem języków słowiańskich. Znaleziono jeden termin religijny zapożyczony za pośrednictwem języków słowiańskich (termin ten omawia się osobno, ponieważ nie wiadomo, za pośrednictwem którego języka słowiańskiego trafił do języka litewskiego), jednak jego źródłem wyjściowym jest łacina: altorius MRK 176, TM 110 (pol. oftarz, białorus. armap < łac. altare: łac. altus, por. altaria „ołtarz; ołtarz ofiarny” LoLieŽ 1996, por. VaitkTŽŽ 2003; TŽŽ 2001 zawiera altarija „dom, gospodarstwo altarysty”)"", '* W artykule terminy zapisywane są zgodnie z pisownią katechizmu K. Paltarokasa z 1916 roku, tj. Ponieważ pisownia Tikybos mokslo prawie nie różni się od współczesnej pisowni, 0 występujące w niej niedokładności można w większości przypadków uznać za błędy korektorskie. Ponieważ największą uwagę poświęca się pochodzeniu terminów jednowyrazowych, warianty nie są omawiane osobno. '6 Skróty umieszczone obok przykładów wskazują, w którym katechizmie używany jest dany termin, a cyfry arabskie — stronę, z której je zaczerpnięto (najczęściej jest to pierwszy odnotowany przypadek użycia). Liczba po przecinku wskazuje stronę, na której znaleziono wariant omawianego terminu. Skróty źródeł podano na końcu artykułu. U TŽŽ wywodzi termin altorius z języka łacińskiego. Tylko A. Sabaliauskas (1990: 253), P. Skardžius (1998: 86), J. Kruopas (1998: 36), J. Kabelka (1964: 24) i E. Fraenkelis (1955: 8) wskazują, że w katechizmach używane słowo weszło do języka litewskiego za pośrednictwem języków słowiańskich (tj. polskiego lub białoruskiego). 48 2.1.1.2. Terminy pochodzenia łacińskiego, przejęte za pośrednictwem języka polskiego. W katechizmach Mokstas Rimo Kataliku i Tikybos mokslas używane są również łacińskie słowa przejęte za pośrednictwem języka polskiego (2 terminy): adventas MRK 79, 333, TM 109 (pol. adwent, łac. adventus LK Ze), suma MRK 403 (pol. suma < łac. summa). 2.1.2. Międzynarodowe terminy pochodzenia greckiego. Znaleziono tylko 5 terminów religijnych, których pierwotnym źródłem jest język grecki: antifona TM 11 (gr. antiphonos), balzamas MRK 315 (gr. balsamon [w TŽŽ 1936 wskazano, że balzamas pochodzi z języka arabskiego]), diakonas MRK 380, TM 135 (gr. diakonos- ), patriarchas MRK 19, 46, 79 (gr. patriarchēs), subdiakonas MRK 380 (łac. sub. + gr. diakonos- ). 2.1.2.1. Terminy pochodzenia greckiego, przejęte za pośrednictwem języka łacińskiego. Znaleziono 3 terminy jednowyrazowe, zapożyczone za pośrednictwem łaciny (ustalenie języków pośredniczących jest trudne, nie wspomina się o nich w TŽŽ), jednak ich pierwotnym źródłem jest język grecki: eretikas MRK 23, 335, KK 22 (łac. haereticus < gr. hairetikos VaitkTŽŽ 2003, natomiast w TŽŽ 1936, 1985, 2001 eretikas < gr. hairetikos), katalikas MRK 25, 32, TFK 7, TM 89 (łac. catholicus < gr. katholikos), katekizmas MRK 386, TFK 43, KK 7, TM 3 (łac. catechismus < gr. katéchismos; w VaitkTŽŽ, w pozostałych 2003, o TŽŽ wskazuje się, że wyraz ten pochodzi z iš języka greckiego- ). 2.1.2.2. Termin pochodzenia greckiego, zapożyczony za pośrednictwem języka polskiego. W katechizmach używany jest również zapożyczony za pośrednictwem języka polskiego termin psalm pochodzenia greckiego TM 9 (pol. psalm < gr. psalmos Kruopas 1998: 238, por. TŽŽ, gdzie wskazano jedynie pochodzenie greckie). 2.1.2.3. Terminy pochodzenia greckiego, zapożyczone za pośrednictwem języków słowiańskich. Znaleziono 2 terminy religijne zapożyczone za pośrednictwem języków słowiańskich, jednak ich pierwotnym źródłem jest język grecki: anioł TM 12, 76 (staro-ros. amv2eno < gr. angelos ®acmep 1967)'*š, ewangelia MRK 18, 32, TM 83 (pol. ewangelia < gr. euangelion Urbas 1998: 116, por. TZZ 1936, 1985, 2001; VaitkTŽŽ 2003)". 8 Anioł, jak podano w LKŽ, redagowanym przez J. Balčikonisa, jest slawizmem (LKŽ I, 1941). Za slawizm uznają go również P. Skardžius (1998: 87), J. Kruopas (1998: 84), D. Urbas (1998: 19). Greckie pochodzenie tego słowa wskazano w TZZ 1936, 2001; VaitkTZZ 2003. Nie ma wątpliwości, że pierwotnym źródłem słowa anioł jest język grecki, należy jednak zaznaczyć, że zostało ono przejęte za pośrednictwem języków słowiańskich. 19 J. Kruopas w pracy Žodyninės slavybės M. Mažvydo raštų kalboje wskazuje, że evangelija jest słowem pochodzenia greckiego (Kruopas 1998: 227). 49 2.1.4. Terminy pochodzenia hebrajskiego. Wśród omawianych terminów jednowyrazowych znajduje się tylko jedno słowo, którego pierwotnym źródłem jest język hebrajski, a mianowicie —mana MRK 79 (gr. manna < hebr. man). 2.1.5. Uwagi podsumowujące. Za pośrednictwem języka polskiego lub innych języków słowiańskich prawdopodobnie trafiło wiele spośród wymienionych terminów, jednak języki te są rzadko wymieniane w TŽŽ wśród źródeł. Nieco więcej niż trzy piąte jednowyrazowych terminów religijnych ma pochodzenie łacińskie, 0 mniej więcej jedna trzecia — pochodzenie greckie. Znaleziono również słowo pochodzenia hebrajskiego mana. Jak wynika z przykładów, wszystkie terminy międzynarodowe są używane także obecnie. Używanie jednowyrazowych międzynarodowych terminów religijnych w katechizmach (mniej niż jedna dziesiąta terminów jednowyrazowych) jest zapewne związane z tym, że katolicka leksyka religijna była tworzona na podstawie kościelnej łaciny. 2.2. Dawne zapożyczenia” Na temat dawnych zapożyczeń istnieją różne opinie. Jedni próbują ich nie używać (J. Skvireckas), zastępować je innymi wyrazami, inni zaś patrzą na nie bardziej tolerancyjnie (J. Jablonskis, K. Būga). Wybitny językoznawca K. Būga odrzucił takie obce wyrazy, jak abelnas, abrozas, abrisas, adyna..., ale zalecał używanie dawnych zapożyczeń potrzebnych językowi litewskiemu, na przykład stiklas, kunigas i in. J. Jablonskis „uznał za uzasadnione w języku ogólnym niemal wszystkie dawne zapożyczenia, używane jeszcze przed pojawieniem się piśmiennictwa. Spośród zapożyczeń, które przybyły w średniowieczu, popierał te, które w gwarach nie miały litewskich odpowiedników (na przykład zapożyczone słownictwo religijne), <...>“ (Pupkis 2005: 252). W katechizmach używa się 36 dawnych zapożyczeń (więcej niż jednej piątej zapożyczonych jednowyrazowych terminów religijnych). 2.2.1. Dawne zapożyczenia pochodzące z języków słowiańskich. Pochodzące z języków słowiańskich*' * W zbiorze artykułów naukowych Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba (2004) Loreta Vaicekauskienė podaje następującą definicję dawnych zapożyczeń autorstwa G. Thoma: „słowa, które zintegrowały się fonologicznie i morfologicznie, zajmują ważne miejsce w leksykalno- -semantycznym systemie języka, nie mają odpowiedników, lepiej — zostały zapożyczone nie z języków sąsiednich; w większości są pozytywnie kodyfikowane“ (SBK 2004: 11). Definicja nie jest precyzyjna, ponieważ, jak wiadomo, zapożyczenia mogą mieć odpowiedniki, mogą być (i najczęściej są) zapożyczane z języków sąsiednich itd. ?) W artykule zapożyczenia z języków słowiańskich dzieli się na polonizmy, białorutenizmy, rusycyzmy i slawizmy, a grupę slawizmów wyodrębnia się wtedy, gdy nie jest jasne, z którego języka słowiańskiego 50 pochodzi słowo tiežegnanie —żegnojimasis TM 5)*. Językoznawcy nie są zgodni co do tego, czy są to terminy hybrydowe, czy też terminy mające wspólny ze Słowianami przyrostek. (W artykule przyjmuje się ten drugi pogląd.) Ponadto znaleziono polonizmy (7 terminów) pochodzące z języków greckiego, łacińskiego i hebrajskiego. 2.3.1.1. Grecyzmy. Łącznie znaleziono 2 terminy zapożyczone za pośrednictwem języka polskiego, których pierwotnym źródłem jest język grecki: aniolas MRK 56, TFK 15, KK 10 (pol. aniof < łac. < gr. angelos — anioł TM 5)**, arkaniolas MRK 40, KK 10 (pol. archaniol < łac. archangelus < gr. archangelos — archanioł TM 11). 2.3.1.2. Latynizmy. W nauce Rimo katolickim używane są 4 terminy zapożyczone za pośrednictwem języka polskiego: apiera MRK 72 (pol. ofiera < czes. ofiera < niem. opfar, Opfer < łac. offertorium, offero Brückner 1974: 375, por. Fraenkel 1962: 13 — ofiara TM 123), aplotka MRK 377 (pol. oplatek < niem. oblaté < łac. oblata Brückner 1974: 380), majestotas MRK 258 (pol. majestat < łac. majestas, dopełniacz majestatis TZZ 1936)*, stacija MRK 95 (pol. stacija < łac. statio). Ich pierwotnym źródłem jest język łaciński. 2.3.1.3. Hebraizmy. Znaleziono tylko jedno zapożyczenie, uzyskane za pośrednictwem języka polskiego, którego pochodzenie jest hebrajskie: mesijosius MRK 70 (pol. messjasz, por. łac. kośc. mesjasz, gr. Messias < hebr. masiach VaitkTZZ, Należy zauważyć, że polszczyzna w książkach o treści religijnej pojawiła się na Litwie jako rezultat wpływu miejscowego języka polskiego, zwanego także polszczyzną litewską (Zinkevičius 2000: 2003). 142). Język polski początkowo nie był uważany za język wrogów, tym bardziej że był językiem religii, który przybył wraz z katolicyzmem. W latach odrodzenia narodowego, jak już wspomniano, zmienił się stosunek do języka polskiego. Z przedstawionego materiału wynika, że polonizmy nie są używane w katechizmie księdza K. Paltarokasa. * Słowa žegnonė DZ i DZ nie odnotowano, natomiast do użycia zaleca się czasownik žegnoti(- s) oraz derywat Zegnojimas(is). Wydaje się, że žegnonė można uznać za niezalecane zapożyczenie, ale można je również uznać za rodzimą formację. Žegnoti(- s) również pochodzi z języka polskiego, por. pol. żegnać się (Sabaliauskas 1990: 229). Žegnonė w LKŽe została podana nie jako obcość językowa. * W etymologicznym słowniku języka polskiego podaje się, że pol. aniof wcześniej brzmiało angiol, w XIV–XV w. —angief (Briickner 1974: 5). 4 W TŽŽ 1936 napisano, że termin pochodzi z języka włoskiego. 57 2.3.2. Slawizmy. Celowe jest wyodrębnienie jeszcze jednej grupy barbaryzmów — slawizmów, gdy nie wiadomo, z którego języka słowiańskiego dane słowo zostało zapożyczone. Łącznie znaleziono 28 takie terminy (niemal dwie piąte zapożyczeń): apieka KK 10 (białorus. onexa, pol. opieka —opieka TM 112), apiekūnas MRK 169, 419, TFK 13,KK 14 (białorus. onexyn, pol. opiekun —opiekun TM 9), asaba MRK 41, TFK 11, 32,KK 8 (pol. osoba, ros. ocoba —osoba TM 6), atpuskai MRK 323, KK 38 (pol. odpust, ros. omnyck —odpust TM 132), griekas MRK 39, KK 11, 36 (białorus. epaxw, pol. grzech —grzech TM 7), griesnas MRK 240 (białorus. epautnbl, pol. grzeszny, ros. epewnviii —grzesznik TM 89, upadły TM 100), griesninkas MRK 54,91, TFK 18, KK 9 (białorus. 2pawmunix, pol. grzesznik, ros. epewnuk —grzesznik TM 5), ketvergas TFK 37 (ros. uemeepe- ), koroné MRK 54, TFK 35, KK 12 (pol. karanie, ros. kapanue —kara TM 80), krapyla MRK 374 (pol. kropidio, białorus. kpanina), krivida MRK 159, TFK 12, KK 19 (białorus. xpusuoa, pol. krzywda —krzywda TM 128), mylista MRK 17, 18, TFK 17 (pol. milos¢, białorus. minacys —łaska TM 10), mislis MRK 49, 50, 98, TFK 22, KK 36 (białorus. msicas, pol. mys! —myśl TM 78), nodieja TFK 11, KK 40 (pol. nadzieja, białorus. naozesn —nadzieja TM 11), prisiega MRK 186 (pol. przysiega, białorus. npeicsea- ), prova MRK 20 (białorus. npasa, pol. prawo), roda MRK 107, TFK 12 (białorus. paoa, pol. rada —rada TM 9), rona MRK 95 (białorus. pana, pol. rana), stonas MRK 75 (pol. stan, białorus. cman), sumené MRK 46, TFK 16, KK 11 (pol. sumienie, białorus. cymenne- ), ubagas MRK 73, TFK 12, KK 50 (s. pol. ubog, białorus. y6oe), vaiskas MRK 119 (ros. gouick, pol. wojsko), valdymieris MRK 45 (ros. onodumup, białorus. eanadap LK Ze —władca TM 12), veselé KK 25, MRK 237, TFK 9 (pol. wesele, białorus. gscenre —wesele TM 109), viecnastis MRK 376 (pol. wiecznosé, białorus. eeunacys), viera MRK 16, KK 18, 40, TFK 9 (ros. sepa, pol. wiara —wiara TM 88, wiara TM 12), viernastis KK 39 (ros. geprocme, pol. wiernisc- ), zokonas MRK 65, TFK 22 (pol. zakon, ros. 30xon —przykazanie TM 7). 2.3.2.1. Slawizm pochodzenia greckiego. Znaleziono tylko jeden slawizm gromata MRK 21 (ros. epavoma, por. gr. ypūpupata Gacmep 1986: 451), który jest pochodzenia greckiego. W wydanej w 1916 roku Nauce religii K. Paltarokasa nie znaleziono jednowyrazowych terminów religijnych, które można by uznać za zapożyczenia pochodzące z języków słowiańskich. Z przykładów wynika, że najwięcej slawizmów znajduje się w Moksle Rimo Kataliku. 58 2.3.3. Białorutenizmy. W nauce religii nie znaleziono również białorutenizmów używanych w innych katechizmach (7 terminów, jedna dziesiąta zapożyczeń): mūčelnykas MRK 82 (brus. myuenonix- ), mika MRK 57, TFK 11, 25, KK 46 (brus. myka — cierpienie TM 80), prietelis MRK 157 (brus. npuiayens), smertis MRK 36, TFK 12, 25, KK 7 (brus. cmepys — śmierć TM 9, umieranie TM 90), siidas MRK 30, TFK 12, KK 18 (brus. ¢yo — sąd TM 91), sūdžia MRK 46, 102 (brus. cyoss), svietas MRK 21, TFK 13, KK 9 (brus. ceem — świat TM 73). Wszystkie białorutenizmy występują w Nauce Rimo Kataliku, mniej znaleziono ich w Krótkim katechizmie ks. Filochowskiego i w Katakizmach katalikiszkose. 2.3.4. Germanizmy. W Nauce religii biskupa K. Paltarokasa występuje tylko jeden germanizm (1,4% zapożyczeń) — podZiai TM 120 (por. niem. dial. podz, pod Alminauskis 1931: 103, por. współcz. niem. die Pate — rodzice chrzestni TM 120). W innych katechizmach germanizmów nie znaleziono. 2.3.5. Uwagi podsumowujące. 71 jednowyrazowy termin religijny (około 15% wszystkich terminów jednowyrazowych, zob. ryc. 1) to zapożyczenia z języków słowiańskich i germańskich. Są to zapożyczenia (niektórych, np.: griekas, mylista, pekla, smertis itp., używał już M. Mažvydas w swoich pismach), których zaczęto unikać znacznie wcześniej niż pod koniec XIX — na początku XX wieku. Jednakże ten okres — to pewien przełom, kiedy ponownie zwrócono się ku rodzimej mowie litewskiej i jej bogactwom. W katechizmach Mokstfas Rimo Kataliku, Krótkim katechizmie ks. Filochowskiego i Katakizmuose katalikiszkuose obok zapożyczeń synonimicznie używane są litewskie terminy religijne, np.: cnata MRK 51, TFK 11, KK 40 — dorybė MRK 88, TFK 42, KK 40, dora MRK 18, TFK 42; dūšia MRK 29, TFK 8, KK 11 dvasia MRK 75, TFK 13, KK 8; gramnyčia MRK 403, 422 — žvakė MRK 121; loska MRK 18 — malonė MRK 46, TFK 15, KK 12; pekla MRK 42, 144, TFK 8, 13, KK 7 — pragaras MRK 42, TFK 13; atpuskai MRK 323, KK 38 — atlaidai MRK 70, TFK 35, KK 38; mylista MRK 17, 18, TFK 17 — maloné MRK 46, TFK 10, KK 12; smertis MRK 36, TFK 12, 25, KK 7 — mirimas TFK 17, KK 16 i in. Trudno ustalić, któremu terminowi — litewskiemu czy zapożyczonemu — przyznaje się pierwszeństwo (jest to odrębny temat artykułu). Zauważono, że w katechizmach zaczęto stosować litewskie terminy religijne, natomiast ich synonimiczne terminy obcego pochodzenia zapisywane są w nawiasach, np.: apeigos (ceremonijos) bažnyčios šv. MRK 24%, dora (cnata) MRK 17, godulystė (lokomstva) MRK 234, kančia (mūka) MRK 301, kruvina kančia (mitka) MRK 319, 59 malonė (mylista) Dievo KK 12, nustojimas vilties (nodiejos) MRK 431, pragaras (pekla) MRK 144, stebuklas (čiūdas) MRK 81, ženklas (čiūdas) MRK 23 i in. Niekiedy terminy obcego pochodzenia podawane są po spójniku arba, np.: apeigos arba ceremonijos bažnyčios šventos MRK 419, Bažnyčios apeigos (arba ceremonijos) TFK 40, stebuklas arba čiūdas MRK 81 i in. Choć używa się ich także odwrotnie, np.: amžina mūka (cierpienie) KK 16, podžiai (kūmai) TM 120, smertis (umieranie) KK 16 i in., albo w nawiasach podaje się odpowiednik wyrazu międzynarodowego, np.: desperacija (przygnębienie) MRK 431, Komunija (albo uczestnictwo) TFK 36 i in. Na tej podstawie można stwierdzić, że w katechizmach zmierza się w kierunku lituanizacji. Widać to w dziele K. Paltarokasa Tikybos mokslas. 3. Półlitewskie terminy jednowyrazowe W katechizmach znaleziono jednowyrazowe terminy religijne, które są hybrydami. Za hybrydy uważa się wyrazy mające części składowe rodzimego pochodzenia oraz zapożyczone (KTŽ 1990; LKE 1999; Keinys 1984: 115)“. Ogółem znaleziono 33 terminy hybrydowe. Niektóre hybrydy są dopuszczalne we współczesnym ogólnym języku litewskim (13 terminów): altorėlis MRK 424, knygelė TM 72, kryželis MRK 174, panelė TM 82; krikštijimas MRK 308, pasninkavimas MRK 110; kunigaikštis MRK 75%; celnik KK 22, MRK 121, żegnanie się TM 5; kapłaństwo MRK 302, TFK 9, KK 27, 39, TM 8, pogaństwo TFK 19, panowanie KK 42, MRK 280, biskupstwo” MRK 118; inne nieużywane (20 ter46 Tu podaje się również przykłady terminów złożonych. #7 Hybrydy są przez językoznawców definiowane niejednolicie. Na przykład, zdaniem A. Pupkisa, hybrydy to „słowa negatywnie kodyfikowane, mające zapożyczony z innych języków element słowotwórczy (przedrostek lub przyrostek)” (Pupkis 1980: 106). * K. Alminauskis wywodzi kunigaikštis od kunigas i uważa je za germanizm (Alminauskis 1931: 75). A. Rubinas w artykule Dvasininkų pavadinimai ir jų istorija pisze, że kunigaikštis utworzono od słowa kūnigas „król” z przyrostkiem -aikštis (Rubinas 2001: 191, por. także Kabelka 1964: 120; Būga 1958: 546). * Według S. Ambraza nazwy miejsc z przyrostkiem -ystė są „przetłumaczone morfem po morfemie z języków słowiańskich” (Ambrazas 2000: 70). W LKG nie wspomina się o słowiańskim pochodzeniu przyrostka (LKG 1965: 310—311, 402). 60 minų): brostvinykas MRK 425, geradėjas MRK 409%, nobažnumas KK 49, TFK 12, MRK 433 (por. pol. nobożnosė); geradėjystė KK 49, MRK 42, 54 (plg. hibr. geradėjas, TM 12 jau vartojama geradarybė), neprietelystė MRK 64 (plg. hibr. neprietelis); nečystata TFK 10, MRK 214, neprietelis KK 17, MRK 157, TFK 21, pariskada MRK 397 (plg. iskada —lenk. szkoda LK Ze); apmislijimas MRK 408, atpakiitavojimas TFK 35, apieravojimas MRK 330, 76, blagaslovyjimas MRK 314 (plg. palaiminimas TM 101), bluznijimas MRK 185, nepakiitavojimas TFK 10, pakitavojimas KK 37, prisiegavimas MRK 191; darbygriekis TFK 27, pradziogriekis TFK 27; kryZevotojas MRK 158, nukryzevotas MRK 374. Iš viso rasta 20 hibridinių vienazodziy terminų, turinčių svetimos kilmės (lenkų ar slavų kalbų), t. y. ne senojo skolinio ar tarptautinio Zodžio, ir savos kilmės (priešdėliai ar priesagos) sudaromąsias dalis. Turint omenyje, kad katekizmai yra rengti XIX a. gale —XX a. pradžioje, nėra keista, kad juose yra nemažai hibridinių religijos terminų, ypač kad tris penktadalius jų šiandien galima laikyti svetimybių dariniais. 4. Išvados 1. XIX a. galas —XX a. pradžia buvo spartaus dabartinės bendrinės lietuvių kalbos kūrimosi laikotarpis. Religijos terminija tuomet buvo nusistovėjusi, tik labai negryna. Od początku XX wieku terminologia religijna jest jedną z najlepiej uporządkowanych. Wpłynęło na to wiele czynników. Jednakże chyba najważniejszym była konsekwentna i ukierunkowana praca ówczesnych księży (J. Laukaitisa, M. Pakalniškisa, S. Tijūnaitisa, A. Vytartasa, J. Tumasa, J. Mačiulisa i in.) oraz językoznawców (K. Būgasa, J. Jablonskisa, J. Balčikonisa, J. Šlapelisa i in.) nad porządkowaniem terminologii religijnej. 2. Na językową postać terminów analizowanych litewskich katechizmów katolickich wpływ miały zmiany języka litewskiego, zależne od czynników pozajęzykowych (polonizacji, okupacji, zakazu druku i in.). “0 Por. pol. dobrodziej, s. brus. до6podeū. Na zatwierdzonej przez Państwową Komisję Języka Litewskiego liście Wielkich Błędów Językowych element -dėjas uznawany jest za obcy element wyrazu i zaliczany do błędów budowy wyrazów (LKKN 1998: 149). Językoznawca J. Klimavičius (w artykule Geradėjas, piktadėjas, niekadėjas —grynai lietuviški žodžiai) dowiódł, że geradėjas jest wyrazem czysto litewskim, a nie hybrydowym slawizmem (Klimavičius 2000: 64). W artykule nadal podtrzymuje się tradycyjny pogląd. 61 3. Terminy religijne niepochodzenia litewskiego w katechizmach wydanych do 1916 roku: Mokslas Rimo Kataliku, Trumpasis Kun. Filochowskio katekizmas, Katakizmai katalikiszki stanowią niemal jedną trzecią wszystkich terminów jednowyrazowych (zob. rys. 1). 3.1. Terminy międzynarodowe (24,1% terminów niepochodzenia litewskiego) i stare zapożyczenia (25,5% terminów niepochodzenia litewskiego) używane w katechizmach badanego okresu zasadniczo niezmienione są stosowane również obecnie. 3.2. Wśród terminów niepochodzenia litewskiego w katechizmach wydanych w latach 1879–1903 jest znacznie więcej wyrazów obcych (71) — nieco więcej niż połowa jednowyrazowych terminów religijnych niepochodzenia litewskiego (50,494). Z punktu widzenia współczesności analizowane terminy jednowyrazowe świadczą o tym etapie rozwoju języka litewskiego, gdy w piśmiennictwie kościelnym przechodzono na współczesny ogólny język litewski. 3.3. W Tikybos mokslas księdza K. Paltarokasa aż 82,2% terminów jest czysto litewskich. W katechizmie używany jest tylko jeden wyraz obcy, pochodzący z języka niemieckiego — podžiai TM 120. Tak więc w ciągu kilku lat początku XX w. obce terminy religijne zostały zastąpione litewskimi. 3.4. W katechizmie K. Paltaroka stosowane są te terminy religijne obcego pochodzenia, które nie mają litewskich odpowiedników, na przykład stare zapożyczenia (kościół, poganin, pacierze, post, chrześcijanin, biskup itd.) oraz terminy międzynarodowe (kardynał, sakrament, antyfona, diakon itd.). 4. Po katechizmach litewskich katolików biskupa K. Paltaroka terminologia zasadniczo niewiele się zmieniła. ŹRÓDŁA KK — Katechizmy katolickie. Wszystko, co najbardziej potrzebne dla dzieci i ludzi prostych, wraz z Elementarzem i podręcznikiem dla ministrantów, Bitėnai, 1903. MRK — Nauka rzymskokatolicka. Nowo przejrzane, poprawione i po raz drugi wydane, Wilno, 1879 (ołówkiem — 1888). TFK — Krótki katechizm ks. Filochowskiego. Przetłumaczone przez Vaiżganta. Wydane po raz drugi, poprawione, Wilno, 1863 (ołówkiem — Tylża, 1901, wydanie trzecie). TM — Paltarokas K. Nauka religii (Historia święta i katechizm), Piotrogród, LITERATURA Alminauskis K. 1931: Germanizmy języka litewskiego 1. Niemieckie zapożyczenia leksykalne w języku litewskim, Kowno. 1916. 62 Ambrazas S. 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników 2, Wilno. Biržiška V. 1929: Bibliografia litewska: Okres zakazu druku (1865—1904) 3, Kowno. Biržiška V. 1990: Aleksandrynas 3. Wydanie 2. (fotograficzne), Wilno. Brückner A. 1974: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa. Būga K. 1958: Rinktiniai raštai |, Vilnius. Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius. Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius. Dambrauskas-Jakštas A. 1930: Zgasłe światła: Zbiór biografii i nekrologów, Kowno. Drotvinas V. 1986: Podstawowe pojęcia leksykologii, Wilno. Drotvinas V. 1993: Nazwy duchownych: kunigas. —Język ojczysty 8, 24—26. DŽ, 1954: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. J. Kruopas, Wilno. DZ, 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. J. Kruopas, Wilno. DŽ, 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. St. Keinys, Wilno. DŽ, 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. St. Keinys, Wilno. DŽ, 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. St. Keinys, Wilno (wydanie elektroniczne). Eckert R. 1971: Studia bałtyckie, Berlin. Fraenkel E. 1955: Litauisches etymologisches Wūrterbuch 1. A —privekiuoti, Heidelberg. Fraenkel E. 1962: Litewski słownik etymologiczny 2. Privykėti —žvolgai, Gottingen. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Girčienė J. 2003: Tendencje oczyszczania leksyki w historii ogólnego języka litewskiego. —Archivum Lithuanicum 5, 391-410. Jablonskis J. 1933: Pisma Jablonskisa 2: Sprawy oświatowe. Red. J. Balčikonis, Kowno. Jablonskis J. 1934: Jablonskio raštai 3: Rašybos dalykai. Red. J. Balčikonis, Kaunas. Jakaitienė E. 1980: Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius. Kabelka J. 1964: Kristijono Donelaičio raštų leksika, Vilnius. Keinys St. 1984: Lietuvių kalbos hibridai (sąvoka, rūšys ir normiškumas). —Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A. serija 3 (88), Vilnius. Keinys St. 2000: Z działalności językowej i terminologicznej A. Dambrauskasa. —Terminologija 7, 32-47. Keinys St. 2004: Rozwój, stan, rola i zadania terminologii po wkroczeniu w XXI wiek. —Problemy historii i współczesności terminologii: [zbiór artykułów]: ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa, Wilno, 219-239. Klimavičius J. 1998: Cztery części talki. —Gimtoji kalba 10, 10-14. Klimavičius J. 2000: Geradėjas, piktadėjas, niekadėjas — słowa czysto litewskie. —Acta Linguistica Lithuanica 42, Wilno, 58-65. Klimavičius J. 2002: Język katechizmu — katechizm języka. —Kultura języka 75, 105-119. 63 Kniūkšta P. 2001: Używanie i porządkowanie języka, Wilno. Kruopas J. 1998: Pisma wybrane, Wilno. KTZ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. Lebedys J, Palionis J. 1964: Najstarszy litewski tekst rękopiśmienny. —Zagadnienia bibliotekoznawstwa i bibliografii 3, Wilno, 109—135. LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego, Wilno. LKKN 1998: Uchwały Komisji Języka Litewskiego 1977-1998. Opracowała R. Dobeliené, Wilno. LKZ 1, 1941: Słownik języka litewskiego, Kowno. LKZ 1, 1961: Słownik języka litewskiego, Wilno. LKZ VI 1962: Słownik języka litewskiego, Wilno. LKŽ XVI 1986: Słownik języka litewskiego, Wilno. LKŽ IX 1973: Słownik języka litewskiego, Wilno. LKŽ XX 2002: Słownik języka litewskiego, Wilno. LKŽe: Słownik języka litewskiego, Wilno. www.lkz.- lt. LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej. Red. V. Kubilius, V. Rakauskas, V. Vanagas, Wilno. LoLieŽ 1996: Kuzavinis K. Słownik języków łacińskiego i litewskiego, Wilno. LRKŽ 1957: Słownik litewskiego języka pisanego 3. Opracowali A. Senn i A. Salys, Heidelberg. LTE 1981: Litewska encyklopedia radziecka 8, Wilno. LTSRSB 1985: Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim 2. 1862—1904. T. 1. A-P. Opracowały E. Binkyté i in. Kolegium redakcyjne, V. Merkys i in. Redaktor odpowiedzialny. A. Lukošiūnas, Wilno. LTSRSB 1988: Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim 2. 1862~1904. T. 2. R-Ż. Oprac. E. Binkytė i in. Kolegium redakcyjne V. Merkys i in. Red. odpowiedzialny A. Lukošiūnas, Wilno. NŽA 2005: Aliulis V. W duchowym sanatorium. —Nowy Żidinys —Aidai 7/8, 2005. Palionis J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno. Poprawione modlitwy 1909: Poprawione modlitwy. —Przewodnik 14, 107—129. Pupkis A. 1980: Podstawy kultury języka, Wilno. Pupkis A.2005: Studia nad kulturą języka, Wilno. Rubinas A. 2001: Nazwy duchownych i ich historia. —Acta Linguistica Lithuanica 44, 189—200. RŽ 1991: Słownik religioznawstwa, Wilno. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno. SBK 2004: Zapożyczenia i ogólny język litewski, Wilno. Skardžius P. 1997: Wybrane pisma 2. Zagadnienia języka ogólnego, Wilno. Skardžius P. 1998: Wybrane pisma 3. Kultura języka ogólnego, Wilno. Skardžius P. 1998a: Die slavischen Lehnworter im Altlitauischen.-Skardžius P. Rinktiniai raštai 4. Artykuły naukowe i studia, Wilno, 62—309. Skardžius P. 1999: Rinktiniai raštai 5. Akcentologia. Kultura języka ogólnego. Publicystyka, Wilno. 64 TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. J. Žiugžda, Kłajpeda. TŽŽ 1985: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno. VaitkTZZ 2003: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno (wyd. elektroniczne). Urbas D. 1998: Słownik pism Martynasa Mažvydasa. 2-е изд., Вильнюс, Urbutis V. 1962: Непримеченные славизмы Мажвидаса. —Kalbotyra 4, Вильнюс, 387-390. Urbutis V. 1991: Славизмы древнелитовского языка. —Baltistica 27 (1), Вильнюс, Urbutis V. 1994: Разнооб4-14. разие происхождения древних славизмов. —Baltistica 28 (1), Вильнюс, Zinkevičius Z. 1990: История 91-101. литовского языка 4. Литовский язык в XVIII-XIX вв., Вильнюс. Zinkevičius Z. 1992: История литовского языка 5. Возвышение литературного языка, Вильнюс. Zinkevičius Z. 1994: Historia języka litewskiego 6. Język litewski w czasach nowożytnych, Wilno, Zinkevičius Z. 2000: Litewskie pacierze: Studium językoznawcze, Wilno. Zinkevičius Z. 2002: Wybrane artykuły 2. Państwo i język. Język dawnych pism. Język pisany XVIII–XIX w. XX wiek. Litwa Wschodnia, Wilno. ®acMmep M. 1967: Dmumonocuneckuii crosaps pycckoezo a3bika 1, Mocksa. GacMep M. 1986: Imumonozuueckuii crosaps pyccrkoeo a3bika 3, Mockaa. TERMINY NIE-LITEWSKIE W KATOLICKICH KATECHIZMACH Z KOŃCA XIX I POCZĄTKU XX WIEKU Streszczenie Litewska terminologia chrześcijańska jest jedną z najstarszych dziedzin terminologii —dawne zapożyczenia (na przykład bažnyčia (kościół), gavénia (Wielki Post), krikštas (chrzest- ), kūčios (Wigilia), Kalėdos (Boże Narodzenie), Velykos (Wielkanoc)) weszły do języka litewskiego przed oficjalnym przyjęciem chrześcijaństwa przez Litwę —w X-XII wiekach. Początki terminologii litewskiej znajdują się w zachowanych rękopisach modlitw (Viespaties malda (Modlitwa Pańska), Angelo pasveikinimas (Pozdrowienie anielskie), Tikėjimo išpažinimas (Wyznanie wiary nicejskie) zapisanych w diecezji wileńskiej w XVI wieku, które są najstarszymi ze wszystkich obecnie znanych tekstów, oraz w pierwszej drukowanej książce litewskiej —ewangelickim luterańskim katechizmie Catechismvsa prasty Szadei, napisanym przez Martynasa Mažvydasa w 1547 roku. Artykuł analizuje jednowyrazowe terminy religijne pochodzenia nielitewskiego używane w katolickich katechizmach z końca XIX i początku XX wieku. Okres ten nie został wybrany przypadkowo, ponieważ ówczesna literatura Kościoła i jego język były skażone barbarzyzmami. Z czterech katolickich katechizmów opublikowanych w tym okresie — Mokslas Rimo Kataliku (Nauka rzymskich katolików) (1879), Trumpasis Kun. Katechizm Filochowskiego. 65 Vaiszganto verstas (Mały katechizm księdza Filochowskiego. Przetłumaczony przez Vaiszgantasa) (1901), Katakizmai katalikiszki (Katechizmy katolickie) (1903) oraz Tikybos mokslas (Šv. Istorijos ir Katekizmo) (Nauka religii (Historia święta i katechizm)) (1916) księdza Kazimierasa Paltarokasa —wybrano 1158 jednowyrazowych terminów religijnych i ich wariantów. Niektóre terminy się powtarzały, tak więc otrzymano 613 różnych terminów i 125 ich wariantów. Większość terminów jednowyrazowych — 439 terminów — miała pochodzenie rodzime. W artykule przeanalizowano 141 różnych terminów pochodzenia nielitewskiego oraz 33 hybrydowe terminy obcego pochodzenia. Terminy nielitewskie, tj. terminy religijne obcego pochodzenia, to tak zwane wyrazy międzynarodowe (34 terminy), barbarizmy (71 terminów) oraz dawne zapożyczenia (36 terminów). Bezwzględna większość terminów międzynarodowych (33 terminy) wywodzi się z języków klasycznych — łaciny (aktas (akt, notatka) TFK 43, ostija (hostia) KK 30, MRK 322, TM 123, sakramentas (sakrament) MRK 16,79, 138, TFK 9, KK 22, TM 72, 85) i greki (antifona (werset) TM 11, balzamas (balsam) MRK 315). Niektóre terminy międzynarodowe przeniknęły za pośrednictwem języków słowiańskich (białoruskiego, polskiego), na przykład alrorius (ołtarz) MRK 176, TM 110, adventas (adwent) MRK 79, 333, TM 109, angelas (anioł) TM 12, 76 i inne. Pochodzenie starych zapożyczeń jest różne. W katechizmach tych występują głównie dawne zapożyczenia z języków słowiańskich, na przykład bažnyčia (kościół) MRK 25, TFK 20, 25, KK 19, TM 7, 88, grabas (trumna) MRK 75, KK 15 i inne. Jest to najstarsza warstwa litewskich terminów religijnych. We wcześniej wymienionych katechizmach występuje wiele barbaryzmów (71 terminów): polonizmy (abrozas (obraz) MRK 79, dūšia (dusza) MRK 29, TFK 8, KK 11, tajemnycia (tajemnica różańca) MRK 50), slawizmy (apieka (opieka) KK 10), białorutenizmy (mika (cierpienie) MRK 57, TFK 11, 25, KK 46) oraz germanizmy (podZiai (rodzice chrzestni) TM 120). Koniec XIX" i początek XX" wieku to okres szybkiego kształtowania się języka ogólnego. W tym czasie terminy religijne były już ustalone, lecz język był skażony barbaryzmami i nie był czysty. Na początku XX" wieku podejmowano próby normalizacji terminów religijnych — barbaryzmy zmieniano, a terminy międzynarodowe i stare zapożyczenia pozostawiano. W pracy księdza K. Paltarokasa Tikybos mokslas (Nauka religii) aż 82% terminów jest wyłącznie litewskich. W tym katechizmie znajduje się tylko jeden barbaryzm z języka niemieckiego — podZiai (rodzice chrzestni) TM 120. Ponadto barbaryzmy używane w katechizmach opublikowanych w latach 1879-1903 zostały zmienione, na przykład dirmavone MRK 108, TFK 9, KK 27 —sutvirtinimo sakramentas TM 120 (bierzmowanie), čysčius MRK 63, TFK 17, KK 16, 37 —skaistykla TM 89 (czyściec) i inne. Po biskupie Paltaroku terminologia litewskich katechizmów katolickich prawie się nie zmieniła. Ausra RIMKUTE Otrzymano 2005-10-25 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: arimkute(- dcentras.lt, ausrar@!ki.lt 66