Profesoriaus Povilo Brazdžiūno „Bendrosios fizikos“ vadovėlio (1960–1965) terminija

Terminologia podręcznika „Bendrosios fizikos” profesora Povila Brazdžiūnasa (1960–1965) ANGELĖ KAULAKIENĖ Instytut Języka Litewskiego UWAGI WSTĘPNE 18 września 2007 roku minęło 110 lat od narodzin akademika, profesora Povila Brazdžiūnasa – pioniera nowoczesnej fizyki eksperymentalnej na Litwie. Był pierwszym uczniem prof. Vincasa Čepinskisa, na Uniwersytecie Litewskim przygotowywał pierwsze laboratoryjne ćwiczenia z fizyki, jako pierwszy napisał pracę dyplomową z fizyki i jako pierwszy spośród absolwentów tej uczelni wyjechał za granicę, by pogłębiać wiedzę z fizyki eksperymentalnej (Makariūnienė 1990: 6). Na Uniwersytecie w Zurychu uczęszczał na wykłady prof. Erwina Schrödingera, który właśnie opublikował znaczące prace z mechaniki falowej; podczas seminariów spotykał się z najwybitniejszymi fizykami XX wieku, wśród nich z Nilsem Bohrem (Šiuolaikinė fizika 1997: 280). Po ukończeniu studiów i uzyskaniu doktoratu z filozofii wrócił na Litwę i ponownie podjął pracę na Uniwersytecie Litewskim. Jego wybitną osobowość oraz wszechstronną działalność naukową i pedagogiczną omawia wiele publikacji wydanych na Litwie (Akademikas 1992; Blažienė 1987; Fizikos istorija 1988; LTE II 1977: 255; Makariūnienė 1990, 1994, 2001; MLTE I 1966: 262; Šenavičienė 1982; Šiuolaikinė fizika 1997). Doskonale rozumiejąc znaczenie nauki dla kultury narodu, P. Brazdžiūnas uważał, że jej rozwój wymaga naukowego języka litewskiego, a zwłaszcza terminologii. Zapewne nieprzypadkowo profesor opublikował aż trzy czwarte swoich prac w języku litewskim (Blažienė 1987). Przez całe życie interesował się normalizacją i ujednolicaniem litewskiej terminologii fizycznej. We wstępie do wydanego w 1958 r. Słownika terminów fizycznych (dalej – F) pisał: „Do wyrażania ścisłych pojęć potrzebna jest precyzyjna, ścisła i jednolicie stosowana terminologia. Obecnie jednak terminy używane przez fizyków naszej republiki nie mają takich cech: bardzo często na określenie jednego i tego samego pojęcia stosuje się dwa, a nawet trzy terminy, zdarzają się nieudane neologizmy, zwłaszcza w tłumaczonej popularnej literaturze fizycznej, niekiedy zmienia się już ustalone, zwyczajowe terminy itp. Dlatego terminologię fizyczną należy uporządkować – to sprawa ważna i pilna” (F 1958: 92 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos… 3). Pisał zarówno prace naukowe, jak i artykuły popularnonaukowe oraz podręczniki, kierując się ścisłymi, precyzyjnymi i jednolicie rozumianymi zasadami terminologicznymi. Wyraźnie widać to w przeznaczonym dla szkolnictwa wyższego podręczniku prof. P. Brazdžiūnasa Bendroji fizika, który ukazał się około czterdziestu lat po wydaniu pierwszego litewskiego podręcznika fizyki dla szkół wyższych – Wykładów z fizyki V. Čepinskisa. Podręcznik składa się z czterech części. Pierwsze trzy wydało Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, a czwartą – wydawnictwo „Mintis”. Objętość każdej części jest mniej więcej taka sama: cz. 1 Mechanika i fizyka molekularna, 1960, 416 s.; cz. 2 Elektryczność i elektromagnetyzm, 1961, 407 s.; cz. 3 Optyka, 1963, 359 s.; cz. 4 (bez tytułu), 1965, 438 s. Każda część została zrecenzowana przez specjalistów i spotkała się z pozytywną oceną; szczególnie podkreślano, że podręcznik napisano jasnym, dobrym i poprawnym językiem (Jonaitis 1962: 175; Puodžiukynas 1962: 37). Jak wskazuje Henrikas Horodničius, „Bendrosios fizikos, część IV, zamyka wielkie i bardzo potrzebne litewskim fizykom oraz przedstawicielom innych nauk ścisłych dzieło prof. P. Brazdžiūnasa. Po Wykładach z fizyki V. Čepinskisa, napisanych w pośpiechu, obarczonych licznymi niedociągnięciami metodycznymi i będących dziś rzadkością bibliograficzną, jest to pierwsze dzieło fizyczne o tak dużej objętości, napisane na jednakowo wysokim poziomie. Obejmuje wszystkie działy współczesnej fizyki, a co szczególnie rzuca się w oczy w ostatnim, IV tomie, zawiera także informacje o najnowszych osiągnięciach fizyki” (Horodničius 1967: 877). Wobec tak przychylnej oceny specjalistów warto przyjrzeć się terminologii prof. P. Brazdžiūnasa w Bendrosios fizikos i temu, czym różni się ona od terminologii Wykładów z fizyki V. Čepinskisa. Właśnie tym zagadnieniom poświęcony jest artykuł. 2. TERMINY PODRĘCZNIKA FIZYKA OGÓLNA. ICH BUDOWA I POCHODZENIE 2.1. Fizyka jest ściśle związana z elektroniką, elektrotechniką, radiotechniką, techniką i innymi naukami fizycznymi oraz technologicznymi, dlatego także w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa występują ogólne terminy tych nauk, np.: aplinka BF III 173, apvija BF II 314, audra BF II 164, dydis BF I 30, gardelė BF IV 379, geležis BF II 208, grandinė BF II 72, griaustinis BF II 143, inkaras BF II 318, įtampa BF II 145, judėjimas BF I 53, juosta BF II 347, kilpa BF II 58, krūvis BF III 35, laipsnis BF II 116, lęšis BF III 323, lydinys BF I 354, pėdsakas BF II 272, pluoštas BF II 271, priemaša BF II 103, sritis BF Terminologija | 2007 | 14 9 3 II 57, šerdìs BF II 190, takas BF II 272, tarpas BF II 150, vanduo BF I 131, vidurkis BF II 41, virpesys BF II 333, ženklas BF I 189 itd. Część terminów Fizyki ogólnej można znaleźć już w Keleivyje (1849–1880), Aušroje (1883–1886), Populariszkame rankvedyje fyzikos (1889), w Fizikoje K. Šakenisa (1920), w rękopiśmiennym podręczniku fizyki J. Končiusa (1919) oraz w słowniczku Terminai fizikos reikalams (1923–1924), a także w wykładach fizyki V. Čepinskisa (1923–1926). A zatem terminy takie przed drugą połową XX wieku miały już ponad 100 lat, a jeśli liczyć do dziś, to nawet 150-letnią tradycję użycia, np.: ašìs BF I 344, por. K 1851 25 981, PF 11, ŠF II 60, 726T2, FP I 93, aszis A 1884 5–6 209; aukštis BF I 134, por. ŠF I 88, augštis FP I 33, augsztis A 1884 5–6 167; būvis BF I 221, por. buvis A 1886 1 28; garai BF I 327, por. A 1884 5–6 171; kibirķštis BF II 145, por. K 1851 11 42–43, ŠF II 76, FP VII 114, kibirksztis A 1885 10–11 319; medžiaga BF II 42, por. KF 2, ŠF III 10–11, 108T, FP VII 13, medega A 1883 2 48, PF 3, medžgina KF 2; oras BF II 139, por. K 1850 6 24; saulė BF II 8, por. A 1886 6 177; spindulys BF III 35, por. K 1852 24 96, KF 159, ŠF III 14, 1417T, FP VI 6; srovė BF I 132, por. K 1851 11 43, A 1886 6 177, ŠF II 71, 544T, FP VI 7, srioė A 1885 10–11 319; stulpas BF II 7, por. K 1851 11 43; šiluma BF I 324, por. sziluma A 1883 6 173; šilima K 1851 11 42, KF 147, ŠF I 11, 1275T, FP III 3, szilima A 1884 5–6 171; šviesa BF III 71, por. PF 82, ŠF III 50, FP VI 6, szviesa A 1884 5–6 195; žaibas BF II 6, por. K 1856 27 107, PF 96, ŠF II 76, FP VII 122 itd. Do terminów o nieco krótszej tradycji użycia można zaliczyć następujące, np.: banga BF I 173, por. ŠF III 74, FP VI 113; branduolys BF IV 196, por. FP III 80; dalelė BF IV 196, por. PF 41, ŠF I 113, FP IV 34; darbas BF I 45, por. KF 160, ŠF III 91, 789T, FP VII 332; dėsnis BF I 364, por. FP I 25; dujos BF II 133, por. ŠF I 77, FP VII 385, duja KF 161; ypatybė BF II 62, por. PF 82, FP VII 263; jėga BF I 28, por. KF 39, ŠF I 24, 386T, FP II 48; kampas BF II 49, por. ŠF III 72, 1321T, FP I 87; kelias BF II 90, por. FP I 13; kiekis BF II 6, por. FP VII 34; kryptis BF II 13, por. FP I 9; krosnis BF II 87, por. FP VII 187; kūnas BF III 35, por. KF 157, ŠF III 35, 1377T, FP I 62; lankas BF II 149, por. ŠF II 51, FP VII 187; laukas BF II 6, por. ŠF II 56, FP VII 313; lygtis BF I 223, por. FP VI 55; paviršius BF III 130, por. ŠF II 17, 915T, FP VI 56; petys BF I 53, por. ŠF I 15, petis 1 Pierwsze liczby wskazują rok wydania Keleivio i Aušros, drugie — numer, a trzecie — stronę. 2 Liczba wskazuje numer terminu w słowniczku Terminai fizikos reikalams (dalej — T). 94 Angėlė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... FP I 64; plokštelė BF II 25, por. ŠF II 31, FP IV 39; plokštuma BF II 162, por. FP I 80; pusiausvyra BF I 99, por. 1028T, FP I 63, pusiausvyra ŠF I 40; reikšmė BF I 9, por. FP I 35; reiškinys BF II 5, por. FP I 3; rutulys BF II 25, por. ŠF III 90, FP I 66; santykis BF II 153, por. FP VI 58; skaičius BF IV 79, por. FP VII 421; sluoksnis BF II 245, por. ŠF III 69, sluoksnys PF 65, sluogsnis FP II 3; srautas BF III 22, por. sriautas FP VII 59; šaltinis BF II 6, por. FP VI 47; taisyklė BF II 102, por. FP VII 167; taškas BF III 35, por. FP IV 37; tinklas BF II 364, por. FP VII 192; vainikas BF II 146, por. FP VII 387; vamzdis BF II 267, por. FP VII 385; varža BF II 72, por. FP VII 167; versmė BF II 14, por. FP VI 7; vienetas BF I 30, por. FP I 12; žemė BF II 21, por. FP I 39; žiedas BF II 99, por. ŠF II 71, FP VII 283; žvakė BF III 22, por. FP VI 9 itd. 2.2. Pod względem budowy terminy Fizyki ogólnej, podobnie jak terminy każdej dziedziny nauki, są jednowyrazowe i złożone. Większość terminów jednowyrazowych stanowią terminologizowane proste wyrazy i derywaty języka litewskiego. Wśród derywatów przeważają formacje przyrostkowe i końcówkowe; jest też nieco formacji przedrostkowych oraz złożeń. 2.2.1. Wśród form pochodzących od czasowników przeważają rzeczowniki odczasownikowe, czyli nazwy czynności, tworzone za pomocą przyrostków –imas/–ymas, np.: apgręžimas BF IV 110, apsigręžimas BF IV 240, atsispindėjimas BF III 38, atsistūmimas BF II 5, atskaitymas BF I 40, didinimas BF III 44, dvejinimasis BF II 347, irimas BF II 145, išbarstymas BF III 206, išlaisvinimas BF III 244, išplitimas BF III 126, išsigimimas BF I 297, išsilaikymas BF I 49, išsiplėtimas BF II 143, išspaudimas BF II 5, jungimas BF II 306, kritimas BF II 151, lūžimas BF I 186, pasikeitimas BF II 98, pasiskirstymas BF I 293, pasisukimas BF I 193, pasukimas BF I 349, pasvirimas BF II 162, pernešimas BF II 101, pramušimas BF II 108, praretinimas BF II 155, praskaidrinimas BF III 124, prisotinimas BF I 332, regėjimas BF III 95, skaldymas BF IV 193, skilimas BF II 115, spinduliavimas BF IV 269, srovenimas BF II 330, stingimas BF I 337, sutankėjimas BF II 23, sutrikimas BF II 7, švytėjimas BF II 146, telkimasis BF II 111, virtimas BF II 98 itd. Część derywatów z tymi samymi przyrostkami –imas/–ymas można znaleźć także w wykładach fizyki V. Čepinskisa (Kaulakienė 2006: 80–81). Niektóre derywaty na –imas, które nabrały bardziej konkretnego znaczenia, zarówno w wykładach fizyki V. Čepinskisa, jak i w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa, można uznać za nazwy rezultatu czynności, np.: apsireiškimas „zjawisko”: „Przedmiotem i zadaniem dzisiejszej fizyki jest badanie tych apsireiškimų przyrody, których prze- Terminologija | 2007 | 14 95 kiantis kūnų sudėtis, arba jųjų medžiaga, visiškai nesimaino“ FP I 4; įlinkimas „įlinkis“: „Šešėlių susidarymas įrodo tą, kad šviesa sklinda tiesiomis linijomis, be jokių įlinkimų“ FP VI 4; įtempimas „įtampa“: „Vadinasi, elek-triškai įtempimas veikia tik mediume ir baigiasi ant laidininko paviršiaus“ FP VII 55; prisotinimas „sotis“: „Ji vadinama prisotinimo kreive“ BF I 332; slėgimas „slėgis“: „Tie papildomi slėgimai vadinami garso, arba akustiniu slėgimu“ BF I 193; virtimas „virsmas“: „1-mos rūšies faziniais virtimais laikome tokius <...>“ BF I 330; p-n perėjimas „sandūra“: „Taigi p-n perėjimas perskiria šviesos sukurtus elektronus ir skyles <...>“ BF III 255. Termin przejście zarówno w Fizyce ogólnej, jak i ogólnie w ówczesnych publikacjach fizycznych oznaczał określony rodzaj kontaktu w obwodzie prądu elektrycznego, powstający przy połączeniu dwóch materiałów, a także zmianę stanu elektronu (lub pozytonu), na przykład podczas pochłaniania lub emisji światła, oraz określoną zmianę materii lub energii. A zatem tym samym terminem określano kilka różnych zjawisk. Z punktu widzenia terminologii taki wieloznaczny termin utrudnia zrozumienie pojęcia; z drugiej strony niedyferencjonowane użycie terminu utrudnia także komunikację między specjalistami. Dlatego w FTŽ zrezygnowano z terminu przejście, a wymienione pojęcia nazwano polskimi terminami: złącze (asymetryczne, głębokie, półprzewodnikowe, pn, liniowe, rozciągane itp.), skok (wsteczny, jądrowy, wielokwantowy, elektronu, jednomodalny itp.), przemiana (jądra, energii, fazowa, samorzutna itp.) (Kaulakienė 1982: 41–42). Nieco mniejsze grupy derywatów sufiksalnych tworzą nazwy rezultatów czynności utworzone za pomocą sufiksów -inys, -tis, np.: złożenie BF II 157, stop BF I 354, zjawisko BF IV 409, rozwiązanie BF I 159, obrót BF I 59, pocisk BF I 139; pchnięcie BF II 144, skład BF II 106, poślizg BF I 111, tarcie BF I 104 itd.; nazwy narzędzi lub środków służących do wykonywania czynności, utworzone za pomocą sufiksów -iklis, -yklė, -uoklis, -uoklė, -tuvas, np.: palnik BF I 142, odbiornik BF II 60, mieszalnik BF II 349, wskaźnik BF II 93, licznik BF IV 212, rozpuszczalnik BF I 337, silnik BF I 302; waga BF I 310; sprężyna BF I 95; powielacz BF II 254, wzmacniacz dźwięku BF IV 215, przyspieszacz BF IV 217, odbiornik BF I 209, prostownik BF II 244, rozpylacz BF I 137, nadajnik BF II 344, wzmacniacz BF IV 420; nazwy wykonawców i nosicieli cech czasownikowych, utworzone za pomocą sufiksów -ėjas, -tojas, np.: [ładunku] nośnik BF II 47, [masowy] promiennik BF II 348: „Wstrzykiwanie nośników ładunku mniejszościowych z metalu do półprzewodnika wykorzystano do wzmacniania sygnałów” BF IV 14; „Długość fal wypromieniowanych przez promiennik masowy wahała się między 96 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... 50–0,082 mm” BF II 349. Jak wynika z kontekstu, terminy te nazywają określone przedmioty. Później zaproponowano ich trafne odpowiedniki kruvininkas (Klimavičius 2005: 210–214) i spinduolis, które fizycy stosują do dziś, por. FTŽ i RTŽ. 2.2.2. Wśród derywatów sufiksalnych utworzonych od rzeczowników i imiesłowów przeważają nazwy cech z sufiksem -umas, np.: odwracalność BF III 36, oświetlenie BF III 23, opływowość BF I 150, odporność BF I 107, wieloaspektowość BF IV 106, częstotliwość BF IV 74, plamistość BF II 164, moc BF I 47, efektowność BF II 193, czułość BF II 107, ruchliwość BF II 117, twardość BF I 108, lepkość BF I 139, krzywizna BF I 24, przewodność BF II 105, równość BF IV 241, wydajność BF III 33, nieokreśloność BF IV 173, niejednorodność BF IV 239, zdolność BF III 294, przepuszczalność BF II 199, jasność BF III 24, ściśliwość BF I 114, stromość BF II 275, siła BF I 86, świetlistość BF III 96, pojemność BF II 131 itd. Część z nich pokrywa się z derywatami sufiksalnymi na -umas występującymi w Wykładach z fizyki V. Čepinskiego (Kaulakienė 2006: 81). Jak widać na przykładach, z nielicznymi wyjątkami większość derywatów z sufiksem -umas w Fizyce ogólnej utworzono od przymiotników o prostym i nieskomplikowanym słowotwórczo temacie. W Fizyce ogólnej można też znaleźć po jednym czy dwóch terminach utworzonych od rzeczowników za pomocą sufiksów -ininkas i -ynas, występujących już we wcześniejszych publikacjach fizycznych, np.: przewodnik BF II 24, opornik BF II 73. Najliczniejszą grupę stanowią zapewne deminutywy utworzone od rzeczowników, mające znaczenie specjalistyczne lub przenośne. Oto deminutywy znalezione w części II Fizyki ogólnej: wiersz BF II 18, kratka BF II 103, pasek BF II 34, korek BF II 9, pętelka BF II 176, pałąk BF II 37, listek BF II 9, klatka BF II 111, przegródka BF II 123, płytka BF II 25, wskazówka BF II 5, kuleczka BF II 26, niteczka BF II 86, dziurka BF II 25, słupek BF II 9, szczoteczka BF II 65, szczelina BF II 336, mostek BF II 82, siateczka BF II 25, lusterko BF II 176, bączek BF II 197, zajączek BF II 176, pierścionek BF II 69 itd. Oczywiście deminutywów byłoby nie mniej także w innych częściach tego podręcznika. Można zapewne wnioskować, że ówczesny język naukowy skłaniał się ku nazywaniu małych przedmiotów terminami deminutywnymi i nadawaniu im znaczenia specjalistycznego, a nawet przenośnego. 2.2.3. Większość derywatów paradygmatycznych utworzonych od czasowników o zakończeniu -a, np.: wyłania się BF I 174, napięcie BF II 145, odłamek BF II 36, zmiana BF I 355, domieszka BF II 103, oddziaływanie BF II 7, a także zakończonych na –is, –ys, np.: obieg BF I 82, stan BF I 216, wyświecenie BF IV 419, odległość BF II 13, przekrój BF I 313, Terminologija | 2007 | 14 97 pokrypis BF IV 239, poslinkis BF II 41, pošvytis BF IV 418, ryšys BF II 13, smūgis BF II 142 itd., nazywają rezultat działania. 2.2.4. Derywaty sufiksalne utworzone od rzeczowników z końcówką -is, np.: wysokość BF I 134, wielkość BF II 156, długość BF I 175, można znaleźć również w podręczniku V. Čepinskisa Wykładów z fizyki (Kaulakienė 2006: 82). 2.2.5. Wśród częściej spotykanych złożeń w podręczniku P. Brazdžiūnasa można wymienić: garsakalbis BF II 343, gretasienis BF II 18, laikrodis BF II 64, pusamžis BF IV 188, pusašė BF I 81, pusbangė BF IV 384, pusiaušvyra BF I 99, puslaidininkis BF I 357, pusšešėlis BF III 36, skerspjūvis BF I 138, tarpmazgis BF II 103, vandentiekis BF I 138, žaibolaidis BF II 68, žemėlapis BF II 162 itd. 2.3. Oprócz jednowyrazowych terminów litewskich kolejną warstwę terminologii fizyki ogólnej stanowią terminy międzynarodowe i hybrydy. Większość międzynarodowych terminów jednowyrazowych ma pochodzenie łacińskie i greckie, np.: absorbcija BF IV 384 (łac. absorb tio „wchłanianie”), akumuliatorius BF II 132 (łac. accumulator „zbieracz”), anodas BF II 268 (gr. anodos „droga w górę”), anizotropija BF I 343 (gr. anisos „nierówny” + gr. tropos „kierunek; właściwość”), deformacija BF I 106 (łac. deformatio „zmiana kształtu”), dispersija BF III 198 (łac. dispersio „rozproszenie”), efektas BF II 110 (łac. effectus „oddziaływanie; wynik”), emisija BF III 295 (łac. emissio „wypromieniowanie”), fononas BF IV 385 (gr. phōné „dźwięk”), generatorius BF II 66 (łac. generator „wytwórca”), indikatorius BF II 60 (łac. indicator „wskazówka”), katodas BF II 114 (gr. kathodos „droga w dół”), metodas BF II 236 (gr. methodos „droga badania”), momentas BF II 53 (łac. momentum < moveo „poruszam”), neutronas BF II 8 (łac. neutrum „żaden z dwóch”), protonas BF II 8 (gr. prōtos „pierwszy”), rotacija BF IV 352 (łac. rotatio „obracanie się”), sistema BF I 329 (gr. systēma „struktura”), struktūra BF IV 49 (łac. structura), teorija BF II 106 (gr. theōria „badanie”), termodinamika BF I 279 (gr. thermos „ciepły” + gr. dynamikos „siły”), vektorius BF I 30 (łac. vector „niosący”) itd. Zaledwie kilkanaście terminów międzynarodowych pochodzi bezpośrednio lub za pośrednictwem innych języków z angielskiego, np.: strimeris BF II 144 (ang. stream „płynąć”), trekas BF II 272 (ang. track „ślad”) itd.; albo z angielskiego, ale o pochodzeniu łacińskim, np.: impedansas BF II 291 (ang. impedance < łac. impedio „przeszkadzam”), kohereris BF II 337 (ang. coherer < łac. cohaerere); z francuskiego, np.: barjeras BF II 249 (fr. barrière), biuretė BF II 114 (fr. burette), izoliatorius BF II 24 (fr. isolateur), kontūras BF II 333 (fr. contour), relė BF II 208 (fr. relais), lub o pochodzeniu łacińskim albo greckim — za pośrednictwem francuskiego 98 Angėlė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... języka, np.: kondensatorius BF II 30 (fr. condensateur < łac. condenco „zagęszczam”), poliarizacija BF III 168 (fr. polarisation < gr. polos „biegun”), rezonansas BF I 164 (fr. résonance < łac. resonans „rozbrzmiewam”), statistika BF IV 205 (fr. statistique < łac. status „stan”); z niemieckiego lub niderlandzkiego, np.: dreifas BF II 94 (niderl. drifen „pędzić”), droselis BF II 293 (niem. drosseln „tłumić”), konduktansas BF II 293 (niem. Konduktanz), lempa BF II 273 (niem. Lampe) itd. Kai kuriuos P. Brazdžiūno vadovėlio Bendroji fizika tarptautinius terminus, išlikusius iki šių dienų, galima rasti jau ankstesniuose fizikos leidiniuose, pvz.: centras BF I 41, plg. ŠF I 40, FP I 87; dina BF I 30, plg. F III 84, FP I 56; elektra BF II 8, plg. A 1883 8–10 281, PF 94, F II 29, FP VII 385; elektrolitas BF II 117, plg. F II 44, FP VII 204; energija BF IV 388, plg. F III 91, FP I 56; fizika BF I 7, plg. F I 3, FP I Prakalba, kvizika A 1884 1–3 35; gramas BF I 30, plg. F I 3, FP I 11; konstanta BF II 41, plg. FP VII 82; linija BF II 160, plg. PF 5, FP VI 3; magnetas BF II 157, plg. K 1851 11 42, F II 11, FP VII 3, magnasas A 1885 10–11 319; magnetizmas BF II 200, plg. FP VII 3, magnetismas A 1886 6 170, magnetystė K 1851 12 46; masė BF IV 25, plg. ŠF III 84, FP I 24; mašina BF I 100, plg. FP I 61, maszina A 1884 5–6 168, maszyna A 1885 9 288; materija BF II 13, plg. A 1886 5 140, FP VII 385; mechanika BF I 13, plg. FP I 69, mekanika ŠF III 84, mēkanika A 1883 7 207; motoras BF II 306, plg. ŠF II 75, FP VII 313; pol(i)us BF II 138, plg. A 1885 10–11 320, ŠF II 6, polis A 1884 5–6 209, FP VII 249; spektras BF III 125, plg. PF 89, ŠF II 6, FP VII 3 ir kt. Wynika z tego, że wspomniane terminy międzynarodowe są od dawna stosowane w litewskiej terminologii fizycznej – niektóre od 120–150 lat. Ponadto w fizyce ogólnej utrwaliła się dziś typowa, niebudząca wątpliwości forma fonetyczna lub morfologiczna części z nich, np.: amplituda BF I 173, anion BF II 115, bateria BF II 138, cylinder BF II 171, formuła BF I 129, gramocząsteczka BF I 220, hipoteza BF I 7, jon BF II 110, cząsteczka BF IV 26, osmoza BF I 337, skala BF I 223 itd. Do nazwania krzywych o jednakowej wartości P. Brazdžiūnas wybrał następującą formę morfologiczną: izodynamika (krzywa jednakowej siły), izogona (krzywa jednakowego odchylenia), izoklina (krzywa jednakowego nachylenia) BF II 164, por. także izobara, izochora, izogona, izoklina, izoterma, izotropa F 1958: 38–39, które po kilkunastu latach zastąpiono formami: izobara, izobata, izochora, izochromata, izochrona, izodynamika, izogona, izotacha, izoterma FTŽ 1979. Jednak w nowo opracowanym Słowniku terminów fizycznych (2007) ponownie powrócono do formy morfologicznej nazw tych krzywych podanej w podręczniku P. Brazdžiūnasa. Terminologija | 2007 | 14 99 W podręczniku „Fizyka ogólna” stosuje się terminy hybrydowe, utworzone z elementów i afiksów różnego pochodzenia. Można wymienić następujące przykłady: 1) międzynarodowy wyraz podstawowy i litewski afiks, dokładniej przyrostek -imas, np.: autofazavimas BF IV 218 (: autofazavo), įelektrinimas BF II 5 (: įelektri-no), išsielektrinimas BF II 7 (: išsielektrino), persielektrinimas BF II 141 (: per-sielektrino), įmagnetėjimas BF II 190 (: įmagnetėjo), įmagnetinimas BF II 202 (: įmagnetino), jonizavimas BF IV 210 (: jonizavo); -umas, np.: elastingumas BF I 115 (: elastingas), intensyvumas BF IV 366 (: intensyvus), koherentiš-kumas BF III 106 (: koherentiškas), multipletumas BF IV 107 (: multipletus), poliarizuojamumas BF III 174 (: poliarizuojamas), proporcingumas BF I 107 (: proporcingas), radioaktyvumas BF IV 195 (: radioaktyvus), reliatyvumas BF III 286 (: reliatyvus), stabilumas BF IV 258 (: stabilus) itd.; 2) litewski wyraz podstawowy i element międzynarodowy, np.: ampervalanda BF II 71, ampervija BF II 185, antidalelė BF IV 200, antimagzis BF I 174, an-timedžiaga BF IV 336, bilėšis BF III 109, elektrovara BF II 90, fotodaugintu-vas BF II 255, fotolaidumas BF III 248, fotoplokštelė BF IV 206, fotosluoksnis BF IV 208, fotosrovė BF III 240, fotovarža BF III 248, hiperbranduolys BF IV 330, kilovatvalanda BF II 86, magnetovara BF II 183, ortovandenilis BF IV 367, paravandenilis BF IV 367, piezoašis BF II 63, piezogarsikal-bis BF II 60, superlaidininkis BF II 98, superlaidumas BF II 97, supertakumas BF II 100, termoelektrovara BF II 256, termokryžius BF II 258, ultragarsas BF I 207 itd. Wśród tak utworzonych terminów jest również kilka przymiotników lub imiesłowów, pełniących funkcję podrzędnych członów terminów złożonych, np.: antiužtveriamasis [warstwa] BF II 245, autosvyruojanti [układ] BF I 170, elektroneigiamos [gazy] BF I 217, hipersmulkioji [struktura] BF IV 139, ultraprarė­tintas [stan] BF I 257, ul-tratrumpoji [fala radiowa] BF II 348 itd. 2.4. W podręczniku jest chyba najwięcej terminów złożonych – dwu- i trójwyrazowych. Według członu głównego mogą one tworzyć określone gniazda i podgniazda, np.: oś: o. elektryczna BF II 10, o. pochyła BF II 36, o. magnetyczna BF II 158, o. niepolarna BF II 61, o. optyczna BF II 61, o. polarna BF II 61, o. ferroelektryczna BF II 57; fala: f. sprężysta BF II 63, f. elektromagnetyczna BF II 331, f. elektronowa BF III 315, f. fazowa BF III 313, f. podłużna BF I 175, emitowana fala radiowa BF II 345, f. koherentna BF III 107, mikrofala radiowa BF II 358, niegasnąca fala radiowa BF II 340, f. płaska BF I 183, f. radiowa BF III 19, f. sferyczna BF I 100 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... 183, f. poprzeczna BF I 175, f. rozchodząca się BF I 173, f. uderzeniowa BF I 150, f. stojąca BF I 181, ale f. stacjonarna BF III 127, stojąca fala elektromagnetyczna BF II 336, f. świetlna BF III 128, f. ultradźwiękowa BF II 63, ultrakrótka fala radiowa BF II 348; prawo: p. Ampera BF II 172, uogólnione p. Coulomba BF II 54, p. Biota-Savarta BF II 168, p. indukcji elektromagnetycznej BF II 6, p. Faradaya BF II 120, p. elektrolizy Faradaya BF II 110, p. indukcji Faradaya BF II 324, p. rozkładu Fermiego BF II 91, p. Keplera BF II 12, p. Curie BF II 194, klasyczne p. rozkładu (Maxwella) BF II 91, p. Coulomba BF II 11, p. Lenza BF II 226, p. rozkładu Maxwella BF II 91, p. Ohma BF II 109, p. rozcieńczania BF II 117, p. Polla BF II 108; energia: e. aktywacji BF II 109, e. atomowa BF I 48, e. chemiczna BF I 48, e. elektryczna BF I 48, e. pola elektrycznego BF II 34, e. elektrokinetyczna BF II 230, e. elektromagnetyczna BF I 48, e. kinetyczna elektronu BF II 142, e. prądu elektrycznego BF II 85, e. naelektryzowanego przewodnika BF II 34, e. jonizacji BF II 142, e. aktywacji jonów BF II 110, e. kinetyczna BF I 46, e. swobodna BF I 297, e. magnetyczna BF I 48, e. mechaniczna BF I 48, e. zerowa BF I 361, e. powierzchniowa BF I 308, e. potencjalna BF I 47, e. bariery potencjału BF II 249, e. wiązania BF I 359, e. promieniowania BF I 48, e. zgromadzona BF II 34, e. związana BF I 297, e. wzbudzenia BF II 106, e. cieplna BF I 48; prędkość: pr. elektronów BF II 142, pr. kątowa BF I 26, pr. cząstek katodowych BF II 153, pr. krytyczna BF II 187, pr. chwilowa BF I 20, pr. stała BF II 139, pr. relatywistyczna BF I 36, pr. światła BF II 187, pr. unosząca BF I 36, pr. średnia BF I 20; siła: s. atomowa BF II 42, s. odpychania BF II 158, s. elektryczna BF II 13, s. elektrostatyczna BF II 117, s. elektromotoryczna BF II 79, s. grawitacji BF II 12, s. bezwładności BF II 89, zmienna siła ponderomotoryczna BF II 177, s. kierująca BF II 43, s. kulombowska BF II 13, ale siła odpychania Coulomba BF II 24, s. magnetomotoryczna BF II 183, s. cząsteczek BF II 42, s. ponderomotoryczna BF II 173, s. międzycząsteczkowa BF II 133, s. termoelektromotoryczna BF II 256, s. przyciągania BF II 158, s. wartościowości BF II 117; kryształ: k. dielektryczny BF II 110, k. dwuosiowy BF I 344, k. jonowy BF II 42, k. molekularny BF I 357, k. ferroelektryczny BF II 57, k. ciekły BF I 344, k. walencyjny BF I 357, k. jednoosiowy BF I 344; ładunek: ł. elektryczny BF II 8: ładunek elektryczny cząstki BF II 40, elementarny ładunek elektryczny BF II 38, przestrzenny ładunek elektryczny³ BF II 9, ładunek elektryczny indukowany BF II 27, pa- 3 W tym i innych terminach złożonych, których członem głównym jest termin ładunek lub prąd (zob. dalej), człon podrzędny Terminologija | 2007 | 14 101 ładunek elektryczny powierzchniowy BF II 10, ładunek elektryczny właściwy BF II 89, ładunek elektryczny związany BF II 45, ładunek elektryczny punktowy BF II 9, ładunek elektryczny objętościowy BF II 71, ładunek indukowany BF II 26, ładunek ujemny dipola BF II 55, ładunek powierzchniowy BF II 45, ładunek dodatni dipola BF II 55, ale dodatni ładunek przestrzenny BF II 144; przewodnictwo: przewodnictwo defektowe BF II 105, przewodnictwo elektryczne gazów BF II 133, przewodnictwo elektryczne BF II 72, przewodnictwo elektronowe BF IV 389, wyładowanie niesamoistne w gazie BF II 135, przewodnictwo powietrza BF II 68, przewodnictwo domieszkowe półprzewodnika BF II 104, przewodnictwo własne półprzewodnika BF II 104, przewodnictwo dziurowe BF IV 389, przewodnictwo właściwe BF II 73, przewodnictwo cieplne BF II 101; pole: pole elektryczne BF II 6, pole sił elektrycznych BF II 13, pole elektromagnetyczne BF II 324, krytyczne pole magnetyczne BF II 210, pole magnetyczne BF II 6, pole sił magnetycznych BF II 159, niszczące pole elektryczne BF II 59, polaryzujące pole zewnętrzne BF II 27, pole potencjalne BF II 22, pole sił solenoidalnych BF II 183, wirujące pole magnetyczne BF II 307, bezwirowe pole wirowe BF II 183, wirowe pole elektryczne BF II 325, jednorodne pole magnetyczne BF II 99, ziemskie pole elektryczne BF II 66, ziemskie pole magnetyczne BF II 162; promieniowanie: promieniowanie elektronowe BF II 106, promieniowanie gamma BF II 106, promieniowanie kanałowe BF II 154, promieniowanie katodowe BF II 153, promieniowanie kosmiczne BF II 135, promieniowanie neutronowe BF II 106, promieniowanie rentgenowskie BF II 153, twarde promieniowanie rentgenowskie BF II 155, miękkie promieniowanie rentgenowskie BF II 155, promieniowanie świetlne BF III 35; prąd: prąd bezpojemnościowy BF II 301, prąd wirowy BF II 229, prąd elektryczny BF II 70: dwufazowy prąd elektryczny BF II 304, prąd Foucaulta BF II 232, prąd ładowania BF II 131, prąd rozładowania BF II 131, prąd przemienny BF II 286, prąd konwekcyjny BF II 170, prąd kwazistacjonarny BF II 287, prąd molekularny BF II 159, prąd stały BF II 69, prąd nieustalony BF II 286, prąd przesunięcia BF II 325, prąd ustalony BF II 286, prąd trójfazowy BF II 305; prąd cieczy idealnych BF I 132, prąd jonizacji BF II 135, prąd koncentracyjny BF I 346, prąd konwekcji BF II 68, prąd przewodzenia BF II 325, prąd laminarny BF I 131, prąd nasycenia jonizacji BF II 138, prąd cieczy BF I 131, prąd ustalony BF I 132, prąd stojącego powietrza BF II 68, prąd turbulentny BF I 131 i in. Terminów szczegółowych u P. Brazdžiūnasa w Bendrosios fizikos jest znacznie więcej niż u V. Čepinskiego w Fizikos paskaitomis. Ponadto część zarówno terminów nadrzędnych, jak i szczegółowych, użytych w obu podręcznikach na określenie tych samych pojęć, różni się, np.: Człon elektra wydaje się zbędny, por. FTŽ: ładunek przestrzenny, ładunek właściwy, ładunek punktowy, ładunek objętościowy; prąd dwufazowy, prąd Foucaulta, prąd przemienny, prąd konwekcyjny, prąd kwazistacjonarny, prąd nieustalony, prąd stały, prąd ustalony. 102 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... fala: fala poprzeczna BF I 175 i fala poprzeczna FP I 56; stan BF I 221 i stan FP VII 206; element: element stężeniowy BF II 123 i element stężenia FP VII 223; energia: energia chemiczna BF I 48 i energia chemii FP I 60, energia elektryczna BF I 48 i energia elektryczności FP I 60, energia potencjalna BF I 47 i energia potencjalna FP I 59, energia cieplna BF I 48 i energia ciepła FP I 60; prędkość BF I 26: prędkość kątowa BF I 26, prędkość jednostajna BF I 19–20, prędkość średnia BF I 26 i szybkość FP I 85: prędkość kątowa FP I 85, prędkość jednostajna FP I 52, prędkość średnia FP I 17; siła: siła elektromotoryczna BF II 79 i siła elektromotoryczna FP VII 167, siła tarcia BF I 103 i siła tarcia, siła trąca FP I 27; zjawisko BF II 6: zjawisko piezoelektryczne BF II 61 i fenomen FP VII 1: fenomen piezoelektryczny FP VII 118; prąd: dwufazowy prąd elektryczny BF II 304 i prąd dwufazowy FP VII 334, trójfazowy prąd elektryczny BF II 305 i prąd trójfazowy FP VII 334; wahadło BF I 95 i wahadło FP I 90 i in. Istnieje jednak wiele terminów rodzajowych wspólnych dla obu podręczników (Kaulakienė 2006: 87). Świadczy to o tym, że część ówczesnych terminów fizycznych była już ustalona. Szczególnie wiele zachowanych do dziś terminów z podręcznika Fizyki ogólnej, por.: oś elektryczna, magnetyczna, optyczna; fala elektromagnetyczna, elektroniczna, podłużna, płaska4 (FTŽ płaska), radiowa, sferyczna, poprzeczna, rozchodząca się (FTŽ rozchodząca się), świetlna, ultradźwiękowa; prawo Ampera, Bio-Savarta (FTŽ Bio i Savarta), indukcji Faradaya, Keplera, Curie, Coulomba, Ohma; energia aktywacji, atomowa, chemiczna, pola elektrycznego, elektrokinetyczna, elektromagnetyczna, kinetyczna, swobodna, pola magnetycznego, zerowa, wiązania, promieniowania, zgromadzona (FTŽ zgromadzona), związana, wzbudzenia, cieplna; prędkość kątowa, chwilowa, stała (FTŽ stała), światła, średnia; siła atomowa, elektryczna, elektrostatyczna, elektromotoryczna, grawitacji, bezwładności, magnetomotoryczna, ponderomotoryczna, międzycząsteczkowa, termoelektromotoryczna, przyciągania; kryształ dwójłomny, jonowy, molekularny, ferroelektryczny, ciekły; ładunek elektryczny, elementarny (FTŽ elementarny) elektryczności, indukowany (FTŽ indukowany) elektryczności, związany ładunek elektryczny; przewodnictwo elektryczne, elektronowe, samoistne półprzewodnika, dziurowe, właściwe; 4W większości fizyki ogólnej człony podrzędne złożonych terminów, utworzone od przymiotników lub imiesłowów, występują w formach nieokreślonych. Terminologija | 2007 | 14 1 0 3 pole elektryczne, elektromagnetyczne, magnetyczne, potencjalne, solenoidalne; promienie gamma, kanałowe, katodowe, twarde promieniowanie rentgenowskie (FTŽ Rentgeno), miękkie promieniowanie rentgenowskie (FTŽ Rentgeno), promieniowanie rentgenowskie (FTŽ Rentgeno), promienie kosmiczne itp. Tak duża liczba terminów używanych dotychczas w podręczniku Fizyki ogólnej świadczy o znacznej pracy normalizacyjnej wykonanej zarówno przez autora podręcznika, jak i redaktorów. Tylko nieliczne, zapewne w opinii autora wątpliwe, złożone terminy dwu- lub trzywyrazowe zapisywane są w cudzysłowie, np.: „ilość magnetyzmu” BF II 157, model „punktu materialnego” BF II 91, siła „tarcia” BF II 89, choć niektóre z nich są używane do dziś: punkt materialny, siła tarcia (FTŽ). W podręczniku występują również złożone terminy cztero-, a nawet pięciowyrazowe, które najczęściej są tytułami podrozdziałów lub zostały w tekście wyróżnione kursywą, np.: składowa5: składowa natężenia pola elektrycznego BF II 18; energia: energia magnetyczna prądów elektrycznych BF II 231; generator: generator magnetronowy fal ultrakrótkich BF II 352, generator niegasnących fal radiowych BF II 340, generator hamującego pola elektrycznego BF II 349, generator wirującego prądu elektrycznego BF II 318, generator fal radiowych ultrakrótkich BF II 348; prędkość: prędkość kątowa ruchu elektronu BF II 195; bezwładność: bezwładność nośników ładunków elektrycznych BF II 90; siła: siła wzajemnego oddziaływania biegunów magnetycznych BF II 157, siły ponderomotoryczne pola magnetycznego BF II 172; współczynnik: współczynnik tarcia wewnętrznego gazów BF II 41, współczynnik rozszerzalności gazów doskonałych BF II 96, temperaturowy współczynnik oporu metali BF II 95, współczynnik absorpcji promieni rentgenowskich BF II 156, właściwy współczynnik polaryzacji elektrycznej BF II 53; ładunek: ładunek elektryczny przeciwnego znaku BF II 35; przewodnictwo: samoistne przewodnictwo elektryczne gazów BF II 133, ale niesamoistne przewodnictwo elektryczne gazów BF II 133; układ: absolutny układ magnetycznych jednostek Gaussa BF II 160, absolutny praktyczny układ jednostek MKSA BF II 188; promieniowanie: promieniowanie radioaktywne źródeł wodnych BF II 135; prąd: prąd elektryczny o częstotliwości akustycznej BF II 177, sinusoidalny zmienny prąd elektryczny BF II 287, trójfazowy zmienny prąd elektryczny BF II 304; pojemność: pojemność elektryczna kuli ziemskiej BF II 31; 5Terminów tego rodzaju, utworzonych z imiesłowów lub przymiotników rzeczownikowych, w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa jest kilka, np.: wypadkowa: wypadkowa składowych BF II 225, wypadkowa sił przyciągania BF II 308; składowa: składowa pozioma BF II 49, składowa styczna BF II 149, składowa momentu magnetycznego BF II 198, składowa normalna BF II 46, składowa prostopadła BF II 49; wielokrotność: wielokrotność ładunku elementarnego BF II 40; styczna: styczna do okręgu BF II 90. 104 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... gęstość: gęstość energii pola elektrycznego BF II 35; opór: opór obwodu prądu zmiennego BF II 288; jednostka: jednostka natężenia bieguna magnetycznego BF II 158; przemiana: przemiana fazowa drugiego rodzaju BF II 98, przemiana fazowa pierwszego rodzaju BF II 98. Niektóre złożone terminy trzy- lub czterowyrazowe mają dość nietypowy szyk wyrazów, np.: przewodnictwo elektryczne gazów BF II 133, polaryzacja elektrolityczna elektrod BF II 119, energia kinetyczna elektronu BF II 142, swobodna droga elektronów BF II 90, dyskretna struktura elektryczności BF II 38, energia magnetyczna prądów elektrycznych BF II 230, moment magnetyczny gramatomu BF II 193, swobodna droga jonów BF II 135, emisja termoelektronowa katody BF II 148, polaryzacja elektryczna przewodników BF II 27, polaryzacja dielektryczna materiału BF II 43, temperaturowy współczynnik oporu metali BF II 95, rezonans elektryczny prądu BF II 295, temperaturowy współczynnik oporu BF II 96 itp. Spośród nielicznych złożonych terminów złożonych wymienić można następujące: elektroda–kolektor BF II 253, elektroda–siatka BF II 274, kropla–cząstka BF II 39, solenoid–toroid BF II 168, źródło–wzorzec BF III 21 itp. 3. SYNONIMICZNE I WARIANTYWNE WYRAŻENIA TERMINÓW FIZYKI OGÓLNEJ W podręczniku „Fizyka ogólna” P. Brazdžiūnasa, w porównaniu z podręcznikiem „Wykłady z fizyki” V. Čepinskisa, przypadków synonimicznego i wariantywnego użycia terminów jest bardzo niewiele. 3.1. Występuje po kilka synonimicznych terminów jednowyrazowych połączonych spójnikiem rozłącznym lub, przed którym przecinek może być postawiony lub nie, albo jeden z synonimicznych terminów jednowyrazowych podaje się w nawiasie, np.: wielokrotność, lub multipletowość BF IV 106, defekt, lub odbiornik BF II 103, dielektryk, lub izolator BF II 24, emulsja lub zawiesina BF I 333, kulomb, lub amperosekunda BF II 12, spin, lub obrót własny BF II 204, obrót, lub rotacja BF I 243, opornik suwakowy, lub reostat BF II 76, watosekunda lub kilowatogodzina BF II 85; masa (lub ciężar) BF I 44, ale masy lub środek ciężkości BF I 41, bicie (pulsacja) BF I 179, sprzężenie (kohezja) BF I 216. Nieco pojęć nazwano terminem złożonym i jednowyrazowym albo dwoma lub kilkoma terminami złożonymi o tym samym znaczeniu. Takie synonimiczne terminy łączy się również spójnikiem rozłącznym lub, lub jeden z nich podaje się w nawiasie, np.: lampa dwuelektrodowa, lub dioda BF II 273, rozpraszanie dźwięku, lub dyspersja BF I 201, namagnesowanie, lub Terminologija | 2007 | 14 105 polaryzacja magnetyczna BF II 190, reaktancja indukcyjna, czyli indukcyjność BF II 293, rekombinacja jonów, czyli molizacja BF II 116, lecz molizacji, czyli współczynnik rekombinacji BF II 116, pierwsza anoda, czyli elektroda przyspieszająca BF II 268, współczynnik samoindukcji, czyli samoindukcja BF II 229, reaktancja pojemnościowa, czyli konduktancja BF II 293, drgający dipol elektryczny, czyli oscylator BF II 334; wielokrotny termin (multiple) BF IV 108 i in. 3.2. Nieco więcej jest terminów złożonych, które różnią się synonimicznymi członami pobocznymi. Takie terminy łączy spójnik albo, albo jeden z nich podano w nawiasie, np.: ruch, czyli energia kinetyczna BF I 46, iskrowy, czyli potencjał przebicia BF II 144, kondensacyjna, czyli komora Wilsona BF II 271, objętościowy ciała, czyli współczynnik rozszerzalności objętości BF I 358, położenia ciała, czyli energia potencjalna BF I 47, luminescencyjna, czyli świetlówka BF II 152, najmniejszy, czyli elementarny ładunek elektryczny BF II 40, przyciągania cząsteczek, czyli ciśnienie kohezji BF I 308, pole niejednorodne, czyli niehomogeniczne BF II 55, energia wzbudzenia, czyli aktywacji, półprzewodników BF II 106, odbiornik układu regeneracyjnego, czyli ze sprzężeniem zwrotnym BF II 346, samoindukcji, czyli prąd samoindukcyjny BF II 229, dziurowy, czyli półprzewodnik typu p BF II 105, opornik cieczowy, czyli elektrolityczny BF II 77, ściśliwości, czyli współczynnik kompresji BF I 114, efekt naskórkowy prądu, czyli efekt skórny BF II 234, elektrometr strunowy, czyli nitkowy BF II 37, temperatura krzepnięcia, czyli zamarzania BF I 337, moduł ścinania, czyli skręcania BF I 111, elektron walencyjny, czyli optyczny BF II 90, pole jednorodne, czyli homogeniczne BF II 55, powierzchnia jednakowego potencjału, czyli ekwipotencjalna BF II 22; wektor indukcji (lub przesunięcia) BF II 28, wolnozmienny (quasi-stacjonarny) prąd elektryczny BF II 183, ciepło molekularne (molowe) BF I 243, termiczna (chaotyczna) prędkość ruchu BF II 94. Zwykle w ten sposób podaje się terminy wymieniane po raz pierwszy, a dalej w tekście używa się tylko jednego z nich, np.: „Taki ruch obrotowy elektronu nazywamy spinem, czyli ruchem wirowym. Podczas obrotu elektronu powstaje dodatkowy magnetyczny moment spinu. Magnetyczne momenty spinu dwóch sąsiednich atomów w ferromagnetyku są skierowane równolegle <...>” BF II 204. „<...> zwykle włączamy do obwodu rezystory, czyli reostaty. W tym celu zmieniamy opór rezystora w obwodzie <...>. <...> w laboratorium najczęściej używa się rezystorów z ruchomym stykiem rezystory” BF II 76, por. też: rezystor dekadowy, grafitowy, platynowy, drutowy BF II 77. 106 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos... „Energię, którą ma poruszające się ciało, nazywamy energią ruchu, czyli energią kinetyczną. Zróżniczkujmy wyrażenie energii kinetycznej <...>”. BF I 46. „Pochodna energii kinetycznej względem prędkości wyraża pęd poruszającego się ciała” BF I 47. „Pole elektryczne, którego natężenie <...> jest wszędzie jednakowe, nazywamy polem jednorodnym, czyli homogenicznym”. BF II 55. „W jednorodnym polu elektrycznym na ciało działa moment obrotowy <...> w jednorodnym polu ciało dielektryczne ustawia się w kierunku pola elektrycznego <...>”. BF II 56 i in. Jest tylko jeszcze jeden przypadek, w którym złożone terminy różniące się synonimicznymi członami pobocznymi są konsekwentnie podawane w całym podręczniku w obu wariantach, np.: „Taką deformację nazywamy ścinaniem. Określamy ją przez współczynnik ścinania, czyli moduł skręcania< >.... G jest współczynnikiem ścinania, czyli modułem skręcania, zależnym wyłącznie od właściwości sprężystych materiału. <...> W tym przypadku współczynnik ścinania, czyli moduł skręcania G możemy wyrazić następująco <...>” BF I 111. 3.3. Poza wymienionymi przypadkami synonimicznego ujmowania członów pobocznych terminów złożonych w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa występuje jeszcze tylko kilka przypadków wariantowego ujmowania członów pobocznych terminów złożonych, np.: ciepło dżulowskie BF II 87 i ciepło Joule’a BF II 202, hipoteza eteru BF II 6 i hipoteza eteru BF II 52, siła kulombowska BF II 13 i siła odpychania Coulomba, dodatni ładunek dipola BF II 55 i dodatni ładunek przestrzenny BF II 144 i in. Na podstawie tych nielicznych przypadków synonimicznego i wariantowego ujmowania członów pobocznych zarówno terminów jednowyrazowych, jak i złożonych można wnioskować, że większość terminów w Fizyce ogólnej P. Brazdžiūnasa była już znormalizowana. Opierali się na niej zarówno późniejsi autorzy publikacji z zakresu fizyki, jak i twórcy słowników terminologii fizycznej. 4. WNIOSKI Fizyka ogólna P. Brazdžiūnasa była drugim litewskim czteroczęściowym podręcznikiem fizyki dla szkolnictwa wyższego, który ukazał się około czterdzieści lat po pierwszym podręczniku fizyki dla szkół wyższych – Wykładach fizyki V. Čepinskisa. Terminologia zarówno Fizyki ogólnej, jak i Wykładów fizyki obejmuje nie tylko terminy z zakresu czystej fizyki, lecz także terminy ogólne oraz związane z innymi dziedzinami nauk fizycznych i technologicznych. 2. Terminologię Fizyki ogólnej tworzą terminologizowane proste wyrazy języka litewskiego, formacje słowotwórcze oraz terminy międzynarodowe. Wśród derywatów najczęściej występują formanty sufiksalne -imas/-ymas, -umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, -tuvas oraz końcówki -a, -is. Terminologija │ 2007 │ 14 107 Formacje pochodne i złożenia. Wśród złożeń częstsze są formacje z drugim członem czasownikowym. Większość terminów międzynarodowych ma pochodzenie łacińskie lub greckie albo trafiła z języka łacińskiego lub greckiego za pośrednictwem języka angielskiego lub francuskiego. 3. Zarówno w podręczniku Bendrosios fizikos, jak i w podręczniku Fizikos paskaitų występuje zapewne najwięcej złożonych terminów dwu- i trzywyrazowych, które można podzielić na określone gniazda według członu głównego. W podręczniku Bendrosios fizikos takich gniazd jest nieporównanie więcej niż w Fizikos paskaitose. Większość złożonych terminów z gniazd Bendrosios fizikos jest używana do dziś. Świadczy to o dużej pracy normalizacyjnej wykonanej zarówno przez autora podręcznika, jak i przez redaktorów. 4. Nieliczne synonimiczne i wariantywne formy wyrażenia terminów jedno- i wielowyrazowych w Bendrosios fizikos wskazują, że większość terminów stosowanych w podręczniku P. Brazdžiūnasa była już wówczas znormalizowana i stała się podstawą późniejszych terminograficznych publikacji z zakresu fizyki. LITERATŪRA Akademikas 1992: Akademikas Povilas Brazdžiūnas. Sudarytojai E. Balnytė, V. Kalesinskas, E. Makariūnienė, Vilnius. Blažienė I. 1987: Povilas Brazdžiūnas. Literatūros rodyklė, Vilnius. Fizikos istorija 1988: Fizikos istorija Lietuvoje. I (1579–1940). Autorių kolektyvas: P. Brazdžiūnas, H. Horodničius, H. Jonaitis, A. Puodžiukynas, I. Šenavičienė, Vilnius. Horodničius H. 1967: Bibliografija, – Lietuvos fizikos rinkinys 7(4), 877–879. Jonaitis H. 1962: Bibliografija. – Lietuvos fizikos rinkinys 2 (1/2), 175. Kaulakienė A. 1982: Dėl kelių sudėtinių verstinių terminų. – Kalbos kultūra 43, 39–43. Kaulakienė A. 2003: Lietuviškų fizikos vadovėlių elektros ir magnetizmo terminai. – Terminologija 10, 107–116. Kaulakienė A. 2006: Pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos fizikos vadovėlio terminija. – Terminologija 13, 76–96. Klimavičius J. 2005: Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, Vilnius. LTE II 1977: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 2, Vilnius. Makariūnienė E. 1990: Povilas Brazdžiūnas. Kaunas. Makariūnienė E., Klimka L. 1994: Lietuvos fizikų ir astronomų sąvadas, Vilnius. Makariūnienė E., Klimka L. 2001: Lietuvos fizikų ir astronomų sąvadas, Vilnius. MLTE I 1966: Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija 1, Vilnius. Puodžiukynas A. 1962: Bendroji fizika. – Mokslas ir technika 3, 37. Šenavičienė I. 1982: Fizikos raida Lietuvoje (1579–1940), Kaunas. Šiuolaikinė fizika 1997: Šiuolaikinė fizika Lietuvoje. Sudarytojai: E. Makariūnienė, E. Rupšlaukis, D. Usorytė, Vilnius. ŠALTINIAI A – Aušra. Laikraštis, išleidžiamas per Dra. Bassanavičių (1883–1886). BF – Brazdžiūnas P. Bendroji fizika. 1–4 d., Vilnius, 1960–1965. F – Fizikos terminų žodynas. Red. P. Brazdžiūnas, Vilnius, 1958. FP – Čepinskis V. Fizikos paskaitos. I–VII sk., Kaunas, 1923–1926. FTŽ – Fizikos terminų žodynas. Vyr. red. P. Brazdžiūnas, Vilnius, 1979. 108 Angelė Kaulakienė | Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos… K – Keleivis iš Karaliaučiaus broliams lietuvininkams žinias parnešąs (1849–1879). KF – Končius I. Fizika: Fizikos vadovėlis gimnazijoms [Rankraštis] (VUBR. F1. F1039), 1919. PF – Neris P. Populiariskas rankvedis fyzikos, Šenandoras, 1889. RTŽ – Radioelektronikos terminų žodynas. Vyr. red. V. Palenskis, Vilnius, 2000. ŠF – Šakenis K. Fizika, Tilžė, 1920. T – Terminai fizikos reikalams. – Lietuva, 1923–1924. TERMINOLOGY OF THE TEXTBOOK BENDROJI FIZIKA BY POVILAS BRAZDŽIŪNAS Bendroji fizika (General physics) by Povilas Brazdžiūnas was the second original textbook of physics for universities in four parts written in Lithuanian. It was published approximately forty years after the first Lithuanian textbook of physics for higher schools Fizikos paskaitos (Lectures on physics) by V. Čepinskis. The terminology of Bendroji fizika and Fizikos paskaitos consists not only of pure terms of physics, but also of general terms and terms of physics related to other fields of physical and technological sciences. In Bendroji fizika terms are terminologized common words, word formations and international terms. Among the word formations the most frequent are derivatives with suffixes -imas/-ymas, -umas, -ybė, -inys, -iklis, -yklė, -tuvas, -alas and with endings -as and -is and compounds. Among the later more frequent are compounds with a verbal second element. The majority of international terms are of Latin or Greek origin or have come from Latin or Greek through English or French. In both textbooks Bendroji fizika and Fizikos paskaitos the majority of terms are two or three word complex terms, which could be separated into a few families of words according to their main element. In Bendroji fizika there are lots more of such families than in Fizikos paskaitos. The majority of complex terms from Bendroji fizika are still in use. This demonstrates how successful was the normalization performed by both the author and the editor of the textbook. All surnames of foreign scientists, which make subordinate elements of complex terms in Bendroji fizika have adapted forms with Lithuanian endings according to their approximate pronunciation. It can be concluded that foreign surnames in the language of science from the middle of the 20th century have an adapted form according to the pronunciation. Sparing usage of synonyms and variants of simple or complex terms shows that the majority of terminology of Povilas Brazdžiūnas’ textbook was already normalized and became the basis for the subsequent terminographical publications of physics. Gauta 2007-09-19 Angelė Kaulakienė, Lietuvių kalbos institutas, P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, E. paštas [email protected] Terminologija | 2007 | 14 1 0 9