Profesoriaus Povilo Brazdžiūno „Bendrosios fizikos“ vadovėlio (1960–1965) terminija

92 Angelė Kaulakienė | Terminologia Povilasa Brazdžiūnasa... Terminologia podręcznika „Fizyka ogólna” profesora Povilasa Brazdžiūnasa (1960–1965) ANGELĖ KAULAKIENĖ Instytut Języka Litewskiego UWAGI WSTĘPNE 18 września 2007 roku minęło 110 lat od urodzenia akademika, profesora Povilasа Brazdžiūnasa – pioniera współczesnej fizyki eksperymentalnej na Litwie. Był pierwszym uczniem prof. Vincasa Čepinskisa, na Uniwersytecie Litewskim przygotowywał pierwsze laboratoryjne prace z fizyki, jako pierwszy napisał pracę dyplomową z fizyki i jako pierwszy spośród absolwentów tego uniwersytetu wyjechał za granicę, aby pogłębiać wiedzę z zakresu fizyki eksperymentalnej (Makariūnienė 1990: 6). Na uniwersytecie w Zurychu uczęszczał na wykłady prof. Erwina Schrödingera, który właśnie opublikował znaczące prace z zakresu mechaniki falowej; podczas seminariów kontaktował się z najwybitniejszymi fizykami XX wieku, wśród nich z Nilsem Bohrem (Šiuolaikinė fizika 1997: 280). Po ukończeniu studiów i uzyskaniu stopnia doktora filozofii wrócił na Litwę i ponownie rozpoczął pracę na Uniwersytecie Litewskim. Jego wybitna osobowość oraz wielokierunkowa działalność naukowa i pedagogiczna zostały omówione w wielu publikacjach wydanych na Litwie (Akademikas 1992; Blažienė 1987; Fizikos istorija 1988; LTE II 1977: 255; Makariūnienė 1990, 1994, 2001; MLTE I 1966: 262; Šenavičienė 1982; Šiuolaikinė fizika 1997). Doskonale rozumiejąc znaczenie nauki dla kultury narodu, P. Brazdžiūnas uważał, że do jej kształtowania niezbędny jest litewski język naukowy, a zwłaszcza terminologia. Widocznie nieprzypadkowo profesor opublikował aż trzy czwarte swoich prac w języku litewskim (Blažienė 1987). Przez całe życie interesował się kwestiami normalizacji i ujednolicania litewskiej terminologii fizycznej. W przedmowie do Słownika terminów fizycznych z 1958 r. (dalej – F) pisał: „Do wyrażania ścisłych pojęć potrzebna jest dokładna, ścisła i stosowana w jednolity sposób terminologia. Jednak obecnie terminy używane przez fizyków naszej republiki nie mają takich właściwości: bardzo często do wyrażenia jednego i tego samego pojęcia używa się dwóch lub nawet trzech terminów, zdarzają się nieudane neologizmy, zwłaszcza w tłumaczonej popularnej literaturze fizycznej, czasami zmienia się już ustalone, zwyczajowe terminy itp. Dlatego terminologię fizyczną należy uporządkować – sprawa jest ważna i pilna” (F 1958: podręcznika „Fizyka ogólna” profesora Terminologia | 2007 | 14 93 3). Pisząc zarówno dzieła naukowe, jak i artykuły popularnonaukowe oraz podręczniki, przestrzegał ścisłych, dokładnych i jednakowo rozumianych zasad terminologicznych. Wyraźnie widać to w podręczniku prof. P. Brazdžiūnasa przeznaczonym dla szkoły wyższej, zatytułowanym Fizyka ogólna, który ukazał się około czterdziestu lat po wydaniu pierwszego litewskiego podręcznika fizyki dla szkoły wyższej – Wykładów z fizyki V. Čepinskisa. Podręcznik składa się z czterech części. Pierwsze trzy wydało Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, czwartą zaś – wydawnictwo „Mintis”. Objętość każdej części jest mniej więcej taka sama: cz. 1. Mechanika i fizyka molekularna, 1960, 416 s.; cz. 2. Elektryczność i elektromagnetyzm, 1961, 407 s.; cz. 3. Optyka, 1963, 359 s.; cz. 4. (bez tytułu), 1965, 438 s. Każda część została zrecenzowana przez specjalistów, spotkała się z pozytywną oceną, a szczególnie podkreślano, że podręcznik został napisany jasnym, dobrym i poprawnym językiem (Jonaitis 1962: 175; Puodžiukynas 1962: 37). Jak wskazuje Henrikas Horodničius, „Część IV Fizyki ogólnej zamyka wielkie i bardzo potrzebne litewskim fizykom oraz przedstawicielom innych nauk ścisłych dzieło prof. P. Brazdžiūnasa. Język litewski po Wykładach z fizyki V. Čepinskisa, które były pisane w pośpiechu i miały cały szereg braków metodycznych, a obecnie są rzadkością bibliograficzną, otrzymał pierwsze dzieło fizyczne o tak dużej objętości i napisane na jednakowo wysokim poziomie. Obejmują one wszystkie działy współczesnej fizyki, a co szczególnie godne uwagi w ostatnim, IV tomie, zawierają również informacje o najnowszych osiągnięciach fizyki” (horodničius 1967: 877). Po tak przychylnej ocenie specjalistów warto przyjrzeć się, jaka jest terminologia prof. P. Brazdžiūnasa w podręczniku Fizyka ogólna i czym różni się ona od terminologii Wykładów z fizyki V. Čepinskisa. Zagadnienia te są omawiane w artykule. 2. TERMINY W PODRĘCZNIKU FIZYKA OGÓLNA. ICH BUDOWA I POCHODZENIE 2.1. Fizyka jest bardzo ściśle związana z elektroniką, elektrotechniką, radiotechniką, techniką i innymi naukami fizycznymi oraz technologicznymi, dlatego też w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa występują ogólne terminy tych nauk, np.: środowisko BF III 173, uzwojenie BF II 314, burza BF II 164, wielkość BF I 30, sieć BF IV 379, żelazo BF II 208, obwód BF II 72, grzmot BF II 143, kotwica BF II 318, napięcie BF II 145, ruch BF I 53, pasmo BF II 347, pętla BF II 58, ładunek BF III 35, stopień BF II 116, soczewka BF III 323, stop BF I 354, ślad BF II 272, wiązka BF II 271, domieszka BF II 103, obszar BF 94 Angelė Kaulakienė | Terminologia Fizyki ogólnej profesora Povila s Brazdžiūnasa... II 57, rdzeń BF II Część terminów fizyki ogólnej można znaleźć już w czasopiśmie „Keleivis” (1849–1880), „Aušra” (1883–1886), w „Populiariszkame rankvedyje fyzikos” (1889), w „Fizyce” K. Šakenisa (1920), w rękopiśmiennym podręczniku fizyki I. Končiusa (1919) i słowniczku „Terminai fizikos reikalams” (1923–1924), w „Wykładach fizyki” V. Čepinskisa (1923–1926). A zatem takie terminy do drugiej połowy XX w. miały już ponad 100 lat, a jeśli liczyć do dnia dzisiejszego, to nawet 150-letnią tradycję użycia, np.: ašis BF I 344, por. K 1851 25 981, PF 11, ŠF II 60, 726T2, FP I 93, aszis A 1884 5–6 209; aukštis BF I 134, por. ŠF I 88, augštis FP I 33, augsztis A 1884 5–6 167; būvis BF I 221, por. buvis A 1886 1 28; garai BF I 327, por. A 1884 5–6 171; kibirkštis BF II 145, por. K 1851 11 42–43, ŠF II 76, FP VII 114, kibirksztis A 1885 10–11 319; medžiaga BF II 42, por. KF 2, ŠF III 10–11, 108T, FP VII 13, medega A 1883 2 48, PF 3, medžgina KF 2; oras BF II 139, por. K 1850 6 24; saulė BF II 8, por. A 1886 6 177; promień BF III 35, por. K 1852 24 96, KF 159, ŠF III 14, 1417T, FP VI 6; prąd BF I 132, por. K 1851 11 43, A 1886 6 177, ŠF II 71, 544T, FP VI 7, sriovė A 1885 10–11 319; słup BF II 7, por. K 1851 11 43; ciepło BF I 324, por. sziluma A 1883 6 173, šilima K 1851 11 42, KF 147, ŠF I 11, 1275T, FP III 3, szilima A 1884 5–6 171; światło BF III 71, por PF 82, ŠF III 50, FP VI 6, szviesa A 1884 5–6 195; błyskawica BF II 6, por. K 1856 27 107, PF 96, ŠF II 76, FP VII 122 i in. Terminy mające nieco krótszą tradycję użycia można uznać za następujące, np.: fala BF I 173, por. ŠF III 74, FP VI 113; jądro BF IV 196, por. FP III 80; cząstka BF IV 196, por. PF 41, ŠF I 113, FP IV 34; praca BF I 45, por. KF 160, ŠF III 91, 789T, FP VII 332; prawo BF I 364, por. FP I 25; gaz BF II 133, por. ŠF I 77, FP VII 385, gaz KF 161; właściwość BF II 62, por. PF 82, FP VII 263; siła BF I 28, por. KF 39, ŠF I 24, 386T, FP II 48; kąt BF II 49, por. ŠF III 72, 1321T, FP I 87; droga BF II 90, por. FP I 13; ilość BF II 6, por. FP VII 34; kierunek BF II 13, por. FP I 9; piec BF II 87, por. FP VII 187; ciało BF III 35, por. KF 157, ŠF III 35, 1377T, FP I 62; łuk BF II 149, por. ŠF II 51, FP VII 187; pole BF II 6, por. ŠF II 56, FP VII 313; równanie BF I 223, por. FP VI 55; powierzchnia BF III 130, por. ŠF II 17, 915T, FP VI 56; ramię BF I 53, por. ŠF I 15, przypis 1 Pierwsze cyfry wskazują rok wydania „Keleivis” i „Aušra”, drugie – numer, a trzecie – stronę. 2 Liczba wskazuje numer terminu w słowniczku Terminai fizikos reikalams (dalej – T). 190, tor BF II 272, przerwa BF II 150, woda BF I 131, średnia BF II 41, drganie BF II 333, znak BF I 189 i in. Terminologia | 2007 | 14 95 FP I 64; płytka BF II 25, por. ŠF II 31, FP IV 39; płaszczyzna BF II 162, por. FP I 80; równowaga BF I 99, por. 1028T, FP I 63, równoważnia ŠF I 40; znaczenie BF I 9, por. FP I 35; zjawisko BF II 5, por. FP I 3; kula BF II 25, por. ŠF III 90, FP I 66; stosunek BF II 153, por. FP VI 58; liczba BF IV 79, por. FP VII 421; warstwa BF II 245, por. ŠF III 69, warstwa PF 65, warstwa FP II 3; strumień BF III 22, por. strumień FP VII 59; źródło BF II 6, por. FP VI 47; reguła BF II 102, por. FP VII 167; punkt BF III 35, por. FP IV 37; sieć BF II 364, por. FP VII 192; wieniec BF II 146, por. FP VII 387; rura BF II 267, por. FP VII 385; opór BF II 72, por. FP VII 167; źródło BF II 14, por. FP VI 7; jednostka BF I 30, por. FP I 12; ziemia BF II 21, por. FP I 39; pierścień BF II 99, por. ŠF II 71, FP VII 283; świeca BF III 22, por. FP VI 9 i in. 2.2. Ze względu na swoją strukturę terminy fizyki ogólnej, podobnie jak terminy każdej dziedziny nauki, są jednowyrazowe i złożone. Większość terminów jednowyrazowych stanowią determinologizowane proste słowa i derywaty języka litewskiego. Wśród derywatów przeważają formacje sufiksalne i końcówkowe, nieco jest formacji prefiksalnych i złożeń. 2.2.1. Wśród czasowników najwięcej jest czasowników abstrakcyjnych, czyli nazw czynności, mających przyrostki -imas/-ymas, np.: apgręžimas BF IV 110, apsigręžimas BF IV 240, atsispindėjimas BF III 38, atsistūmimas BF II 5, atskaitymas BF I 40, didinimas BF III 44, dvejinimasis BF II 347, irimas BF II 145, išbarstymas BF III 206, išlaisvinimas BF III 244, išplitimas BF III 126, išsigimimas BF I 297, išsilaikymas BF I 49, išsiplėtimas BF II 143, išspaudimas BF II 5, jungimas BF II 306, kritimas BF II 151, lūžimas BF I 186, pasikeitimas BF II 98, pasiskirstymas BF I 293, pasisukimas BF I 193, pasukimas BF I 349, pasvirimas BF II 162, pernešimas BF II 101, pramušimas BF II 108, praretinimas BF II 155, praskaidrinimas BF III 124, prisotinimas BF I 332, regėjimas BF III 95, skaldymas BF IV 193, skilimas BF II 115, spinduliavimas BF IV 269, srovenimas BF II 330, stingimas BF I 337, sutankėjimas BF II 23, sutrikimas BF II 7, švytėjimas BF II 146, telkimasis BF II 111, virtimas BF II 98 i in. Część takich samych derywatów z przyrostkami -imas/-ymas można znaleźć również w Wykładach z fizyki V. Čepinskisa (Kaulakienė 2006: 80–81). Niektóre skonkretyzowane derywaty z przyrostkiem -imas, zarówno z Wykładów fizyki V. Čepinskisa, jak i z Fizyki ogólnej P. Brazdžiūnasa, można uznać za nazwy rezultatu czynności, np.: apsireiškimas „zjawisko”: „Przedmiotem i zadaniem dzisiejszej fizyki jest badanie tych zjawisk przyrody, którym przypis- 96 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... ciała ugięcie „ugięcie”: „Powstawanie cieni dowodzi tego, że światło rozchodzi się po liniach prostych, bez żadnych ugięć” FP VI 4; napięcie „napięcie”: „A zatem napięcie elektryczne działa tylko w ośrodku i kończy się na powierzchni przewodnika” FP VII 55; nasycenie „nasycenie”: „Nazywa się ją krzywą nasycenia” BF I 332; ciśnienie „ciśnienie”: „Te dodatkowe ciśnienia nazywa się ciśnieniami dźwiękowymi lub akustycznymi” BF I 193; przemiana „przemiana”: „Przemianami fazowymi 1. rodzaju nazywamy takie <...>” BF I 330; przejście p-n „złącze”: „Zatem przejście p-n rozdziela elektrony i dziury utworzone przez światło <...>” BF III 255. Przejście terminologiczne zarówno w Fizyce ogólnej, jak i ogólnie w ówczesnych publikacjach fizycznych nazywano także określonego rodzaju kontaktem w obwodzie prądu elektrycznego, gdy łączone są dwie substancje, a także zmianą stanu elektronu (lub pozytonu) (na przykład podczas pochłaniania lub emisji światła) oraz określoną zmianą substancji lub energii. Zatem tym samym terminem określano kilka różnych zjawisk. Z punktu widzenia terminologii taki wieloznaczny termin utrudnia zrozumienie pojęcia, z drugiej zaś strony niedyferencjowane użycie terminu utrudnia również komunikację specjalistów. Dlatego zrezygnowano z przejścia terminu FTŽ, a wspomniane pojęcia nazwano terminami litewskimi: sandūra (asimetrinė, gilioji, puslaidininkių, pn, tiesinė, trauktinė ir pan.), šuolis (atvirkštinis, branduolinis, daugiakvantis, elektrono, viendalelis ir pan.), virsmas (branduolio, energijos, fazinis, savaiminis ir pan.) (Kaulakienė 1982: 41–42). Nieco mniejsze grupy derywatów sufiksalnych tworzą nazwy rezultatu czynności, utworzone za pomocą sufiksów -inys, -tis, np. : junginys BF II 157, lydinys BF I 354, reiškinys BF IV 409, sprendinys BF I 159, sukinys BF I 59, šovinys BF I 139; griūtis BF II 144, sudėtis BF II 106, šlytis BF I 111, trintis BF I 104 itd. ; nazwy narzędzi lub środków wykonywania czynności, utworzone za pomocą sufiksów -iklis, -yklė, -uoklis, -uoklė, -tuvas, np. : degiklis BF I 142, ėmiklis BF II 60, maišiklis BF II 349, rodiklis BF II 93, skaitiklis BF IV 212, tirpiklis BF I 337, variklis BF I 302; svarstyklės BF I 310; svyruoklė BF I 95; daugintuvas BF II 254, garsintuvas BF IV 215, greitintuvas BF IV 217, imtuvas BF I 209, lygintuvas BF II 244, purkštuvas BF I 137, siųstuvas BF II 344, stiprintuvas BF IV 420; nazwy wykonawców i posiadaczy właściwości czasownikowej, utworzone za pomocą sufiksów -ėjas, -tojas, np. : [krūvio] nešėjas BF II 47, [masinis] spinduliuotojas BF II 348: „Wstrzykiwanie niepodstawowych nośników ładunku z metalu do półprzewodnika wykorzystano do wzmocnienia sygnałów” BF IV 14; „Długość fal wypromieniowanych przez masowy promiennik wahała się między zmieniają swój skład, czyli swoją materię, całkowicie się nie zmieniają” FP I 4; Terminologia | 2007 | 14 97 50–0,082 mm“ BF II 349. Jak wynika z kontekstu, terminami tymi nazwano określone przedmioty. Później zaproponowano dla nich udane zamienniki krūvininkas (Klimavičius 2005: 210–214) i spinduolis, które fizycy stosują do dziś, por. FTŽ i RTŽ. 2.2.2. Derywatów przyrostkowych utworzonych od rzeczowników i imiesłowów jest najwięcej wśród nazw właściwości z przyrostkiem -umas, np.: apgręžiamumas BF III 36, apšviestumas BF III 23, aptakumas BF I 150, atsparumas BF I 107, daugialypumas BF IV 106, dažnumas BF IV 74, dėmėtumas BF II 164, galingumas BF I 47, įspūdingumas BF II 193, jautrumas BF II 107, judrumas BF II 117, kietumas BF I 108, klampumas BF I 139, kreivumas BF I 24, laidumas BF II 105, lyginumas BF IV 241, našumas BF III 33, neapibrėžtumas BF IV 173, nevienalytiškumas BF IV 239, pajėgumas BF III 294, pralaidumas BF II 199, ryškumas BF III 24, spūdumas BF I 114, statumas BF II 275, stiprumas BF I 86, šviesingumas BF III 96, talpumas BF II 131 i in. Część z nich pokrywa się z derywatami z przyrostkiem -umas występującymi w Wykładach z fizyki V. Čepinskisa (Kaulakienė 2006: 81). Jak wynika z przykładów, z wyjątkiem kilku przypadków, większość derywatów z przyrostkiem -umas w Fizyce ogólnej utworzono od przymiotników mających prosty i nieskomplikowany słowotwórczo temat. W fizyce ogólnej pojedyncze przykłady można znaleźć już we wcześniejszych publikacjach fizycznych, wśród terminów utworzonych od rzeczowników za pomocą przyrostków -ininkas i -ynas, np.: laidininkas BF II 24, varžynas BF II 73. Bodaj najwięcej jest utworzonych od rzeczowników deminutywów mających znaczenie specjalistyczne lub przenośne. Oto ile znaleziono deminutywów w II części Fizyki ogólnej: eilutė BF II 18, gardelė BF II 103, juostelė BF II 34, kamštelis BF II 9, kilpelė BF II 176, lankelis BF II 37, lapelis BF II 9, narvelis BF II 111, pertvarėlė BF II 123, plokštelė BF II 25, rodyklėlė BF II 5, rutulėlis BF II 26, siūlelis BF II 86, skylutė BF II 25, stiebelis BF II 9, šepetėlis BF II 65, tarpelis BF II 336, tiltelis BF II 82, tinklelis BF II 25, veidrodėlis BF II 176, vilkelis BF II 197, zuikelis BF II 176, žiedelis BF II 69 i in. Bez wątpienia deminutywów byłoby nie mniej także w innych częściach tego podręcznika. Jak widać, można wyciągnąć wniosek, że w ówczesnym języku naukowym skłaniano się ku nazywaniu małych rzeczy terminami zdrobniałymi i nadawaniu im znaczenia specjalistycznego lub nawet przenośnego. 2.2.3. Większość derywatów utworzonych za pomocą końcówek od czasowników z końcówką -a, np.: iškyla BF I 174, įtampa BF II 145, padala BF II 36, pakaita BF I 355, priemaiša BF II 103, sąveika BF II 7, oraz z końcówkami -is, -ys, np. : apybėgis BF I 82, būvis BF I 216, iššvytis BF IV 419, nuotolis BF II 13, piūvis BF I 313, 98 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... BF II 142 i in., oznacza rezultat czynności. 2.2.4. Derywaty zakończone na -is, utworzone od rzeczowników, np.: aukštis BF I 134, dydis BF II 156, ilgis BF I 175, można znaleźć także w podręczniku V. Čepinskisa Fizikos paskaitų vadovėlis (Kaulakienė 2006: 82). 2.2.5. Spośród częściej spotykanych złożeń w podręczniku P. Brazdžiūnasa można wymienić następujące: garsiakalbis BF II 343, gretasienis BF II 18, laikrodis BF II 64, pusamžis BF IV 188, pusašė BF I 81, pusbangė BF IV 384, pusiausvyra BF I 99, puslaidininkis BF I 357, pusšešėlis BF III 36, skerspiūvis BF I 138, tarpmazgis BF II 103, vandentiekis BF I 138, žaibolaidis BF II 68, žemėlapis BF II 162 i in. 2.3. Oprócz jednowyrazowych terminów litewskich kolejną warstwę terminologii fizyki ogólnej stanowią terminy międzynarodowe i hybrydy. Większość międzynarodowych terminów jednowyrazowych ma pochodzenie łacińskie i greckie, np.: absorbcija BF IV 384 (łac. absorbtio „wchłonięcie”), akumuliatorius BF II 132 (łac. accumulator „zbieracz”), anodas BF II 268 (gr. anodos „droga w górę”), anizotropija BF I 343 (gr. anisos „nierówny” + gr. tropos „kierunek; właściwość”), deformacija BF I 106 (łac. deformatio „zmiana kształtu”), dispersija BF III 198 (łac. dispersio „rozproszenie”), efektas BF II 110 (łac. effectus „oddziaływanie; rezultat”), emisija BF III 295 (łac. emissio „wypromieniowanie”), fononas BF IV 385 (gr. phōnē „dźwięk”), generatorius BF II 66 (łac. generator „wytwórca”), indikatorius BF II 60 (łac. indicator „wskazujący”), katodas BF II 114 (gr. kathodos „droga w dół”), metodas BF II 236 (gr. methodos „droga badania”), momentas BF II 53 (łac. momentum < moveo „poruszam”), neutronas BF II 8 (łac. neutrum „nijaki”), protonas BF II 8 (gr. prōtos „pierwszy”), rotacija BF IV 352 (łac. rotatio „obrót”), sistema BF I 329 (gr. systēma „budowa”), struktūra BF IV 49 (łac. structura), teorija BF II 106 (gr. theōria „badanie”), termodinamika BF I 279 (gr. thermos „ciepły” + gr. dynamikos „siłowy”), vektorius BF I 30 (łac. vector „nosiciel”) i in. Zaledwie kilkanaście terminów międzynarodowych pochodzi bezpośrednio lub za pośrednictwem innych języków z języka angielskiego, np.: strimeris BF II 144 (ang. stream „płynąć”), trekas BF II 272 (ang. track „ślad”) i in., albo z języka angielskiego, lecz pochodzenia łacińskiego, np.: impedansas BF II 291 (ang. impedance < łac. impedio „przeszkadzam”), kohereris BF II 337 (ang. coherer < łac. cohaerere); z języka francuskiego, np.: barjeras BF II 249 (fr. barrière), biuretė BF II 114 (fr. burette), izoliatorius BF II 24 (fr. isolateur), kontūras BF II 333 (fr. contour), relė BF II 208 (fr. relais), albo pochodzenia łacińskiego lub greckiego – za pośrednictwem języka francuskiego, np.: kondensatorius BF II 30 (fr. condensateur < łac. condenco „zagęszczam”), poliarizacija BF III 168 (fr. polarisation < gr. polos „biegun”), rezonansas BF I 164 (fr. résonance < łac. resonans „brzmiący”), statistika BF IV 205 (fr. statistique < łac. status „stan”); pokrypis BF IV 239, poslinkis BF II 41, pošvytis BF IV 418, ryšys BF II 13, smūgis Terminologia | 2007 | 14 99 język francuski, np.: kondensatorius BF II 30 (fr. condensateur < łac. condenco „zagęszczam”), poliarizacija BF III 168 (fr. polarisation < gr. polos „biegun”), rezonansas BF I 164 (fr. résonance < łac. resonans „brzmiący”), statistika BF IV 205 (fr. statistique < łac. status „stan”); z języka niemieckiego lub niderlandzkiego, np.: dreifas BF II 94 (niderl. drifen „pędzić”), droselis BF II 293 (niem. drosseln „tłumić”), konduktansas BF II 293 (niem. Konduktanz), lempa BF II 273 (niem. Lampe) itd. Niektóre międzynarodowe terminy z podręcznika P. Brazdžiūnasa Bendroji fizika, zachowane do dziś, można znaleźć już we wcześniejszych publikacjach fizycznych, np.: centras BF I 41, por. ŠF I 40, FP I 87; dina BF I 30, por. F III 84, FP I 56; elektra BF II 8, por. A 1883 8–10 281, PF 94, F II 29, FP VII 385; elektrolitas BF II 117, por. F II 44, FP VII 204; energija BF IV 388, por. F III 91; fizika BF I 7, por. F I 3, FP I Prakalba, kvizika A 1884 1–3 35; gram BF I 30, por. F I 3, FP I 11; stała BF II 41, por. FP VII 82; linia BF II 160, por. PF 5, FP VI 3; magnes BF II 157, por. K 1851 11 42, F II 11, FP VII 3, magnasas A 1885 10–11 319; magnetyzm BF II 200, por. FP VII 3, magnetyzm A 1886 6 170, magnetystė K 1851 12 46; masa BF IV 25, por. ŠF III 84, FP I 24; maszyna BF I 100, por. FP I 61, maszyna A 1884 5–6 168, maszyna A 1885 9 288; materia BF II 13, por. A 1886 5 140, FP VII 385; mechanika BF I 13, por. FP I 69, mechanika ŠF III 84, mēkanika A 1883 7 207; motoras BF II 306, por. ŠF II 75, FP VII 313; polius BF II 138, por. A 1885 10–11 320, ŠF II 6, polis A 1884 5–6 209, FP VII 249; spektras BF III 125, por. PF 89, ŠF II 6, FP VII 3 ir kt. Vadinasi, minėti tarptautiniai terminai lietuviškoje fizikos terminijoje vartojami jau seniai – kai kurie 120–150 metų. Be to, dalies jų Bendrojoje fizikoje buvo įtvirtinta šiandien įprasta ir abejonių nekelianti fonetinė ar morfologinė forma, pvz.: amplitudė BF I 173, anijonas BF II 115, baterija BF II 138, cilindras BF II 171, formulė BF I 129, grammolekulė BF I 220, hipotezė BF I 7, jonas BF II 110, molekulė BF IV 26, osmosas BF I 337, skalė BF I 223 ir kt. Vienodos reikšmės kreivėms pavadinti P. Brazdžiūno buvo pasirinkta tokia morfologinė forma: izodinama (vienodo stiprumo kreivė), izogona (vienodo nukrypimo kreivė), izoklina (vienodo pasvirimo kreivė) BF II 164, plg. dar izobara, izochora, izogona, izoklina, izoterma F 1958: 38–39, kuri po keliolikos metų buvo pakeista į: izobarė, izobatė, izochorė, izochromatė, izochronė, izodinamė, izogonė, izotachė, izotermė FTŽ 1979. Tačiau naujai parengtame Fizikos terminų žodyne (2007) vėl buvo grįžta prie P. Brazdžiūno vadovėlyje teiktos šių kreivių pavadinimo morfologinės formos. 100 Angelė Kaulakienė | W podręczniku fizyki ogólnej profesora Povilasa utworzonych z elementów i afiksów różnego pochodzenia. Można by wymienić następujące: 1) międzynarodowe słowo bazowe i litewski afiks, dokładniej przyrostek -imas, np.: autofazavimas BF IV 218 (: autofazavo), įelektrinimas BF II 5 (: įelektrino), išsielektrinimas BF II 7 (: išsielektrino), persielektrinimas BF II 141 (: persielektrino), įmagnetėjimas BF II 190 (: įmagnetėjo), įmagnetinimas BF II 202 (: įmagnetino), jonizavimas BF IV 210 (: jonizavo); -umas, np.: elastingumas BF I 115 (: elastingas), intensyvumas BF IV 366 (: intensyvus), koherentiškumas BF III 106 (: koherentiškas), multipletumas BF IV 107 (: multipletus), poliarizuojamumas BF III 174 (: poliarizuojamas), proporcingumas BF I 107 (: proporcingas), radioaktyvumas BF IV 195 (: radioaktyvus), reliatyvumas BF III 286 (: reliatyvus), stabilumas BF IV 258 (: stabilus) i in. ; 2) litewskie słowo bazowe i element międzynarodowy, np.: ampervalanda BF II 71, ampervija BF II 185, antidalelė BF IV 200, antimazgis BF I 174, antimedžiaga BF IV 336, bilęšis BF III 109, elektrovara BF II 90, fotodaugintuvas BF II 255, fotolaidumas BF III 248, fotoplokštelė BF IV 206, fotosluoksnis BF IV 208, fotosrovė BF III 240, fotovarža BF III 248, hiperbranduolys BF IV 330, kilovatvalanda BF II 86, magnetovara BF II 183, ortovandenilis BF IV 367, paravandenilis BF IV 367, piezoašis BF II 63, piezogarsiakalbis BF II 60, superlaidininkis BF II 98, superlaidumas BF II 97, supertakumas BF II 100, termoelektrovara BF II 256, termokryžius BF II 258, ultragarsas BF I 207 i in. W ten sposób utworzonych jest również kilka przymiotników lub imiesłowów występujących jako poboczne elementy terminów złożonych, np.: antiužtveriamasis [sluoksnis] BF II 245, autosvyruojanti [sistema] BF I 170, elektroneigiamos [dujos] BF I 217, hipersmulkioji [struktūra] BF IV 139, ultrapraretintas [būvis] BF I 257, ultratrumpoji [radijo banga] BF II 348 i in. 2.4. Najwięcej w podręczniku jest chyba terminów złożonych – dwui trzywyrazowych. Zgodnie z głównym składnikiem mogą tworzyć określone gniazda i poligniazda, np.: oś: oś elektryczna BF II 10, oś pozioma BF II 36, oś magnetyczna BF II 158, oś niepolarna BF II 61, oś optyczna BF II 61, oś polarna BF II 61, oś ferroelektryczna BF II 57; fala: fala sprężysta BF II 63, fala elektromagnetyczna BF II 331, fala elektronowa BF III 315, fala fazowa BF III 313, fala podłużna BF I 175, wypromieniowywana fala radiowa BF II 345, fala spójna BF III 107, mikrofala radiowa BF II 358, niegasnąca fala radiowa BF II 340, fala płaska BF I 183, fala radiowa BF III 19, fala sferyczna BF I Brazdžiūnasa... W podręczniku fizyki ogólnej używa się terminów hybrydowych, Terminologia | 2007 | 14 107 „Energię posiadaną przez poruszające się ciało nazywamy energią ruchu, czyli energią kinetyczną. Zróżniczkujmy wyrażenie energii kinetycznej <...>“ BF I 46. „Pochodna energii kinetycznej względem prędkości wyraża ilość ruchu poruszającego się ciała” BF I 47. „Pole elektryczne, którego natężenie <...> jest wszędzie jednakowe, nazywamy polem jednorodnym, czyli homogenicznym” BF II 55. „W jednorodnym polu elektrycznym na ciało będzie działał moment obrotowy <...> w jednorodnym polu ciało dielektryczne przechyla się w kierunku pola elektrycznego <...>“ BF II 56 i in. istnieje tylko jeszcze jeden przypadek, gdy terminy złożone, różniące się synonimicznymi członami pobocznymi, są w całości oba podawane w całym podręczniku, np.: „Tego rodzaju deformację nazywamy ścinaniem. Opisujemy ją za pomocą modułu ścinania, czyli modułu skręcania, <...>. G jest modułem ścinania, czyli modułem skręcania, zależnym tylko od właściwości sprężystych materiału. <...> w tym przypadku moduł ścinania, czyli moduł skręcania, G będziemy mogli wyrazić następująco <...>“ BF I 111. 3.3. Oprócz wskazanych przypadków synonimicznego wyrażania członów pobocznych terminów złożonych w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa występuje tylko jeszcze kilka przypadków wariantowego wyrażania członów pobocznych terminów złożonych, np.: ciepło dżulowskie BF II 87 i ciepło Joule’a BF II 202, hipoteza eterowa BF II 6 i hipoteza eteru BF II 52, siła kulombowska BF II 13 i siła odpychania Coulomba BF II 24, dodatni ładunek dipola BF II 55 i dodatni ładunek przestrzenny BF II 144 i in. Na podstawie tych nielicznych przypadków zarówno synonimicznego, jak i wariantowego wyrażania członów pobocznych terminów jednoi złożonych można wywnioskować, że większość terminów w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa była już unormowana. Opierali się na niej zarówno późniejsi autorzy publikacji z dziedziny fizyki, jak i autorzy słowników terminów fizycznych. 4. WNIOSKI Ogólna fizyka P. Brazdžiūnasa była drugim litewskim czteroczęściowym podręcznikiem fizyki dla szkoły wyższej, który ukazał się około czterdzieści lat po pierwszym podręczniku fizyki dla szkoły wyższej – Wykładach z fizyki V. Čepinskisa. Zarówno terminologię Ogólnej fizyki, jak i Wykładów z fizyki tworzą nie tylko terminy z zakresu czystej fizyki, lecz także terminy ogólne oraz terminy fizyczne związane z innymi dziedzinami nauk fizycznych i technicznych. 2. Terminologię Ogólnej fizyki tworzą zterminologizowane proste wyrazy języka litewskiego, derywaty i terminy międzynarodowe. Spośród derywatów najczęstsze są formacje z przyrostkami -imas/-ymas, -umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, -tuvas oraz zakończeniami -a, -is 108 Angelė Kaulakienė | Derywaty i złożenia Profesora Povila Brazdžiūnasa czasownikowym. Większość terminów międzynarodowych ma pochodzenie łacińskie i greckie albo trafiła z języka łacińskiego lub greckiego za pośrednictwem języka angielskiego lub francuskiego. 3. Zarówno w podręczniku Ogólnej fizyki, jak i Wykładów z fizyki występuje bodaj najwięcej złożonych terminów dwui trzywyrazowych, które według członu głównego można podzielić na określone gniazda. W podręczniku „Bendroji fizika” takich gniazd jest nieporównanie więcej niż w „Fizikos paskaitose”. Większość złożonych terminów gniazd „Bendrosios fizikos” jest używana do dziś. Świadczy to o ogromnej pracy normalizacyjnej wykonanej zarówno przez autora podręcznika, jak i redaktorów. 4. Niewielka synonimiczna i wariantywna reprezentacja zarówno terminów jednowyrazowych, jak i złożonych w „Bendrojoje fizikoje” wskazuje, że większość terminów użytych w podręczniku P. Brazdžiūnasa była już wówczas znormalizowana i stała się podstawą późniejszych terminograficznych publikacji z zakresu fizyki. LITERATūRA Akademikas 1992: AkademikasPovilasBrazdžiūnas. Sudarytojai E. Balnytė, V. Kalesinskas, E. Makariūnienė, Vilnius. Blažienė I. 1987: PovilasBrazdžiūnas. Literatūros rodyklė, Vilnius. Fizikos istorija 1988: FizikosistorijaLietuvoje.I (1579–1940). Autorių kolektyvas: P. Brazdžiūnas, h. horodničius, h. Jonaitis, A. Puodžiukynas, I. Šenavičienė, Vilnius. horodničius h. 1967: Bibliografija. – Lietuvosfizikosrinkinys7(4), 877–879. Jonaitis h. 1962: Bibliografija. – Lietuvos fizikosrinkinys2 (1/2), 175. Kaulakienė A. 1982: Dėl kelių sudėtinių verstinių terminų. – Kalboskultūra43, 39–43. Kaulakienė A. 2003: Lietuviškų fizikos vadovėlių elektros ir magnetizmo terminai. – Terminologija 10, 107–116. Kaulakienė A. 2006: Pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos fizikos vadovėlio terminija. – Terminologija 13, 76–96. Klimavičius J. 2005: Leksikologijosirterminologijosdarbai:normairistorija,Vilnius. LTE II 1977: Lietuviškojitarybinėenciklopedija2, Vilnius. Makariūnienė E. 1990: PovilasBrazdžiūnas,Kaunas. Makariūnienė E., Klimka L. 1994: Lietuvosfizikųirastronomųsąvadas, Vilnius. Makariūnienė E., Klimka L. 2001: Lietuvosfizikųirastronomųsąvadas, Vilnius. MLTE I 1966: Mažojilietuviškojitarybinėenciklopedija1,Vilnius. Puodžiukynas A. 1962: Bendroji fizika. – Mokslasirtechnika3, 37. Šenavičienė I. 1982: FizikosraidaLietuvoje(1920–1940), Vilnius. Šiuolaikinė fizika 1997: ŠiuolaikinėfizikaLietuvoje. Sudarytojai: E. Makariūnienė, E. Rupšlaukis, D. Usorytė, Vilnius. ŠALTINIAI A – Auszra, Laikrasztis, iszleidžiamas per Dra. Bassanawicziu (1883–1886). BF – Brazdžiūnas P. Bendrojifizika.1–4 d., Vilnius, 1960–1965. F – Fizikosterminųžodynas. Red. P. Brazdžiūnas, Vilnius, 1958. FP – Čepinskis V. Fizikospaskaitos. I–VII sk., Kaunas, 1923–1926. FTŽ – Fizikosterminųžodynas. Vyr. red. P. Brazdžiūnas, Vilnius, 1979. Ogólnej fizyki... Spośród złożeń częstsze są formacje z drugim członem Terminologija | 2007 | 14 109 K – Keleivis iš Karaliaučiaus broliams lietuvininkams žinias parnešąs (1849–1879). KF – Končius I. Fizika:Fizikosvadovėlisgimnazijoms [Rankraštis] (VUBR. F1. F1039), 1919. PF – Neris P. Populiariszkasrankvedisfyzikos, Šenandoras, 1889. RTŽ – Radioelektronikosterminųžodynas. Vyr. red. V. Palenskis, Vilnius, 2000. ŠF – Šakenis K . Fizika, Tilžė,1920. T – Terminai fizikos reikalams. – Lietuva,1923–1924. TERMINOLOGY OF THE TEXTBOOK BENDROJI FIZIKA BY POVILAS BRAZDŽIūNAS Bendrojifizika (Generalphysics) by Povilas Brazdžiūnas was the second original textbook of physics for universities in four parts written in Lithuanian. It was published approximately forty years after the first Lithuanian textbook of physics for higher schools Fizikospaskaitos (Lecturesonphysics) by V. Čepinskis. The terminology of Bendrojifizika and Fizikospaskaitos consists not only of pure terms of physics, but also of general terms and terms of physics related to other fields of physical and technological sciences. In Bendrojifizika terms are terminologized common words, word formations and international terms. Among the word formations the most frequent are derivatives with suffixes -imas/ -ymas, -umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, -tuvas, -alas and with endings -as and -is and compounds. Among the later more frequent are compounds with a verbal second element. Większość terminów międzynarodowych ma pochodzenie łacińskie lub greckie albo przeszła z łaciny lub greki za pośrednictwem języka angielskiego lub francuskiego. W obu podręcznikach, Bendroji fizika i Fizikos paskaitos, większość terminów stanowią złożone terminy dwulub trzywyrazowe, które można podzielić na kilka rodzin wyrazów według ich głównego elementu. W „Bendrojoje fizikoje” takich gniazd jest znacznie więcej niż w „Fizikos paskaitose”. Większość terminów złożonych z Bendroji fizika jest nadal używana. Świadczy to o tym, jak skuteczna była normalizacja przeprowadzona zarówno przez autora, jak i redaktora podręcznika. Wszystkie nazwiska zagranicznych naukowców, które stanowią elementy podrzędne terminów złożonych w Bendroji fizika, mają formy zaadaptowane z litewskimi końcówkami, zgodnie z ich przybliżoną wymową. Można stwierdzić, że zagraniczne nazwiska w języku nauki od połowy XX wieku mają formę zaadaptowaną zgodnie z wymową. Oszczędne stosowanie synonimów i wariantów terminów prostych lub złożonych pokazuje, że większość terminologii podręcznika Povilasa Brazdžiūnasa była już znormalizowana i stała się podstawą późniejszych terminograficznych publikacji z zakresu fizyki. Wpłynęło 2007-09-19 Angelė Kaulakienė, Instytut Języka Litewskiego, ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, E. paštas ter[email protected]