Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija

180 Terminologia pierwszych słowników matematycznych DIANA ŠILOBRITAITĖ Instytut Języka Litewskiego Pierwsza połowa XX wieku – ważny okres normalizacji terminologii tłumaczonych) podręczników matematyki i zbiorów zadań. Był to okres, w matematycznej oraz systematyzowania litewskich (oryginalnych i którym ukazał się niemały zbiór [podręczników] dla szkół średnich (szerzej zob. Šilobritaitė 2007: 146–158). Nauczyciele matematyki litewskich gimnazjów w Woroneżu Marcelinas Šikšnys, Zigmas Žemaitis i Pranas Mašiotas (który w naradach dotyczących kwestii terminologii matematycznej uczestniczył tylko sporadycznie), widząc różnorodność terminów w podręcznikach matematyki, postanowili gruntownie przejrzeć wszystkie istniejące terminy i stworzyć brakujące (szerzej zob. Žemaitis 1966: 195). Pracy było niemało, ponieważ autorzy pierwszych podręczników matematyki, które ukazały się pod koniec XIX wieku, „musieli sami tworzyć litewskie terminy matematyczne, najczęściej tłumacząc je dosłownie z innych języków” (Rumšas 1979: 52). Dlatego, gdy zezwolono na nauczanie w szkołach po litewsku i zaczęto wydawać coraz więcej podręczników matematyki oraz zbiorów zadań, nie dało się uniknąć zamieszania terminologicznego: terminy używane przez autorów jednych podręczników znacznie różniły się od terminów autorów innych. Normatywista języka litewskiego Jonas Jablonskis chętnie zgodził się pomóc matematykom: gdy proponowano jakiś termin, „prosił najpierw określić istotę i podstawowe właściwości pojęcia wyrażanego tym terminem, a dopiero potem albo przychylał się do opinii matematyków, albo wyjaśniał, dlaczego wybrany termin jest nie do przyjęcia” (Rumšas 1974: 11). Wyniki tworzenia i porządkowania terminologii matematycznej – Słowniczek terminów arytmetyki i algebry Marcelinasa Šikšnysa (1919) oraz Zestaw terminów geometrii i trygonometrii Zigmasa Žemaitisa (1920). Są to pierwsze drukowane litewskie słowniczki terminów, wydane już „w tymczasowej stolicy odrodzonego państwa litewskiego, Kownie” (Klimavičius 2003: 11). Celem niniejszego artykułu jest omówienie terminów w formie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej zawartych w pierwszych słowniczkach terminów matematycznych. W artykule nie analizuje się zamieszczonych w słowniczkach haseł przymiotnikowych, imiesłowowych, czasownikowych itp. Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija Terminologija | 2008 | 15 181 1. SŁOWNICZEK TERMINÓW ARYTMETYKI I ALGEBRY MARCELINASA ŠIKŠNYSA SŁOWNICZEK TERMINÓW Marcelinas Šikšnys (1874–1970) był wybitnym nauczycielem matematyki XX w. (pracował również jako nauczyciel języka litewskiego (zob. Šikšnys 1962: 81)), który tworzył litewską terminologię matematyczną. Nauki matematyczne M. Šikšnys ukończył na Uniwersytecie Moskiewskim. Pracował jako nauczyciel w Rydze, Woroneżu i Wilnie. Napisane przez niego podręczniki arytmetyki, algebry i dešimtmečių. Lietuvių terminologijai svarbus šio matematiko parengtas geometrii były wydawane kilkakrotnie Słowniczek terminów arytmetyki i algebry, wydany przez Litewskie Towarzystwo Naukowe w 1919 roku. M. Šikšnys miał już przygotowany Projekt terminów matematycznych (1918), w którym podał nie tylko terminy arytmetyki i algebry, lecz także geometrii bei trigonometrijos terminų. Słowniczek terminów arytmetyki i algebry ma niewielki format i objętość (47 stron). Składa się z dwóch części: w pierwszej części (s. 3–25) w porządku alfabetycznym podano terminy litewsko-rosyjskie, w drugiej części (s. 26–47) – rosyjsko-litewskie. W litewskiej części Słowniczka terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnys podaje około 250 haseł terminologicznych (w rosyjskiej – 221), z których ponad 150 wyrażono rzeczownikami. M. Šikšnys nie podaje form gramatycznych terminów, tylko w niektórych przypadkach wskazuje dopełniacz liczby pojedynczej: aukštis, -čio1, brūkšnis, -io, ilgis, -io, lygtys, -čių. W słowniczku podejmuje się już próbę akcentowania terminów (intonacja oznaczona niewłaściwie): bégalė, daugianris, dvinris, vienanris. Prawie wszystkie hasłowe terminy są jednowyrazowe, ale występują także złożone: liczba zespolona, liczba mieszana, liczba niepodzielna, ułamek niewłaściwy. Podając terminy matematyczne (a także z innych dziedzin), M. Šikšnys nierzadko wyjaśnia ich znaczenie: minus (znak odejmowania „–“); powierzchnie – поверхность; powierzchnie są wielkością o dwóch wymiarach (matlinkių) (obecnie używa się liczby pojedynczej paviršius „granica oddzielająca ciało geometryczne od zewnętrznej przestrzeni“; Z. Žemaitis w Zbiorku terminów geometrii i trygonometrii podaje formę liczby pojedynczej paviršius: šonų paviršius); miara (jednostka objętości ciał sypkich i cieczy); rozkład (o liczbie) – разложенiе; rozkład liczby na czynniki niepodzielne; skaidinys – разложенiе, rezultat rozłożenia; zamieniając liczbę na iloczyn nierozkładalnych czynników, otrzymujemy rozkład tej liczby. Znaczenie terminu plius wyjaśniono wyłącznie po rosyjsku: plius – плюсъ (знакъ сложенiя). 1 Terminy podaje się tak samo jak w słowniczkach. 182 W niektórych hasłach terminologicznych obok terminów jednowyrazowych czasami podaje się także terminy złożone: ataskaita – учетъ: sprawozdanie wekslowe, matematyczne i handlowe; darymas – составленiе: układanie równań – составленiе lygtys,-čių –уравненiе:nežinomiejiiržinomieji(laisvieji)lygčiųnariai; уравненiй; pierwiastek równań, rozwiązywanie równań, równania o równych pierwiastkach (tożsamościowe) i in. Zdarzają się przypadki, gdy M. Šikšnys podaje tylko termin litewski i jego rosyjski odpowiednik, bez żadnego wyjaśnienia: aksjomat – аксiома; odejmowanie – отниманiе, отнятiе; iloraz – частное; mnożna – множимое; odejmowanie – отниманiе, вычитанiе; pole – площадь; liczba – число itd. Podane w słowniczku hasłowe przymiotniki i imiesłowy nie mają formy określonej, lecz w terminach złożonych używa się także formy określonej: wolny: wolny (znany) wyraz równań; podobny: ściąganie w jedno (łączenie) podobnych wyrazów wielomianu; całkowity (liczba): liczba całkowita i ułamek. Czasami podaje się bezokolicznik: mierzyć: wielkości mierzalne i niemierzalne. 1.1. Terminy pochodzenia litewskiego Terminy matematyczne pochodzenia litewskiego przedstawione w Słowniczku M. Šikšnysa stanowią podstawę współczesnej terminologii matematyki elementarnej. Większość terminów nie uległa zmianie i przyjęła się: uogólnienie, definicja (w podręczniku przetłumaczonym przez A. Smetonę w 1922 r. obok tego terminu używane jest również określenie), odjemna, odejmowanie, nieskończoność, kreska, dzielenie, część, dzielenie, dzielnik, iloraz, wielomian, mnożenie, mnożnik, pomnażanie, iloczyn, składnik, kombinacja, zwiększanie, wielkość, łączenie, złożenie, potęgowanie, stopień, reszta, równość, miara, mierzenie, mieszanina, nieokreśloność, nierówność, podstawa, powierzchnie, przykład, pole, wartość, wyrażenie, granica, wskaźnik, iloczyn, stosunek, liczba, rozkład, dzielna, licznik, cyfra, różnica, nawiasy, rozdrabnianie, rozwiązanie, powiększanie, dodawanie, pierwiastek, reguła, tożsamość, sprawdzanie, wyciąganie, ułamek, zawartość, objętość, zbiór zadań, zadanie, mianownik, działanie, tłumaczenie, jednostka, znak. Do dziś używane są podane w Słowniczku litewskie terminy z zakresu ekonomii i finansów, fizyki i techniki: sprawozdanie (ekonomia), stop (technika), wymiana (ekonomia), odsetki (finanse), dłużnik (finanse), wierzyciel (finanse), ciężar właściwy (fizyka), ciężar (fizyka). Niemniej jednak nie wszystkie terminy podane w Słowniczku są używane we współczesnej matematyce, na przykład davinys (podany również w Z. Žemaitisa Zbiorze terminów geometrii i trygonometrii): dane zadania, dane liczbowe (dane liczb). Davinys w LKŽe jest oceniany jako niewłaściwy do określenia pojęcia „kas Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija Terminologija | 2008 | 15 183 podano, na czym opiera się wnioski”; obecnie używana dana. Termin M. Šikšnys stosował jeszcze w podręczniku Geometria z 1923 roku. W słowniczku podany termin įvykis (ros. результат) w znaczeniu „liczba otrzymana przez dodanie kilku liczb” również nie jest już używany. Zamiast niego obecnie występuje międzynarodowy termin rezultatas, którego M. Šikšnys, zwolennik litewskiej terminologii, nie podaje. Įvykis jest obecnie używany w teorii prawdopodobieństwa: zdarzenie asymptotyczne, losowe, pewne, elementarne i in. (MTŽ 1994). Inne terminy nieużywane już w znaczeniu matematycznym: įvardijimas (obecnie žymėjimas, vardas, pavadinimas); luomas (w liczbie): jedności, tysiące, miliony itd. (obecnie klasė); skyrius (obecnie skiltis, która w Słowniczku była podawana w innym znaczeniu: skiltis – грань: wyciągając pierwiastek kwadratowy z liczby, dzielimy cyfry na grupy <...>); skracanie: skróć ułamek przez sześć (obecnie upraszczanie). Są przypadki, gdy nieco zmieniła się forma terminu, na przykład: darymas (obecnie sudarymas: tworzenie równania MTŽ 1994); lyginimas (obecnie palyginimas); znalezienie (obecnie: radimas). Dla równości zawierającej niewiadome M. Šikšnys proponował termin w liczbie mnogiej lygtys, -čių, który początkowo został przyjęty, ponieważ, jak twierdził M. Šikšnys, „równania składają się z dwóch części, a w podobnym przypadku nasz język zwykle używa liczby mnogiej” (Šikšnys 1962: 86). Poparł to również J. Jablonskis. Jednak później matematycy przekonali go, że „ważne jest, aby to pojęcie było wyrażone w liczbie pojedynczej, żeby było jasne, iż ma się do czynienia nie z kilkoma, lecz z jednym równaniem” (Žemaitis 1966: 198). 1.1.1. SYNONIMY TERMINÓW POCHODZENIA LITEWSKIEGO Nierzadko terminy synonimiczne podawane są bez żadnych odsyłaczy, w odrębnych artykułach terminologicznych – synonimię wskazuje rosyjski termin odpowiadający kilku litewskim. Z takich par synonimicznych przyjął się tylko jeden z terminów. Było lavinimas (ros. упражненiе) i pratimas (ros. навыкъ, упражненiе), w rosyjskiej części Słowniczka podano je inaczej: упражненiе – lavinimas, pratimas, przy czym to drugie się przyjęło (Z. Žemaitis w Zbiorze terminów geometrii i trygonometrii dla oznaczenia tego pojęcia podawał nawet trzy terminy: pratinimas, pratimas, prasmas). Sposób podania tolumas i nuotolis w części rosyjskiej również wskazuje na ich synonimiczność: разстоянiе – nuotolis, tolumas (atstumas). Za synonim tolumas Z. Žemaitis uważał atstumas: tolumas – разстоянiе; z miasta A do miasta B jest c wiorst tolumo (atstumo). W MTŽ 1994 występuje tylko atstumas (ros. расстояние, ang. distance). 184 Synonimy terminów są czasami podawane z odsyłaczem żiūr. (czasami žiūrėk). W takich przypadkach odpowiednik rosyjski podaje się przy terminie, do którego następuje odsyłacz: pažymys, žiūrėk „žymė“ i žymė (pažymys) – признакъ: dalingumo ti šaknis žymės; tikrumas, žiūr. „tikslumas“ ir tikslumas–точность:padalyti,ištraukvieneto, dešimtosios dalies, šimtosios dalies ir tt. tikslumo (tikrumo); rachunek, zob. „obliczanie” i obliczanie (rachunek) – счисленiе: obliczanie ustne i pisemne; dodawanie – zob. kładzenie i kładzenie – складыванie: zasada dodawania (sumowania) liczb wielocyfrowych. Obecnie używany jest tylko jeden z wymienionych synonimów: oznaka (zmieniona forma terminu) i dodawanie. W terminologii matematycznej zachowały się obliczanie i rachunek, pewność i dokładność, jednak nie uważa się ich za synonimy: obliczanie: przybliżone, sumacyjne, asocjacyjne itd. oraz rachunek: arabski, dziesiętny, binarny itd. ; pewność (ros. достоверность, ang. certainty, truth, reliability) i dokładność (ros. точность, ang. accuracy, exactness, precision): bezwzględna, względna itd. (MTŽ 1994). Niewłaściwość terminu kładzenie zauważył Z. Žemaitis: termin ten „niekoniecznie oznacza połączenie dwóch liczb <...>; także „dėjimas” może oznaczać dodawanie i odkładanie, nakładanie i zdejmowanie, wkładanie i wyjmowanie <...>” (Žemaitis 1917). Rosyjskie odpowiedniki wskazują, że M. Šikšnys najwyraźniej uważał za synonimy terminy atėmimas (ros. отниманiе, отнятiе) i ėmimas (ros. отнимanіе, вычитаніе). W matematyce żaden z nich się nie przyjął – we wszystkich przypadkach używany jest termin atimtis, który również został podany w Słowniczku. Zmiana szeregu synonimów (keitimas) termin podany w nawiasach (keitimas) został wyodrębniony również jako hasło, ale obok niego nie ma pakeitimo. Że terminy te są synonimami, pokazuje podany w artykule dotyczącym terminu keitimas termin złożony: keitimas: (pa)keitimo kelias. Terminy te nie są obecnie uważane za synonimy (widać to na podstawie nazw rodzajowych): keitimo būdas, keitimo metodas, keitimo operacija oraz pakeitimo aksioma, pakeitimo koeficientas, lecz w nazwach rodzajowych keitimo taisyklė i pakeitimo taisyklė (por. taisyklė: (pa)keitimo) są synonimiczne (MTŽ 1994). Istnieje przypadek, gdy synonim podano tylko w nawiasach, a nie przedstawiono go jako hasła: dalinys (dalijamasis), jednak w artykule dotyczącym terminu dalyba podanie tych terminów jest odwrotne: dalyba – dѣленiе (матем. дѣйствiе); dalijamasis (dalinys). W projekcie terminów matematycznych M. Šikšnys podawał tylko „dzielną” (Šikšnys 1918: 322). Również Z. Žemaitis w artykule, w znaczeniu „iloraz”, podawał „dzielną”: „Teraz «liczba pomnożona» i «dzielna» albo «iloczyn» i «iloraz». Te dwie liczby – to wyniki mnożenia i dzielenia. Do wyrażenia tego znaczenia w języku litewskim najczęściej stosuje się przyrostki; np. ; pirkinys, malinys, chociaż używa się ich również w znaczeniu kupowanego i mielonego przedmiotu, Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija Terminologija | 2008 | 15 185 oznaczają także przedmiot, który jest rezultatem kupowania lub mielenia. Opierając się na tym, nazwaliśmy wspomniany wcześniej pierwszy proponowany do użycia termin dalijamasis, skaičiu dauginiuirdaliniu“ (Žemaitis 1917). XX a. šeštame dešimtmetyje natomiast dalinys oceniono jako niewskazany (Rumšas 1975: 60). Taka ocena tych terminów znajduje odzwierciedlenie również w DŽ2, ale już w DŽ3 za normatywny uznaje się dalinys 2. mat. „dzielna”. Termin ten jest właśnie używany w terminologii matematycznej. Przyjęły się również uznawane przez M. Šikšnysa za poboczne (podane w nawiasach i niewyróżnione jako hasłowe) terminy gretinys (ros. размѣщенiе) i perstata (ros. перестановка). Ich synonimy gretinimas i perstatinėjimas nie są już używane w matematyce. W matematyce nie przyjął się żaden termin z tego szeregu synonimów: tiekybė (tiekis) – ros. количество. Do oznaczania tego pojęcia obecnie używa się terminu kiekis (MTŽ 1994). Do nazwania reszty z dzielenia M. Šikšnys podał dwa odrębne terminy: išdalos (dalybos) i liekana (atimties, dalybos, šaknies traukimo). Zgadzał się z tym J. Jablonskis: Resztę z dzielenia nazywamy także resztą (LKŽe). Z biegiem czasu utrwalił się tylko termin „reszta”. Termin ten występuje już w pierwszych podręcznikach matematyki (szerzej zob. Rumšas 1979: 52). Czasami terminy synonimiczne w Słowniczku oddzielano przecinkiem: podzielność, dzielenie (utrwalił się termin podzielność), dzielenie, sposób dzielenia (dla oznaczenia tego pojęcia w matematyce używa się terminu dzielenie pisemne), zmienianie, zmiana (utrwaliła się tylko zmiana). M. Šikšnys już próbował rozróżniać (w rosyjskiej części Słowniczka różnica ta nie zawsze została ukazana) terminy słowotwórcze dotyczące końcówek i przyrostków, które we współczesnej terminologii matematycznej są wyraźnie rozróżniane. W części litewskiej podano takie terminy w jeden sposób, a w rosyjskiej – w inny. W litewskiej – wysokość (ros. вышина) i wysokość (ros. высота, вышина), długość (ros. длина (величина)) i długość (ros. длина (значенiе величины)), szerokość (ros. ширина) i szerokość (ros. ширина (въ смыслѣ величина)), grubość (ros. толщина (величина)) i grubość (ros. толщина (значение tis,-čio(aukštumas); длина–ilgis,-io,ilgumas;комнатадлиноювътри величины)); w języku rosyjskim – вышина – aukšсажeni – pomieszczenie trzech s. ; ширина – szerokość (wymiar); rozległość; толщина – grubość, -iо, grubość. 1.2. Terminy pochodzenia nielitewskiego Większość międzynarodowych terminów matematycznych zachowała się także we 186 współczesnej matematyce: aksjomat, algebra, arytmetyka, współczynnik, logarytm, minus, plus, procent, progresja, proporcja, proporcjonalność, radykał, system, twierdzenie. Zachowały się także terminy finansowe kapitolas (obecnie kapitalas), Matematikoje nebevartojamas terminas tabelė (logaritmųtabelės,daugyweksel. tablica), zamiast niej obecnie jest litewski termin lentelė, którego używania proponował A. Jakštas (obok terminu tabelė), ponieważ książki (książki logarytmiczne) w tym przypadku zupełnie nie pasują: „Jakie tu mogą być książki, skoro zawierają matematiški simboliai?! Paprasčiausias jų vardas – logaritmų lentelės, (slg. tylko cyfry i ros. tablicy, niem. Tafeln, franc. Fables). Po co tu sprzeciwiać się całemu światu i nazywać „książkami” rzecz, w której nie ma ani jednego żywego słowa? Jeśli panu M. nie podobają się tablice, może on swoje wydanie nazwać „tabelami logarytmów”, chociaż tabele niczym nie są lepsze od tablic” (Jakštas 1919 1: 359). W członie terminu złożonego daugybos tabelė M. Šikšnys proponował zastąpić tabelė litewskim wyrażeniem: daugybos abėcėlė. 1.2.1. TERMINY RÓŻNEGO POCHODZENIA — SYNONIMY W Słowniczku synonimów terminów różnego pochodzenia jest ich niewiele: czasami pierwszeństwo przyznaje się terminowi obcego pochodzenia, a czasami – litewskiemu. Za termin podstawowy uznaje się międzynarodowy termin kvadratas: litewski ketvirtainis podaje się w nawiasach i uznaje za termin poboczny. Synonimicznie terminy te były jeszcze używane w podręcznikach A. Busilasa (1921) i Masinga (1922; przełożył A. Smetona), jednak później upowszechnia się wyłącznie kvadratas (zob. szerzej Šilobritaitė 2007: 150). Międzynarodowy termin kubas w Słowniczku uznawany jest za poboczny (podawany tylko w nawiasach), główny zaś – litewski šeštainis, lecz się nie przyjął. Kubas był już używany w najstarszym drukowanym podręczniku litewskim – P. Matulionisa i J. Spudulisa (opracował J. Gailutis) Užduotinas, tai ira Rankius užduocziu Aritmetikos arba Rakundos mokslo (1885) (w rękopisie podręcznika używano formy kubikas) (Rumšas 1974: 4). W projekcie terminów matematycznych za poboczny uznawany jest šeštainis, głównym terminem jest kūbas (= kubas) (Šikšnys 1918: 322). Termin ten utrwalił się również w ówczesnych podręcznikach, tylko w podręczniku Masinga z 1922 r. terminy te nadal uznawano za synonimy. Chociaż obok międzynarodowego terminu suma w Słowniczku podawane są jeszcze litewskie terminy dėjinys i dėtinys, które nie przyjęły się w matematyce, w podręcznikach (zarówno M. Šikšnysa, jak i innych autorów) używana jest tylko suma (w podręczniku V. Budrevičiusa (1919) oraz w podręczniku przełożonym przez A. Smetonę (1922) suma i dėjinys są używane synonimicznie). Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija Terminologija | 2008 | 15 187 M. Šikšnys bezskutecznie próbował zlitwinizować termin formulė: formulė, zob. sprendinys. Termin ma teraz inne znaczenie: rozwiązanie mat. „wynik rozwiązania zadania (DŽ6). W projekcie terminów matematycznych pierwszeństwo przyznaje się formule, termin litewski podaje się w nawiasie jako poboczny: „Dwa wyrażenia algebraiczne połączone znakiem równości lub nierówności tworzą formułę (rozwiązanie)” (Šikšnys 1918: 322). Formuła była już używana w ówczesnych podręcznikach i utrwaliła się. Próba M. Šikšnysa, by spolszczyć termin numeracija (numeracja, zob. „rachunek”), również się nie powiodła – w matematyce używa się obu tych terminów. Z. Žemaitis pisał: „Aby poznać liczbę rzeczy, trzeba je policzyć, czyli zliczyć, i w ten sposób to, co w języku rosyjskim nazywa się «sčislenije», w języku litewskim należy nazwać skaičiavimas albo skaitymas; w tym znaczeniu może lepiej byłoby używać tylko pierwszego słowa (skaičiavimas), ponieważ drugie (skaitymas) ma własne, szeroko używane znaczenie” (Žemaitis 1917). Według P. Rumšasa znaczenie numeracji to „wyrażanie liczby (słowem lub pismem); rachunek” (Rumšas 1975: 64). Trudno rozstrzygnąć kwestię synonimiczności terminów dvinaris i binomas: w rosyjskiej części Słowniczka obok litewskiego terminu dvinaris podany jest również międzynarodowy binomas, natomiast w części litewskiej terminy te podano oddzielnie. W podręczniku wydanym w 1939 r. M. Šikšnys uważa je za synonimy (Šikšnys 1939: 110). W MTŽ 1994 terminy te nie we wszystkich przypadkach uważa się za synonimy (szerzej zob. Šilobritaitė 2007: 148). 2. ZBIÓR TERMINÓW GEOMETRII I TRYgONOMETRII ZIGMASA ŽEMAITISA ZBIÓR TERMINÓW Zigmas Žemaitis (1884–1969) – wybitny matematyk XX wieku, profesor, pedagog i naukowiec. Jego główna działalność naukowa i pedagogiczna była poświęcona metodyce nauczania matematyki oraz historii matematyki. Z. Žemaitis, podobnie jak M. Šikšnys, przyczynił się do tworzenia i ujednolicania litewskich terminów matematycznych. Jedną z jego ważnych prac poświęconych matematyce jest Zbiór terminów geometrii i trygonometrii (1920). Zbiór ma niewielką objętość. Jest to dwuczęściowy słowniczek, 99 nedidelio formato puslapiai. Pirmoje dalyje pateikiami rusų–lietuvių którego pierwszą część stanowią (s. 3–45), a w drugiej części znajdują się terminy litewsko-rosyjskie (s. 47–99). W części litewskiej Z. Žemaitis podaje około 720 terminów – nie tylko z geometrii i trygonometrii, lecz także z algebry oraz matematyki wyższej. Około 340 haseł stanowią rzeczowniki (jednowyrazowe). 188 Przy hasłach podano kategorie gramatyczne – zarówno przy rzeczownikach, jak i przy przymiotnikach podaje się końcówkę dopełniacza liczby pojedynczej, np.: aksiomė, ės, algebra, os, analizis, io, (analizė, ės), apibendrinimas, o, didinimas, o, didumas, o, dvejėjimas, o, dvejinimas, o, absoliutinis, ė, abypusis, ė, daugiasienis, ė, daugiaženklis, ė, daugiareikšmis, ė, dešimtainis, ė itd. W Zbiorze Z. Žemaitis podaje jako hasła nie tylko wyrazy jednowyrazowe, lecz także terminy złożone: kąty jednostronne o wspólnym ramieniu (wewnętrzne, zewnętrzne), wspólna miara, warunek konieczny i wystarczający, wielkie koło kuli, geometria przestrzeni, kąty krzyżowe (wewnętrzne, zewnętrzne), księżyce (sierpy) Hipokratesa, geometria położenia, figury o podobnym położeniu, proste skośne, kąty jednostronne, łamana jednostronna. Terminy te mają także synonimy, podawane po przecinku, po znaku równości lub w nawiasach. W niektórych przypadkach synonimiczne są poboczne człony terminu: perveriamasai, perverimo taškas; vertikalinė linija=statinė linija; vertikaliniai kampai=kryžminiai kampai; išreikštoji, išreikštinė funkcija; nebendravardiklės (vardės) trupmenos; linijinis (plokšminis) kampas, w innych zaś – zamiast terminu złożonego (w nawiasach lub po przecinku) podaje się termin jednowyrazowy: kraštinių suma (perimetras); planuojamasai stalelis, menzulė, ės; statusis kampas (statykampis). Jeden termin złożony Z. Žemaitis definiuje następująco: geometrinė taškų vieta (eilė)=linija, kurios taškai turi bendrą ypatybę. Część terminów jest zaakcentowana, lecz nie zawsze właściwą intonacją: figūr, netrukùs (ros. непрерывный), pastovùs, rib, tyr, tąs, tiesióginis, trūkùs, lecz elipsóidas, hipérbolė, hipérbolinis, hipérboliškas, matérinis, milimétrinis, parbolė, parbolinis, pènkelias, sinusóidė, stereométrinis, tangensóidė, taškų bégalė, transcendéntinis. 2.1. Terminy pochodzenia litewskiego Z. Žemaitis podaje ponad 230 jednowyrazowych litewskich rzeczownikowych ter-litewskich rzeczownikowych ter-rzeczownikowych terminów. Większa część tych terminów jest używana w nauce matematyki również obecnie: apibendrinimas, o, apskritimas, o, apskritumas, o, ašis, ies, atkarpa, os, atsakymas, o, atstumas, o, aukštinė, ės, aukštis, čio, begalybė, ės, braižyba, os, briauna, os, briaunainis, io, brūkšnys, io, dalijimas, o, dalyba, os, daugėjimas, o, daugiakampis, io, daugianaris, io, derinys, io, dėsnis, io, didėjimas, o, didinimas, o, erdvė, ės, lygiagretainis, io, gretasienis, io, ilgis, io, išklotinė, ės, išpiova, os (= išpjova), įrodymas, o, įstrižainė, ės, įžambinė, ės, kampainis, io, kampas, o, keitimas, o, keturkampis, io, ketursienis, io, kitimas, o, kraštinė, ės, kūgis, io, kūnas, o, laipsnis, io, lankas, o, liekana, os, lietimas, o i in. Dwa zachowane terminy Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija Terminologia | 2008 | 15 195 w matematyce. Szczególnie częste są przypadki, gdy podane w nich terminy nie są już obecnie używane w znaczeniu matematycznym (nazwanie, stan, dział (M. Šikšnys); odmiana, pozew, przydawka (Z. Žemaitis)). Zdarzają się przypadki, gdy zmieniła się tylko forma terminów: wnioski (= wniosek), równania (= równanie); tworzenie (= robienie), porównywanie (= porównanie) (M. Šikšnys). We współczesnym języku całkowicie nie są już używane tylko nieliczne terminy podane w słowniczkach (rozłożenia (M. Šikšnys); sens, skretė (Z. Žemaitis)). Na podstawie podanych przykładów można zauważyć skłonność autorów do oczyszczania i lituanizowania terminów matematycznych. Jednak próby spolszczania terminów międzynarodowych nie zawsze były udane – w matematyce przyjęły się te terminy międzynarodowe, które już od dawna były używane (formuła, sześcian (M. Šikšnys); postulat, zasada (Z. Žemaitis)). Analiza terminologii pierwszych słowniczków matematycznych pokazuje, że druga dekada XX wieku była ważnym okresem kształtowania się terminologii matematycznej. Natomiast synonimia terminów, nieudane spolszczanie niektórych terminów międzynarodowych – to naturalna cecha rozwoju terminologii. GŁÓWNE ŹRÓDŁA Šikšnys M. 1919: Słowniczek terminów arytmetycznych i algebraicznych, Wilno. Žemaitis Z. 1920: Zbiór terminów geometrycznych i trygonometrycznych, Kowno. INNE ŹRÓDŁA Antanaitis 1918: Krótki podręcznik arytmetyki. – Lietuvos mokykla 3, 55–57. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas (wydanie elektroniczne), Wilno. MTŽ 1994: Słownik terminów matematycznych. Oprac. V. Bagdonavičius, P. Golokvosčius, R. Kašuba, J. Kubilius (kierownik), Wilno. Šikšnys M. 1918: Projekt terminów matematycznych. – Lietuvos mokykla 11, 321–328. Šikšnys M. 1923: Geometria, Kowno. Šikšnys M. 1939: Arytmetyka i algebra 1, Kowno. LITERATŪRA DŽ2 1972: Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ3 1993: Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ5 2003: Dabartinėslietuviųkalbosžodynas(elektroninis leidimas), Vilnius. Jakštas A. 1919 1: Logaritmų knygos penkiais dešimtainiais skaitmenimis. – Draugija 7–8, 359. Jakštas A. 1919 2: Pr. Mašiotas. Geometrijos uždavinynas. – Draugija 7–8, 359–360. Klimavičius J. 1969: Tangensas,sekansas ar tangentas,sekantas. – Kalboskultūra 16, 18–21. Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32. Klimavičius J. 2005. Terminas prie termino. II. – Terminologija 12, 143–146. Rumšas P. 1974: Lietuviškų geometrijos terminų istorija. – Mūsųkalba 2, 4–19. Rumšas P. 1975: Matematikos terminai „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Kalboskultūra 28, 3–16. Rumšas P. 1979: Prie matematikos terminijos ištakų. – ZigmasŽemaitis, 52–58. Rumšas P. 1980: Lietuvių aritmetikos terminai XX amžiaus pradžioje. – Kalbotyra XXXI(1), 69–78. 196 Šikšnys M. 1962: Mano lietuvių kalbos pamokos ir atsiminimai apie J. Jablonskį. – Kalbotyra 5, 81–87. Šilobritaitė D. 2007: Vienažodžių matematikos terminų sinonimija matematikos vadovėliuose (1910–1940). – Terminologija 14, 146–158. TŽŽe 2002: Interleksis.Kompiuterinistarptautiniųžodžiųžodynas (elektroninis leidimas). Ats. red. A. Kinderys, Vilnius. Žemaitis Z. 1917: Dėl aritmetikos terminologijos. – Santara28. Žemaitis Z. 1966: Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai. – Lietuviųkalbotyrosklausimai 8, 195–201. TERMINOLOGY OF THE FIRST DICTIONARIES OF MATHEMATICS The beginning the 20th century is a very important stage of the creation of terms of mathematics – a lot of textbooks and exercise books of mathematics and, most importantly, first dictionaries of mathematics were published. Aritmetikosiralgebrosterminųžodynėlis (Dictionaryoftermsofarithmeticandalgebra) by M. Šikšnys and Geometrijosirtrigonometrijosterminųrinkinėlis (Acollectionoftermsof geometryandtrigonometry) by Z. Žemaitis were the first Lithuanian dictionaries of terms published in already restored independent Lithuania. They laid the foundations for the modern terminology of mathematics – the majority of terms from them took root in the language. However not all terms presented in dictionaries survived and were used in mathematics. The important thing is that special meanings of these terms, but not terms themselves vanished, because these words are still being used (įvardijimas(naming), luomas(caste, estate),skyrius (section, chapter) (M. Šikšnys); atmaina(species, variety), ieškinys(plaint, lawsuit, claim),priedėlis (appendage) (Z. Žemaitis)). There are some cases when only grammatical form of terms or their word-formation changed (išvadas (= wniosek) (conclusion), równania (= równanie) (equation), tworzenie (= tworzenie) (formation), porównywanie (= porównanie) (congruence) (M. Šikšnys); styczna (= styczna) (tangent), sieczna (= sieczna) (secant line), znak działania (= znak działania) (action sign) (Z. Žemaitis)). Tylko kilka terminów z tych słowników całkowicie wyszło z użycia we współczesnym języku (išdalos (M. Šikšnys); prasmas, skretė (Z. Žemaitis)). We wcześniej wymienionych słownikach znajdują się pewne synonimy terminów (tego samego lub różnego pochodzenia), które podano w nawiasach, po przecinku, myślniku lub znaku równości. Jednak dość trudno jest ocenić synonimię, ponieważ bardzo często jeden termin rosyjski ma dwa lub trzy odpowiedniki, które w litewskich częściach słowników są Tendencja do oczyszczania terminów i nadawania im bardziej presented as separate terms and in Russian parts – in the same term entry. litewskiego charakteru jest szczególnie zauważalna. Terminów obcego pochodzenia nie jest wiele (zwłaszcza w słowniku M. Šikšnysa). Prawie wszystkie z nich mają litewskie odpowiedniki, które są uznawane za główne warianty. Jednak nie wszystkie próby zastąpienia terminów międzynarodowych terminami litewskimi zakończyły się powodzeniem. W podręcznikach matematyki jest niewiele terminów międzynarodowych, które przez długi czas pozostawały w użyciu (formulė (formula), kubas (cube) (M. Šikšnys); postulatas (postulate), principas (principle) (Z. Žemaitis)). Otrzymano 2008-12-05 Diana Šilobritaitė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilešisa 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected] Diana Šilobritaitė | Pirmųjųmatematikosžodynėliųterminija