Terminology in the Era of Globalisation

Terminologia w erze globalizacji ZnaczenSERGIUSZ GRINIEWICZ University of Bialystok ie terminologii w erze globalizacji wynika z faktu, że obecnie szybki rozwój wiedzy naukowej i technicznej jest praktycznie niemożliwy bez zwracania uwagi na stan terminologii. Specjalne jednostki leksykalne stanowią ponad 90 procent nowych słów we współczesnych językach. Rozwój słownictwa naukowego i technicznego jest znacznie szybszy niż rozwój słownictwa języka potocznego, dlatego obecnie liczba terminów w niektórych naukach (na przykład w chemii lub biologii) przewyższa liczbę słów ogólnych. Możemy porównać następujące dane: pełna, nieokrojona wersja słownika Webstera zawiera około 700 000 angielskich słów; największy rosyjski słownik w 17 tomach obejmuje około 120 000 słów (choć istnieją już słowniki zawierające około 200 000 słów); jednocześnie rosyjska terminologia budowlana liczy ponad 150 000 słów, współczesna terminologia biologiczna obejmuje ponad milion nazw odmian istot żywych, a w chemii znamy ponad 1,5 miliona substancji. W przemyśle już na początku lat 80. XX wieku produkowano ponad 20 milionów rodzajów różnorodnych wyrobów, z których każdy miał własną specjalną nazwę. Słownictwo specjalistyczne nie tylko stanowi już główną część każdego rozwiniętego języka narodowego, lecz także jest najbardziej dynamiczną warstwą języka. Tak zwana „eksplozja informacji” — to jest niezwykle szybki wzrost przepływów informacji naukowej i technicznej — spowodowała eksplozję terminologiczną — to jest ogromny wzrost liczby nowych terminów. Na przykład na początku XIX wieku, według naszych obliczeń, istniało około 10 tysięcy terminów budowlanych; na początku XX wieku ich liczba wzrosła do 30–35 tysięcy, podczas gdy obecnie może sięgać 250 tysięcy. Dzieje się tak dlatego, że co 25 lat liczba nauk i dyscyplin naukowych wzrasta dwukrotnie, a każda nowa nauka potrzebuje własnej terminologii. Jeśli uwzględnimy fakt, że według Encyclopaedia Britannica w XX wieku powstało aż 2,500 nowych nauk i dyscyplin naukowych, wówczas problem terminologii w XXI wieku nabiera właściwego kształtu. Powinniśmy również zwrócić uwagę na rolę, jaką terminologie różnych gałęzi nauki odgrywają w kształtowaniu naszej wiedzy o otaczającym świecie i o nas samych, choć rządy zwykle nie doceniają tego i zaniedbują 10 Sergiusz Griniewicz | Terminologia w epoce globalizacji tę kwestię (Grinev, 1999). Jednym z głównych problemów, który pojawia się bezpośrednio w związku z globalizacją i który można wyraźnie zaobserwować, jest konieczność znalezienia skutecznych środków językowych komunikacji międzynarodowej. Z lingwistycznego punktu widzenia istnieją trzy możliwe rozwiązania problemu komunikowania się w nowych warunkach, mianowicie: ustanowienie powszechnie akceptowanego języka sztucznego jako środka komunikacji; pomyślne rozwiązanie problemu tłumaczenia maszynowego; lub wybór jednego z istniejących języków jako powszechnie międzynarodowego albo drastyczne ograniczenie liczby języków międzynarodowych. Historia prób wynalezienia języków sztucznych jest dość imponująca i obejmuje różnorodne projekty tworzenia języków „idealnych- ”, choć żaden z nich nie zyskał szerokiej popularności. Wystarczy powiedzieć, że najczęściej używany sztuczny język międzynarodowy — esperanto, pomimo stuletniego istnienia, w rzeczywistości nie zdołał uzasadnić wielkich oczekiwań związanych z tym, że stanie się powszechnie znanym i dominującym w użyciu językiem międzynarodowym. Można to tłumaczyć istotnymi wadami jego konstrukcji — dyskusyjnymi innowacjami leksykalnymi, brakiem wstępnej oceny możliwych problemów fonetycznych i gramatycznych dla osób o różnym zapleczu językowym itd. Jednak nawet niektóre bardziej efektywne języki sztuczne, takie jak Occidental — zaproponowany przez dość kompetentnych i biegłych lingwistów, mający wiele zalet, a mianowicie łatwy do zrozumienia nawet bez rozległej wiedzy i umiejętności językowych oraz łatwy do nauczenia dzięki mniejszej liczbie sztucznych konstrukcji wymagających zapamiętania — nie zdołały stać się dostatecznie popularne. Jednak ta możliwość być może wykracza poza zakres terminologii, choć Następnym rozwiązaniem jest tłumaczenie maszynowe. Główna przeszkoda na drodze do skutecznego tłumaczenia maszynowego wynika z faktu, że w słownikach Terminologija | 2006 | 13 11 some principles of constructing new words are basically the same, whereas the next two are directly connected with terminological problems. znaleźć mnogość odpowiedników terminu źródłowego. Jak wspomniano w niektórych publikacjach (Grinev, 1999), gdy słownik podaje tylko jeden odpowiednik terminu źródłowego, zadanie tłumacza jest raczej łatwe, choć nadal musi on upewnić się, że zaproponowany odpowiednik ma takie same znaczenia jak termin źródłowy. Sytuacja staje się trudna, jeśli istnieją dwa warianty tłumaczenia terminu źródłowego. Staje się ona jeszcze bardziej skomplikowana wraz ze wzrostem liczby prawdopodobnych wariantów tłumaczenia. Często takie listy odpowiedników zawierają obok siebie synonimy, warianty i zupełnie różne terminy, tym samym całkowicie wprawiając użytkownika słownika w zakłopotanie. Nawet tłumacząc na język ojczysty i doskonale znając różnicę między proponowanymi wariantami, tłumacz niekoniecznie wie, który z synonimów jest znormalizowany, a zatem preferowany. W przypadku tłumaczenia z języka ojczystego tłumacz musi rozwiązać bardzo trudny problem rozróżnienia między absolutnymi odpowiednikami, wariantami, odpowiednikami częściowymi i warunkowymi lub zupełnie różnymi terminami, które często podawane są w słowniku w przypadkowej kolejności. W wielu przypadkach terminy używane sporadycznie są starannie, lecz bez krytycznej oceny, rejestrowane przez autora słownika terminologicznego i przedstawiane jako warianty tłumaczenia, co zwykle określam mianem „embarras de richesses- ”. Znacznie utrudnia to pracę tłumacza. W przypadku tłumaczenia maszynowego sprawa staje się jeszcze bardziej skomplikowana, ponieważ wybór ekwiwalentu jest wówczas czysto formalny — zazwyczaj podawany jest pierwszy z nich. Systematyczne porównywanie terminologii narodowych w procesie tworzenia słownika ułatwia to zadanie i pozwala uzyskać bardziej wiarygodne wyniki. Stwarza ono możliwość uzyskania jasnego obrazu istniejących relacji synonimicznych i quasi-synonimicznych między terminami w obrębie terminologii narodowych, wyboru najbardziej preferowanych terminów z grupy synonimów oraz ustalenia wiarygodnych ekwiwalentów, które będą stosowane przy tłumaczeniu odpowiedniej grupy synonimów i zapewnią odwracalność. Co jednak najważniejsze, stwarza możliwość ograniczenia liczby ekwiwalentów terminu źródłowego, w wielu przypadkach pozostawiając tylko jeden ekwiwalent. Niestety, problem ten jest daleki od rozwiązania, a obecne tendencje w tworzeniu słowników dają powody do sceptycyzmu. Ostatnim rozwiązaniem jest wybór jednego z istniejących języków. Globalizacja przemysłu, gospodarki, kultury, a nawet życia codziennego prowadzi do kształtowania się nowych warunków istnienia i współdziałania języków narodowych. Jednym z nich jest dominacja niektórych języków, wybranych jako środki komunikacji międzynarodowej. W naszej historii zdarzały się okresy dominacji jednego z języków prestiżowych: w średniowieczu łacina była uniwersalnym językiem piśmiennictwa, tę samą rolę na Wschodzie odgrywał arabski; w XVIII i XIX wieku francuski był językiem osób wykształconych w całej Europie. Obecnie, od drugiej połowy XX wieku, angielski stopniowo staje się językiem dominującym na całym świecie. Jednocześnie możemy obserwować zmniejszanie się liczby języków aktywnie 12 Sergiusz Griniewicz | Terminologia w epoce globalizacji « używanych. Według obliczeń ONZ w obecnym stuleciu około 2 500 spośród obecnie funkcjonujących 3 000 języków zniknie z aktywnego użycia. Możecie się ze mną nie zgodzić, ale niektóre języki mają niewielkie szanse na przetrwanie. W wielu przypadkach gorączkowe próby ożywienia i podtrzymania praktycznie nieistniejących języków narodowych są w rzeczywistości biciem martwego konia. W rzeczywistości jednak skazane na zanik są tylko te języki, których użycie jest już bardzo ograniczone (takie jak języki jednej wsi). W wielu przypadkach zanik oznaczałby jedynie zmianę statusu — z języka na dialekt, jak, jak się wydaje, stało się to niedawno z językiem mołdawskim, który ogłoszono dialektem języka rumuńskiego. Jednocześnie możemy zaobserwować proces wręcz przeciwny — niektóre dialekty, takie jak kataloński i galicyjski w Hiszpanii oraz prowansalski we Francji, uzyskały status języków urzędowych. Istnieją dwie przyczyny zaniku języków narodowych — najbardziej naturalną jest zawężenie sfery zastosowania języka narodowego, przekształcające go w lokalny dialekt, a drugą — wpływ blisko spokrewnionego języka o historycznie uwarunkowanym, tradycyjnie szerokim zakresie funkcjonowania (tak było w przypadku języków ukraińskiego i białoruskiego, które pod koniec lat 80. były niemal całkowicie wypierane przez język rosyjski). Wynika z tego, że języki, które przetrwają, rozszerzą swoją domenę funkcjonalną, a liczba ich użytkowników wzrośnie poza krajami ich pochodzenia (jako ciekawostkę można wspomnieć, że obecnie zarówno Brytyjczycy, jak i Rosjanie stanowią mniejszości narodowe wśród rodzimych użytkowników odpowiednich języków). Wraz z rozpoczęciem międzynarodowego stosowania niektórych istniejących języków napotykamy problem ich skutecznego użycia. I tu pojawia się kwestia polityki językowej państwa. Obecnie możemy zaobserwować, że niektóre decyzje polityczne dotyczące języka w nowo powstających państwach mają jedynie doraźne przyczyny polityczne, przy całkowitym ignorowaniu naturalnych tendencji rozwoju językaTerminologija | 2006 | 13 13, i dlatego nie można ich traktować poważnie. Dlatego konieczne staje się opracowanie rozsądnych, bezstronnych zaleceń opartych na analizie naturalnych procesów ewolucji, a w szczególności międzynarodowego oddziaływania języków. Takie zalecenie powinno przede wszystkim dotyczyć terminologii, ponieważ po pierwsze, ta część zasobu słownictwa może być najłatwiej regulowana (leksyka specjalistyczna jest prawdopodobnie jedyną częścią języka, którą można świadomie kształto- wać i kontrolować), a po drugie, ponieważ kontrolowanie słownictwa specjalistycznego może znacznie przyspieszyć rozwój nauki i techniki. Kiedy mówimy o językach mniejszościowych — a zgodnie z opinią prof. Pusztaya, wyrażoną podczas październikowej Międzynarodowej Konferencji „Terminologia Języków Narodowych i Globalizacja” (Wilno, 2006), za takie należy uznać nawet języki mające 10 mln. rodzimych użytkowników, naszym zdaniem należy uwzględnić co najmniej dwa czynniki. Po pierwsze, liczba osób posługujących się językami państwowymi małych państw, takich jak państwa bałtyckie, mogłaby zostać znacznie zwiększona przez osoby innych narodowości nabywające znajomość tych języków. Po drugie, jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania zanikowi spokrewnionych języków mniejszościowych jest ich zbieżny rozwój, zwiększający szanse ich przetrwania. Interesujące jest to, że czysto polityczne decyzje z lat 20. ubiegłego wieku, uznające za języki narodowe to, co wcześniej było dialektami tego samego języka, utrudniły, lecz nie uniemożliwiły komunikacji między narodami państw Azji Środkowej. Lecz tego, czego niekorzystne warunki, klęski żywiołowe lub katastrofalne decyzje polityczne nie mogą dokonać, mogą dokonać sami ludzie — bezmyślne, nieskoordynowane zapożyczanie z różnych języków — arabskiego, rosyjskiego, angielskiego, niemieckiego, perskiego — prowadzi do zwiększenia różnic między dawnymi dialektami, a w konsekwencji do wzajemnego niezrozumienia. Polityka konwergencji zakłada, że należy stosować już istniejące zasady zapożyczania: transliteracja jest preferowana względem transkrypcji, ponieważ obecnie większość zapożyczeń dokonywana jest w formie pisemnej; podczas zapożyczania należy zwracać uwagę raczej na formę niż na znaczenie, ponieważ znaczenie zmienia się (wraz z rozwojem lub zmianą odpowiadającego mu pojęcia) znacznie łatwiej niż forma; aby zapewnić najłatwiejsze przyswojenie zapożyczeń, dopuszczalne jest upraszczanie ich form, unikanie skupisk spółgłosek i rozziewów samogłoskowych, które 14 Sergiusz Griniewicz | Terminologia w epoce globalizacji mogłyby powodować problemy z wymową; dostosowując końcówki tak, aby były zrozumiałe; w wielu przypadkach they would conform with the accepted grammatical paradigms; - with new terms the already existing international forms are to be predo tworzenia nowych terminów narodowych można wykorzystać szeroko znane morfemy starogreckie i łacińskie (Grinev, 1987); należy dodać dwie nowe zasady skoordynowanej polityki językowej, a mianowicie: języki źródłowe, z których zapożycza się do języków pokrewnych, powinny być takie same; formy zapożyczeń, jeśli nie są identyczne, powinny być możliwie najbardziej zbliżone, a w przypadku różnych przyrostków narodowych powinna istnieć ścisła odpowiedniość nowych słów do tych przyrostków. Problemy języków narodowych nowo niepodległych państw były najdokładniej omawiane na początku lat 90. podczas szeregu konferencji na Ukrainie (Czerniowce 1990, 1991; Kijów 1992), gdzie analizowano możliwości konwergentnego rozwoju języków pokrewnych oraz skuteczne metody i zasady zapewniania koordynacji rozwoju języków pokrewnych, a wszyscy byli pełni entuzjazmu. Niestety, później nie zostały one wdrożone na Ukrainie, co doprowadziło do obecnej sytuacji, w której w niektórych przypadkach proponuje się kilka terminologii narodowych, opartych na różnych zasadach, lecz różniących się formami od występujących w innych językach słowiańskich, ku konsternacji specjalistów. Perspektywy badań terminologicznych i działalności praktycznej w rozpoczynającym się stuleciu mogą być bardzo obiecujące w sprzyjających okolicznościach prowadzących do opracowania i zastosowania zestawu reguł kontrolowania rozwoju języków specjalistycznych. W niesprzyjających warunkach koniec stulecia będzie świadkiem niekończących się dyskusji nad drugorzędnymi problemami terminologii, podczas gdy możliwość kontrolowania ewolucji głównie używanych języków zostanie bezpowrotnie utracona. Niestety, ogólne doświadczenie ludzkiego zachowania pozwala raczej liczyć się z pesymistycznym wariantem prognozy. WNIOSKI Jednym z aktualnych problemów językowych globalizacji jest przezwyciężanie barier językowych. Istnieją trzy możliwe rozwiązania — uznanie sztucznego języka za środek komunikacji międzynarodowej, tłumaczenie maszynowe Terminologija | 2006 | 13 15 lub nadanie jednemu z istniejących języków nadrzędnych funkcji międzynarodowych. Innym aktualnym problemem jest zachowanie małych języków narodowych, które można skutecznie osiągnąć poprzez zbieżny rozwój języków pokrewnych. W każdym razie obecna sytuacja wymaga przemyślanej polityki językowej państwa. BIBLIOGRAFIA Grinev S.V. 1987: Zapożyczenia terminologiczne. —Neoterm 7/8, 37-47. Grinev S.V. 1999: O zasadach doskonalenia tłumaczenia słowników terminologicznych. —Stupskio Prace Humanistyczne. 18a. Słupsk, 95–105. TERMINOLOGIA W EPOCE GLOBALIZACJI W artykule omawiane są zagadnienia terminologii języków narodowych w obecnych warunkach globalizacji. Rozpatrywane są trzy sposoby rozwiązania problemu usuwania barier językowych — stworzenie optymalnego sztucznego języka międzynarodowego, tłumaczenie maszynowe oraz wybór jednego z najczęściej używanych języków jako międzynarodowego. Analizowane są problemy zachowania tak zwanych małych języków narodowych. Szczególną uwagę poświęca się możliwościom polityki koordynacji konwergencyjnego rozwoju terminologii języków pokrewnych. TERMINOLOGIA W PRZEKŁADZIE I KOMUNIKACJI W artykule omówiono kwestie terminologii języków narodowych we współczesnych warunkach globalizacji. Rozpatruje się trzy podejścia do rozwiązania problemu usunięcia barier językowych — opracowanie optymalnego sztucznego języka międzynarodowego, przekład maszynowy i wybór jednego z najbardziej rozpowszechnionych języków komunikacji międzynarodowej. Analizowane są problemy zachowania tak zwanych „małych” języków narodowych. Szczególną uwagę poświęca się możliwościom skoordynowanej polityki konwergentnego rozwoju terminologii języków pokrewnych. Gauta 2006-10-24 Sergiusz Griniewicz University of Bialystok Waska 4, m. 20, Biatystok, 15-481, Poland E-mail: [email protected] 16 Sergiusz Griniewicz | Terminologia w epoce globalizacji +