Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija

Terminologie van de eerste wiskundige woordenboekjes DIANA ŠILOBRITAITĖ Lietuvių kalbos institutas X a. de eerste helft was een belangrijke fase in de normering en systematisering van de wiskundige terminologie. Dit was de periode waarin een aanzienlijk aantal Litouwse (oorspronkelijke en vertaalde) wiskundeleerboeken en opgavenboeken voor middelbare scholen verscheen (zie voor meer details Šilobritaitė 2007: 146–158). De wiskundeleraren Marcelinas Šikšnys, Zigmas Žemaitis en Pranas Mašiotas van de Litouwse gymnasia in Voronezj (hij nam slechts af en toe deel aan overleg over kwesties rond de wiskundige terminologie) zagen de grote variatie in de terminologie van wiskundeboeken en besloten alle beschikbare termen grondig te herzien en ontbrekende termen te bedenken (zie voor meer informatie Žemaitis 1966: 195). Het was een omvangrijke klus, omdat de auteurs van de eerste wiskundeboeken, die aan het einde van de 19e eeuw verschenen, „de Litouwse wiskundige termen zelf moesten bedenken, meestal door ze letterlijk uit andere talen te vertalen” (Rumšas 1979: 52). Toen het onderwijs op scholen in het Litouws werd toegestaan en steeds meer wiskundeboeken en opgavenboeken verschenen, was terminologische verwarring dan ook onvermijdelijk: de door de auteurs van de ene boekenreeks gebruikte termen verschilden sterk van die van andere auteurs. De Litouwse taalnormeerder Jonas Jablonskis stemde er graag mee in de wiskundigen te helpen: wanneer hem een term werd voorgesteld, „vroeg hij eerst de essentie en de belangrijkste kenmerken te omschrijven van het begrip dat met die term moest worden aangeduid, en pas daarna stemde hij in met de mening van de wiskundigen of legde hij uit waarom de gekozen term onaanvaardbaar was” (Rumšas 1974: 11). De resultaten van het ontwikkelen en ordenen van de wiskundige terminologie waren Marcelinas Šikšnys’ Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis (1919) en Zigmas Žemaitis’ Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis (1920). Dit zijn de eerste gedrukte Litouwse terminologische woordenboekjes, uitgegeven in de „tijdelijke hoofdstad Kaunas van de heropgerichte Litouwse staat” (Klimavičius 2003: 11). Dit artikel bespreekt zelfstandige naamwoorden en nominale woordgroepen die als termen voorkomen in de eerste wiskundige terminologische woordenboekjes. De lemma’s in de woordenboekjes die bijvoeglijke naamwoorden, deelwoorden, werkwoorden enzovoort zijn, worden in dit artikel niet behandeld. 180 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija 1. MARCELINAS ŠIKŠNYS’ ARITMETIKOS IR ALGEBROS TERMINŲ ŽODYNĖLIS Marcelinas Šikšnys (1874–1970) buvo žymus XX a. matematikos mokytojas (dirbo ir lietuvių kalbos mokytoju (žr. Šikšnys 1962: 81)), kūręs lietuvišką matematikos terminiją. Matematikos mokslus M. Šikšnys baigė Maskvos universitete. Dirbo mokytoju Rygoje, Voronežė, Vilniuje. Jo parašyti aritmetikos, algebros ir geometrijos vadovėliai buvo leidžiami keletą dešimtmečių. Lietuvių terminologijai svarbus šio matematiko parengtas Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis, išleistas Lietuvių mokslo draugijos 1919 metais. M. Šikšnys jau buvo parengęs Matematikos terminų projektą (1918), kuriame pateikė ne tik aritmetikos ir algebros, bet ir geometrijos bei trigonometrijos terminų. Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis is klein van formaat en omvang (47 pagina’s). Het bestaat uit twee delen: in het eerste deel (p. 3–25) staan de Litouws-Russische termen in alfabetische volgorde, in het tweede deel (p. 26–47) de Russisch-Litouwse termen. In het Litouwse gedeelte van het Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlio vermeldt M. Šikšnys ongeveer 250 lemma’s (in het Russische gedeelte 221), waarvan er ruim 150 met zelfstandige naamwoorden zijn uitgedrukt. M. Šikšnys vermeldt geen grammaticale vormen van de termen, maar geeft soms de genitief enkelvoud: aukštis, –čio1, brūkšnis, –io, ilgis, –io, lygtys, –čių. In het woordenboekje wordt ook een poging gedaan de klemtoon van termen aan te geven (de toonaccenten zijn onjuist gemarkeerd): bėgalė, daugiãnaris, dvinãris, vienanãris. Bijna alle lemma’s bestaan uit één woord, maar er komen ook samenstellingen voor: kompleksinis skaičius, mišras skaičius, nedalus skaičius, netikra trupmena. Wanneer M. Šikšnys wiskundige termen (en ook termen uit andere vakgebieden) vermeldt, licht hij hun betekenis vaak toe: minusas (teken van aftrekking „–”); paviršiai – поверхность; paviršiai yra dviejų matavimų (matlinkių) dydis (tegenwoordig wordt het enkelvoud paviršius gebruikt: „de grens die een geometrisch lichaam van de buitenruimte scheidt”; in Z. Žemaitis’ Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinyje staat de enkelvoudsvorm paviršius: šonų paviršius); saikas (maat voor het volume van droge en vloeibare stoffen); skaidymas (over een getal) – разложение; ontbinding van een getal in ondeelbare factoren; skaidinys – разложение, результатъ разложения; паверте skaičių nedalųjų daugiklių sandauga гаuname то skaičiaus skaidinį. De betekenis van de term pliusas wordt alleen in het Russisch toegelicht: pliusas – плюсъ (знакъ сложения). 1Termen worden ook op dezelfde manier weergegeven als in woordenboekjes. Terminologija | 2008 | 15 181 In bepaalde lemma’s worden naast enkelvoudige termen soms ook samengestelde termen gegeven: ataskaita – учеть: vekselio ataskaita, matematinė ir prekybinė; darymas – составление: lygčių darymas – составление уравнений; lygtys, -čių – уравнение: nežinomieji ir žinomieji (laisvieji) lygčių nariai; lygčių šaknis, lygčių sprendimas, lygiakraštės (tolyginės) lygtys enzovoort. Er zijn gevallen waarin M. Šikšnys alleen de Litouwse term en het Russische equivalent ervan geeft, zonder enige toelichting: aksioma – аксиома; atėmimas – отнимание, отнятие; dalmuo – частное; daugmuo – множеимое; ėmimas – отнимание, вычитание; plotas – площадь; skaičius – число enz. De als lemma opgenomen bijvoeglijke naamwoorden en deelwoorden in het woordenboek zijn onbepaald, maar in samengestelde termen wordt ook de bepaalde vorm gebruikt: la is-vas: laisvasis (žinomasis) lygčių narys; panašus: panašiųjų daugianario narių traukimas krūvon (jungimas); sveikas (skaičius): sveikasis skaičius ir trupme-na. Soms wordt de infinitief gegeven: matuoti: išmatuojamieji ir neišmatuojamieji dydžiai. 1.1. Termen van Litouwse oorsprong De termen van Litouwse oorsprong in M. Šikšnys’ Žodynėlyje vormen de basis van de terminologie van de huidige elementaire wiskunde. Het merendeel van de termen is onveranderd gebleven en ingeburgerd geraakt: apibendrinimas, apibrėžimas (in het in 1922 door A. Smetona vertaalde leerboek wordt naast deze term ook nusakymas gebruikt), atėminys, atimtis, begalybė, brūkšnys, dalyba, dalis, dalijimas, daliklis, dalmuo, daugianaris, daugyba, daugiklis, dauginimas, daugmuo, dėmuo, derinys, didinimas, dydis, jungimas, junginys, kėlimas, laipsnis, liekana, lygybė, matas, matavimas, mišinys, neapibrėžtumas, nelygybė, pagrindas, paviršiai, pavyzdys, plotas, reikšmė, reiškinys, riba, rodiklis, sandauga, santykis, skaičius, skaidymas, skaidinys, skaitiklis, skaitmuo, skirtumas, skliaustai, smulkinimas, sprendimas, stambinimas, sudėtis, šaknis, taisyklė, tapatybė, tikrinimas, traukimas, trupmena, turinys, tūris, uždavinynas, uždavinys, varad iklis, veiksmas, vertimas, vienetas, ženklas. Ook worden de Litouwse termen voor economie en financiën, natuurkunde en techniek uit Žodynėlyje nog steeds gebruikt: ataskaita (economie), lydinys (techniek), mainai (economie), palūkanos (financiën), skolininkas (financiën), skolintojas (financiën), svarumas (natuurkunde), svoris (natuurkunde). Toch worden niet alle termen uit Žodynėlyje in de huidige wiskunde gebruikt, bijvoorbeeld davinys (ook opgenomen in Z. Žemaitis’ Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinyje): uždavinio daviniai, skaitiniai (skaičių) daviniai. In LKŽₑ wordt davinys als ongeschikt beoordeeld om het begrip ‘wat gegeven is, waarop men zich baseert bij het trekken van conclusies’ aan te duiden. 182 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija Nu wordt duomuo gebruikt; M. Šikšnys gebruikte Geometrijos ook nog in zijn leerboek uit 1923. De term Žodynėlyje įvykis (‘gebeurtenis’; Russisch результат), in de betekenis ‘een getal dat wordt verkregen door verschillende getallen op te tellen’, is eveneens in onbruik geraakt. Daarvoor wordt nu de internationale term rezultatas gebruikt, die M. Šikšnys, voorstander van Litouwse terminologie, niet vermeldt. Įvykis wordt nu alleen nog in de waarschijnlijkheidstheorie gebruikt: asimptominis, atsitiktinis, būtinasis, elementarusis enzovoort, įvykis (MTŽ 1994). Andere termen die niet langer in een wiskundige betekenis worden gebruikt, zijn: įvardijimas (nu žymėjimas, vardas, pavadinimas); luomas (skaičiuje): vienetų, tūkstančių, milijonų enz. (nu klasė); skyrius (nu skiltis, dat in het woordenboek met een andere betekenis werd gegeven: skiltis – грань: traukdami kvadratinę šaknį skaičiaus skaitmenis skirstome į skiltis <…>); trumpinimas: sutrumpink trupmeną iš šešių (nu prastinimas). In sommige gevallen is de vorm van een term enigszins veranderd, bijvoorbeeld: darymas (nu sudarymas: lygties sudarymas MTŽ 1994); lyginimas (nu palyginimas); suradimas (nu radimas). Voor een gelijkheid met onbekenden stelde M. Šikšnys de meervoudsterm lygt ys, -čių voor. Deze werd aanvankelijk aanvaard, omdat, volgens M. Šikšnys, ‘vergelijkingen uit twee delen bestaan en onze taal in een vergelijkbaar geval gewoonlijk het meervoud gebruikt’ (Šikšnys 1962: 86). Ook J. Jablonskis had hiermee ingestemd. Later overtuigden wiskundigen hem er echter van dat ‘het belangrijk is dit begrip in het enkelvoud uit te drukken, zodat duidelijk is dat het niet om meerdere, maar om één vergelijking gaat’ (Žemaitis 1966: 198). 1.1.1. TERMINEN EN SYNONIEMEN VAN LITOUWSE OORSPRONG Vaak worden synonieme termen zonder enige verwijzing in afzonderlijke terminologische lemma’s vermeld – het Russische equivalent van meerdere Litouwse termen maakt de synonymie duidelijk. Van zulke synonieme paren heeft slechts één term ingang gevonden. Er waren lavinimas (Russ. упражнение) en pratimas (Russ. навык, упражнение); in het Russische deel van het Woordenlijstje worden ze anders weergegeven: упражнение – lavinimas, pratimas, waarvan de laatste ingang vond (Z. Žemaitis stelde in zijn Handboek met termen uit de meetkunde en trigonometrie zelfs drie termen voor om dit begrip aan te duiden: pratinimas, pratimas, prasmas). Ook de weergave van Tolumo en nuotolio in het Russische deel toont hun synonymie: расстояние – nuotolis, tolum as (atstumas). Tolumo Z. Žemaitis beschouwde atstumą als synoniem: tolum as – расстояние; iš miesto A į miestą B yra c varstų tolumo (atstumo). In MTŽ 1994 staat alleen atstumas (Russ. расстояние, Engels distance). Terminologija | 2008 | 15 183 Synoniemen van termen worden soms met de verwijzing zie vermeld (soms zie). In zulke gevallen staat het Russische equivalent bij de term waarnaar wordt verwezen: pažymys, zie “žymė” en žymė (pažymys) – признак: dalingumo žymės; tikrumas, zie “tikslumas” en tikslumas – точность: padalyti, ištraukti šaknis vieneto, dešimtosios dalies, šimtosios dalies ir tt. tikslumo (tikrumo); skaičiuotė, zie “skaičiavimas” en skaičiavimas (skaičiuotė) – счисление: skaičiavimas žodžiu ir raštu; sudėjimas – zie dėjimas ir dėjimas – складывание: daugiaženklių skaičių dėjimo (sudėjimo) taisyklė. Tegenwoordig wordt slechts één van de genoemde synoniemen gebruikt: požymis (de termvorm is gewijzigd) en sudėjimas. In de wiskundige terminologie zijn skaičiavimas en skaičiuotė, tikrumas en tikslumas echter behouden gebleven, maar ze gelden niet als synoniemen: skaičiavimas: apytikslis, artutinis, asociacinis enzovoort, en skaičiuotė: arabų, dešimtainė, dvejetainė enzovoort; tikrumas (Russ. достоверность, Engels certainty, truth, reliability) en tikslumas (Russ. точность, Engels accuracy, exactness, precision): absoliutusis, santykinis enzovoort (MTŽ 1994). Z. Žemaitis heeft al gewezen op de ongeschiktheid van Dėjimo: deze term “betekent niet noodzakelijkerwijs het samenvoegen van twee getallen <⋯>; bovendien kan ‘dėjimas’ ook toevoegen en wegnemen, opleggen en afnemen, inleggen en eruit halen betekenen <⋯>” (Žemaitis 1917). De Russische equivalenten tonen dat M. Šikšnys de termen atėmimas (Russ. отнимание, отнятие) en ėmimas (Russ. отнимание, вычитание) kennelijk als synoniemen beschouwde. In de wiskunde heeft geen van beide ingang gevonden – in alle gevallen wordt de term atimtis gebruikt, die ook in het Woordenlijstje is opgenomen. In de synoniemenreeks staat pakeitimas (keitimas); de tussen haakjes vermelde term (keitimas) is eveneens als lemma opgenomen, maar naast pakeitimo staat niets. Dat deze termen synoniemen zijn, blijkt uit de samengestelde term in het lemma keitimas: keitimas: (pa)keitimo kelias. Tegenwoordig worden deze termen niet als synoniemen beschouwd (zoals blijkt uit de soortaanduidingen): keitimo būdas, keitimo metodas, keitimo operacija en pakeitimo aksioma, pakeitimo koeficientas, maar in soortaanduidingen zijn keitimo taisyklė en pakeitimo taisyklė (vgl. taisyklė: (pa)keitimo) synoniem (MTŽ 1994). Er is een geval waarin het synoniem alleen tussen haakjes staat en niet als lemma wordt vermeld: deeltal (te delen getal), maar in het artikel over de term deling is de weergave van deze termen omgekeerd: deling – деление (матем. дѣйствіе); dalijamasis (dalinys). Matematikos terminų projekte M. Šikšnys stelde alleen het deeltal voor (Šikšnys 1918: 322). Ook Z. Žemaitis stelde in zijn artikel met de betekenis „dalmųo“ het deeltal voor: „Tegenwoordig zijn „het vermenigvuldigde getal“ en „het deeltal“ of „het product“ en „dalmųo“. Deze twee getallen zijn de uitkomsten van vermenigvuldiging en deling. Om deze betekenis uit te drukken worden in het Litouws vooral uitgangen gebruikt; bijvoorbeeld: pirkinys, malinys, hoewel 184 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija In de betekenis van het gekochte of gemalen voorwerp, maar ze duiden ook het voorwerp aan dat het resultaat is van kopen of malen. Op grond hiervan hebben we die twee getallen “dauginiu ir daliniu” genoemd (Žemaitis 1917). In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd voorgesteld de term dalijamasis als hoofdterm te gebruiken, terwijl dalinys als niet-aanbevolen werd beoordeeld (Rumšas 1975: 60). Deze beoordeling van de termen komt ook tot uiting in DŽ₂, maar in DŽ₃ geldt dalinys 2. mat. al als normatief: “dalijamasis dydis”. Deze term wordt ook in de wiskundige terminologie gebruikt. Ook de door M. Šikšnys als secundair beschouwde termen (tussen haakjes vermeld en niet als lemma opgenomen) gretinys (Russ. размещение) en perstata (Russ. перестановка) hebben ingang gevonden. Hun synoniemen gretinimas en perstatinėjimas worden niet meer in de wiskunde gebruikt. In de wiskunde heeft geen enkele term uit deze synoniemenreeks ingang gevonden: tiekybė (tie kis) – Russ. количество. Voor dit begrip wordt tegenwoordig kiekis gebruikt (MTŽ 1994). Voor het restant bij deling gaf M. Šikšnys twee afzonderlijke termen: išdalos (dalybos) en liekana (at imties, dalybos, šaknies traukimo). J. Jablonskis stemde daarmee in: Dalybos liekaną ir išdalomis vadiname (LKŽₑ). Na verloop van tijd raakte alleen liekana ingeburgerd. Deze term komt al voor in de eerste wiskundeleerboeken (zie voor meer informatie Rumšas 1979: 52). Soms worden synonieme termen in het Woordenlijstje door een puntkomma gescheiden: dalumas, dalin-gumas (dalumas raakte ingeburgerd), dalinėjimas, dalinėjimo kelias (voor dit begrip wordt in de wiskunde de term nuoseklusis dalijimas gebruikt), kitėjimas, kitimas (alleen kitimas raakte ingeburgerd). M. Šikšnys probeerde al onderscheid te maken tussen termen gevormd met uitgangen en met achtervoegsels (in het Russische deel van het Woordenlijstje is dat onderscheid niet altijd weergegeven); in de huidige wiskundige terminologie worden ze duidelijk onderscheiden. De weergave van zulke termen verschilt in het Litouwse en het Russische deel. In het Litouwse deel staan aukštis (Russ. вышина) en aukštumas (Russ. высота, вышина), ilgis (Russ. длина (величина)) en ilgumas (Russ. длина (значение величины)), platumas (Russ. ширина) en plotis (Russ. ширина (въ смыслѣ величина)), storis (Russ. толщина (величина)) en storumas (Russ. толщина (значение величины)); in het Russische deel: вышина – aukštis, -čio (aukštumas); длина – ilgis, -io, ilgumas; комната длиною въ три сажени – kambarys trijų s.; ширина – plotis (dydis); platumas; толщина – storis, -io, storumas. 1.2. Termen van niet-Litouwse oorsprong Het merendeel van de internationale wiskundige termen is ook in de huidige wis- Terminologija | 2008 | 15 185 kunde gebleven: axioma, algebra, rekenkunde, coëfficiënt, logaritme, min, plus, procent, progressie, verhouding, evenredigheid, radicaal, stelsel, stelling. Ook financiële termen zijn gebleven: kapitolas (nu kapitalas), vekselis. In de wiskunde wordt de term tabelė (logaritmų tabelės, daugybos tabelė) niet meer gebruikt; in plaats daarvan is er nu de Litouwse term lentelė, waarvan A. Jakštas het gebruik voorstelde (naast de term tabelė), omdat knygos (logaritmų knygos) in dit geval helemaal niet geschikt is: ‘Wat voor boeken kunnen dit zijn, als er alleen cijfers en wiskundige symbolen in staan?! De eenvoudigste naam ervoor is logaritmentabellen (Russ. tablicy, Duits Tafeln, Frans Fables). Waarom hier de hele wereld tegenspreken en iets “boeken” noemen waarin geen enkel levend woord staat? Als de heer M-tui tabellen niet bevallen, kan hij zijn uitgave “logaritmentabelės” noemen, hoewel tabelės niet beter zijn dan tabellen’ (Jakštas 1919 1: 359). M. Šikšnys stelde voor het bestanddeel daugybos tabelė in de samenstelling tabelė te vervangen door een Litouws woord: daugybos abėcėlė. 1.2.1. SYNONIEMEN VAN TERMEN VAN UITEENLOPENDE OORSPRONG In het woordenboekje komen weinig synoniemen van termen van uiteenlopende oorsprong voor: soms krijgt een term van vreemde oorsprong de voorkeur, soms een Litouwse term. De internationale term kvadratas geldt als hoofdterm; de Litouwse term ketvirtainis staat tussen haakjes en geldt als secundair. Deze termen werden ook als synoniemen gebruikt in de leerboeken van A. Busilas (1921) en Masingas (1922; vertaald door A. Smetona), maar later raakt alleen kvadratas ingeburgerd (zie uitgebreider Šilobritaitė 2007: 150). De internationale term kubas geldt in het woordenboekje als secundair (hij staat alleen tussen haakjes); de hoofdterm is het Litouwse šeštainis, maar die term is niet ingeburgerd. Kubas werd al gebruikt in het oudste gedrukte Litouwse leerboek: het door P. Matulionis en J. Spudulis samengestelde (J. Gailutis stelde het samen) Užduotinas, tai ira Rankius užduocziu Aritmetikos arba Rakundos mokslo (1885) (in het manuscript van het leerboek werd kubikas gebruikt) (Rumšas 1974: 4). In het project voor wiskundige termen geldt šeštainis als secundair; de hoofdterm is kūbas (= kubas) (Šikšnys 1918: 322). Deze term raakte vervolgens ingeburgerd in de leerboeken uit die tijd; alleen in Masingos leerboek uit 1922 werden deze termen nog als synoniemen beschouwd. Hoewel naast de internationale term suma in het woordenboekje ook de Litouwse termen dėjinys en dėtinys worden vermeld, die in de wiskunde niet ingeburgerd zijn, gebruiken leerboeken (zowel die van M. Šikšnys als die van andere auteurs) alleen suma (in het door V. Budrevičius (1919) en A. Smetona vertaalde leerboek (1922) worden suma en dėjinys als synoniemen gebruikt). 186 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija M. Šikšnys probeerde tevergeefs de term formulė: formulė te vernederlandsen; zie sprendinys. Sprendinys heeft tegenwoordig een andere betekenis: sprendinys betekent in de wiskunde „het resultaat van het oplossen van een opgave” (DŽ₆). In het project voor wiskundige termen krijgt formule de voorkeur; de Litouwse term wordt tussen haakjes als alternatief vermeld: „Twee algebraïsche uitdrukkingen, verbonden door een gelijkheids- of ongelijkheidsteken, vormen een formule (sprendinys)” (Šikšnys 1918: 322). Formulė was al in gebruik in de leerboeken van die tijd en raakte ingeburgerd. M. Šikšnys’ poging om de term numeracija (numeracija, zie „skaičiavimas”) te vernederlandsen, slaagde evenmin: in de wiskunde worden beide termen gebruikt. Z. Žemaitis schreef: „Om het aantal voorwerpen te weten te komen, moet men ze tellen, of geteld hebben; daarom moet wat in het Russisch ‘sčislenije’ heet, in het Litouws skaičiavimas of skaitymas worden genoemd; in deze betekenis zou het wellicht beter zijn alleen het eerste woord (skaičiavimas) te gebruiken, omdat het tweede (skaitymas) een eigen, veelgebruikte betekenis heeft” (Žemaitis 1917). Volgens P. Rumšas betekent numeracijos „het weergeven van een getal (mondeling of schriftelijk); een telling” (Rumšas 1975: 64). Over de synoniemrelatie tussen de termen dvinaris ir binomas is moeilijk een oordeel te vellen: in het Russische deel van het woordenboekje wordt naast de Litouwse term dvinaris ook de internationale term binomas vermeld, terwijl deze termen in het Litouwse deel afzonderlijk worden opgenomen. In een in 1939 verschenen leerboek beschouwt M. Šikšnys ze als synoniemen (Šikšnys 1939: 110). In MTŽ 1994 worden deze termen niet in alle gevallen als synoniemen beschouwd (zie voor meer informatie Šilobritaitė 2007: 148). 2. ZIGMAS ŽEMAITIS’ VERZAMELING VAN TERMEN UIT DE GEOMETRIE EN DE TRIGONOMETRIE Zigmas Žemaitis (1884–1969) – žymus XX amžiaus matematikas, profesorius, pedagogas ir mokslininkas. Jo pagrindinė, mokslinė ir pedagoginė, veikla skirta matematikos dėstymo metodikai, matematikos istorijai. Z. Žemaitis, kaip ir M. Šikšnys, prisidėjo prie lietuviškų matematikos terminų kūrimo ir vienodinimo. Vienas iš svarbių jo darbų, skirtų matematikai, yra Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis (1920). De verzameling is bescheiden van omvang. Het is een woordenboekje in twee delen, bestaande uit 99 pagina’s van klein formaat. Het eerste deel bevat Russisch-Litouwse termen (p. 3–45), het tweede Litouws-Russische termen (p. 47–99). In het Litouwse deel geeft Z. Žemaitis ongeveer 720 termen op, niet alleen uit de geometrie en trigonometrie, maar ook uit de algebra en hogere wiskunde. Ongeveer 340 lemma’s zijn zelfstandige naamwoorden (éénwoordige termen). Terminologija | 2008 | 15 187 Bij de lemma’s worden grammaticale categorieën aangegeven: bij zowel zelfstandige naamwoorden als bijvoeglijke naamwoorden wordt de uitgang van de genitief enkelvoud vermeld, bijvoorbeeld: aksiomė, ės, algebra, os, analizis, io, (analizė, ės), apibendrinimas, o, didinimas, o, didumas, o, dvejėjimas, o, dvejinimas, o, absoliutinis, ė, abypusis, ė, daugiasienis, ė, daugiaženklis, ė, daugiareikšmis, ė, dešimtainis, ė enz. In de verzameling neemt Z. Žemaitis als lemma’s niet alleen éénwoordige, maar ook samengestelde termen op: gelijkzijdige nevenhoeken (middellijnige, uitwendige), gemeenschappelijke maat, noodzakelijke en voldoende voorwaarde, grote cirkel van een bol, meetkunde van de ruimte, kruislingse hoeken (middellijnige, uitwendige), manen (afnemende maan) van Hippocrates, liggingmeetkunde, gelijkvormige figuren, kruisende lijnen, gelijkgerichte hoeken, eenzijdige gebroken lijn. Zulke termen hebben ook synoniemen; die worden na een komma, een gelijkteken of tussen haakjes vermeld. In sommige gevallen zijn de samenstellende delen van een term synoniem: doorboorbaar, doorboorpunt; verticale lijn=staande lijn; verticale hoeken=kruishoeken; uitgedrukte, expliciete functie; breuken met verschillende noemers; lineaire (vlakke) hoek, in andere gevallen wordt in plaats van een samengestelde term (tussen haakjes of na een komma) een éénwoordige term gegeven: som van de zijden (omtrek); meettafel, planchet; rechte hoek (haakse hoek). Z. Žemaitis definieert één samengestelde term: meetkundige plaats van punten (rij)=een lijn waarvan de punten een gemeenschappelijke eigenschap hebben. Een deel van de termen is van klemtoontekens voorzien, maar niet altijd met de juiste toon: figūrą, netrukūs (Russ. непрерывный), pastovūs, ribà, tyrà, tašà, tiesioginis, trūkūs, maar elipsoidas, hipérbolė, hipérbolinis, hipérboliškas, matériinis, milimétrinis, paràbolė, paràbolinis, pènkelias, sinusóidė, stereométrinis, tangensóidė, taškų bégale, transcendéntinis. 2.1. Termen van Litouwse oorsprong Z. Žemaitis geeft ruim 230 uit één woord bestaande Litouwse zelfstandige naamwoorden als termen. Het merendeel van deze termen is ook nu nog in de wiskunde in gebruik: samenvatting, o, cirkel, o, rondheid, o, as, en, lijnstuk, en, antwoord, o, afstand, o, hoogte, en, hoogte, io, oneindigheid, en, tekenwerk, os, rand, os, veelvlak, io, streep, io, deling, o, deling, os, vergroting, o, veelhoek, io, veelterm, io, combinatie, io, wet, io, toename, o, vergroting, o, ruimte, ės, parallellogram, io, parallellepipedum, io, lengte, io, uitslag, ės, uitsnijding, os (= uitsnijding), bewijs, o, diagonaal, ės, schuine zijde, ės, geodriehoek, io, hoek, o, verandering, o, vierhoek, io, viervlak, io, verandering, o, zijde, ės, kegel, io, lichaam, o, graad, io, boog, o, rest, os, aanraking, o enz. Twee overgeleverde termen 188 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija hebben spellingvarianten (tussen haakjes staat de stam van de spellingvariant): apibriežimas, o (–brež), briežinys (brež.). In het bundeltje staan ook termen die geen vaste voet hebben gekregen in de wiskundige terminologie en om uiteenlopende redenen door andere zijn vervangen. Z. Žemaitis geeft, net als M. Šikšnys, twee afzonderlijke termen voor de rest van een deling: išdalos, ų en liekana. De term stelling (van een theorema) (Russisch заключение (теоремы)) raakte niet ingeburgerd. In LKŽestelling 3 wordt vermeld met de aanduiding neol. (neologisme) – ‘het gezochte, de onbekende’: Gelijkheid van twee gezochte grootheden (onbekenden) J. Jablonskis. Tegenwoordig wordt stelling (Russisch заключение (теоремы)) niet langer in wiskundige betekenis gebruikt; daarvoor wordt de term conclusie (in het Rinkinelis worden de conclusies weergegeven als вывод, слѣдствіе): conclusie van een theorema – Russisch вывод, слѣдствіе, заключеніе: слѣдствіе теоремы, Engels conclusion, deduction, inference, corollary, consequence, implication: corollary of a theorem (MTŽ 1994). Ook de door Z. Žemaitis en J. Jablonskis voorgestelde term mast as voor het aanduiden van schaal raakte niet ingeburgerd (zie uitgebreider Klimavičius 2005: 143–146). De benamingen voor lijnen die in de wiskunde geen ingang vonden, liečiamoji (linija), kerta-moji, kreivoji, šios, tiesioji (linija), stelde Z. Žemaitis later zelf voor te vervangen door kortere zelfstandige naamwoorden. Alleen de door hem voorgestelde kreivė en tiesė. raakten ingeburgerd. De door J. Jablonskis voorgestelde lietėja, kirtėja werden later echter vervangen door de termen liestinė, kirstinė. Andere termen die niet ingeburgerd raakten: a) niet gebruikt in wiskundige betekenis (evenals de hierboven genoemde termen ieškinys, mastas): atmaina, os (nu keitimas), braiža, os (nu braižymas), dalinėjimas, o (Russisch послѣдовательное дѣленіе) (nu nuoseklusis dalijimas), davinys, io (nu duomuo), įvardinimas, o (nu žymėjimas), klostinėjimas, o (paeilinis) (nu atidėjimas), pagrindinė, ės (nu pagrindo linija), priedėlis, io (nu papildinys, papildymas (?)), sankryža, os (nu susikirtimo (sankirtos) taškas), visetas, o (nu visuma), žymė, ės (nu požymis); b) verdwenen wegens onduidelijke of onbepaalde betekenis (evenals išdalos): apklotis, ies (nu uždėjimas), artimavimas (apskritimų, linijų) (nu santykiavimas), ketverėjimas, o (nu keturgubinimas), liesmas, o (nu lietimas), linkmatis, čio – Russisch измѣреніе (мѣры); трију линкмачію кунас – Russisch тѣло трех измѣреній (nu matmuo), pakeičiamybė, ės (nu apgręžiamumas), priklotis, ies (nu pridėjimas), rietiklė, ės (nu kreivinė liniuotė, lekalas), skretė, ės (nu diskas), skrieplūksnis, io (nu braižiklis). 2.1.1. TERMINEN VAN LITOUWSE OORSPRONG SYNONIEMEN Alle genoemde termen (met uitzondering van kitėjimas (kitimas)) worden door Z. Žemaitis als afzonderlijke termen zonder synoniemen gepresenteerd. Maar aan termensynoniemen is Rin- Terminologija | 2008 | 15 189 kinelyje niet ontkomen: voor het benoemen van een bepaald begrip worden soms verschillende termen vermeld (tussen haakjes, na een komma, na een streepje, na een puntkomma of na een gelijkteken). De tussen haakjes vermelde termen worden als secundair beschouwd (ze werden nog gebruikt in sommige handboeken uit die tijd) en zijn niet als lemma’s opgenomen: ištyrimas, o (tyra, os), kitėjimas (kitimas), o, plokšmė, ės (plokštumas, o) (Z. Žemaitis stelde de term plokštė voor, omdat volgens hem „een term nodig is die niet de eigenschap of aard van een oppervlak aanduidt, maar het oneindige oppervlak zelf; zo’n woord-term zou (terminus technicus) plokšmė, plokštis kunnen zijn“ (Žemaitis 1966: 198)), šakniženkis, io (šaknies ženklas), radikalas (radikalas is een lemma, maar het is niet duidelijk waarom het Litouwse woord šaknis: radikalas, o (šaknis, es – padūkar), veiksm ženklis, io (veiksmo ženklas) als synoniem ervan wordt beschouwd. Soms wordt een term die tussen haakjes staat ook als lemma opgenomen, maar wordt die gecorrigeerd (de geschikte term staat na het gelijkteken): apskritimas, o (skraja, os), o (skraja, os)=apskritimas, o; pagrindas, o (pamatas, o), o pamatas, o=pagrindas, o. Niet alle door Z. Žemaitis voorgestelde termen (als lemma’s) zijn ingeburgerd: noch ištyrimas, noch tyra wordt nog gebruikt (voor dit begrip gebruikt men tyrimas (Rinkineliyje staat het ook), noch plokšmė, noch plokštumas (plokštuma is ingeburgerd). De als niet-primaire termen beschouwde kitėjimas, šakniženkis, veiksm ženklis zijn niet ingeburgerd, maar wel hun secundaire varianten kitimas, radikalas (šaknies ženklas), veiksmo ženklas. Z. Žemaitis corrigeerde de volgende Litouwse termen streng: laipsnėjimas, liesmataškis, tikrumas ir vaisius. Volgens hem zijn de wiskundige termen na het gelijkteken beter: laipsnėjimas=laipsniavimas (tegenwoordig wordt geen van beide meer gebruikt, maar alleen kelimas laipsniu), liesmataškis, o=lietimo taškas (tegenwoordig lietimosi taškas), tikrumas, o=tikslumas, o (tegenwoordig tikslumas), vaisius, aus=gavinys, io (tegenwoordig rezultatas, dat door Z. Žemaitis streng werd gecorrigeerd). Zoals blijkt, bleken de door hem voorgestelde termen niet in alle gevallen nauwkeurig en correct. Z. Žemaitis beschouwde blijkbaar termen na een streepje als synoniemen: delčios–mėnuliai (Russ. луночки). In MTŽ 1994 staat mėnulis (Russ. лун(оч)ка, Eng. lune, biangle). Na een streepje staan ook svara, os–svoris, io (Russ. вnc). In MTŽ 1994 staat alleen svoris (Russ. вес, Eng. weight). Dergelijke gevallen van termensynoniemen komen bijzonder vaak voor wanneer één Russische term overeenkomt met twee (of meer) Litouwse termen, die worden vermeld: a) na een puntkomma: atsakas, o; atsakymas, o (tegenwoordig alleen atsakymas); atstumas, o; nuotolis, io; nutolimas, o (in het Russische deel van het woordenlijstje staat ook tolis, dat 190 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija in het Litouwse gedeelte afzonderlijk vermeld; tegenwoordig wordt alleen atstumas gebruikt); begalė, ės; begalybė, ės (worden tegenwoordig, net als in het Žodynėlyje van M. Šikšnys, als verschillende termen beschouwd); gretainis, io; lygiagretainis, io (alleen lygiagretainis is behouden); suprastėjimas, o; suprastinimas, o (tegenwoordig suprastinimas), of b) na kabelio: padėtis, ies, vieta, os (tegenwoordig worden beide gebruikt, maar ze worden niet als synoniemen beschouwd); pasukimas, sukimas (tegenwoordig sukimasis, posūkis – ze worden niet altijd als synoniemen beschouwd: posūkis: apie ašį, apie centrą, apie tašką en sukimasis: apie ašį, apie tašką, bet ašių posūkis, atkarpos posūkis, elementarusis posūkis, elipsinis posūkis enz.); patikrinimas, tikrinimas, o (tegenwoordig alleen patikrinimas); radimas, o, suradimas, o (tegenwoordig alleen radimas). Er zijn gevallen waarin synonieme termen in afzonderlijke terminologische lemma’s worden vermeld, maar dezelfde ene Russische equivalent hebben: pratinimas, pratimas – упражнение en prasmas – упражнение (tegenwoordig alleen pratimas); prietaka, os, pritaikymas, o – приложение en priklotis, ies – приложение (tegenwoordig alleen pritaikymas); tąsa, os – продолжение en tęsinys – продолжение (tegenwoordig tęsinys). Z. Žemaitis probeerde, net als M. Šikšnys, al termen te onderscheiden die ook in de huidige terminologie niet als synoniemen worden beschouwd: aukštis – вышина (как величина) en aukštumas, o – вышина (размер высоты), dydis, džio – величина en didumas, o – размер; значение (величины)2, greitis – скорость (как величина) en greitumas, o – скорость (размер скорости), ilgis – длина (величина) en ilgumas, o – длина (размер длины), plotis, čio – ширина (как величина) en platumas, o (plošio didumas) – ширина (значение), storis – толщина (как величина) en storumas, o – толщина (значение величины), толіѕ, io – даль; расстояние en tolumas, o – расстояние; дальность, talpa – вместимость en talpumas, o – вместительность. De auteur van het Rinkinėlis probeerde ook andere termen van elkaar te onderscheiden: berekening, en (Russisch вычисление; измерение; вычисление, измерение объема, площади), rekening, en (Russisch вычисление) en uitrekening (Russisch вычисление). Voor deze begrippen wordt tegenwoordig één term gebruikt, berekening (MTŽ 1994), die in het Rinkinėlis niet voorkwam. Ook streep, streepje (Russisch черта) en lijn, lijn (Russisch черта (линия)); verdubbeling, verdubbeling (Russisch удвоение (как процесс)) en verdubbeling, verdubbeling (Russisch удвоение (дѣйствіе)); buitenkant, buitenzijde (Russisch внѣ находящееся (на поверхности)) en buitenkant, buitenzijde (Russisch внѣ находящееся (в пространстве)). Tegenwoordig 2 Het begrip ‘grootheid’ werd meestal uitgedrukt met het woord didumas. In 1919 adviseerde A. Dambrauskas het woord dydis te gebruiken (Rumšas 1980: 76), hoewel in de recensie van S. Antanaitis uit 1918 nog werd geschreven: ‘het woord didumo of het in gebruik geraakte “dydis” <...> is ongeschikt om het aangeduide begrip uit te drukken, omdat didumas, dydis in de omgangstaal lengte, gestalte betekenen <...>. Hier past “didybė” het best; dat woord is inmiddels ook in gebruik’ (Antanaitis 1918: 56). Terminologija | 2008 | 15 191 voor de genoemde begrippen worden respectievelijk alleen brūkšnys, dvigubinimas (Russ. удваивание, удвоение (MTŽ 1994)) en išorė. gebruikt. 2.2. Termen van niet-Litouwse oorsprong Bijna alle in het Rinkinyje van Z. Žemaitis opgenomen termen van niet-Litouwse oorsprong, waarvoor geen Litouwse equivalenten bestonden, raakten ingeburgerd. Het gaat om namen van wiskundige vakgebieden: algebra, aritmetika, geometrija, trigonometrija; lengtematen: centimetras, colis, kilometras, metras, milimetras; eenheden voor het meten van hoeken en bogen: minutė, ės, radianas, o, sekundė, ės; namen van geometrische figuren: figūra, kūbas (tegenwoordig kubas), kvadratas, rombas, trapecija; namen van lijnen en daarmee samenhangende begrippen: elipsoidas, o, hiperbolė, ės, hiperboloidas, o, linija, os, normalė, ės, parabolė, ės, paraboloidas, o (tegenwoordig paraboloidas), en andere algemene termen: astro­lebija, os (tegenwoordig astrolabija), centras, o, elementas, o, funkcija, os, materija, os, planas, o, periodas, o, projekcija, os, proporcija, os, proporcingumas, o, simetrija, os, logaritmas, logaritmuotė; logaritmavimas, o. Veel discussie ontstond over de varianten van Z. Žemaitis analizis, io en ana­lize, ės, bazis, io en bazė, ės (in het Russische gedeelte van het Rinkinio heeft bazis het Litouwse synoniem pamatas; in het Litouwse gedeelte is dat niet opgenomen), sintezis, io en sintezė. Z. Žemaitis vermeldt beide termen, maar bleef nog lange tijd van mening dat analizis, bazis en sintezis betere termen waren: ‘Er is geen enkele reden om volledig Litouws klinkende Griekse termen als analizis en sintezis tweemaal vervormd (in het Frans en Duits) over te nemen (vgl. analizė, sintezė) en ze zo te verbuigen: analizė, analizės, analizei…, wanneer men het woord uitstekend volgens zijn oorspronkelijke grondvorm kan verbuigen, met behoud van ook het Griekse accent <…>’ (Žemaitis 1966: 199–200). Maar ingeburgerd raakten analizė, bazė, sintezė. Als resultaten van de vernederlandsing kunnen de niet-ingeburgerde vormen van de termen aksiomė, ės (tegenwoordig aksioma), formula (tegenwoordig formulė), lėmė, ės (tegenwoordig lema), limbė, ės (tegenwoordig limbas (deze term ontbreekt in MTŽ 1994)), teoremė, ės (tegenwoordig teorema) te beschouwen (in het termenwoordenboekje van M. Šikšnys aksioma, formulė; teorema). Ook veranderde de grammaticale vorm van het Griekse leenwoord elipsis, sio (de huidige term elipsė wordt in het Rinkinyje niet vermeld). Variatie was onvermijdelijk bij het weergeven van de namen van trigonometrische functies en de daarmee samenhangende begrippen: kosekansas (tas), kotangensas, o (tas, o), se­kansas, o, sekansinė, ės, tangensas, o (ntas, o), tangensinė, ės, tangensoidė, ės, kosekansinė, ės (tinė, ės), kotangensinė, ės (tinė, ės), kosininė, ės (kosinusinė, ės), kosinus, aus (sas, so), kosinusoide, ės, sinus, aus (sinusas, o), sininė, ės (sinusinė, ės), sinusoide, ės. Niet alleen wiskundigen, maar ook taalkundigen waren 192 Diana Šilobritaitė │ Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija uiteenlopende opvattingen over Litouwse uitgangen en verbuiging: „<...> stelde voor de woorden sinus, cosinus ook in het Litouws als nominatieven te beschouwen en dienovereenkomstig te verbuigen: sinus, sinaus, sinui enzovoort. Blijkbaar was het J. Jablonskis die bepaalde dat de nominatiefvormen moesten worden gelitouwiseerd, dat wil zeggen geschreven als sinusas, kosinusas. Vervolgens werd gesteld dat tangens, cotangens, sekans tangensas, cotangensas moesten heten, en niet tangent as, kotangent as...., zoals J. Jablonskis eiste op grond van de regel dat Litouwse nominatiefuitgangen aan de genitivusstam van een woord uit een vreemde taal moeten worden gehecht“ (Žemaitis 1966: 198). Volgens A. Jakštas zijn „sinusai, kosinusai“ en „tangentai, kotangentai“ evenmin beter dan „sinus ir kosinus“ en „tangensus, kotangensus“ (Jakštas 1919 1: 359). De huidige vormen van de termen tangentas, kotangentas, sekantas, kosekantas werden ingevoerd door P. Mašiotas, hoewel onder invloed van het Russisch 50 jaar later opnieuw tangensas, kotangensas, sekansas, kosekansas in zwang raakten (zie uitvoeriger Klimavičius 1969: 18–21). Wellicht geeft Z. Žemaitis daarom ook beide benamingen van het aftrekkingsteken: minus, aus (minusas, o). 2.2.1. SYNONIEMEN VAN VERSCHILLENDE HERKOMST In het boekje geeft Z. Žemaitis naast niet-Litouwse termen soms ook Litouwse. Sommige daarvan raakten ingeburgerd, andere niet. A. Jakštas, voorstander van termen van niet-Litouwse herkomst, ergerde zich er vooral aan dat termen „die internationaal zijn geworden en in de wiskundige literatuur van bijna alle talen worden gebruikt“ werden gelitouwiseerd: „Het lijkt ons dat ze zonder reden zijn gelitouwiseerd, temeer daar het Litouwse karakter lang niet altijd geslaagd is“ (Jakštas 1919 2: 360). Zowel J. Jablonskis als de wiskundigen van die tijd (onder wie Z. Žemaitis) waren het daar niet mee eens. Een deel van de termen van niet-Litouwse herkomst corrigeerde Z. Žemaitis resoluut. In zulke gevallen staan de Litouwse termen (soms enkelvoudig, soms samengesteld) na een gelijkteken: binomas, o=dvin aris, io, bisektrisė, ēs=pusiaukampinė, ēs, chordė, ēs=styga, os, cilind eris, io=ritinys, io (A. Jakštas was het niet eens met het gebruik van de term ritinys: „Ritinis kan in geen geval een cilinder betekenen“ (zie uitvoeriger Rumšas 1974: 17)), cirkielis, io=skriestuvas, katetas, o=statinis, io, kontro-lė, ēs=tikrinimas; patikrinimas, kūbatura, os=berekening van het volume, meting; medianė, ēs=pusiaukraštinė, ēs, ortocentras, o=snijpunt van de hoogtelijnen, radiusas, o=spindulys, io (A. Jakštas stelde radijus voor in plaats van radiuso (zie uitvoeriger Rumšas 1974: 10)), rezultatas, o=gavinys, io; vaisius, aus, segmentas, o=nuopiova, os, sekt oras, o=išpiova, os, stereometrija, os=ruimtelijke meetkunde; na een streepje: (liniuotė, es)–tiesiklė, es, kvadratūra, os–berekening van de oppervlakte of met een verwijzing „zie“: diametras, o zie skersmuo, ens. Het is begrijpelijk waarom Z. Žemaitis bij het gelitouwiseren van termen toch het volgende laat staan Terminologija | 2008 | 15 193 diagonalę ir hipotenuzę, waarmee hij aangeeft dat de Litouwse term moet worden vervangen door een term van vreemde herkomst: diagonalė, ės (įstrižainė, ės) en įstrižainė, ės=diagonalė, ės; hipotenuzė, ės (įžambinė, ės) en įžambinė, ės=hipotenuzė, ės. Slechts in zeldzame gevallen staan de Litouwse term en de term van vreemde herkomst in één terminologisch lemma, gescheiden door een komma of puntkomma: postulatas (–tetas)3, dešnis – постулат; principas, dešnis – принцип; pavidalas, o; forma, os – форма; вид. Het is alleen onduidelijk waarom er naast de lemma’s dešnis en forma geen synoniemen staan: dešnis, io – положение, предложение; принцип; постулат en forma – форма. In MTŽ 1994 worden pavidalas en forma soms eveneens als synoniemen beschouwd: pavidalas: algebrinis, diagonalusis, diferencialinis enz. (vgl. forma: algebrinė, diagonalioji, diferencialinė, maar er zijn alleen apipusė forma, antis imetrinė forma, antroji kvadratinė forma enzovoort). Postulatas en dešnis; principas en dešnis worden in MTŽ 1994 niet als synoniemen beschouwd: postulatas (Russ. постулат, Eng. postulate, axiom), dešnis (Russ. закон, Eng. law, distribution, principle, rule), principas (Russ. принцип, Eng. principle, law, axiom). Z. Žemaitis twijfelde over radikalas. De Litouwse term šaknis die tussen haakjes staat, leek hem kennelijk zelf niet geschikt: šaknis wordt niet als lemma bij radikalas vermeld, maar geldt als synoniem van šakniženklio. Voor het worteltrekkingssymbool wordt tegenwoordig de term radikalas. gebruikt. Z. Žemaitis beschouwde ook de term apotemė (tegenwoordig apotema) als te vervangen; daarom zette hij die tussen haakjes (hoewel hij in het boekje als lemma staat), en na het koppelteken gaf hij een uitleg van de term: straal van de ingeschreven cirkel (in een regelmatige veelhoek). Ook het Litouwse tieseklė raakte niet ingeburgerd; Z. Žemaitis beschouwde de huidige term liniuotė als synoniem daarvan (hij zette die tussen haakjes). 3. CONCLUSIES Het begin van de 20e eeuw was een zeer belangrijke periode in de ontwikkeling van de wiskundige terminologie: er verschenen veel leerboeken en opgavenboeken voor wiskunde in het Litouws, evenals de eerste woordenlijstjes met wiskundige termen. M. Šikšnys’ Woordenlijst van termen uit de rekenkunde en algebra en Z. Žemaitis’ Verzameling van termen uit de meetkunde en trigonometrie waren de eerste Litouwse terminologiewoordenlijstjes die verschenen in het inmiddels herstelde onafhankelijke Litouwen. Ze legden de grondslag voor de huidige wiskundige terminologie: het merendeel van de termen (zowel Litouwse als internationale) raakte ingeburgerd. Niet alle termen die in de woordenlijstjes zijn opgenomen, zijn echter bewaard gebleven en worden nog gebruikt 3 Dit is een variantvorm van de term postulaat. 194 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija in de wiskunde. Het komt bijzonder vaak voor dat de termen die erin zijn opgenomen tegenwoordig niet meer in wiskundige betekenis worden gebruikt (benaming, stand, afdeling (M. Šikšnys); variant, vordering, aanhangsel (Z. Žemaitis)). Er zijn gevallen waarin alleen de vorm van de termen is veranderd: uitkomst (= uitkomst), vergelijkingen (= vergelijking); samenstelling (= vorming), vergelijking (= vergelijking) (M. Šikšnys). In het huidige taalgebruik zijn slechts enkele termen uit de woordenlijstjes geheel in onbruik geraakt (verdeling (M. Šikšnys); prasmas, skretė (Z. Žemaitis)). Uit de gegeven voorbeelden blijkt dat de auteurs geneigd waren wiskundige termen te zuiveren en te vernederlandsen. Pogingen om internationale termen te vernederlandsen waren echter niet altijd geslaagd: in de wiskunde raakten die internationale termen ingeburgerd die al van oudsher werden gebruikt (formule, kubus (M. Šikšnys); postulaat, principe (Z. Žemaitis)). De analyse van de terminologie in de eerste woordenlijstjes voor wiskunde laat zien dat het tweede decennium van de 20e eeuw een belangrijke periode was in de vorming van de wiskundige terminologie. Termsynonymie en mislukte pogingen om bepaalde internationale termen te vernederlandsen zijn natuurlijke kenmerken van de ontwikkeling van terminologie. BELANGRIJKSTE BRONNEN Šikšnys M. 1919: Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis. Vilnius. Žemaitis Z. 1920: Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis, Kaunas. OVERIGE BRONNEN Antanaitis 1918: Trumpas aritmetikos vadovėlis. – Lietuvos mokykla 3, 55–57. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas (elektroninis leidimas), Vilnius. MTŽ 1994: Matematikos terminų žodynas. Sud. V. Bagdonavičius, P. Golokvoščius, R. Kašuba, J. Kubilius (vadovas), Vilnius. Šikšnys M. 1918: Matematikos terminų projektas. – Lietuvos mokykla 11, 321–328. Šikšnys M. 1923: Geometrija, Kaunas. Šikšnys M. 1939: Aritmetika ir algebra 1, Kaunas. LITERATŪRA DŽ2 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ3 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ5 2003: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (elektroninis leidimas), Vilnius. Jakštas A. 1919 1: Logaritmų knygos penkiais dešimtainiais skaitmenimis. – Draugija 7–8, 359. Jakštas A. 1919 2: Pr. Mašiotas. Geometrijos uždavinynas. – Draugija 7–8, 359–360. Klimavičius J. 1969: Tangensas, sekansas ar tangentas, sekantas. – Kalbos kultūra 16, 18–21. Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32. Klimavičius J. 2005. Terminas prie termino. II. – Terminologija 12, 143–146. Rumšas P. 1974: Lietuviškų geometrijos terminų istorija. – Mūsų kalba 2, 4–19. Rumšas P. 1975: Matematikos terminai „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Kalbos kultūra 28, 3–16. Rumšas P. 1979: Prie matematikos terminijos ištakų. – Zigmas Žemaitis, 52–58. Rumšas P. 1980: Lietuvių aritmetikos terminai XX amžiaus pradžioje. – Kalbotyra XXXI(1), 69–78. Terminologija | 2008 | 15 195 Šikšnys M. 1962: Mano lietuvių kalbos pamokos ir atsiminimai apie J. Jablonskį. – Kalbotyra 5, 81–87. Šilobritaitė D. 2007: Vienažodžių matematikos terminų sinonimija matematikos vadovėliuose (1910–1940). – Terminologija 14, 146–158. TŽŽe 2002: Interleksis. Kompiuterinis tarptautinių žodžių žodynas (elektroninis leidimas). Ats. red. A. Kinderys, Vilnius. Žemaitis Z. 1917: Dėl aritmetikos terminologijos. – Santara 28. Žemaitis Z. 1966: Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 195–201. TERMINOLOGY OF THE FIRST DICTIONARIES OF MATHEMATICS The beginning the 20th century is a very important stage of the creation of terms of mathematics – a lot of textbooks and exercise books of mathematics and, most importantly, first dictionaries of mathematics were published. Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis (Dictionary of terms of arithmetic and algebra) by M. Šikšnys and Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis (A collection of terms of geometry and trigonometry) by Z. Žemaitis were the first Lithuanian dictionaries of terms published in already restored independent Lithuania. They laid the foundations for the modern terminology of mathematics – the majority of terms from them took root in the language. However not all terms presented in dictionaries survived and were used in mathematics. The important thing is that special meanings of these terms, but not terms themselves vanished, because these words are still being used (įvardijimas (naming), luomas (caste, estate), skyrius (section, chapter) (M. Šikšnys); atmaina (species, variety), ieškinys (plaint, lawsuit, claim), priedėlis (appendage) (Z. Žemaitis)). There are some cases when only grammatical form of terms or their word-formation changed (išvadas (= išvada) (conclusion), lygt ys (= lygtis) (equation), sudarymas (= darymas) (formation), lyginimas (= palyginimas) (congruence) (M. Šikšnys); liečiamoji (= liestinė) (tangent), kertamoji (= kirstinė) (secant line), veiksmaženklis (= veiksmo ženklas) (action sign) (Z. Žemaitis)). Only few terms from these dictionaries fell out of the usage in the modern language completely (išdalos (M. Šikšnys); prasmas, skretė (Z. Žemaitis)). In the earlier mentioned dictionaries there are some synonyms of terms (of the same or different origin), which are presented in brackets, after comma, dash or equal sign. However it is quite difficult to judge the synonymy, because rather frequently one Russian term has two or three equivalents, which in Lithuanian parts of dictionaries are presented as separate terms and in Russian parts – in the same term entry. The wish to purify terms and make them more Lithuanian is a particularly noticeable tendency. Terms of the foreign origin are not numerous (especially in the dictionary of M. Šikšnys). Almost all of them have Lithuanian equivalents, which are viewed as main variants. However, not all attempts to substitute international terms with Lithuanian terms were successful. There are few international terms the textbooks of mathematics, which were in usage for a long time (formulė (formula), kubas (cube) (M. Šikšnys); postulatas (postulate), principas (principle) (Z. Žemaitis)). Gauta 2008-12-05 Diana Šilobritaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas: [email protected] 196 Diana Šilobritaitė | Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija