Pastogė senovėje ir dabar

198 Schronienie w dawnych czasach i dziś JONAS KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego Kiedy amerykańscy astronauci wznieśli się w kosmos, spoglądali nie tylko na kulę ziemską, lecz także przede wszystkim szukali wzrokiem swojego małego kawałka ziemi, z którego pochodzili i gdzie mieszkają bliscy im ludzie. To poczucie domu bardzo głęboko ich przeniknęło właśnie w kosmosie. prof. Jiři Marvan (Mokslo Lietuva, 2008 11 7) Ubrania są przedłużeniem naszej własnej skóry, chroniącym i kierującym naszym ciepłem oraz energią, a mieszkanie jest zbiorowym środkiem rodziny lub grupy służącym temu samemu celowi. Dom, jako schronienie, jest przedłużeniem mechanizmów kontroli ciepła naszego ciała – zbiorową skórą lub ubraniem. Marshall McLuhan (Jak rozumieć media. Przedłużenia człowieka, 2003, 128) Pojawienie się, przetrwanie i zadomowienie się człowieka (a nawet praczłowieka) w świecie, między innymi, umożliwiły dzikimi zwierzętami i… współplemieńcami (gatunku Homo sapiens), ponieważ zdolność zaspokajania głodu i schronienie – przed upałem i chłodem, przed pojęcie bliźniego pojawiło się i ugruntowało bardzo późno. Człowiek spoglądał na legowiska dzikich zwierząt, ogniska, stworzone przez nie i naturę jaskinie (był człowiekiem jaskiniowym), ptasie gniazda i radził sobie, jak mógł. Żadna, nawet najbardziej zaawansowana archeologia przyszłości nie odkryje ani nie odkopie tych pierwszych schronień wykonanych rękami bohaterów natury. Nawiasem mówiąc, do dziś w najróżniejszych miejscach świata mieszka się w najbardziej prymitywnych domostwach (albo stacza się do bezdomnej wegetacji na wysypiskach, pod mostami…). Zatem przyjrzyjmy się, co może tu ujawnić nauka o języku. Jonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologia | 2008 | 15 199 DOMY DOMEŃKI „A“ dawno „A“ litery Usłyszałem, zobaczyłem – Gdy już wymówiłem i postawiłem, słowo „mAmA“. I było – dOm Balys Sriubas (Kochać ciebie, 2006, 61) Patrząc filozoficznie, najbardziej naturalną i uniwersalną nazwą ludzkiego schronienia byłoby życie – 8. „miejsce zamieszkania; mieszkanie, dom; lokal mieszkalny; pokój“. Jednakże świadectwo jego starożytności sięga jedynie Postylli Mikołaja Daukszy (1599): Namuose tėvo mano gyvenimų daug yra, a dalej historia tonie we mgle wieków… Używane także w słowniku F. Kuršaitisa (Samdytas gyvenimas), a nawet u J. Jablonskisa (Jeśli byłoby jakieś umeblowane mieszkanko, byłoby lepiej). Gyvenimas 9., używane już przez K. Sirvydasa, choć w żywej mowie z pewnością nadal żywe, w LKŽ III 1956 oznaczone jako psn. (tj. przestarzałe) „zagroda, ziemia, gospodarstwo“: Gyvenimas geroj vietoj ir gers gyvenimas Skisnemunė. Gaspadorius umiera, a gyvenimas przechodzi na Šãtės. W żaden sposób nieoznaczone w słowniku akademickim, lecz dla nawet jeszcze gwarowych użytkowników języka ogólnego życie 11. jest już mocno uśmiechnięte. „aũkštas”: riškiai zbudowali dom o dwóch kondygnacjach. Nawiasem mówiąc, DŽ1 1954 gyvenimas 5., DŽ2 1972 gyvenimas 4. „aukštas” oznaczone jako pot., ale w DŽ3 1993 już go nie ma. A oto jeszcze słowa Małej Litwy – gyvata 4. „miejsce zamieszkania, siedziba, gospodarstwo” i gyvnamoji. Nawiasem mówiąc, podobne nazwy mają także inne języki – łot. dzīvoklis (mieszkanie), ros. жилье, pol. mieszkanie, wok. Wohnung, angl. dwelling. Pod względem motywacji znaczeniowej dość podobne jest również vieta [por. stcsł. vitati „mieszkać“ (ros. обитать i обитатель, a także обитель „mieszkanie, siedziba“)] – 18. „mieszkanie, dom, siedziba“: Vietukė tokia, kad lovukės lįstų Drùskininkai (19. „podwórze, gospodarstwo, zagroda, życie“: Aš iš savo vietos niekur neisiu, tik į kapines Plviškiai. Visos vietos jau išnyko, į gyvenvietę išėjo Grškabūdis) LKŽ XIX 1999. Nawiasem mówiąc, „vieta“ to także rzecz 3., a rzecz 4. „gospodarstwo, zagroda“: Tai gražus daiktelis: ir gražioj vietoj, ir prie kelio Miroslãvas (LKŽ II2 1969). Ros. место „miejsce“ – w innych językach słowiańskich „miasto“: pol. miasto, białorus. места „место, площадь, город“ (этимологически связано с лит. misti, maistas) — отсюда наше заимствование miestas. Наши сказки часто начинаются словом gyveno, русские — жил был, но наше būti — 1. ‖ „жить“: Namie, tai vis namie, kaip būvi, taip būvi Ramýgala. 200 Dieve duok vienam gimti, ne vienam būti Miroslãvas (LKŽ I2 1968). Есть и būnamas kambarys Skisnemunė. В диалектах — преимущественно жемайтских, но также западноаукштайтских, литувининкских — живой (или būtas) butas 1. „жилой дом, изба, хата“: Aukšti butai – šalti barščiai (словарь Ю. Бродовского). Внутри леса стоял небольшой butas Daukšia (а также butelis „домик, предназначенный для kampininkas“ Slavkai, Žvirgždáičiai). Postawiłem butelkę nad brzegiem zalewu, zagadywałem dziewczynę dwunastoletnią Plviškiai (ir buta 1. „budynek, dom; 2. „jakikolwiek budynek, zabudowanie“, 3. „zagroda, mieszkanie, życie“ (ir kambarys“ K. Sirvydo žodynas, M. Daukšos Katekizmas, S. Daukantas), buta 2. „gospodarstwo, życie (z domem, ziemią i całym wyposażeniem)“), 4. „sień w chłopskiej chacie (zwykle z paleniskiem)“ (ir butukas). W języku ogólnym butas chyba dopiero przed stuleciem stał się „mieszkaniem w domu wielorodzinnym“ (LKŽ I2 1968 butas 5. „część domu składająca się z jednego lub kilku pokoi i kuchni“ poświadczona jest nie tylko w piśmiennictwie, lecz także w gwarach – „dom, chata, dwór” Niestety, nie ma w nim bet ir iš laikinosios sostinės Kauno!). Jurgio Šlapelio SNŽŽ 1907 buta,butas wówczas bardzo rozpowszechnionego, lecz wymagającego zastąpienia zapożyczenia kvatiera. Do wprowadzenia słowa butas do języka ogólnego przyczynili się przede wszystkim wielcy językoznawcy Jonas Jablonskis i Kazimieras Būga. W 1918 r. Jablonskis pisał: ėmė nepaprastai belsti į mano b u t o duris J. Jabl R I 1932 212, mano b u t e krato J. Jabl R I 1932 213 [nie wiadomo, dlaczego nawet po 10 latach pojawia się gyvenamasis butas J. Jabl R I 1932 289 (2x)]. K. Būga 1921. W liście do Jurgisa Gerulisa z 31 VII pisał: Najtrudniej będzie z b u t u (g y v e n a m a t r o b a) . <…> <…>. Rada Uniwersytetu będzie musiała zatroszczyć się o budowę nowych b u t ų s t a t y m u .– – – Ja aż do tej pory jeszcze nie otrzymałem dla siebie b u t o i jestem zmuszony mieszkać nawet bez określonego pokoju dla gabinetu K. Būg RR III 1961 904. Przyczynili się do tego również znani inteligenci, działacze społeczni: Jak minęły lata nauki w gimnazjum? Słabo je pamiętam. W klasie I i II k v a t i e r ą miałem u pewnej Jakobsienė przy ulicy Bažnytinės; w pierwszych latach starszym-przełożonym b u t o był Petras Kriaučiūnas, <…> J. Basan MGK 1997 25. Przez niemało czasu butas był nie tylko pomieszczeniem mieszkalnym, lecz także administracyjnym: „Lietuvių Draugijos“ butas J. Basan MGK 1997 282 (1916 r.); [W 1917 r.] zamieszkałem w lokalu redakcji i administracji [„Lietuvos aidas“] (przy ulicy Benediktinų nr 2) P. Klim Ats 1990 129; w lokalu redakcji słownika (1923 r.) K. Būg RR III 1961 485, w lokalu redakcji K. Būg RR III 1961 486 [ponadto J. Jabl L 1985 60 (1922 r.); K. Būg RR III 1961 904 (1921 r.); J. Balč RR II 1982 265 (1921 r.)]. Bardzo charakterystyczne przeciwstawienie: I trzeba było już nie odwiedzać jego wytwornego m i e s z k a n i a , lecz s p o ł e c z n e g o , <…> B. Sruog R VI 1957 550 (1946 r.). Już także opłatom mieszkaniowym stuknęło około 80 lat. Jonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologia | 2008 | 15 201 Siedziba Żmudzinów 1. „miejsce zamieszkania, siedziba” (a także buvainė 1. Dùsetos; 2. „miejsce zagrody, miejsce mieszkania”, również buvainė 2.) w języku ogólnym pojawiło się 100 lat temu – „miejsce pobytu, miejsce zamieszkania” SNŽŽ 1907, a także „miejsce zamieszkania, miejsce przebywania”, lecz dość wyspecjalizowane, np.: siedziba osoby prawnej (praw.) DŽ3 1993. W żywej mowie potrzebnych słów było jeszcze więcej, tylko zazwyczaj są one wieloznaczne: bkla 3. „miejsce zamieszkania, siedziba” Miroslãvas, K. Jaunius; būklas 1. „miejsce pobytu, życia, siedziba” Panevėžỹs, Vaižgantas, A. Sabaliauskas-Žalia Rūta [u K. Sirvydasa – zarówno „siedziba” (miejsce pobytu dziewcząt), jak i „legowisko” (legowisko zwierząt, būklas)]; stan 7. „miejsce zamieszkania, siedziba, zagroda“ J. Brodovskis, P. Ruigys, Kalesniñkai, Marijámpolė; byt 3. „miejsce przebywania, stan, siedziba“ F. Kuršaitis ‖ „życie, gospodarstwo“ Pisma Małej Litwy [o buvys, -ė Geistara, Šunska, būvys Vilkavškis – „mieszkaniec“]; miejsce pobytu 4. „miejsce przebywania, stan“ Vilkijà; btinė „miejsce przebywania, siedziba“: Čia mano gimtinė, ugtinė ir btinė Słownik A. Juški, a także Vilkavškis, Geistara, Kazl Rūdà; ¹būtùvė 2. „siedziba”: Ani mieszkania, ani powrotu nie mam, niczego Šãtės (būtuv 1. „byt, życie” Laznai) LKŽ I2 1968. W języku ogólnym również tworzono nowe wyrazy. Neologizm ze słownika A. Juški buvykla „kwatera główna, siedziba” nie rozpowszechnił się. Būstas „schronienie, dom, mieszkanie” jest najprawdopodobniej neologizmem J. Jablonskisa (zob. J. Jabl R I 1932 22, 31 (1893 m.)), być może zapożyczonym od būstinės S. Daukantasa, zalecanym przez J. Šlapelisa SNŽŽ 1907: būstas – „miejsce w domu, mieszkanie, kwatera” (kvatera – niepodane) i długo ujmowanym w słownikach jako „schronienie, dom, mieszkanie”: siedziba szkoły, teatru DŽ1 1954, siedziba straży DŽ2 1972, natomiast w DŽ3 1993 bez ilustracji – dopiero teraz znalazł swoje właściwe miejsce, stał się wyrazem oznaczającym pojęcie rodzajowe (hiperonimem) – „oddzielny dom mieszkalny albo mieszkanie w domu wielomieszkaniowym lub internacie”. Zbędne jest tylko wyrażenie gyvenamasis būstas „mieszkanie” (występujące nawet bardzo natrętnie), ponieważ coś innego – dawna siedziba biskupa J. Jabl R I 1932 31 (1893 m.) albo mieszkanie redakcji K. Būg RR III 1961, 485 – już dawno stało się albo būstine (neologizm S. Daukantasa, używany również przez J. Jablonskisa) „miejscem, gdzie znajduje się czyjaś siedziba, gdzie ktoś stale przebywa, mieszka” LKŽ I2 1968, „miejscem, pomieszczeniem, gdzie ktoś przebywa tymczasowo”: siedziba dowódcy wojsk, straży, komisji wyborczej DŽ3, albo wspomnianą buveine (te dwa wyrazy konkurują ze sobą). Bendrabutis J. Jablonskisa LKŽ I2, a także jego viešbutis (J. Jabl R I 1932 3 (1884 m.)) – zdanie z Aušry (1884 273) zamieszczone w LKŽ XIX 1999 jest autorstwa Jablonskisa. Początkowo viešbutis przez dość długi czas nie oddzielał się od viešnamiо 2. (Vilniaus žinios 1904 1) oraz domów publicznych (Aušra 1885 49) (dom publiczny był również 1. 202 „karczma, zajazd“, znacznie później – 3. „dom publiczny“ LKŽ XIX 1999; hasła viešnamis nie ma w DŽ1–4). We wspomnianym SNŽŽ J. Šlapelisa z 1907 r. viešbutis – hotelis, gostinica. A zatem mniej więcej 100 lat temu w języku ogólnym konkurowały ze sobą i różnicowały się: życie, miejsce zamieszkania, mieszkanie, lokum, siedziba, miejsce pobytu / buvainė. Wydany w 1917 r. w Kownie przez Ministerstwo Ochrony Kraju KarŽ (nie podano, ale wiadomo, że opracował go Petras Ruseckas) już całkiem dobrze rozróżnia: būstas – квар-квартира въ войскахъ, помѣщенiе (ale помѣщенiе – bustas, b u s жилье,квартира (ir butininkas–квартирмейстеръ), būstinė–жительство t i n ė ), butas – (o жительство – miejsce zamieszkania, siedziba), buvainė – мѣстопребыванiе. W życiu cywilnym būstas przez długi czas był jakby niepotrzebny. W SNŽŽ z 1924 r. znajduje się nietykalność mieszkania – „prawo, zgodnie z którym do cudzego domu lub mieszkania można wejść tylko za zgodą gospodarza tego domu albo na nakaz sądu“. Z czasem to się zmieniało. Butas pozostał 1. „część domu złożona z kilku pokoi i kuchni” DŽ1 1954 („z jednego lub kilku” DŽ2 1972 i DŽ3 1993). Mieszkanie przez niemały czas było dość nieokreślone – „schronienie, dom, mieszkanie”: mieszkanie szkoły, teatru DŽ1 1954, DŽ2 1972 – mieszkanie straży (por. LKŽ I2 1968: Szkoda, że nasze Towarzystwo Sztuk Pięknych nie ma stałego lokalu rš. Szkołom często brakuje odpowiednich lokali rš.), a LKŽ I2 1968: W mieszkaniu straży rozległy się krzyki rš. (DŽ3 – już bez przykładów), chociaż w DŽ1 1954 podobnie występowała już i siedziba – „miejsce, gdzie ktoś przebywa, mieszka”: siedziba wojska, teatru, studentów. Później siedzibę definiuje się jako – „miejsce, pomieszczenie, w którym ktoś tymczasowo przebywa”: siedziba dowódcy wojsk, siedziba wyborcza DŽ2 1972; DŽ3 1993 – dodano jeszcze siedzibę straży. Po wyraźnym oddzieleniu się siedziby od mieszkania również mieszkanie znacznie oddzieliło się od lokalu: obecnie, po odzyskaniu niepodległości, mieszkanie to pomieszczenie mieszkalne osoby lub rodziny – dom, lokal, pokój w lokalu lub akademiku: dweling – mieszkanie (dom, lokal itp.) V. Bit MokALTTŽ 1998, rekompensata kosztów mieszkaniowych, dopłata mieszkaniowa SocApsTŽ 1999. Niestety, nieaktualizowany od 1993 r. DŽ pozostaje w tyle: mieszkanie – „dom, lokal, schronienie” DŽ4 2000, DŽ5 2003, DŽ6 2006. M i e s z k a n i e c z ł o w i e k a jest nietykalne. Bez zgody mieszkańca wejście do m i e s z k a n i a jest niedozwolone – ogłosiła Konstytucja odtworzonej Republiki Litewskiej (art. 24). Istnieje również ustawa o programie mieszkaniowym. Istniał Departament Mieszkalnictwa Ministerstwa Budownictwa i Urbanistyki. F u n d u s z m i e s z k a n i o w y, który obejmował około 1 mln 306 tys. m i e s z k a ń i około 1 tys. d o m ó w a k a d e m i c k i c h LA 1999 144 11, przekształcił się w Fundusz Mieszkaniowy. Gazeta pisze, że, powiedzmy, w Danii jest minister mieszkalnictwa i budownictwa LA 1995 182 3. Ale… Od razu popełniono błąd – do słowa būstas, podobnie jak niegdyś do butas, zaczęto doklejać określenie gyvenamasis, pasujące jak siodło krowie, np.: 69,3 proc. ankietowanych mieszka w wielorodzinnych, wielopiętrowych Jonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologija | 2008 | 15 203 domach. Ciekawe, że liczba ta niemal pokrywa się ze wskaźnikiem takim jak właściciele m i e s z k a ń. W ł a s n e g o m i e s z k a n i a nuosavybėsforma–68proc.respondentųgyvenab u t u o s e,priklausančiuose właścicielami jest tylko 8 proc. ankietowanych LA 1995 107 9; poprawa w ł a s n e g o m i e s z k a n i a LA 2000 35 1; niedobór m i e s z k a ń m i e s z k a l n y c h Dnvd 2000 5–8 13. Wreszcie būstinė i buveinė powinny wyraźniej się od siebie oddzielić. Buveinė jest żywym żmudzkim (i pożmudzkim) słowem – 1. „miejsce pobytu, miejsce zamieszkania”, 2. „miejsce zagrody, miejsce po domu mieszkalnym“ (3. „życie, byt, gospodarstwo domowe” Skisnemunė) LKŽ I2 1968. Chociaż także būstinė LKŽ I2 1968 objaśnia się jako „miejsce, w którym znajduje się czyjeś mieszkanie, gdzie ktoś stale przebywa, mieszka”, to tak być może było tylko dla twórcy tego neologizmu S. Daukantasa, natomiast būstinės obwodów wyborczych trš temu zaprzeczają. W użyciu nadal myli się, np. Przez długi czas nieposiadająca własnej b u v e i n ė s , FSBK ma obecnie niewielkie biura w Pradze, Warszawie, Hadze i główną b ū s t i n ę w Wiedniu LA 1994 195 6. V. Bit dość wyraźnie rozróżnia MokALTTŽ 1998: house – dom, budynek; siedziba; office – 2. kwatera, biuro; headquarters – sztab, główna siedziba; compaign headquarters – siedziba kampanii wyborczej. Buveinė – to rezydencja: residence – 2. siedziba, rezydencja (1. miejsce zamieszkania; <…>) V. Bit MokALTTŽ 1998. Zresztą już w SNŽŽ 1907 rezydencja – „miejsce pobytu, miejsce zamieszkania, siedziba króla, księcia lub innej wysoko postawionej osoby” (a sama siedziba – „miejsce pobytu, miejsce zamieszkania”), TŽŽ 1936 – „siedziba; <…> miejsce zamieszkania”. Gdy mieszkanie jest wpisywane do rejestru mieszkań ze wskazaniem adresu, używa się terminu miejsce zamieszkania. Kiedy z dumą mówiono o rozległej ojczyźnie zajmującej ¹/₆ powierzchni świata i śpiewano I szeroki jest przecież nasz rodzinny kraj, pojawił się także przedziwny obszar mieszkalny, zmuszający leksykografów do wyodrębnienia znaczenia obszaru – 3. „miejsce przeznaczone do jakiegoś celu” DŽ1 1954, DŽ2 1972, DŽ3 1993. Chociaż zarówno mieszkanie, jak i człowiek są trójwymiarowi1. Całkiem bez dumy odnotowano w noblowskiej powieści B. Pasternaka Doktor Żywago: Ale na razie w p o k o j a c h jest czysto. Teraz zapewnimy mieszkańcom inną powierzchnię mieszkalną, <…> B. Past DŻ 1991 213. Ang. flat – to tylko takie mieszkanie, którego wszystkie pokoje taivadinasig y v e n a m a s i s p l o t a s B. Past DŽ 1991 177. Dirbantiems znajdują się na jednym piętrze ALKŽ 1975, a ta powierzchnia mieszkalna – living / dwelling space (space – przestrzeń, 1 Nawiasem mówiąc, niemiecki faszyzm i narodowy socjalizm dążyły nie do powierzchni, lecz do przestrzeni życiowej – tę bowiem przeniesioną przez niemieckiego etnografa Fritza Ratzela jeszcze przed 1890 r. z biologii do geografii politycznej, a następnie uczynioną przez geografa Karla Ernsta Haushofera podstawowym pojęciem geopolityki – Lebensraum – Hans Grimm w powieści Volk ohne Raum (Naród bez przestrzeni) z 1926 r. wprowadził do aktualnej polityki (Kopaliński 2001). 204 miejsce; a powierzchnia – area); floorspace LAKŽ 1991, mieszkanie – lodging, dwelling, apartment, room LAKŽ 1991. Jeszcze dziwniejsze – chociaż akceleracja wzrostu sięgała około 15 cm, wysokość mieszkania w Związku Radzieckim spadła z 3–4 m do dwóch i pół. Koszary są wyższe, ale tam na tej samej powierzchni układano do spania zarówno na dwóch, jak i nawet na trzech poziomach… Norma rejestracji i powierzchni na 1 osobę niewiele przewyższała powierzchnię grobu… Daniil Charms odnotował: Należałoby, aby wszyscy leżeli na swojej powierzchni mieszkalnej D. Charms N 1998 116. To była prawdziwa sowiecka walka o byt – o maleńki skrawek w rozległym kraju. Jest nas wielu, a miejsca mało K. Bagd VDP 1973, – tak pisarz Kazys Bagdonavičius scharakteryzował to w książce humorystycznej Kłopot z metrażem. Później pisarz Rimantas Černiauskas pisał: Stoję w kolejce [po mieszkanie, a nie po pomarańcze] jako 104. i żyję pełnokrwistym życiem. Troska o powierzchnię mieszkalną wywoływała bóle w obszarze serca. A kiedy ludzie podchwycili powiedzenie nie mam powierzchni mieszkalnej, w zasadach przydziału mieszkań pojawiła się kłamliwa formuła poprawić warunki mieszkaniowe, wcześniej stosowana tylko wobec tych, którzy baris, virtuvė, vonia, tualetas, balkonas (balkonai). już mieli mieszkanie, ale mieli prawo otrzymać także lepsze, większe. Jeszcze jedna dziwność – w tej powierzchni mieszkalnej była powierzchnia użytkowa, do której nie wchodził przedpokójMłodzież beztrosko zagospodarowała tę powierzchnię – tylko nie mieszkalną, lecz wolną – na urodziny i inne spotkania – jedni, bez rodziców, ale… z konsekwencjami. Nazywano to plotavoti M 1985 1 22. Gazety o tym pisały, słowniki niestety tego nie odnotowywały. Ludzie pióra, twórcy łamali sobie głowę także nad innym obszarem – prasą, wydawnictwami, np.: <…> redaktorzy drugiego tomu przyznali „obszar” V. Montvili, ale stracili go M. Sluckis i Alf. Bieliauskas Prg 1983 12 121. <….> P. Cvirce poświęcono ogromny obszar: rozdziały monograficzne w drugiej części tomu trzeciego i w tomie czwartym. Trzeba było zadowolić się skromniejszym obszarem Prg 1983 12 123. <…> teraz mają naprawdę wystarczająco dużo miejsca zarówno na publikowanie swoich publicystycznych i eseistycznych przemyśleń, jak i twórczości literackiej L i M 1986 29 4. Dlaczego obszar, a nie zwykłe miejsce? Czy zmieniło się to w latach Odrodzenia i odzyskania Niepodległości? I tak, i niestety nie. Całkowicie zrozumiałe są połączenia: obszar wystawy, ekspozycji, stoisk, obszar reklamowy, ale dlaczego obszar komputera [10 megabajtów] LA 1997 240 2? Zrozumiały jest obszar handlowy sklepu, powierzchnia pomieszczeń pracy, ale dlaczego walka o obszary na Starym Mieście R 1990 60 5, obszar pod aptekę, a nie działka, miejsce? Odrobinę pojawia się nowości, ale po okrążeniu wraca się do starego, np. : Cała p r z e s t r z e ń ż y c i o w a zajmowana jest przez walczące grupy, <…>. <…>. Cała p r z e s t r z e ń ż y c i o w a młodzieży staje się po prostu zagarnięta i znów zaczyJonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologia | 2008 | 15 205 znajdujemy możliwość bycia sobą, posiadania w naszej codzienności wolnego o b s z a r u , niczym tarkowskiowskiej s t r e f y , w której bylibyśmy szczerzy wobec własnych pragnień LA 1994 194 15. Radziecka przestrzeń mieszkalna w pierwszych latach trzymała się bardzo mocno, np.: 1, aptartasg y v e n a m o j o  p l o t o s t a t y b o s <…>klausimas VlnL 1991 21 ma zapewnić p o w i e r z c h n i ę m i e s z k a l n ą LA 1992 13 6, sektor p o w i e r z c h n i m i e s z k a l n y c h LA 1994 224 13. Nawet na poziomie życia codziennego: Wilnianka, wdowa, <…> ma powierzchnię mieszkalną. Poznałabym. W 1992 r. przyjęto nawet ustawę o zaopatrzeniu ludności w powierzchnię mieszkalną. Powierzchnia mieszkalna podążała za lokalem mieszkalnym, np. : Ludzie nieustannie zwracają się z najróżniejszymi pytaniami. Jednym z najpilniejszych jest problem l o k a l u m i e s z k a l n e g o . <…> w p o w i e r z c h n i ę m i e s z k a l n ą trzeba zaopatrzyć mieszkańców domów zwracanych właścicielom – napisano w artykule Najpilniejsza kwestia – l o k a l m i e s z k a l n y LA 1995 101 17. I gdy pojawiło się mieszkanie, obok utrzymywała się także powierzchnia mieszkalna, np. LDDP będzie kierować się założeniem, że m i e s z k a n i e jest wartością narodową i narodowym priorytetem, gwarantem istnienia i przetrwania narodu oraz warunkiem pełnowartościowości rodziny, <…>: LDDP obiecuje w pierwszej kolejności wspierać projekty zaopatrzenia młodych rodzin w p o w i e r z c h n i ę m i e s z k a l n ą. <…> pojawiały się propozycje, aby tym, którzy b u d u j ą p o w i e r z c h n i ę m i e s z k a l n ą, zniesiono podatek od wartości dodanej LA 1996 186 3. Gazety z zapałem budowały tę powierzchnię. Jeżeli, mówiąc o wielkości i cenie mieszkania (za 1 m²), potrzebna jest powierzchnia, to musi to być powierzchnia mieszkania. Nawet teraz z kancelarii Sejmu rozpowszechniana jest powierzchnia mieszkalna LŽ 2008 241 1. Sama nazwa pomieszczenie mieszkalne nie jest naganna, ale skoro istnieje już termin mieszkanie, to tamta nazwa staje się zbędna. Z etymologicznego punktu widzenia przede wszystkim należy wymienić indoeuropejskie słowo dom. W fundamentalnej monografii Tamaza Gamkrelidzego i Wiaczesława Iwanowa Język indoeuropejski i Indoeuropejczycy (1984, 1332 s.) zgodnie z tradycją „siedziba”, „gospodarstwo” rozumiane są nie jako budynek, osada, lecz jako cialinės organizacijos vienetai – giminės. Liet. namas garsu n skiriasi nuo *sovis* Indoeuropejczyków, mających tutaj spółgłoskę d – stind. dma-, gr. dómos, łac. domus, st. sł. domū. Może to być zwykłe zjawisko fonetyczne – w takim przypadku przypomina się namudaris <*damudaris, ale najprawdopodobniej jest on stosunkowo późny – neologizm K. Sirvydasa; wskazywałby na to również jego wariant namudarytojas, a także całkowicie oczywisty przykład tego neologizmu – znajdujący się w słowniku K. Sirvydasa obok niego łac. aedificator. Dlatego dość zasadnie rozważa się inne pochodzenie wyrazu namas, tym bardziej że nie brakuje danych – gr. nómos / nom „pastwisko; stado; pasza; osada”, noms, -dos / nomes „pasterz”, némein „paść; rządzić; żyć“, némomai 206 „żywić się; żyć, być; rządzić“. Najdalej tą drogą poszedł germanista Vytautas Balaišis – powiązał namą z Niemnem (por. gr. nemos i łac. nemus „lasek, zarośla z pastwiskami“). Tu należy zaznaczyć, że synonimia w tej dziedzinie w językach indoeuropejskich istniała od dawna, na przykład jednostka większa od namas – viešė (jej władca – vieš-pats), ale także sala (ros. село); ogrodzenie namas lub viešė / salos – gardas i to, co jest ogrodzone – gardas (ros. город), ale także pilis (gr. polis), goc. baurgs (niem. Burg), stang. dūn (ang. town). Nie wiadomo, dlaczego etymolodzy nie zwrócili uwagi na żmudz. zwierzęcość numu: Numas jest umyślnie budowany dla zwierząt z dwoma końcami, ogrodzony; na jednym końcu stoją bydło rogate, a na drugim konie, a pośrodku pali się ogień podczas chłodu i mrozu (słownik A. Juški, LKŽ VIII 1970), por. num(o)galis „koniec starożytnego domu, w którym trzyma się zwierzęta“. Nieprzypadkowo powstał namas 4. „obora“ Słownik K. Sirvydasa, Šiaulia, Šeduvà, Survliškis, Ramýgala, Panevėžỹs. Powstała różnica: Dla ludzi izba, a dla zwierząt kūtė, numas (słownik A. Juški, LKŽ XVI 1995). W atlasie języka litewskiego słowo namas zostało zmapowane tylko w znaczeniu „obora“, natomiast namas jako nazwa domu mieszkalnego oceniane jest jako „rzadsze (najprawdopodobniej nowsze), nie tworzy zwartego obszaru (ściślej: występuje niemal na całym obszarze języka litewskiego) i dlatego nie zostało zmapowane“ (Atlas języka litewskiego. I. Leksyka, 1977 34). Namas przede wszystkim oznacza 1. „budynek mieszkalny lub jakikolwiek inny budynek“. W dawnych pismach i gwarach namas ma również swój wariant – liczbę mnogą namus (w znaczeniu liczby pojedynczej!). A wszędzie domy mają również swoje szczególne znaczenie – 2. „stałe miejsce zamieszkania”. Człowiek buduje więc dom, dom stoi, wali się, dom jest solidny, piękny, z poddaszem (dom – budynek), ale mieszka i coś robi w domu, przebywa (w domu), wychodzi z domu, (wraca) przychodzi do domu (do domu), tęskni za domem, odwiedza dom. Można mieszkać nie w oddzielnym domu, lecz w mieszkaniu (w bloku mieszkalnym) albo w akademiku, ale to jest jego dom, tam jest u siebie. Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden niuans: mój dom i jego dom, ja jestem w domu i on jest w domu, idę do domu i on idzie do domu, ale ja idę do niego do domu (a nie do domu), jestem w jego domu (a nie w domu). Znaczeniami 2. „gospodarstwo rodzinne, zagroda” i 3. „rodzina, ludzie mieszkający razem” w gwarach używa się zarówno namas, jak i namai (a także w dawnych pismach), ale w języku ogólnym zgodnie z systemem pasowałoby tylko namai (nie tak jak LKŽ VIII 1970). Indoeuropejska, choć w nieco mniejszym stopniu, jest także troba (dial. również trioba) – 1. „dom mieszkalny, chata“, 2. „pomieszczenie w budynku, pokój“ ‖ „ludzie przebywający razem, rodzina“ (także trobesys, trobėsys, trobėsis oraz triobesys, triobesis, triobėsys, triobėsis „jakiś budynek gospodarczy“ i trobos, triobos – Jonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologija | 2008 | 15 213 WNIOSKI Najbardziej naturalna i uniwersalna nazwa ludzkiego schronienia, mieszkanie (także gyvata, gyvenamoji), ma wspólne cechy typologiczne – łot. łotew. dzīvoklis, ros. жилье, pol. mieszkanie, niem. Wohnung, ang. dwelling, ale jest bardziej dialektalne i zupełnie nieterminologiczne. Pod względem motywacji dość podobne jest również miejsce. Z czasownikiem być wiąże się butas (w żywej mowie także więcej derywatów). Od butas różni się neologizm J. Jablonskisa būstas (od niego również bendrabutis i viešbutis), który ostatecznie nabrał obecnego znaczenia dopiero po odzyskaniu niepodległości. Nie całkiem jeszcze wyraźnie oddzieliły się pochodzące z żmudzkiego buveinė oraz neologizm S. Daukantasa, używany także przez J. Jablonskisa, būstinė – zazwyczaj tymczasowa. Szczególny twór okresu sowieckiego – powierzchnia mieszkalna. On (także dawniej używane mieszkanie) przyczynił się również do powstania semantycznie nadmiarowej nazwy lokal mieszkalny. Użycie ich obu z trudem obywa się bez siebie. Pomieszczenia mieszkalne nie są naganne, lecz gdy mamy lokal mieszkalny, stają się niepotrzebne. Z indoeuropejskiej starożytności pochodzi dom. Nieco mniej indoeuropejska jest chata. Nawet nie bałtycka, lecz tylko litewska południowoauksztocka pirć. Na tym kończą się indoeuropejska litewska starożytność i czystość. Słowianie narzucili grycię, seklicię, pakaj / pakajus, Germanie – bakużę, stubę / stubas, rūmą, z romańskich dali przez Polaków wdzierały się palocius / palociai, stancija. Grycię, seklicię, stubę zachowujemy dla naszej etnograficznej starożytności, użycia folklorystycznego i regionalnego kolorytu. Pałace w języku ogólnym – „reprezentacyjny budynek albo pewna instytucja“. Pozostałych w języku ogólnym wyganiajmy na plewy. W czasach nowożytnych z szerokiego świata przybywały wytworne siedziby – rezydencja, apartament (osobne mieszkanie), willa (domek letniskowy), bungalow (mały pałacyk). Części starożytnego domu były rodzime – fundament, ściana, belka, sufit, podłoga, dach, drzwi, okno, próg, przedsionek, ganek, przybudówka, sień, piętro, nowotwór językowy virtuvė. Obcego pochodzenia: kamara, kambarys, gonkos (ntk.=prieangis). Naujoviško, poniško namo dalių daug tarptautinių – veranda,koridorius, „przedsionek całego jednego gospodarstwa (częściowo sień, przedpokój), hol (przedpokój), foyer, sala, balkon, loggia, a nawet tambur (przydrzwiowy), salon (pokój dzienny), salka (mansarda – pokoik na poddaszu), mezzanino (półpiętro, międzypiętro, nadpiętro, nadbudówka), oficyna (niezbyt skrzydło, lepiej boczny). Najnowsze – anglicyzmy penthouse (=mieszkanie na poddaszu), loft (=mieszkanie przestrzenne, duże mieszkanie, mieszkanie wysokie). Język bez nowãdaros – język bez przyszłości. 214 ŠALTINIAI ALKŽ 1975 – Anglų–lietuviųkalbųžodynas. Sudarė A. Laučka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė, Vilnius. ALKŽ 1998 – B. Svecevičius. Anglų–lietuviųkalbųžodynas, Vilnius. ArchŽ 2004 – L. Kitkauskienė, N. Kitkauskas. Anglų–lietuviųkalbųaiškinamasisarchitektūros žodynas, Vilnius. ArchŽ 2007 – Cyril M. Harris. Iliustruotasarchitektūrosistorijosžodynas. Sudarytoja ir mokslinė redaktorė A. Jankevičienė, lietuviškų terminų redaktorė G. Kazlauskaitė, Vilnius. K. Bagd VDP 1973 – K. Bagdonavičius. Vargasdėlploto, Vilnius. J. Balč RR II 1982 – J. Balčikonis. Rinktiniairaštai 2, Vilnius. J. Baltr VMI I 1934 – J. Baltrušaitis. Visuotinėmenoistorija, Kaunas. J. Baltr VMI II 1939 – J. Baltrušaitis. Visuotinėmenoistorija, Kaunas. J. Basan MGK 1997 – J. Basanavičius. Manogyvenimokronikairnervųligosistorija.1851–1922m., Vilnius. V. Bit MokALTTŽ 1998 – V. Bitinaitė. Mokomasisanglų–lietuviųkalbųteisėsterminųžodynas, Vilnius. K. Būg RR III 1961 – K. Būga. Rinktiniairaštai 3, Vilnius. D. Charms N 1998 – D. Charmsas. Nutikimas, Kaunas. Dvnd – Dienovidis (savaitraštis). DŽ1 1954 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ2 1972 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ3 1993 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ4 2000 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ5 2003 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas , Vilnius. DŽ6 2006 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. J. Jabl R I 1932 – Jablonskioraštai 1, Kaunas. J. Jabl L 1985 – JonoJablonskiolaiškai, Vilnius. KarŽ 1919 – Kariškaslietuviškai-rusiškasirrusiškai-lietuviškasžodynėlis, Kaunas. P. Klim Ats 1990 – P. Klimas. Išmanoatsiminimų, Vilnius. LA – Lietuvosaidas (savaitraštis). LAKŽ 1991 – B. Piesarskas, B. Svecevičius. Lietuvių–anglųkalbųžodynas, Vilnius. L ir M – Literatūrairmenas (savaitraštis). LKŽ I2 1968 – Lietuviųkalbosžodynas 1, Vilnius. LKŽ II2 1969 – Lietuviųkalbosžodynas 2, Vilnius. LKŽ III 1956 – Lietuviųkalbosžodynas 3, Vilnius. LKŽ VIII 1970 – Lietuviųkalbosžodynas 8, Vilnius. LKŽ X 1976 – Lietuviųkalbosžodynas 10, Vilnius. LKŽ XII 1981 – Lietuviųkalbosžodynas 12, Vilnius. LKŽ XIV 1986 – Lietuviųkalbosžodynas 14, Vilnius. LKŽ XVI 1995 – Lietuviųkalbosžodynas 16, Vilnius. LKŽ XIX 1999 – Lietuviųkalbosžodynas 19, Vilnius. LŽ – Lietuvosžinios (dienraštis). M – Moksleivis (žurnalas). PONS.ALKŽ 2004 – PONS. Anglų–lietuviųkalbųžodynas, Kaunas. Prg – Pergalė (žurnalas). R – Respublika (dienraštis). rš – raštai. Sav su TV – SavaitėsuTV (savaitraštis). SD 1642 – Pirmasislietuviųkalbosžodynas: Konstantinas Sirvydas. Dictionariumtriumlinguarum [fotografuotinis tekstas], 1979. SNŽŽ 1907 – Svetimųirnesuprantamųžodžiųžodynėlis. Sudarė J. Šlapelis, Tilžė. SNŽŽ 1924 – J. Norkus. Svetimųirnesuprantamųžodžiųžodynėlis, Kaunas. SocApsTŽ 1999 – Socialinėsapsaugosterminųžodynas, Vilnius. B. Sruog R VI 1957 – B. Sruoga. Raštai 6, Vilnius. Jonas Klimavičius | Pastogėsenovėjeirdabar Terminologija | 2008 | 15 215 TechEnc I 2000 – Technikosenciklopedija 1, Vilnius. TLE II 1986 – TarybųLietuvosenciklopedija 2, Vilnius. trš – tarybiniai raštai. TT 1992 – Terminologijostaisymai. Parengė K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Vilnius. TŽŽ 1936 – Tarptautiniųžodžiųžodynas, Kaunas. TŽŽ 1985 – Tarptautiniųžodžiųžodynas, Vilnius. TŽŽ 2001 – Tarptautiniųžodžiųžodynas, Vilnius. Vd – Veidas (savaitinis žurnalas). A. Vir Į 1924 – A. Vireliūnas. Įvardaiarbaterminai, priimti Terminologijos komisijos, Kaunas. VLE X 2006 – Visuotinėlietuviųenciklopedija 10, Vilnius. VlnL – gazeta wileńska. LITERATURA Balaišis V. 1987: Der lit. Nazwa rzeki Nemunas i lit. namas „dom“. – Kalbotyra 37(3), 18–23. Porady językowe. Leksyka: używanie zapożyczeń. Autorka i redaktorka D. Mikulėnienė, Wilno, 2005. Każdy język to odrębny świat. Rozmowa z Jiřím Marvanem. – Mokslo Lietuva 2008 11 1, 6; 12 12–13. Klimavičius J. 2000: Alkirius, ekeris, alkov. – Gimtoji kalba 4–6, 20–23. Klimavičius J. 2003: Vila – vasarnamis, kotedžas – pilaitė. – Gimtoji kalba 10, 10–13. Kopaliński W. 2001: Słownik. Wydarzenia, pojęcia i mity XX wieku. Tłumaczył N. Kvietkauskas, Wilno. Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkela, Heidelberg–Göttingen, 1955–1965. Lietuviųkalbosatlasas. I. Leksika. Ats. red. K. Morkūnas, Vilnius, 1977. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno. Senkus J. 1965: Nazwy domu mieszkalnego. – Kultura języka 8, 38–40. Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. 1984: Język indoeuropejski i Indoeuropejczycy, I–II, Tbilisi. Otrzymano 2008-10-24 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 E-mail: ter[email protected]