Iš etnonimų istorijos

Z historii etnonimów VINCENTAS DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny Etnonim (gr. ethnos —naród, plemię i onyma —nazwa), także nazwa narodowości —nazwa narodu, narodowości, plemienia, rodu itp. Etnonimy (etnonimię), ich strukturę, pochodzenie, typy, rozpowszechnienie i funkcjonowanie bada gałąź onomastyki — etnonimika. Etnonimy dzieli się według tego, jak sami członkowie narodu nazywają siebie (autoetnonimy, czyli nazwy własne) oraz jak dany naród nazywają sąsiedzi (aloetnonimy). Relacja etnonimu z nazwą kraju jest dwojaka. W jednych przypadkach etnonim jest pierwotny i jakby narzuca nazwę kraju, np.: Grecy — Grecja, w innych przypadkach nazwa kraju jest podstawą etnonimu, np. : Rzym — Rzymianie, Egipt — Egipcjanie. W starożytności Litwini znali jedynie nazwy plemion i narodowości najbliższych sąsiadów, z którymi utrzymywali — kontakty gospodarcze i kulturalne, a nierzadko także prowadzili wojny. Etnonimów przybywało przez cały czas, w miarę rozszerzania się więzi narodu i państwa litewskiego z krajami europejskimi, zwłaszcza po chrzcie Litwy, powstaniu piśmiennictwa litewskiego itp. Również w starych słownikach znajdujemy niemało nazw bliższych i dalszych wspólnot etnicznych. Dlatego etnonimy są częścią inwentarza (rejestru) słowników języka litewskiego, odzwierciedlającą leksykę określonego okresu. Etnonimy w słownikach najczęściej występują obok nazw krain, a nierzadko dodawany jest również przymiotnik utworzony od etnonimu. W artykule omówiono bardziej charakterystyczne etnonimy dawnych zabytków piśmiennictwa*, od Martynasa Mažvydasa do Kristijonasa Donelaitisa, zwłaszcza XVII–XVIII-wiecznych rękopiśmiennych i drukowanych słowników języka litewskiego, ich pochodzenie, przyswojenie litewszczyźnie oraz zachowanie w języku ogólnym. ormianin Znajduje się tylko w słowniku K. Sirvydasa: Ormianin /Armenius, armenus, Armenas SD“. Nie uwzględniono tu biblijnych etnonimów występujących w dawnych zabytkach piśmiennictwa, np.: agareni, ebionici, efezjanie, Galatowie, Galilejczycy (i galileonys), jerozolimczycy, Koryntianie, Samarytanie i in. 160 Vincentas Drotvinas | Z historii etnonimów Czech Etnonim znajduje się tylko w słowniku K. Sirvydasa: Czech /Bohemus. szyszka SD!, SD’. cigonas, cigonas Cyganie pochodzący z Indii pojawili się w Europie w XIII–XIV w., w Europie Wschodniej, najpierw na Słowacji i Węgrzech (por. węg. cigany z XIV w.), później zaczęli pojawiać się w Polsce i na Litwie. Zdaniem A. Salysa Cyganie mogli pojawić się w południowo-- wschodniej Litwie około połowy XV w., a sto lat później dotrzeć także na zachód Litwy (Salys 1985: 499). Forma cigonas występuje w słowniku K. Sirvydasa: Cygan. Cyngarus, Cygonas SD*. W słownikach Małej Litwy obok cigonas znajdujemy także współczesną formę čigonas: Cigeuner. Cigonas, 0. M. C IV; Cyganka. Cyganica, os. F. C IV; Cygan. Cygan. Cyganka, Cyganka Kr. Nazwa etniczna pochodzi od nowsz. gr. Atsinganoi (Salys 1985: 497). Druga nazwa Cyganów — Egipcjanie — ang. Gypsies, hiszp. i port. gitanos itp. (Salys 1985: 497). We Francji Cyganów nazywa się Bohémien. Na pierwszym Światowym Kongresie Romów w 2001 r. oficjalnie przyjęto ich nazwę Romowie (rom „człowiek, mężczyzna”- ). Ten chyba najbardziej wędrowny naród świata ma zapewne także najwięcej aloetnonimów. egipténas „Egipcjanin” Pochodzi od nazwy kraju Egiptas. Formę tę znajdujemy w XVII-wiecznych słownikach Małej Litwy: Apkasse Egyptena į Smiltį C 1, a także C II i in. Znajdujemy również inne warianty: egipcionas DP; Aegypter Egipcion's Egypcionas B. dunčikas „Duńczyk” Występuje w Postylli M. Daukšy (< pol. Dunczik,,DuńczykTM). graikas Starożytny endoetnonim Greków to Hellenowie (Hellénes), ich kraj — Hellada (Hellas). Późniejsza nazwa graikas (graikos) rozpowszechniła się za pośrednictwem łac. graecus. Najstarszą formą w języku litewskim jest grakas: Greczyn /Graecus, Grakas SD* (por. Grecki. Graecus, Graecanicus. GrakiBkas; Grecya /Graecia (bez litewskiego odpowiednika)). Forma grykas, uwarunkowana fonetyką języka niemieckiego, występuje w słownikach Małej Litwy, np. : Grek, Grykas, o. M. C II (por. Griechen= Land. GrykiBka Zeme). Terminologia | 2006 | 13 161 gudas Termin gudas znany jest z Postyli M. Daukšy. W słownikach Małej Litwy znajdujemy: Reuf gudas, o. M. C III; Reuflen. Guddas. Guddu Zeme C III: Guddas, do —eine Gudde, Gothe R, MZ. W słowniku J. Brodowskiego znajdujemy również odpowiednik maskolius: Reuf Mofcovita Guddas, Mafkolus. Znaczenie etnonimu gudas zmieniało się historycznie w znacznym stopniu. W słowniku G. H. F. Nesselmanna Guddas, o. M. tłumaczy się jako lenk: ein Pole. W słowniku K. G. Milkausa znajdujemy również derywaty: Gudduk's, ko, m., które szerzej objaśnia się jako ein junger Gudde, schlechter polnischer Kerl M, a także Paguddoju, ojau, osu, oti ich rede nach einem polnischen Akzent, spreche schlecht littauisch. izraelitas, izraelionis Pochodzi od nazwy własnej Israel: Israel, Israélas, 0. M. C 11, Israel (Gottes Fūrst, nom viri. Izrael) B. W Postylli M. Daukšy znajdujemy formę etnonimu izraelionis, a także Israeliter, Israelitas, Israelitėnas B, Izraelitas, ta, Izraelitenas, ene R, MZ. występuje w słownikach z XVII w., co wskazuje, że Kuronowie nadal byli dobrze znani innym Bałtom. Forma znacznie się różni: Chure Kurflys Lex, Cure Kurfiis, io. M. C, Cure Kurszys Kr, por. Churland Kurlendrija, Churlander Kurlendikas (?) Richt. W słowniku K. G. Milkausa Kurfiis, Pio, m. ein Kur wyjaśniane jest jako mieszkaniec okręgu kłajpedzkiego ein Einwohner im Memelschen Hauptamt (dodany jest także czasownik pakuršiuoti, por. pakurf3oju, ojau, awau, osu, oti — mówić po litewsku z kłajpedzkim akcentem ich rede nach dem Memelschen Akzent Littauisch). Łotysz Występuje w słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII w.: Liefland Łotwa, Lieflander łotys Lex, Lieffldnder Latwys Kr, Liefland Latwya, os. F., Lieflander, Latwys, jo. M. C 11. Terra Letthorum jest wymieniana w dokumentach historycznych z XI–XIII wieku, nazwa krainy Łotwa pojawia się dopiero w piśmiennictwie XIX wieku, a słowo Łotysz po raz pierwszy wzmiankowano w 1648 r. (Sabaliauskas 1990: 352). Według danych ze starych słowników nazwę krainy Łotwa można przesunąć wstecz o około 200 lat. 162 Vincentas Drotvinas | Z historii etnonimów Polak Etnonim Polak jest jednym z najstarszych zapożyczeń ze staroruskiego, w którym do połowy X wieku występowały samogłoski nosowe, później przekształcone w dyftong en. Odnotowuje się go zarówno w słownikach Wielkiej, jak i Małej Litwy: Pohle lenkas Lex; Pole Lenkas Richt; Polak /Polonus Sarmata. tynkas SD'. Gdybyśmy otrzymali ten zapożyczony wyraz po X w., miałby on inną postać, por. polski autookreślenie polak, ros. nossx (Būga 1961: 756; Sabaliauskas 1990: 228). Rdzeń tego etnonimu zachował się w nazwie kraju Polska. lietuvininkas, lietuvis Najstarsze plemiona naszych przodków, zamieszkujące wschodni brzeg Bałtyku, nazywano imieniem Estów. Świadczy o tym nazwa Aestiorum gentes w dziele rzymskiego historyka Tacyta Germania (około 98 r.). Obecna nazwa Bałtowie jest stosunkowo nowa — po raz pierwszy użył jej w 1845 r. niemiecki bałtysta G. H. F. Nesselmann w swoim dziele „Język starożytnych Prusów” (Die Sprache der alten Preussen, Berlin). Nazwa Litwy, po łacinie Lithuania, została po raz pierwszy wspomniana w 1009 r. w rocznikach kwedlinburskich, jednak nazwa ludu musiała być znana znacznie wcześniej. Ze względu na stosunkowo późne powstanie piśmiennictwa w języku litewskim nazwy Litwina (znane w języku łacińskim i staroruskim) długo nie były zapisywane po litewsku. Lietuvininkas —dawne określenie Litwina występujące nie tylko w XVII–XVIII-wiecznych słownikach Małej Litwy: Littauer lietuwinink's Lex; Littauer Lietuwininkas, o. M. ka, os. F. et [Lietuwinin]ke, es C Il; Littauer Lietuwninkas Kr i in., lecz także w słownikach K. Sirvydasa: Litwin /Lithuanus, Lietuwnikas SD', Litwin. Lituanus. Lietuwnikas SD? (oraz Litwa /Lithuania, lietuwa; litewfki /Lithuanicus: lietuviszkas SD", Litwa /Lithuania. Lietuwa; Litewfki /Lituanicus. Lietuwifskas SD*). Zapożyczony etnonim litwin, por. pol. Litwin, zachowany dziś w nazwiskach. Współczesnego etnonimu lietuvis bodaj jako pierwszy użył Simonas Daukantas (Daukantas 1993: 340). Znaczenie starszego etnonimu lietuvininkas jest dziś wyspecjalizowane — używa się go, mówiąc o Litwinach z Litwy Mniejszej. W słownikach Litwy Mniejszej znajdują się formy maskolius: Mufkowiter, Maskolus (por. wł. Muficou, Makswa) Kr, Mascowiter, Mazkolus (por. także Mascau, Makswa) Richt. W słowniku K. Sirvydasa znajdujemy bardziej zlituanizowane nazwy maskvytis: Mofkwa /Mofcouia. Mafkwiciey /Mafkwičiu 3ieme, Mofkwicin / Mofchus. Mafkwitis SD*. Najnowszym wariantem etnonimu jest maskvėnas, por. Terminologia | 2006 | 13 163 „O obyczajach Litwinów, Tatarów i Moskali“ Mykolasa Lietuvy (Wilno, 1988). pinas „suomis“ Znajduje się w XVII-wiecznych słownikach Małej Litwy, np. : Finnen, Pinna, u. M. pl. Finnland Pinnu Zeme C II. Por. także niem. Finne, ang. Finn, fr. Finnowie, pol. Fin, ros. gun. Autonim Finów brzmi Suomi. Etnonim suomis (K. Būga somai, gwar. sominis (wiatr); somis, soma) oraz toponim Suomija zaczęto stosować dopiero pod koniec XIX w. (por. także łotewskie soms, somiete). Francuz Pochodzi od francuskiego autonimu Francois, który przez niem. śr. wys. Franzois, Franzeis przybrało obecną postać Frantzose, a przez pol. franzuz, ros. ¢panyys przeszło do języka litewskiego. Znane ze słowników Małej Litwy z XVII–XVIII w.: Frantzos Prancusas C II, Frantzose Prancuzas Kr. prūsas Etnonim Prusowie (Bruzi) po raz pierwszy wspomniany w IX w. w dziele tzw. Geografa Bawarskiego (LKE 1999: 514). Ta nazwa zachodnich Bałtów jest wspólna zarówno dla słowników K. Sirvydasa, jak i Małej Litwy: prufak /Boruffus. Prutenus, prufas SD'; Preufl prusas Lex: Preup Prusas, o. M. C III; a także później prusokas, prusoke, pruselka N. rymionis, rymionas „Rzymianin”. Jest to etnonim mający w dawnych pismach bodaj najwięcej wariantów: u M. Mažvydasa rymionys; W Postylli M. Daukšy Rimionis (pol. Rzymianin, Rimionka, Rzymianka); W słowniku K. Sirvydasa Rzymianin /Romanus, Rimionis SD'. Także Rémer Rymionis, nio. M. C III, rymionas występuje w słownikach Lex i Milkausa. Tamże. W słowniku Krauzégo Romer, Rimienas, por. także rymianas (zob. Palionis 2004: 395). Można to wyjaśnić wariantywnością słowa podstawowego: Rymas w Katechizmie M. Daukšy, Rimas (pol. Rzym) w Postylli M. Daukšy, Rzym /Roma, Rimas SD', Rom, Rimija, Rimas Lex, także Rom, Rimija Kr., Rymas R i MŽ. Do ostatnich dziesięcioleci rozpowszechniona była forma etnonimu romėnas, obecnie zaś, głównie w tekstach Kościoła katolickiego, najczęściej używana jest forma romietis. 164 Vincentas Drotvinas | Z historii etnonimów satas „Szkot” Odnajduje się w słowniku K. Sirvydasa: S30t /Scotus, S3atas SD* oraz w słownikach Małej Litwy: Schott Szatas Lex, Schott, Szatas, o. M. C 111, Schotte Szatas Richt. szwedas Odnajduje się w Postylli M. Daukšy (Szwedai) oraz w słownikach Małej Litwy: Schwede Szwedas, o Lex, Schwed Szwedas, o Richt, M, C III i in. S. Daukantas używał swoiście umotywowanej formy tego etnonimu žuvėdas (žuvis + ėsti), jednak się ona nie przyjęła. šveicorius, šveisteris „Szwajcar” Schweitzer Sweiczorus Kr., Schweitzar C HI — bez litewskiego odpowiednika. U K. Donelaitisa również šveisteris: Często z Francuzami i ze Szwajcarami jadałem. Ty, francuski głupcze, z grubym Szwajcarem I z jeszcze kimś więcej włóczyliście się po Litwie, by ją gnębić. švobas „švabas“ Szwab /Sueuus, Pwobas SD’, plg. dar fwobu žieme ten pat. Vok. Schwabe C III —be lietuviško atitikmens. totorius Pirmieji totoriai (Krymo) apsigyveno Lietuvoje Vytauto Didžiojo laikais. Etnonimas totorius fiksuotas M. Daukšos Postilėje (Totorei) ir XVII a. šaltiniuose: Tatarzyn /Tartarus, Scytba. Tatoris SD'; Horda Tatarfka. Tartarorū caetas, ciuitas, Refpublica. Sueyga /wisotine Totoriu SD*. W słownikach Małej Litwy znajdujemy Tartar Totorus Lex; Tartar, Totorus. aus, M. | Toto]rene, es, F. C IV; Tartar Totorus R i in. turkas Znajduje się w pismach M. Mažvydasa, w Postylli M. Daukšy, a później w słownikach XVII w.: Turczyn /turca. Turkas SD’; Turcke turkas Lex, por. Turckey Turku zeme; Turcke. Turkas, o. M. C IV ir kt. ulendras „olandas“ Randamas F. Pretorijaus žodyne: Holldnder. Ullendras, o. M. C II, plg. lenk. Holender „olandas- “. Dabartinės kalbos forma olandas. Terminologija | 2006 | 13 165 unguras žr. vengras vengras, vingris Etnonimas lietuvių kalboje žinomas dviem formom: senąja unguras ir dabartine vengras. Unguras yra to paties senumo skolinys iš senosios rusų kalbos kaip ir lenkas: po X a. nosiniam balsiui ų išvirtus dvigarsiu un, plg. vok. Ungar „Węgier”, także łac. Hungaria, hungaristica „język i kultura węgierska”. Pochodzący od rzeki Jugry na północnym Uralu. Autonim Magyar. Forma języka ogólnego vengras jest przykładem wtórnego, późniejszego zapożyczenia, por. pol. Wegier „Węgier”, Wigerzy „Węgry” (Būga 1961: 757). W Postylli M. Daukšy znajduje się nowsza forma Wegrai. Współczesna forma vengras występuje już w słownikach z XVII wieku: Ungar Wengras, o. M. C IV oraz w słowniku K. Sirvydasa Wegrzyn /Pannonius, Hungarus, Wingris SD* i Wegierfka 3iemia /Panonia inferior, vngaria vel hungaria, Wingriu 3ieme SD". valakas, vlakas „Włoch” Forma valakas występuje w słownikach K. Sirvydasa: Wfoch /Italus, Watakas SD!, wloch /Italus, watakas SD*, por. wlachas (Palionis 2004: 548). Forma Vlakas występuje w Postylli M. Daukšy (< pol. wloch „Włoch”, por. Wlochy „Włochy- ”). vokietis To jeden z etnonimów o najbardziej niejasnym pochodzeniu, niezwiązany z niemieckim autookreśleniem Deutscher. Pochodzenie etnonimu vokietis wyjaśnił Kazimieras Būga w artykule 93. Vokia, miksai i Kuršas (Būga 1959: 226-230). Od nazwy kraju Vokia (łot. Vaca, kur. * Vakja „kraj Wikingów- ”, zob. także Mažiulis 1996: 144-145) mamy dawny etnonim *vakis „Wiking”, zapożyczony za pośrednictwem języka kuršskiego, występujący w Postylli Jonasa Bretkūnasa: Tassai szodis Jesus ne lietuwniku, ne Lenku, nei wokiu szodis ira. Od samej nazwy Vokia utworzyliśmy nazwę Niemca, po raz pierwszy wymienioną w dokumencie Metryki Litewskiej z 1498 r. (zob. także Vokia „Deutschland” Būga 1961: 550-552). W tym miejscu Būga ostrzega, że akcentowanie vokietis jest archaiczne i występuje w Postylli M. Daukšy, w pismach P. Ruigysa, K. G. Milke i in. Etnonim vokietis znajdujemy w Postylli M. Daukšy, w słowniku K. Sirvydasa Niemiecka žiemia /albo r3ef3a niemiecka /Alemania, germania, teutonia. Wokia /wokiečiu w tym SD!, Niemiec /Germanus, teutono, Alemanus. wokietis SD', także Niemka /Germana, alemana, teutona, wokiete SD; także w słownikach Małej Litwy: Deutscher Woketis Lex; 166 Vincentas Drotvinas | Z historii etnonimów Niemiecki Woketis, czio C 1; Deutscher Woketis Kr. Niemcy tauta Woke Lex, Deutschland Wokie, es. Tauta, os F. C I; por. Deutschland Woke Tauta Kr, także w słownikach Ruigisa i Milkausa. Egzonim Niemcy, utworzony od etnonimu Niemiec, po raz pierwszy znajduje się bodaj w słowniku Frydrycha Kurszaitisa z 1870 r. zaksas „Saksończyk” Znajduje się w tzw. rękopisie słownika Richtera: Sachse. Zaksas. W słowniku F. Pretoriusza Sachse i Sachsen C III — bez litewskich odpowiedników. Żyd Etnonim Żyd pochodzi od nazwy starożytnych Judejczyków, tj. potomków Judy (Jehudy), por. także nazwę krainy Judea. Żydzi mieszkający w Hiszpanii (pół miliona) w 1492 r. na mocy edyktu wielkiego inkwizytora Torquemady byli prześladowani, zmuszani do przyjęcia chrześcijaństwa albo do ucieczki z kraju. ?? Wygnani Żydzi rozprzestrzenili się w Portugalii, Anglii, Niemczech, tutaj mieszkali po obu stronach Renu, a później dotarli do Europy Wschodniej. Obok wspólnego etnonimu Hebrajczycy (gałąź ludów semickich, Izraelici), wywodzącego się z gr. hebraios „Żyd”, por. wł. ebrei, ros. eepeū, Żydzi otrzymali odrębne nazwy według kraju zamieszkania, na przykład Żydów portugalskich nazywa się marranos, Żydów hiszpańskich i portugalskich — sefardami (sefardini), niemieckich — Aszkenazyjczykami (od hebrajskiej nazwy Niemiec Aszkenazi), Żydów litewskich, polskich i białoruskich — Litwakami itd. Z łac. Judaeus przez niem. średnio-- wysokoniem. jude powstała nazwa języka Żydów aszkenazyjskich judisch —(j)iddisch. Biblijny język hebrajski przystosował do potrzeb XX wieku Żyd z Odessy Eleazar Ben Jehuda (1858-1922- ), wydał dzieło Thesaurus totius Hebraitatis (1908). Etnonim występuje w pismach M. Mažvydasa (Mažiulis 1996: 438), w słownikach XVII w.: 3yd /Judaeus, hebraeus, żyd SD? Jude Zydas, Judin Zydelka Lex; Jude Zydas, o. M. Judin, Zydelka, os. F. C i in. Pojawienie się spółgłoski 2 wyjaśnia się (Ilpeo6paxencruū 1959: 211) tym, że języki słowiańskie otrzymały to słowo z języka germańskiego, a Sie z romańskich, zamieszkujących na północ od Alp, por. łac. Judaeus, fr. juif, wł. giudeo, czes. Zid, Zidovka, pol. Żid, Zidowka. WNIOSKI Artykuł poświęcony jest grupie etnonimów z pola semantycznego „nazwy osób według narodowości”, wybranej ze starych (XVI–XVIII w.) pism litewskich. Omówiono pochodzenie etnonimów, ich adaptację do języka litewskiego oraz zachowanie w języku ogólnym. Terminologija | 2006 | 13 167 Pod względem treści omawiane etnonimy są nazwami ludów europejskich bliższych Litwinom. Ze względu na pochodzenie etnonimy (z wyjątkiem własnej nazwy Litwinów) stanowią część zapożyczonego słownictwa języka litewskiego. Etnonimy mają różne pochodzenie: bałtyckie (lietuvis, latvis, prūsas), zapożyczenia ze st.rus. (lenkas, vengras), z języka niemieckiego (lit. vokietis, łot. vūcietis), nowsze uzyskane za pośrednictwem języków pośredniczących. Większość starych etnonimów zachowała się we współczesnym języku litewskim. Niektóre stare zapożyczone etnonimy stały się archaizmami i obecnie zostały zastąpione nowszymi (unguras —vengras, pinas —suomis, šatas —škotas). Tradycyjny inwentarz dawnych etnonimów stale wzbogaca się o nowe etnonimy. Decydują o tym gospodarcze i kulturalne kontakty Litwy z narodami Europy i świata. ŠALTINIAI B — Lexicon Germanico=Lithvanicom et Lithvanico--Germanicom... von lacobo Brodowskij (~ 1740, rankraštis Lietuvos mokslų akademijos bibliotekoje). C = Cluvis Germanico-Lithvana (fotografuotinis leidimas). Rankrastinis XVII a. vokiediy-lietuviy kalbų žodynas, I-IV. Parengė Vincentas Drotvinas, Vilnius, 1995-1997, Daukantas - Simonas Daukantas. Didysis lenky—lietuviy kalbų žodynas. | t. Parengė Giedrius Subačius, Vilnius, 1993; III t. Parengė Giedrius Subačius. Vilnius, 1906, DK — — Mikalojaus Daukšos 1595 metų Katekizmas. Parengė Vida Jakštienė ir Jonas Palionis. Vilnius, 1995. DP — — Indeks-stownik do „Daukšos Postilė“. T. Il. Opracowat Czestaw Kudzinowski, Poznan, 1977, Kr — [Andrejus Krauzė?| Vokiečių-lietuvių kalbų žodynas (XVIII a., rankraštis Lietuvių kalbos instituto bibliotekoje). Lex — Lexicon Lithuanicum (fotografuotinis leidimas). Rankraštinis XVII a. vokiečių-lietuvių kalbų žodynas. Parengė Vincentas Drotvinas, Vilnius, 1987. M — Littauifch=deutfches und Deutfch=lIittauifches Worter= Buch... von Chriltian Gottlieb Mielcke... Kėnigsberg, 1800. MR ~ Dominykas Urbas. Martyno Mažvydo raštų Zodvnas, Vilnius, 1997. N = Nesselmann G. H. F. Worterbuch der Littauischen Sprache, Xonigsberg, 1851. R ~ Littauifch = Deutfches und Deutfch=Littauifches Lexicon... von Philipp Ruhig... Kdnigsherg, 1747. Richt — — [Johannas Richteris?] Vokieciy-lietuviy kalbų žodynas, Halle, 1728 (rankraštis Hallės-Wittenbergo Martino Lutherio universiteto Frankės fundacijos bibliotekoje). SD! — Senasis Konstantino Sirvydo žodynas (fotografuotinis leidimas), Parengė Kazys Pakalka, Vilnius, 1997. Sp? = Pirmasis lietuvių kalbos žodynas: Konstantinas Širvydas. Dictionarium trium linguarum (fotografuotinis leidimas). Parengė Kazys Pakalka, Vilnius, 1979, LITERATŪRA Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 1, Vilnius. Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3. Vilnius. UKE: Lietuvių kalbos enciklopedija. Parengė Kazys Morkūnas, redagavo Vytautas Ambrazas, Vilnius, 1999. Mažiulis V. 1996: Prūsų kalbos etimologinis žodynas 3, L-P. Vilnius. 168 Vincentas Drotvinas | Z historii etnonimów