Lauryno Ivinskio keturkalbio žodyno terminai

72 Albina Auksoriūtė | Terminy Terminy czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa ALBiNA AUKsoRiŪtĖ Instytut Języka Litewskiego WSTĘP Drukowane prace Laurynasa Ivinskisa (1810–1881), wybitnego działacza litewskiej kultury XIX w., oraz większość jego rękopisów zostały zbadane. O zachowanych rękopisach słowników L. Ivinskisa pisali językoznawcy J. Kruopas, V. Vitkauskas, O. Kažukauskaitė oraz autorka niniejszego artykułu (zob. Kruopas 1960, Круопас 1963; Vitkauskas 1996; Vitkauskas 1997; Auksoriūtė 1999; Kažukauskaitė 2003). Dość szczegółowo opisano słowniki dwujęzyczne: Słownik polsko-żmudzki (Słownik polsko-żmudzki) (dalej – LŽŽ) oraz Słownik rosyjsko-litewski (Словарь россійско-литовскій) (dalej – RLŽ), natomiast o rękopisie Słownika rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskiego (Словарь россійско-литовскій съ латинско-польскимъ) pisał tylko J. Kruopas w artykule „Prace leksykograficzne L. Ivinskisa” (Kruopas 1960: 191–198). J. Kruopas jako pierwszy dość szczegółowo opisał rękopis czterojęzycznego słownika i ustalił jego autora: „format rękopisu: długość 21,5, szerokość 13,5 cm. Rękopis został napisany bardzo wyraźnym i pięknym pismem. Jego papier jest cienki, delikatnie niebieskawego koloru, z wyraźnym na niektórych stronach (24, 92) znakiem wodnym: u góry korona, po prawej stronie – głowa konia, po lewej – głowa lwa, a na dole napis „whatman“. Ani autor, ani rok nie są zaznaczone w rękopisie słownika. Tylko na podstawie pisma, ortografii, cech językowych i porównania ze wspomnianym dwujęzycznym słownikiem „Словарь россійско-литовскій“ można śmiało przypisać również ten rękopis słownika czterojęzycznego L. Ivinskiemu“ (Kruopas 1960: 194). W artykule wskazano objętość słownika, omówiono jego charakter, strukturę, ortografię i cechy leksykalne, podano niemało przykładów ze słownika, wymieniono neologizmy utworzone przez L. Ivinskisa lub słowa nieodnotowane dotąd w innych źródłach. Rękopisy słowników rosyjsko-litewskiego i rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskiego L. Ivinskisa są przechowywane w archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, gdzie w 1947 r. odnalazł je D. Zelenin. Nie ma dokładnych informacji, jak i kiedy te rękopisy trafiły do Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, można jedynie przypuszczać, że czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa Terminologija | 2007 | 14 73 po 1869 r., kiedy L. Ivinskis nawiązał kontakty z tym towarzystwem i korespondował z jego członkami W. Kulinem i J. Kuzniecowem. W 1871 r. W. Kulinas zaproponował przyjęcie L. Iwinskiego w poczet członków Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (szerzej o związkach L. Iwinskiego z tym towarzystwem zob. Petkevičiūtė 1988: 86–90). Z listu L. Iwinskiego, napisanego w styczniu 1869 r. do W. Kulina, dowiadujemy się, że zaczął on przygotowywać Słownik rosyjsko-ża­mudzk o-litewski i przesłał W. Kulinowi do przejrzenia 8-kartkowy rękopis (zob. Ivinskis 1995: 484), więc jasne jest, kiedy L. Iwinski zaczął pisać słownik dwujęzyczny. O dacie opracowania słownika czterojęzycznego nic nie wiadomo, można jedynie przypuszczać, że autor pisał go później. W 2006 r. Instytut Języka Litewskiego otrzymał cyfrowe fotokopie rękopisu wspomnianego słownika czterojęzycznego, dzięki czemu można dokładniej zbadać ten rękopis1. Rękopis został ponumerowany przez samego L. Iwinskiego, ostatnia strona jest oznaczona numerem 95, jednak dwie strony mają ten sam numer 21, tak więc rękopis liczy łącznie 96 stron. Jest to zaledwie początek słownika czterojęzycznego — od A do Ay. Zawiera 358 rosyjskich haseł z litewskimi, łacińskimi i polskimi odpowiednikami oraz 23 odsyłaczowe hasła, np. Авангардія, ..іи. ж. смотри: Передовой отрядъ (3). Słownik rozpoczyna się trzema artykułami, których rosyjskie części hasłowe stanowi nie słowo, lecz jedynie litera A jako pierwsza litera alfabetu, spójnik i wykrzyknik, np. : А.Азбукиперваябуква.Balśiŭ èjłōs pirmòjéròdbałsa.Alphabethiprimalittera.PierwszagłoskaAbecadła (1); А. союзъ. Ar, ir, ir-gi, tàgi-tat. Ac, atque, et, etiam, idque. I, też, a, także, to-też, owoż [...] (1); А. межд. Aj, o, ak. Heu, ah, aha. O, ach [...] (1) (žr. fotokopiją). Przy rosyjskich hasłach podano kategorie gramatyczne – przy rzeczownikach podaje się końcówkę dopełniacza i skrót rodzaju, przy rzeczownikach występujących tylko w liczbie mnogiej – także skrót liczby, przy przymiotnikach podaje się końcówki rodzaju żeńskiego i nijakiego oraz skrót przymiotnika, przy czasownikach – końcówki pierwszej i drugiej osoby, przy pozostałych częściach mowy – ich skróty, np. : Актриса, сы. ж. Āktorka, kòmedijōnka, ròditojé stēbŭklìnes dàrbūn. Actrix. Aktorka sceniczna (20); Аббатскій, ..ая, ..ое. прил. Brōstwiszkas, prigŭłans pri brostwińìćzes; klosztorìnis. Antistitus. Opacki, klasztorny (2); Анатомить, ..млю, ..мишь. г.д. Rajkìti, iszwejzdièti kùna. 1 Dziękuję pracownicy Centrum Leksykografii LKI Onie Kažukauskaite, która zorganizowała pozyskanie kopii czterojęzycznego słownika L. Ivinskisa, kierownikowi Centrum Bałtystyki Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego doc. Aleksejowi Andronowowi, który pomógł uzyskać cyfrowe fotokopie rękopisu słownika L. Ivinskisa rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskiego, oraz kierowniczce funduszy Centrum Leksykografii LKI dr Ritucie Petrokiene, która umożliwiła skorzystanie z tych kopii. 74 Albina Auksoriūtė | Terminy czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa Terminologia | 2007 | 14 75 Z dziedziny anatomii: rozcinać, nacinać ciało istoty żywej, sekcjonować zwłoki. Anatomizować, wykonywać sekcję anatomiczną (44). W niektórych miejscach podawane są objaśnienia znaczeń słów, nieliczne przykłady użycia, przedstawiono po kilka synonimów lub słów o zbliżonym znaczeniu, np. : Августъ, ..та. м. Rugpiūtis, asztuontāsis mētŭ miènŭ. Augustus. Sierpień (4); Анархія, ..іи. ж. Nèriedzia, nèwāldzia, be waldzios bŭwìmas. Rieda neturièjimas. Anarchia. Confusae ac perturbatae res. Cic. Anarchia, nierząd (43); Арапникъ, ..ка. м. Botāgas, wàré, błāksztas, ìnagis. Flagellum, flagrum. Suet. Scutica. Hor. Bicz, harapnik (63). Zdaniem J. Kruopasa L. Ivinskis korzystał z wielojęzycznego słownika języka rosyjskiego, dopisał litewskie odpowiedniki, miejscami przetłumaczył objaśnienia i materiał ilustracyjny; zapewne chciał przygotować słownik czterojęzyczny, którego początek przekazał Towarzystwu Geograficznemu w Petersburgu do zapoznania się (Kruopas 1960: 195). Można zakwestionować pogląd, że L. Ivinskis przetłumaczył na język litewski objaśnienia z rosyjskiego słownika, z którego korzystał, ponieważ w niektórych miejscach rosyjskie wyrazy nie mają objaśnień, objaśnienia części wyrazów litewskich są węższe niż rosyjskie, czasami podobne do polskich lub łacińskich, albo szersze i bardziej wyczerpujące niż w innych językach, np. Актриса, сы. ж. Āktorka, kòmedijōnka, ròditojé stebŭklìnes dàrbūn. Actrix. Aktorka sceniczna (20); Аллеа, леи. ж. Dārża tākas isz abejun szaliun mēdejs swadìntas. Wajksćiòtiné. Ambulacrum, arboribus utrimque sepAmbulacrum, arboribus utrimque sep-Ambulacrum, arboribus utrimque septum. Ambulatio. Xystus. Aleja, alea, chodnik (27), Алавастръ, тра. м. Есть то порода зернистого гипса. Àlabōstra, gipsas skiltìnis. Gypsum granulare. Gips blaszkowy. W piśmie G. znaczy: Alabastrowe naczynie (21). W słowniku najwięcej podano rzeczowników; stanowią one około 71,5 % wszystkich haseł, znacznie mniej jest innych części mowy: przymiotników – ponad 17 %, czasowników – około 4 %, pozostałe części mowy – przysłówki, spójniki, wykrzykniki – łącznie stanowią ponad 7 % wszystkich haseł. Około 53 % rzeczowników można uznać za terminy lub nomina. Będą one dalej omawiane w artykule. Spośród nieomawianych rzeczowników wymienić należy wyrazy związane z leksyką kościelną, nazwy miesięcy, pieniędzy, krajów i ich mieszkańców itp., np. Аба­сы, ..сóвъ. мнóж. Srebrny perski pieniądz miał w sobie 50 skatyków. Abasius, srebrna moneta perska zawierająca 50 asów. Pieniądz srebrny perski wartości 50 groszy (2); Austriak, rzecz. m. Austrijōkas. Austriacus. Austriak (5); Austria, rzecz. ż. Austrije. Austria, ae. Austria (5); Apostoł, rzecz. m. Apāsztołas. Posłany od Chrystusa. Christi Apostolus. Nauczyciel chrześcijańskiego prawa. Apostoł, posłaniec Chrystusa (58) i in. W przypadku niektórych przymiotników podaje się formy zaimkowe i stopni (a nawet podstopni), np. 76 Albina Auksoriūtė | Terminy w czterojęzycznym słowniku Laurynasa Ivinskisa, : Алый,..ая,..ое.пр.Raudònas,rŭżāwas.Ruber.Czerwony,różowy. Określ. Ten, który jest czerwony. Czerwony. Is, qui ruber est. Ten, co czerwony jest. Stopień porównawczy Czerwieńszy. Rubrior. Czerwieńszy. Срав. ст. опр. Raudonēsńīnsis. Is qui rubrior est. Ten co czerwieńszy jest. Срав. ст. смяг. Raudonièlēsnis. Is qui aliquantum rubrior est. Co trochę czerwieńszy jest. Превос. ст. Raudoniàusis, почти неутребляется (34). W tym artykule rozpatrywane są terminy z zakresu nauk przyrodniczych i innych dziedzin. W rękopisie czterojęzycznego słownika L. Ivinskisa znajduje się 145 terminów, wraz z terminami rodzajowymi i nomenami znajdującymi się w niektórych artykułach słownika. TERMINY MINERALOGICZNE W słowniku podano przede wszystkim nazwy minerałów – ponad 30; niemal wszystkie z nich są zapożyczeniami, np. : Албинъ, на. м. Albinas ~ albinas. Akmun bałtaj skâjstŭs kajpo źiamćziūgas. Albinites. Albin W. kamień mający blask perłowy (21)2; Агáтъ, ..та. м. Agātas ~ agatas, àkmun isz ejłos Kwārćziaus kŭrsaj tŭr da Ametìsta o pawejksłŭs isròda: kāspinŭs, sawiejedàlesChalcedōna,Jasida,Kwārćziaus,Ragìnia,Krwàwńinkairnekapilònes, miêstŭs, krùmŭs, kìminŭs, dēbeses, żwâjzdikes, àkeles, piêtmas. Achates, ae. scil gemma. Plin. Agat z familij Kvarcu minerał złożony z cząstek chalcedonu, jaspisu, kvarcu, rogowca, krwawnika i czasem ametystu, ukazujący w sobie malowidła wstąźek, fortyfikacyi, widoków miast, krzaczków, mchów, obłoczków, gwiazdeczek, oczek, plamek (6); Алуминитъ, ..а. м. Skała z białej gliny. Aluminitas ~ aliuminitas, ātmajna bàłtoja mòlia. Aluminites. Czysta glinka. (31); Ametyst i amefyst, ..sta. m. Drogocenny kamień z gatunku kwarcowego. Ametìstas ~ ametistas, drogi kamień kwarcowy, wykazujący fioletową barwę wiśniową albo blado białą. Amethystus. Kwarc ametyst, kamień drogocenny fioletowo błękitny lub szaro biały (39); Андалузитъ. ..та. м. Kamień ze skał skaleniowych. Andalūźitas ~ andalūzitas, kamień o czerwoności mięsa albo ciemnoszary. Andaluzites. Andaluzyt, kamień z rodziny skaleni, barwy mięsno-czerwonej, niekiedy przechodzącej w perłowoszarą (47–48); Антраколитъ, ..ta. m. Kamień z gatunku wapiennego. Antrakolitas ~ antrakolitas, kamień odmiany wapiennej. Antracollites. Antrakolit, kamień z rodziny wapieni (55); Аррагонитъ, ..та. м. Kamień ze skał wapiennych. Aragōnitas ~ aragoni2 Przykłady podaje się tak, jak w słowniku – najpierw hasło rosyjskie, po nim wyraz litewski z objaśnieniami oraz odpowiedniki łacińskie i polskie. Termin litewski jest rozstrzelony, po znaku tyldy podaje się formę przetransponowaną do języka ogólnego. Terminologija | 2007 | 14 77 tas, odmiana kamienia wapiennego. Arragonites. Arragonit, kamień z rodzaju wapieni (75); Авантуринъ, ..на. м. Kamień ze skał kwarcowych. Awanturìnas ~ Quarzum Avanturinum. Kwarc pospolity mający w sobie jakby rozrzucone avanturinas.Akmunkwàrćziausātmainas,turessawiejeblizganćzesskelàudes. listki miki, w tym wypadku nazywa się awanturynem naturalnym albo kamieniem słonecznym (Min. Jakow) (3-4); Автомолитъ, ..та. м.(Фатеръ). Automōlitas ~ automolitas. Drogocenny kamień ciemnozielony, a najrzadziej występujący w jasnej zieleni. Automolithus. Wal. Automolit. Kamień drogi z familij Rubinu koloru kaczo-błękitnego, zbliźającego się do górno zielonego, mający w sobie: glinkę, zynk, źelazo, krzemionkę i siarkę niekiedy (5); Akwamaryn, ..na. м. Beŕilŭsbràngēsis ~berilusbrangiasis,akmunswiēsejżālas,sŭdiètasisz titnagìnia,mòlia,glŭcìnas,kālkiŭirgèlźiēs.Smaragdusstriatus.Kar.Beryllus. Wal.Berylszlachetny; klejnotkoloruświatłozielonegozłożonyzkrzemionki, glinki,glucyny,wapnaiżelaza(18); Adamas, ..ta. m. Dējmantas ~ deimantas. Adamas. Diament (9); Алмазъ, ..за. м. Dējmantas, dēmantas ~ demantas. Adamas. Vall. Plin. Ovid. Dijament (28); Анфраксъ, ..са. м. Rù binas ~ rubinas, brangŭs àkmūn. Rubinus. Lips. Carbunculus. Plin. Karbunkuł, rubin (56) ir kt. Nazwy minerałów L. Ivinskis podał również w innej swojej pracy rękopiśmiennej – dziele naukowym Prigimtūmenė (szerzej zob. Auksoriūtė 1998, Auksoriūtė 2001), w jego pierwszej części. Można zatem porównać niektóre terminy czterojęzycznego słownika i Prigimtūmenė. Zachowały się dwa warianty pierwszej części Prigimtūmenė: w rękopiśmiennym księgozbiorze biblioteki Instytutu Literatury i Folkloru Litewskiego przechowywana jest Žemėtra, a w rękopiśmiennym księgozbiorze Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie – Žemėmina. Główne części obu rękopisów, w których opisuje się przyrodę nieożywioną, prawie się nie różnią, dlatego porównywane nazwy minerałów zaczerpnięto z przechowywanego w Wilnie rękopisu pierwszej części Prigimtūmenė (dalej – Pr). W słowniku parę minerałów nazwano terminami zapożyczonymi, natomiast w Prigimtūmenė podano litewskie neologizmy utworzone przez samego L. Ivinskisa, np. : Антофиллитъ, ..та. м. Камень Епидота породы. Antofilitas ~ antofilitas, àkmun isz Pistācita ātmajnas. Anthophyllites. Antofilit, kamień z familij Pistacytu (54–55), por. łapējnis ~ lapeinis, lot. Actinotus virgulatus, Anthophyllites, lenk. Antophyllit, vok. Anthophyllit (Pr 24); Apatyt, ..ta. m. Kamień pochodzenia wapiennego. Apātitas ~ apatitas, akmun kālkia ātmajnas. Apatites. Apatyt, kamień z rodzaju wapiennych (57), por. pròżalis ~ prožalis, łac. Apatelios speciosus, łac. Apatyt, niem. Der Apatit (Pr 32). 78 Albina Auksoriūtė | Terminy z czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa W Аміантъ, ..та. м. горной или каменной ленъ. Amijōntas ~ amijontas, źiames gàuras ~ žemės gauras, ira tat akmun Āzbesta ātmajnas. Asbestus flexibilis. Asbest Amiant (40), por. skarūnis ~ skarūnis albo amjōntas ~ amjontas, inaczej nazywany także kałnālinis ~ kalnalinis, łac. Asbestos Amiantus, Linum montanum, Asbestus flexibilis, niem. Der Amiant (Pr 24–25). W tym haśle słownikowym należałoby wspomnieć także o jednym rodzaju azbestu, który L. Ivinskis podaje w haśle dotyczącym azbestu: Азбестъ Аміантъ. Azbestas Amijontas ~ asbest amijont. Linum montanum. Pl. Asbestus flexibilis. Asbest Amiant (14). Zatem minerał ten w słowniku podany jest w dwóch miejscach prawdopodobnie z powodu różnych jego rosyjskich nazw, a porównując litewskie odpowiedniki podane przez L. Ivinskisa w obu rękopisach, widać, że używał on kilku synonimów, wśród nich aż trzech litewskich: źiames gàuras, skarūnis i kałnālinis, które najprawdopodobniej sam utworzył. Jak wynika z ostatniego przykładu, w słowniku podawane są także terminy gatunkowe. W hasłach dotyczących dwóch minerałów (azbestu i muriacytu) uwzględniono po kilka ich odmian, np. : Азбéстъ, ..та. м. Azbestas ~ asbest. Akmun isz ejłos Tàlkŭ duodans skāra kajpo lìnun, tŭr kiatŭres ātmajnas: Asbestus. H. Azbest, gatunek kamienia z rodzaju talku. 1) Легкiй азбесть. Azbest lekki ~ azbest lekki. Składa się z krzemionki, magnezji, wapna, tlenków żelaza i gliny. Azbest górski włóknisty. Asbestkorekgórnyzłoźonyzkrzemionki, magnezyi,wapna,n.żelaza,iglinki. 2) А. Амiант. Azbest amiantowy ~ azbest amiantowy. Len górski. L. Azbest giętki. Azbest amiantowy. 3) Zwyczajny azbest. Azbest pospolity ~ azbest pospolity, składa się z magnezji, krzemionki i tlenków żelaza. Azbest zwyczajny. Azbest pospolity, składa się z magnezji, krzemionki i t. żelaza, por. kałnālinis paprastasis ~ kalnalinis paprastasis (Pr 25). 4) Azbest drzewiasty. Azbest drewniany ~ azbest drzewny. Asbestus xyloideus lub lignosus. Azbest drzewiasty, por. kałnāmēdis ~ kalnamedis (Pr 25) (13–14); Anhydryt. ..ta. m. Kamień z gatunku wapiennego. Murijācitas ~ murijacitas, kamień będący odmianą wapienia. Anhydrites. Murijacyt, kamień z rodziny wapieni (por. sausēnis sidoklis ~ sausenis sidoklis (Pr 33)). Angidryt łupkowaty. Marijācitas śziasztajnìnis ~ marijacitas šeštaininis [w pierwszej sylabie zapisano a, najprawdopodobniej jest to błąd pisarski L. Ivinskiego. – A. A.]. Anhydryt włóknisty. Sześcienny murijacyt. Ан. зернистый. Murijācitas Angidritas ~ murijacitas angidritas. Anhydrites granulatus. M. anhydryt. Ан. плотный. Murijācitas rukszłuòtāsis ~ murijacitas rukšlotasis. An. densus. M. posłowniku przy jednej zapożyczonej nazwie minerału podaje się litewski synonim – Terminologija | 2007 | 14 79 fałdowany. Ан. пло: второй. Murijācitas źiamiètāsis ~ murijacitas žemėtasis. Anhydrites densus secundus. Murijacyt zbity. Ан. волокнистый. Murijācitas skaruòtāsis ~ murijacitas skarotasis. An. fibrosus. M. włóknisty (48–49). Jak można zauważyć na podstawie przedstawionych przykładów, nie tylko rosyjskie i litewskie, lecz także większość łacińskich i polskich odpowiedników to dwuwyrazowe terminy złożone. Kilku innym rosyjskim terminom jednowyrazowym podaje się litewskie odpowiedniki złożone, np. : Анатазъ, ..за. м. Металлъ Титана породы. Anatas kraunìnis ~ anatas kriauninis. Titanium anatas. Tytan oktaedryt (43); Ak­wa­ma­ryn, ..na, m. Beŕilŭs bràngēsis ~ berilus brangiasis, kamień jas­no­zie­lo­ny, złożony z krzemionki, glinki, glukiny, wapna i żelaza. Smaragdus striatus. Kar. Beryllus. Wal. Beryl szlachetny; klejnot koloru światło zielonego złożony z krzemionki, glinki, glucyny, wapna i żelaza (18); Antracyt, ..ta, m. Kamień z rodzaju trofitu. Antrācitas ~ antracitas, akmun isz ātmajnas angłàjtia; angłàjtis kāsamāsis ~ anglaitis kasamasis. Antracites. Węgiel kopalny błyszczący albo antracyt (55), dla tego minerału podano dwa synonimy: jeden jednowyrazowy zapożyczony i jeden złożony termin litewski. Jak widać na przykładach, L. Ivinskis jako określenia gatunkowe złożonych terminów podawał przymiotniki (lekki, zwyczajny, szlachetny, drewniany, krzyżowy, sześcienny, pomarszczony, ziemisty, łuskowaty) oraz imiesłów (kopalny) i wszystkich, z wyjątkiem przymiotników z przyrostkiem -inis, używał w formach zaimkowych. Określenia gatunkowe wymienionych złożonych terminów L. Ivinskis, najprawdopodobniej wzorując się na odpowiednikach łacińskich, pisał po określeniu głównym, chociaż w słowniku znajduje się para nazw minerałów, w których określenie gatunkowe, jak i obecnie jest przyjęte, występuje przed określeniem głównym, np. : Ambra, ..y. ż. Żywiczna i palna substancja, коегосутьдваглавныярода,собственноназываемаяАмбра,ижелтый, Bursztyn. Àmbra ~ ambra, ira tat iz sakun sŭdiètas degans dàjktas dwijun ātmajnŭ, wiena wadìnama tikròjé Ambra ~ prawdziwa ambra; antròjé giałtòna, Gintāras ~ gintaras. Ambra grisea. Ambra zwyczajna (38); Łupek, ..da, m. Skiāłamāsis àkmun ~ skelamasis akmuo. Schistus (lapis) fissilis. Virg. Sectilis. Plin. Scissilis. Cels. Łupny, szczepny kamień. Łupek (88). Kończąc omawianie nazw minerałów, należy zauważyć, że autor słownika nie znalazł litewskich terminów dla wszystkich minerałów; parę minerałów, nie nadając im nazw, podał opisowo – podobnie jak po rosyjsku: Аллохроит, ..та, м. rodzaj kamienia augitu. Àkmun ātmajnas Auǵìta. Granatus allochroites. Allochroit, gatunek rodzaju Augitu (27); Analcym, ..ma. 80 Albina Auksoriūtė | Terminy z czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa м. Analcimus. Kubicyt, kamień z rodziny zeolitów (43). TERMINY BOTANICZNE W czterojęzycznym słowniku L. Ivinskisa znaleziono niewiele terminów botanicznych – tylko 16. Do słownika włączono głównie nazwy roślin i tylko jedną nazwę owocu: Айвá, вы. ж. Pīgwas ~ pygwas, dulŭ swećzios szalies wājsiŭs. Pyrus Cydonia. Pigwa, gatunek gruszek (15), por. kràuśzé, dùlé, grūśzé ~ kriaušė, dūlė, grūšė, łac. Pyrus (Pirus), pol. Grusza, niem. Birne, łac. Pyr. Cydonia, lit. Gr. Pigwa ~ pigva (Pr 202). Nazwy roślin można porównać z systematycznymi nazwami rodzajów przedstawionymi przez L. Ivinskisa w drugiej części Prigimtūmenė, Žolėmina (szerzej zob. Auksoriūtė 1998). W słowniku augalų sąrašu, kuriame aprašoma 219 augalų šeimų ir daugiau kaip 2500 podano tylko cztery nazwy rodzajów roślin: Акáція, ..iи. ż. Akacja ~ akacja, miododajne drzewo o żółtych kwiatach podobnych do grochu. Robinia Caragana. Robinia groszek sybirski (Józ. Jun.) (17), por. akacja ~ akacja, żarnikainis ~ žirnikainis, łac. Acacia (Necker.), niem. Akazie (Pr 205), karklažirnis ~ karklažirnis, łac. Robinia, pol. Akacya, grochowiec, niem. Robinie (Pr 207); Anyż, ..sa. m. Anyż ~ anyż, ziele. Anysum. Pimpinella anysum. Biedrzeniec anyż (49), por. laipėdis ~ laipėdis, łac. Pimpinella, pol. Biedrzeniec, niem. Bibernell (Pr 192); Pomarańcza, ..czy. m. Apelcyna ~ apelcyna, odmiana cytryny. Citrus sinensis. Apelcyna, gatunek cytryny (57), por. cytrinas, cutrinas ~ citrinas, cutrinas, łac. citrus (Tournef.), pol. Cytryna, niem. Citrone (Pr 171); Aloes, ..u. m. Elosas ~ elosas, alosas ~ alosas. Aloe perfoliata vera. Aloes prawdziwy (30), por. eilosas ~ eilosas, elosas ~ elosas, elijošius ~ elijošius, łac. Aloë (Tourn.), Aloes (K.), pol. Alona, Halena, niem. Aloe (Pr 133). Najwięcej do omawianego czterojęzycznego słownika, podobnie jak do Słownika rosyjsko-litewskiego (zob. Auksoriūtė 1999), L. Ivinskis włączył nazw gatunków roślin, np. Арбузъ, ..за. м. Арбузецъ, ..зца. Arbūzas tikrāsis ~ arbūzas tikrasis. Cucurbita Melopepo. Dynia Arbuz (64); Артышъ, ..ша. м. Kadaģis Saw ìnas ~ kadagis savinas. Juniperus Sabina. Jałowiec Sawina (81), por. kàdagīs, ògīs ~ kadagys, ogys, łac. Juniperus, litew. Jałowiec, jadłowiec, niem. Wachholder (Pr 144); Артишокъ, ..ка. м. Karczokas mēzgantēsis ~ karčiokas mezgantęsis. Cynara scolymus. Karczoch pospolity (80–81), por. łājszwas ~ laišvas, lot. Cynara, łac. Karczoch, łājszwas erśzketgālwis ~ laišvas eršketgalvis, łac. C. Scolymus, łājszwas usnelùnas ~ laišvas usneliūnas, łac. C. cardunculus (Pr 253); Агнецъ непорочный, ..нца ..наго. W tym podrozdziale należałoby wymienić nazwy specjalistów z odpowiednich dziedzin nauki: Kamień odmiany zeolitu. Akmun Ceolìta ātmajnas pìłkaj arba giałswaj bàłtas. Terminologia | 2007 | 14 87 Do nazwania dwóch dziedzin nauki L. Ivinskis używał zapożyczeń: Алгебра, ы. ж. […]. Àlgebra ~ algebra, rokunda moksłas kuriame dieł iszradima neźinomoja skajtlaus wietoje anun wartojamas ira rodbałsas, ta ira literas. Algebra. lat. Algebra. polon. (21–22); Архитектура, ..ры. ж. Budawōné ~ budavonė. Strūnisina ~ strūnysina. Moksłas namun statima isz medzia o łabiausej pilōniŭ. Architectonice. Architectura. Ars architectonica. Budownictwo, architektura (84), por. strnysena sf. (1) „budowa”: Eldijos strūnysena S.Dauk. (LKŽe). W ostatnim haśle słownikowym uwzględniono także trzy nazwy gatunkowe, których określeniami gatunkowymi są dwa przymiotniki zaimkowe z przyrostkiem -iškas oraz jeden przymiotnik z przyrostkiem -inis: Архитектура военная. Strunisina kariòniszkojé ~ strūnysina karioniškoji. Architektura militaris. Architektura wojskowa. А. Гражданская. Str. Ùkiszkōjé ~ strūnysina ūkiškoji. Architectonice, architectura civilis. Budownictwo cywilne. Ар. Корабельная. Strunisina łajwìné ~ strūnysina laivinė. Architektura navalis, nautica. Budownictwo okrętowe (84–85). Анатóмикъ, ..ка. м. Знающій науку Анатоміи. Mòkitas ant nariòjima kùnun. Kùn-rājkis ~ kūnraikis. Anatomicus, Anatomices. Dissectionis corporum peritus. Anatomik, uczony w anatomij, praktyk w dyssekcyi anatomicznej (44); Астрологъ, ..га. м. Zinis po żwajzdziun ~ žinys po žvaizdžių. Astrologus. Astrolog (90); Астрономъ, ..ма. м. Zwajzdińīnkas ~ žvaizdininkas, mòkitas ant źinios apej żwâjzdes. Astronomus. Astronom, mistrz nauki gwiazdarskiej (90). Specjalistów, podobnie jak dziedziny nauki tych obszarów, L. Ivinskis nazywał po litewsku. CECHY OBJAŚNIEŃ TERMINÓW Słownik rosyjsko-litewsko-łacińsko-pol­ski L. Ivinskisa można również nazwać słownikiem objaśniającym, ponieważ znaczna część słów, wśród nich terminów i nomenów, jest objaśniona. Większość terminów botanicznych i zoologicznych nie ma objaśnień, tylko przy kilku znajdują się krótkie objaśnienia, np. : Ananāsas tìkrāsis (żòlie ir wājsiŭs) (43); Akācije, mēdis tŭres giałtònŭs źièdŭs kajpo źirniŭ (17); Didzia swećzios szalies jures żuwis praŕinanté żmōgŭ. Rijūné, rijūnas (18); Wanden-źiamìnis, ǵìwolis galens ant źiāmes ir wandenieje łajkìtīs (41). Objaśnienia te mają niewiele cech definicji, bardziej przypomina definicję objaśnienie apelsinu: Àpēlcina, citrinas ātmajna (57), którym wskazuje się systematyczne pokrewieństwo roślin. L. Ivinskis w rękopiśmiennym dziele z zakresu nauk przyrodniczych Prigimtūmenė odmianą nazywał kategorię taksonomiczną łac. varietas, do której określenia obecnie używa się terminu warietet. 88 Albina Auksoriūtė | Terminy w czterojęzycznym słowniku Laurynasa Ivinskisa niż objaśnienia terminów botanicznych i zoologicznych. Przy jednych mineminitas, ātmajna bàłtoja mòlia (31); Amijōntas, źiames gàuras, ira tat akmun Āzbesta ātmajnas ralų pavadinimų nurodoma tik kokio mineralo atmaina jie yra, pvz.: Alu- (40); Antofilitas, àkmun isz Pistācita ātmajnas (54); Antrācitas, akmun isz ātmajnas angłàjtia; angłàjtis kāsamāsis (55); Antrakolitas, àkmun kālkia ātmajnas (55); Apātitas, akmun kālkia ātmajnas (57); Aragonit, odmiana wapienia (75); Murjacit, odmiana wapienia (48); Szpat diamentowy, odmiana kamienia rubinowego (28). Jak widać z przykładów, te objaśnienia są niewystarczające, ponieważ jednakowo objaśnia się murjacit, antrakonit, apatyt i aragonit. Przy innych nazwach określa się kolor, np. : Andaluzyt, kamień o czerwonej barwie mięsa albo Źiamcziūgiszkaj pìłkas (47); Kamień biały, lśniący jak diament. Albinas (21), albo wskazuje się jego wartość, np. Rubin, drogocenny kamień (56). Objaśnienia te również nie odpowiadają jeszcze wymaganiom definicji, jednak objaśnienia podane przy niektórych terminach bez wątpienia można już uznać za definicje, np. : Ametyst, drogi kamień będący odmianą kwarcu, ma barwę wiśniową, miodową, fioletową albo białą (39); Automolit. Drogi kamień ciemnomiodowy albo najczęściej przechodzący w jasną zieleń (5); Awenturyn. Kamień będący odmianą kwarcu, mający w sobie błyszczące łuseczki (3–4). Jeszcze kilka minerałów definiuje się, wskazując ich skład i wygląd, np. : Bursztyn, jest to skamieniała żywica, będąca substancją palną, dwojakiej odmiany: jedna nazywa się prawdziwym bursztynem; druga żółta — jantar (38); Beryl szlachetny, kamień jasnozielony, złożony z krzemionki, gliny, glukiny, wapna i żelaza (18); Agat, kamień z odmiany kwarcu, który ma w sobie części chalcedonu, jaspisu, kwarcu, rogu, krwawnika i niekiedy ametystu, a wygląd rozmaity: paskowany, pstrokaty, miejscami, krzakami, kminkowaty, obłoczkowaty, gwiazdkowaty, oczkowaty, plamisty (6). Należy wspomnieć definicje azbestu i jego odmian: Azbest. Kamień z odmiany talku, dający się ciągnąć jak len, ma cztery odmiany (13). Definiując ten minerał, L. Ivinskis wskazał szereg, do którego należy ten kamień, oraz jego główną cechę, natomiast objaśniając obok jego odmiany, podaje już tylko skład: Āzbestas lēngwāsis. Sŭdiètas ira isz titnagìnia, magnēzijes, kālkiŭ, gèlźiēs rùdīs, ir molìnia (13–14); Āzbestas pāprastāsis, sŭdiètas isz Magnēzijes, titnagìnia ir gelźies rùdīs (14). Po przejrzeniu objaśnień minerałów można zauważyć, że część z nich należy uznać za definicje, ponieważ wskazują na związki systematyczne i ich charakterystyczne cechy. Cechy definicji mają również niektóre objaśnienia terminów z innych dziedzin, np. : Nariòjimas, ta ira: rājkimas kùna dieł iszwejzdièjima wisun daliun ir iszsimoWiększość nazw minerałów ma objaśnienia, niektóre z nich są znacznie obszerniejsze Terminologia | 2007 | 14 89 kima paźinti ano pŕigimima (45); Elementorēlŭs. Kńingelé pradžios mòksła skājtima (14); Skajtlisté, skajtlŭ źinios mòksłas (70); Pabūkłas paźinìma stipruma wièja. Wiejòmāstas (48); Salìné, jures wieta turenté daug sàłūn (84); Budawōné. Strūnisina. Moksłas namun statima isz medzia o łabiausej pilōniŭ (84); Mòksłas arba źinia apej żwâjzdes, żwajzdīsté (90) ir kt. WNIOSKI 1. W niewielkim, liczącym 96 stron rękopisie, który jest zaledwie początkiem słownika języków rosyjskiego–litewskiego–łacińskiego–polskiego, L. Ivinskis podał niemało terminów – około 145. Najwięcej w słowniku zamieszczono terminów z nauk przyrodniczych – nazw minerałów, roślin, ptaków i innych. 2. W analizowanym słowniku nazwy minerałów są w większości zapożyczeniami, natomiast w „Prigimtūmenė” L. Ivinskis niektóre z tych samych minerałów nazwał już utworzonymi przez siebie nazwami litewskimi. 3. W słowniku czterojęzycznym, podobnie jak w Słowniku rosyjsko-litewskim, podano przede wszystkim nazwy gatunków roślin. Porównując nazwy gatunków roślin w słowniku czterojęzycznym i nazwy rodzajów roślin w „Prigimtūmenė”, można dostrzec różnice systemowe i nieścisłości w słowniku; przygotowując, jak się wydaje, naukowy opis roślin, L. Ivinskis dokładniej sklasyfikował i określił taksony. 4. Po przeanalizowaniu terminów z innych dziedzin (nieprzyrodniczych) zawartych w słowniku czterojęzycznym można zauważyć, że L. Ivinskis często poszukiwał terminów litewskich, które zazwyczaj sam również tworzył. Skłonność do podawania wyrazów litewskich jest szczególnie widoczna po przeanalizowaniu nazw gałęzi nauki i zawodów (skaitlystė, žinystė, žvaizdystė, žvaizdininkas, kūnraikis). 5. Nazwy gatunków zarówno z nauk przyrodniczych, jak i z innych dziedzin charakteryzuje to, że człon gatunkowy występuje po członie rodzajowym, a jako człony gatunkowe podawane są przymiotniki i imiesłowy, z wyjątkiem przymiotników z przyrostkiem -inis, w formach określonych (ananasas tikrasis, asbestas paprastasis, murijacitas žemėtasis, kariuomenė jūrinė, šarvininkai raitiejai). 6. Czterojęzyczny słownik L. Ivinskisa nie jest wyłącznie przekładowy; objaśnienia części terminów i nomenów podawanych w tym słowniku można uznać za ich definicje naukowe, toteż częściowo słownik ten jest również słownikiem objaśniającym terminów. 7. Rękopis Rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskiego słownika języków L. Ivinskisa jest ważny i interesujący nie tylko dla historii leksykografii litewskiej, lecz także dla historii terminologii. 90 Albina Auksoriūtė | Terminy w Laurynasa Ivinskisa ŹRÓDŁA Ivinskis L. Rosyjsko-litewsko-łacińsko-polski słownik języków (Словарь россійско-литовскій съ латинскопольскимъ) (rękopis). LŽŽ – Ivinskis L. Słownik polsko-żmudzki (Lenkų–žemaičių kalbų žodynas) (rękopis). Pr – Ivinskis L. Prigimtūmenė (rękopis), 1870. RLŽ – Ivinskis L. Słownik rosyjsko-litewski (Rusų–lietuvių kalbų žodynas) (rękopis). LITERATURA I ŹRÓDŁA UZUPEŁNIAJĄCE Auksoriūtė A. 1998: Rękopisy Laurynasa Ivinskisa w Krakowie. – Terminologija 5, 102–110. Auksoriūtė A. 1999: Terminologia słowników Laurynasa Ivinskisa. – Lituanistica 2(38), 22–33. Auksoriūtė A. 2001: Neologizmy mineralogiczne Laurynasa Ivinskisa. – Terminologija 8, 95–111. BVŽ 1998: Słownik nazw botanicznych, Wilno. Ivinskis L. 1995: Pisma, Wilno. Kažukauskaitė O. 2003: Nie Jumskis, lecz Ivinskis. – Problemy leksykografii i leksykologii, 19–31. Kruopas J. 1960: Prace leksykograficzne L. Ivinskisa. – Prace Litewskiej Akademii Nauk 1(8), 191–198. Круопас И. Р. 1963: Z historii litewsko-rosyjskiej i rosyjsko-litewskiej leksykografii XIX w. – Z историисловисловарей, Ленинград, 72–77. KŽ 1995: Smetona A. Słownik wojskowości, Wilno. LKŽe: Słownik języka litewskiego. – www.lkz.lt Petkevičiūtė D. 1988: Laurynas Ivinskis: Monografia, Wilno: Mokslas. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. Vitkauskas V. 1996: Osobliwości języka pism Laurynasa Ivinskisa. – Lituanistica 3(27), 23–25. Vitkauskas V. 1997: Leksykograficzne zasady Laurynasa Ivinskisa. – Z okazji 150-lecia Kalendarza Laurynasa Ivinskisa, TERMS IN LAURYNAS IVINSKIS’ QUADRILINGUAL DICTIONARY Artykuł dotyczy terminologii w rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskim rękopiśmiennym słowniku Laurynasa Ivinskisa (Словарь 29–32. россійско-литовскій съ латинско-польскимъ). Rękopis słownika zawiera 96 stron. Jest to jedynie początek czterojęzycznego słownika od A do Ay, który przedstawia 358 rosyjskich haseł z odpowiednikami litewskimi, łacińskimi i polskimi oraz 23 hasła odsyłaczowe. Zawiera on pewne objaśnienia znaczeń wyrazów, kilka przykładów użycia oraz kilka synonimów i wyrazów o znaczeniu pokrewnym. Rękopis czterojęzycznego słownika Laurynasa Ivinskisa zawiera około 145 terminów, w tym pewne terminy przedstawione w kilku hasłach słownika. Większość z nich to terminy nauk przyrodniczych – nazwy minerałów, roślin, ptaków i innych organizmów żywych. Większość nazw minerałów zawartych w słowniku to zapożyczenia. Analiza terminów z innych dziedzin (niezwiązanych z naukami przyrodniczymi) pokazuje, że Laurynas Ivinskis miał skłonność do nieprzedstawiania zapożyczeń, lecz do proponowania terminów litewskich, które sam tworzył. Tendencja ta jest szczególnie widoczna w nazwach nauk i nazwach specjalistów tych nauk (skaitlystė (arytmetyka), žvaizdystė (astronomia), kūnraikis (anatom), žvaizdininkas (astronom)). Nazwy z dziedziny nauk przyrodniczych i innych dziedzin zaproponowane przez Laurynasa Ivinskisa wykazują dwie charakterystyczne cechy. Szczegółowy człon nazwy umieszcza się po członie rodzajowym. Przymiotniki, z wyjątkiem przymiotników z przyrostkiem -inis, oraz częśczterojęzycznym słowniku Terminologija | 2007 | 14 91 ciples, which make specific components, are all pronominal. Na przykład (ananasas tikrasis (ananas), asbestas paprastasis (azbest), kariuomenė jūrinė (marynarka wojenna)). Rękopis rosyjsko-litewsko-łacińsko-polskiego słownika Laurynasa Ivinskisa jest ważny i interesujący nie tylko dla historii leksykografii litewskiej, lecz także dla terminologii litewskiej. Otrzymano 2007-11-30 Albina Auksoriūtė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileisio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]