Terminology and social-economic globalization

Terminologia | 2007 | 14 49 Terminologia i globalizacja społeczno-gospodarcza ÁgotA FóRis Wyższa Szkoła im. Dániela Berzsenyiego, TermIK Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie wpływu globalizacji gospodarczej oraz problemów i zadań terminologicznych. Języki świata oraz globalizacja społecznej na globalizację językową, a także wynikających z tego społeczna i gospodarcza w znacznym stopniu różnią się pod względem przyczyn; uniwersalne i szczególne przyczyny trudności terminologicznych pojawiających się w związku z językami i nowymi dziedzinami są ze sobą powiązane. W niniejszym opracowaniu analizuję te wpływy i ilustruję to zjawisko przykładami. GLOBALIZACJA Proces globalizacji zawsze był częścią procesu rozwoju, dlatego sama globalizacja nie jest nowym zjawiskiem (zob. Kozma 2002, Kozma–Fóris 2002a); Jedynie skala i tempo zmian ostatnio wzrosły. W istocie, ze względu na przyspieszające tempo rozwoju naukowego i technicznego, obecnie dzieje się tak, że konsekwencje globalizacji również pojawiają się szybko i w dużej liczbie. Konsekwencje te to: ogromny wzrost produktywności, koncentracja światowej produkcji w rękach kilku przedsiębiorstw wielonarodowych, wyczerpywanie się globalnych źródeł energii, eksplozja liczby ludności świata, zanieczyszczenie środowiska na dużą skalę, szybki przepływ masowo produkowanych towarów, gigantyczna skala ilości i prędkości przepływu informacji, tworzenie nowych typów sieci sojuszniczych itp. W tej nowej fazie rozwoju światowe sieci informatyczne i telematyczne oferują ogromne możliwości dla każdej dziedziny nauki, przemysłu, gospodarki i aktywności społecznej. Wielkie zglobalizowane sieci, które kontrolują światową gospodarkę, sieci społeczne, sieci biologiczne i sieci informacyjne, podlegają podobnym prawom (Barabási 2002, csermely 2005). W miarę przyspieszania tempa rozwoju pojawia się duża liczba produktów i metod, które poprawiają lub znacząco modyfikują jakość naszego 50 Ágota Fóris | Terminologia i globalizacja społeczno-gospodarcza życia. przechowywanie i dostępność informacji z niemal nieograniczoną prędkością i w niemal nieograniczonej ilości zapewniają – między innymi – możliwość uczenia się przez całe życie. Niestety, subiektywne warunki rzeczywistego wykorzystywania takich możliwości nie są dostępne. Instytucje i eksperci w dziedzinie edukacji, rozwoju i kształcenia są niechętni nowym możliwościom. Masowa produkcja materiałów opracowanych do tych celów oraz rozwój nowoczesnych metod i narzędzi ułatwiających ich przetwarzanie pozostają w tyle. Mimo to można zaobserwować pewne pozytywne tendencje. Kształcenie na odległość i wirtualne uniwersytety, możliwości już dostępne i wykorzystywane w Internecie, wskazują, że nowy sposób uczenia się niezależnie od przestrzeni i czasu już się rozpoczął (Kozma–Fóris 2002b). W ostatniej tercji XX wieku presja gospodarcza jasno pokazała, że produkcja ograniczona granicami i pozbawiona naturalnych powiązań nie jest konkurencyjna. Oczywiste było, że jedynie dzięki współpracy między państwami gospodarka i kultura europejska mogły konkurować z Ameryką Północną zintegrowaną w spójny system polityczny i gospodarczy oraz z Dalekim Wschodem zintegrowanym przez kapitał. Wraz z globalizacją naukową i techniczną pojawiły się transgraniczne powiązania regionalne. Początkowo stopniowo kształtowały się relacje dwustronne, rozwijając się w wielostronne współprace regionalne (takie jak wspólnota robocza Alpy–Adriatyk, zob. horváth 1998, Földes–Inotai 2001, Fóris 2002). Struktura ta ponownie sprzyja myśleniu w kategoriach regionów wielonarodowych. Regionalizm, który podkreśla równość członków we wszystkich kwestiach oraz wzajemnie korzystną współpracę, jest jednym z filarów polityki gospodarczej i kulturalnej europejskiej Unii. Język, obok swoich funkcji w myśleniu i przekazywaniu informacji, zawsze był znaczącym nośnikiem tożsamości narodowej w kulturach europejskich. Od epoki oświecenia, ze względu na żywotną rolę języka, prawo do używania języka ojczystego stało się jednym z głównych celów ruchów walczących o niepodległość narodową; i odwrotnie: odmawianie takiego prawa było środkiem asymilacji mniejszości. Wielu uważa imperializm językowy języka angielskiego za naturalną, a nawet nieuniknioną konsekwencję globalizacji (Phillipson 1992). Najnowsze rezultaty rozwoju pojawiają się zazwyczaj najpierw w bardziej rozwiniętych gospodarczo krajach i stamtąd się rozprzestrzeniają. Nowe obiekty i procesy Pojawienie się sieci telekomunikacyjnych i telematycznych oraz przepływ, Terminologija | 2007 | 14 51 są najpierw nazywane w języku ich wynalazcy. W większości przypadków nawet wynalazcom trudno jest wprowadzać nowe terminy. Na przykład fizycy nieustannie odkrywają nowe cząstki elementarne i wyczerpują im się możliwości odróżniania ich za pomocą nowych nazw, dlatego są zmuszeni używać nazw kolorów do identyfikowania dodatkowych cząstek (zielonej, żółtej, czerwonej). Związek między pojęciami a znakami językowymi jest ujednoznaczniany za pomocą leksykonów i słowników. Językowy aspekt przejmowania elementów przez jeden obszar językowy od innego może zachodzić na różne sposoby. Jedną z możliwości jest to, że znak językowy zostaje przyswojony wraz z pojęciem: na przykład obce słowa i wyrażenia zapożyczone bez znaczących zmian, zapożyczenia leksykalne, kalki językowe, inne formacje wyrazowe; albo tworzenie nowych słów. współczesna kultura europejska rozwinęła się na bazie osiągnięć wcześniejszych cywilizacji i korzysta z wielu ich dorobków. Integracja ta dokonała się również na poziomie języków. słowa z wcześniejszych cywilizacji (greckiej, łacińskiej) można znaleźć w każdym języku europejskim. Oczywiście dotyczy to również języków światowych, takich jak angielski, hiszpański czy niemiecki. Zapożyczanie obcych słów jest naturalnym elementem stosunków kulturalno-gospodarczych i dziedziczenia kulturowego. Na przykład w wyniku rozwoju przemysłowego do języka węgierskiego włączono dużą liczbę niemieckich zapożyczeń, a podobny efekt językowy wywołało rozpowszechnienie się sportu. Z powodu naukowo-technicznego boomu nowe osiągnięcia pojawiają się w liczbie i różnorodności zdecydowanie zbyt dużej, aby mogły być spontanicznie włączane do języka, dlatego konieczna stała się harmonizacja na poziomie krajowym. Oczywiste jest, że zamiast ignorować ten rozwój, musimy aktywnie uczestniczyć w tym procesie. Oznacza to akceptację zarówno pozytywnych, jak i negatywnych skutków globalizacji. Biorąc pod uwagę osiągnięcia początku XXI wieku, możemy stwierdzić w odniesieniu do zachowania światowych kultur i języków, że nowoczesna technologia, różnorodność dostępnych środków, mobilność osobista i sukces zapewniają zupełnie nowe możliwości uczenia się i edukacji. W toku takiego rozwoju mamy wszelkie możliwości utrzymania różnorodności kulturowej i językowej, która kształtowała się przez tysiące lat. Tendencja ku uniformizacji jest również częścią rozwoju technicznego i bardzo często wydaje się łatwiejszym sposobem kształtowania naszej przyszłości, zwłaszcza ze względów ekonomicznych. 52 Ágota Fóris | Terminologia i globalizacja społeczno-ekonomiczna niektóre procesy, których skutki wcześniej nie były zauważalne, wydają się nowymi zjawiskami jedynie dlatego, że występują w bardziej wyrazistej formie. W wyniku globalizacji pojawiają się w dużej liczbie i w szybkim tempie nowe pojęcia, a co za tym idzie — nowe terminy. koncepcje nowych narzędzi, procesów, relacji itp. oraz terminy, które się do nich odnoszą, bardzo szybko rozprzestrzeniają się w różnych językach. Dlatego mamy do dyspozycji jedynie krótki okres, aby powiązać termin z pojęciem i włączyć nowy termin do istniejącego systemu terminologicznego. Małe języki mają dwie możliwości: albo przyjmują międzynarodowe słowo wraz z pojęciem, albo tworzą nowe słowo. Powstają nowe zawody, rzemiosła i dyscypliny, a także pojawia się wiele problemów terminologicznych, które trzeba rozwiązać w krótkim czasie. Pojęcia tworzone współcześnie są tak złożone i tak nasycone treściami naukowo-zawodowymi, że dostosowanie ich do systemu terminologicznego wymaga wszechstronnej wiedzy naukowej. Ponadto prace terminologiczne wymagają zorganizowanej kontroli i wsparcia. Szybkie, masowe zmiany zachodzące obecnie zmieniają również jakość zjawisk, obiektów i pojęć. Jeśli spojrzymy na okres 150-200 lat, zauważymy, że szyld wiszący z przodu warsztatu został zastąpiony przez techniki reklamy multimedialnej; a pojazdy konne zostały zastąpione przez nowoczesne sieci transportowe. w porównaniu ze swoimi poprzednikami oba usprawnienia oferują całkowicie odmienne właściwości czasu, przestrzeni, rozmiaru i wydajności. Podobnie zjawiska językowe pojawiają się w nowy sposób i w nowych odmianach. Izolacja języków do określonych celów znacznie się zmniejszyła dzięki udoskonaleniu i upowszechnieniu systemów komunikacji, a techniczne systemy pojęciowe nie są już ograniczone do jednego zawodu, lecz są znane również wśród specjalistów z innych dziedzin. Systemy pojęciowe i terminologiczne różnych zawodów stają się coraz ściślej powiązane i wzajemnie na siebie oddziałują. W swoich badaniach początkowo starałem się ukazać nowe cechy zmian w terminologii węgierskiej, lecz zdałem sobie sprawę, że znaczna część tych zmian ma charakter uniwersalny. Zmiany w terminologii są następujące (szczegóły zob. Fóris 2005): (1) Zmiana paradygmatu spowodowana rozwojem. Podczas paradygmatu TERMINOLOGIA I GLOBALIZACJA Globalizacja staje się coraz bardziej widoczna, a Terminologija | 2007 | 14 53 zmiana, wiele problemów wynika z faktu, że stare i nowe paradygmaty są jednocześnie obecne. (2) Nowe pojęcia i terminy odnoszące się do tych paradygmatów pojawiają się w niespotykanej dotąd liczbie i z większą szybkością niż kiedykolwiek wcześniej. Terminy te są włączane do języków technicznych w bardzo krótkim czasie (trwający wcześniej dziesięciolecia proces skrócił się do kilku miesięcy, a nawet tygodni), a także bardzo szybko wprowadzane do języka ogólnego. (3) Ze względu na wysokie tempo rozpowszechniania i włączania bardzo trudno jest skorygować nieprawidłowe terminy po ich utworzeniu (zarówno w językach technicznych, jak i ogólnym). (4) Rola dociekań naukowych jest dziś niezbędna, dlatego stosowanie metod naukowych i standardów akademickich ma kluczowe znaczenie dla rozwoju terminologii. (5) Konieczność współpracy interdyscyplinarnej na poziomie akademickim jest w pracach terminologicznych wyraźniejsza niż kiedykolwiek wcześniej. Tworzenie systemów pojęciowych i terminologicznych jest możliwe wyłącznie przy jednoczesnym zastosowaniu większej wiedzy technicznej i lingwistycznej. (6) Kontakt między różnymi językami znacznie się zwiększył dzięki globalizacji, zwłaszcza w związku z rozwojem systemów komunikacji i następującym po nim nasileniem interakcji między językami. (7) Jednoznaczne stosowanie terminologii języka staje się możliwe wyłącznie dzięki precyzyjnemu zdefiniowaniu pojęcia, do którego odnosi się dany termin, przy czym definicję taką należy formułować zgodnie z aktualnym stanem wiedzy naukowej. Zapewni to spójne stosowanie terminologii na różnych poziomach językowych. (8) Odnowa terminologii musi być prowadzona we współpracy ze wszystkich dziedzin wiedzy, których ona dotyczy, oraz opierać się na przesłankach naukowych. (9) Tak zwane opracowania referencyjne (różnego rodzaju słowniki, bazy danych, korpusy), tworzone z pomocą nowoczesnej technologii, odgrywają ważną rolę zarówno w badaniach językoznawczych, jak i w stosowaniu ich wyników (zob. hartmann 2001). Tworzenie tych opracowań wymaga znacznych nakładów intelektualnych i finansowych. Nowoczesna technologia (komputer, internet, multimedia) nie tylko ułatwia i przyspiesza tę pracę, lecz także stwarza możliwości opracowania nowych zasad i nowych metod pracy. 54 Ágota Fóris | Terminologia i globalizacja społeczno-gospodarcza zmiany podejścia. Chociaż wyżej wymienione cechy procesów terminologicznych pojawiły się w językach używanych na obszarach rozwiniętych gospodarczo, ich konsekwencje są pod wieloma względami odmienne w przypadku języków małych i języków światowych. W dalszej części wyróżnię związane z tym problemy i wskażę wpływ, jaki takie zmiany wywierają na rozwój terminologii. Jak widzieliśmy, zmiany, które zaszły w procesach związanych z terminologią, są konsekwencją rozwoju. Globalizacja jest jedną z kluczowych cech współczesnych sieci relacji i występuje w procesach językowych, podobnie jak w każdym innym segmencie życia społecznego. Przez globalizację językową rozumiemy proces, w którym coraz więcej wspólnych elementów językowych zostaje włączonych do różnych języków wskutek rosnącej częstotliwości interferencji językowej towarzyszącej rozwojowi. Obecny zaawansowany stan rozwoju technologicznego sprzyja nawiązywaniu relacji w każdej dziedzinie między użytkownikami różnych języków. Ten nieustanny kontakt rozszerza zjawisko interferencji językowej na cały rozwinięty świat i zapewnia jego trwałość. Globalizacja językowa jest najbardziej wyraźna w procesie, w którym naturalne zbiory terminów języków ujednolicają się, ale jest również obecna w innych obszarach użycia języka. (Pomyślmy o coraz bardziej ujednoliconej strukturze cV’s i zawodów.) Aby skutecznie i jednoznacznie posługiwać się językami, musimy zadbać o to, by szybko rozwijająca się terminologia, charakterystyczna dla społeczeństw zglobalizowanych, osiągnęła stan umożliwiający członkom wspólnoty językowej posługiwanie się własnym językiem we wzajemnej komunikacji. Celem systemu terminologicznego/pojęciowego jest zapewnienie jednoznacznej wymiany informacji między użytkownikami jednego języka, a także między użytkownikami różnych języków. W wyżej wymienionych okolicznościach materiały referencyjne, takie jak jednoi wielojęzyczne korpusy tekstów specjalistycznych, bazy danych terminologicznych oraz słowniki terminologiczne, są niezbędne do codziennego stosowania, badania i rozwijania terminologii. Dopiero gdy będziemy nimi dysponować, systemy informatyczne, telematyczne i multimedialne będą mogły być wykorzystywane do rozwijania języków narodowych. W przypadku języków światowych opracowywanie takich materiałów referencyjnych jest dochodowym przedsięwzięciem biznesowym, ponieważ są one wykorzystywane na rozległym obszarze. Na przykład rynek materiałów referencyjnych dla języka angielskiego jest Komponenty te stanowią istotę zmiany paradygmatu i główne przyczyny Terminologija | 2007 | 14 55 ogólnoświatowy. Ze względu na ogromną liczbę użytkowników koszty produkcji zostaną odzyskane głównie poprzez sprzedaż bezpośrednią, a częściowo dzięki pośrednim efektom zastosowania. W obszarach, w których koszty produkcji takich dzieł referencyjnych nie są jeszcze warte poniesienia, na przykład w przypadku nowo powstających dziedzin, kompilatorzy finansują swoją pracę z zysków z innych dzieł lub z funduszy rządowych. Wspólnoty rozwinięte gospodarczo, posługujące się językami światowymi, są w stanie rozwijać te inwestycje infrastrukturalne. jednakże małymi językami (Pusztay 2006) posługują się małe wspólnoty, co skutkuje licznymi przeszkodami w zakresie opracowywania dzieł referencyjnych. Ponieważ populacja jest nieliczna, niemożliwe jest, aby ludzie pracowali we wszystkich dziedzinach nauki, przemysłu, handlu itd. na równie wysokim poziomie i z jednakowym stopniem specjalizacji; w związku z tym dzieła referencyjne dotyczące niektórych dziedzin nie cieszą się popytem. Ponieważ rozmiar badanych dziedzin jest dość niewielki, zapotrzebowanie na korzystanie z terminologicznych dzieł referencyjnych również jest małe, a w konsekwencji nie można oczekiwać, że finansowanie opracowywania takich dzieł referencyjnych będzie rentowną inwestycją biznesową. Z tego powodu finansowanie opracowywania terminologicznych dzieł referencyjnych pochodzi na ogół ze źródeł rządowych, które oferują ograniczone możliwości. W tych okolicznościach rozwój warunków infrastrukturalnych, które służyłyby rozwojowi małych języków, zajmuje znacznie więcej czasu. Jako pozytywny przykład chciałbym wspomnieć o współpracy Belgii i Niderlandów na rzecz terminologii niderlandzkiej: oba kraje finansują tworzenie bezpłatnych i ogólnodostępnych baz danych terminologicznych (nie udzielają jednak wsparcia finansowego komercyjnie motywowanemu publikowaniu słowników) (Steurs 2005). Z wyżej wymienionych powodów Węgry pozostają w tyle pod względem tworzenia synchronicznych opracowań referencyjnych z zakresu terminologii. Węgierski korpus narodowy jest ogólnodostępnym korpusem współczesnego języka węgierskiego, lecz nie zawiera tekstów języków specjalistycznych. Inne korpusy, bazy danych terminologicznych ani leksykony referencyjne nie są publicznie dostępne. Opracowano kilka słowników specjalistycznych w celach komercyjnych, a szereg węgierskich instytucji posiada bazy danych do celów terminologicznych i użytku wewnętrznego, lecz żadna z nich nie jest dostępna bezpłatnie i otwarcie. Harmonizacja terminologiczna (zob. Cabré 1996) nie nastąpiła jeszcze na obszarze języka węgierskiego. Dodatkową trudność powoduje fakt, że większość nowych norm UE (ponad 70% z nich) nie jest dostępna w języku węgierskim, lecz 56 Ágota Fóris | Terminologia i społeczno-gospodarcza globalizacja wysokiej cenie. W wyniku tych badań tłumaczenie, ustne przekładanie, edukacja itp. napotykają poważne trudności. Rozwój gospodarczy, naukowy, kulturowy itp. jest nie do pomyślenia bez właściwego posługiwania się językiem, spełniającego wymagania współczesności, a terminologia ma w tym fundamentalny udział. Terminologia odgrywa kluczową rolę w gospodarce krajowej oraz w sieci naszych stosunków międzynarodowych. Przykład: podstawowym problemem byłych krajów socjalistycznych jest to, że ich terminologia ekonomiczna nie jest zgodna z terminologią biznesową i finansową zorientowanego rynkowo świata zachodniego. Cały system pojęciowy został przejęty z Zachodu, a w konsekwencji w językach przyjmujących trzeba było ustanowić nowy system terminologiczny. Podobnie jak zmiana systemu politycznego, zmiana systemu gospodarczego sprawiła, że eksperci, napotykając problemy terminologiczne, mówili: „nie mamy na to słowa”. wyłącznie po angielsku, a w dziedzinie terminologii, w porównaniu z językami światowymi, języki małe są silniej dotknięte wpływem języków obcych. Czołowe postacie nauki, bankowości, finansów, administracji itd. są w praktyce dwujęzyczne (angielski i język ojczysty), jeśli chodzi o komunikację zawodową. Z drugiej strony większość osób korzystających z tych usług jest jednojęzyczna. Naukowcy oraz przywódcy życia gospodarczego i społecznego są żywo zainteresowani tym, aby ich otoczenie rozumiało ich osiągnięcia i cele oraz aby umożliwić społeczeństwu korzystanie z nich. Problemy komunikacyjne w społeczeństwie mogą powodować napięcia, czego przykładem są sprzeczne postawy wobec osiągnięć biotechnologii lub rozpowszechniania alternatywnych źródeł energii. Opracowanie krajowego systemu terminologicznego, aktualizowanego poprzez harmonizację międzynarodową, mogłoby być sposobem na złagodzenie tego napięcia. Współpraca akademicka i zawodowa rozwija się jednocześnie w dwóch kierunkach: jeden z nich to specjalizacja zawodowa, koncentrująca się na wąskiej dziedzinie; drugi zaś to integracja bardzo różnych warstw akademickich i zawodowych. Zaletą sieci relacji rozwijającej się w XXI wieku jest to, że współpracownicy mogą bez zwłoki wnosić swój zasób wiedzy do sieci problemów wymagających rozwiązania, w formie gotowej do użycia. Jednak korzyść z integrowania wiedzy z różnych dziedzin zawodowych można wykorzystać tylko wtedy, gdy między zaangażowanymi dziedzinami zawodowymi może zachodzić komunikacja zawodowa o różnym stopniu szczegółowości. Budowastandardów jest również dostępna wyłącznie w języku angielskim i po Terminologija | 2007 | 14 57 owa systemu terminologicznego podzielonego zgodnie z wymaganiami użytkowników jest podstawowym warunkiem osiągnięcia tego celu. Przede wszystkim oznacza to definiowanie terminów na różnych poziomach. Sposobem zaspokojenia stale rosnącego zapotrzebowania na bazy danych terminologicznych zgodnie z celami małych narodów mogłoby być tworzenie baz krajowych, które służyłyby konkretnym celom wynikającym z rzeczywistego użycia (to znaczy o odpowiedniej wielkości, na odpowiednim poziomie akademickim i o odpowiedniej zawartości). Małe narody nie uczestniczą w każdej gałęzi handlu (na przykład państwa bałtyckie nie produkują winogron ani wina, podczas gdy kraje śródlądowe nie zajmują się rybołówstwem morskim) lub mogą być zaangażowane jedynie w poddziedziny określonych dziedzin (na przykład tylko w sprzedaż i eksploatację urządzeń telekomunikacyjnych, ale nie w ich opracowywanie i produkcję); podczas gdy wykazują silne zainteresowanie innymi dziedzinami (takimi jak administracja Unii Europejskiej lub turystyka). Treść, wielkość i poziom akademicki opracowań terminologicznych powinny być dostosowane do potrzeb krajowego użycia. Wspólny zbiór wzajemnych interesów krajowych powinien zostać określony w różnych językach. Dzięki praktycznej selekcji można by znacznie ograniczyć nakłady finansowe i intelektualne. jednakże ustanowienie terminów oznaczających podstawowe pojęcia, a także tych, które są przedmiotem zainteresowania publicznego i znajdują się w powszechnym użyciu, a zatem powinny zostać wybrane z zasobu terminów poszczególnych rzemiosł, jest wielkim przedsięwzięciem. Istniejące już bazy danych w językach światowych mogłyby służyć jako wzorce przy opracowywaniu baz danych mniejszych języków. Inne istniejące krajowe bazy danych (niepubliczne, ogólnojęzykowe itd.) mogłyby posłużyć jako punkt wyjścia do opracowania terminologii krajowej, ponieważ termin, który został już przyporządkowany pojęciu i zdefiniowany zgodnie z nim, mógłby być łatwo wykorzystany. Do zadań związanych z opracowaniem terminologii krajowej należą: wybór niezbędnych terminów, harmonizacja systemów pojęciowych i terminologicznych języka źródłowego i języków docelowych, znalezienie właściwego terminu (wykładnika pojęcia), opracowanie terminologii oraz publiczne i bezpłatne udostępnienie osiągnięć. Zapewniłoby to nie tylko wprowadzenie nowych terminów, lecz także harmonizację terminów.