Kai kurių fizikos terminų raida

Rozwój niektórych terminów fizycznych ANGELĖ KAULAKIENĖ Wiele Vilniaus Gedimino technikos universitetas współczesnych litewskich terminów fizycznych znacznie się różniło i zmieniało, zanim stały się przyjętymi, ustalonymi terminami, używanymi jednakowo przez wszystkich specjalistów. Najczęściej termin normatywny utrwala się i zakorzenia w terminologii spośród kilku synonimów lub wariantów. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne po przeanalizowaniu etapów rozwoju litewskiej terminologii fizycznej, począwszy od pierwszych artykułów popularyzatorskich z dziedziny fizyki, drukowanych w „Keleivis” (1849–1880) i „Aušra” (1883—1886). a kończąc na najnowszych normatywnych publikacjach terminograficznych z dziedziny fizyki. W niniejszym artykule przedstawiono rozwój kilku ważniejszych współczesnych terminów fizycznych — fala, stan, elektryczność, energia, wyładowanie. siła, ruch. ładunek, ciało, magnetyzm, prąd, opór — w okresie półtora stulecia. Dla jasności każdy termin, jego synonim lub wariant (fonetyczny, morfologiczny, ortograficzny itp.), który w toku rozwoju ulegał zróżnicowaniu lub zmianom, zilustrowano zdaniem albo fragmentem źródłowym; zostały one podane w autentycznej postaci, bez poprawiania pisowni i interpunkcji. Gniazdo terminologiczne rozpoczyna się terminem prostym. Terminy złożone (dwuwyrazowe, trzywyrazowe itd.), które tworzą gniazdo terminu prostego i które w toku rozwoju ulegały zmianom. podane w kolejności alfabetycznej według pierwszego słowa, ze wskazaniem źródeł w kolejności chronologicznej. Wszystkie przedstawione w artykule współcześnie używane terminy fizyczne są opatrzone akcentami. Rozwój tych i innych terminów fizycznych omówiono szerzej w książce Lietuvių fizikos terminijos raida (Kaulakienė 2009). Tak przedstawia się rozwój wspomnianych terminów fizycznych. banga vilnis: Ziemia kołysała się i drżała pod naszymi nogami jak jakaś łódź lub statek kołysany na falach wody. K 1869 5 18; <...> [fale powietrzne], napotkawszy drugie zwierciadło ustawione naprzeciwko pierwszego, odbijają się od drugiego i ze swojej strony skupiają się blisko niego w jednym punkcie <...> V 1890 12 189 218 Angelė Kaulakienė Rozwój niektórych terminów fizycznych falowe drganie: <...> rozchodzą się, odbijają, załamują i interferują drgania falowe powietrza <...> V 1890 12 188 vilnis, -ies TFR139 fala: <...> powietrznymi falami pokryte są <...> K 1870 11 44; Warstwa zagęszczonego i rozrzedzonego powietrza tworzy jedną falę ŠF III 69; Odległość między dwoma punktami fali <...> nazywa się długością fali FP I 54; FTŽ1 10: Opiszmy falę równaniem BF 1 173; FTŽ 1 44 banglla, -os FTZ; 28 fala, barigos FT Ž3 60 fale okrągłe, czyli kuliste: <...> wtedy wokół siebie wytworzy fale okrągłe, czyli kuliste, złożone z zagęszczonego i rozrzedzonego powietrza <...> ŠF III 70 fala kolista FTŽ 1 44 fala okrągła FT Ž> 28: FTZ 60 fala odbita: |vi ściana, od której odbijają się fale dźwiękowe, będzie blisko nas, wtedy fala odbita natychmiast wraca, łączy się z falą główną <...> ŠF III 74 fala odbita: Jeśli prawa odbicia fal dźwiękowych zgadzają się z prawami światła, wtedy fale odbite powinny iść z powrotem równoległą wiązką <...> ŠF III 73 fala odbita FTZ, 10 fala odbita FTZ 1 45 fala odbita FT Ž> 28 fala odbita FT Ža 60 fala elastyczna: <...> wycięta z kryształu kwarcu płytka w zmiennym polu elektrycznym o dużej częstotliwości drga, wywołując w powietrzu lub cieczy krótkie fale elastyczne <...> BF II 63 fala sprężyselastingoji banga FTZ 10 elastiné banga, tamprumo banga FTZ 1 46 ta, fala elastyczna FT Ž> 31 fala elastyczna zob. fala sprężysta FTŽ3 61 fala sprężysta FT Ž3 66 fala elektryczna: Przecież fala elektryczna to nie fala światła, ciepła ani dźwięku: falę światła widzimy, ciepło — czujemy, dźwięk — słyszymy V 1891 2 24; Sławny wynalazca telegrafu bez drutu, Włoch Marconi, zastosował fale elektryczne, do których przesyłania, gdzie trzeba, nie potrzebuje drutów <...> T 1898 9 299 fala elektromagnetyczna: <...> musimy wywnioskować, że to samo wnętrze, zwane eterem, które przewodzi fale świetlne i cieplne, jest tym samym wnętrzem przewodzącym fale elektromagnetyczne V 18912 26 elektryczność: Elektryczność. jako falowe drganie eteru V 1891 1 6 fala elektromagnetyczna: Chcąc dać wyraźniejszy obraz fali elektromagnetycznej <...>, posłużymy się następującymi przykładami FP VII 362; BF II 331 fala elektromagnetyczna, czyli elektryczna: Zatem wywołując w dowolnym miejscu przestrzeni okresowe zaburzenie elektromagnetyczne, np. drgania elektryczne, w otoczeniu rozchodzą się fale elektromagnetyczne. albo elektrycznej, fala BF 11 333 fala elektromagnetyczna FTZ, 10: FTZ 1 46 fala elektromagnetyczna FTZ, 29; F123 61 fala dźwiękowa: Najpierw zapoznajmy się z charakterem fal dźwiękowych V 1890 12 188 fala dźwiękowa: Fale dźwiękowe odbijają się od drzew, od gór. od chmur itd. ŠF III 74 fala akustyczna (= dźwiękowa) FTŽ1 10 fala dźwiękowa (= akustyczna) FTŽ1 11 fala akustyczna. fala dźwiękowa FTŽ 1 44 fala dźwiękowa, fala akustyczna FTZ 1 46 fala akustyczna FTŽ5 28; FTŽ3 60 fala dźwiękowa FTŽ> 29; FTZ: 61 fala podłużna: O fali podłużnej mówimy wtedy, gdy linia drgań cząstek pokrywa się z linią fali <...> FP 156; FTZ 11: W ciałach stałych sprężystych oraz w cieczach mogą powstawać zarówno fale poprzeczne, jak i podłużne <...> BF 1176; FTZ 1 47 fala podłużna (longitudinalna): Zaznaczymy tu jeszcze, że istnieją dwa rodzaje fal: fale podłużne (longitudinalne) i fale poprzeczne (transwersalne) FP I 56 fala wydłużona: Przesuwając suwak rurą tam i z powrotem, otrzymujemy fale wydłużone ŠF III fale 70 podłużne TFR 139 fala podłużna FT Ž> 29: FT Ža 62 na przykład kamerton, a więc każdy jego punkt wytworzy fale kuliste SF 111 70 rutulinė banga: ei ore virpės ne vienas taškas, bet kūnas. sudarytas iš daugelio taškų, fale sferyczne TFR 139 fala kulista (= sferyczna) FTŽ, 11 fala sferyczna (= kulista) FTŽ1 11 fala kulista, czyli sferyczna: Jeśli fala rozchodzi się z dowolnego środka drgań we wszystkich kierunkach z jednakową prędkością, to powierzchnia fali jest kulista, wtedy mamy falę kulistą, czyli sferyczną BF 11 130 fala sferyczna: Jeśli fala rozchodzi się z dowolnego środka we wszystkich kierunkach z jednakową prędkością, to powierzchnia fali jest kulista, wtedy mamy falę sferyczną BF I 183 fala kulista, fala sferyczna FTŽ 1 50 fala sferyczna, fala kulista FTŽ 1 50 fala kulista, fala sferyczna 220 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych FT Ž3 30 fala sferyczna zob. fala kulista FT Ž> 30 fala sferyczna FT Ž3 64 gdy drgań cząstek linia jest prostopadła do linii fali FP I 56 fala poprzeczna (transwersalna): Zaznaczymy tu jeszcze, że istnieją dwa rodzaje fal: fale podłużne (longitudinalne) i fale poprzeczne (transwersalne) FP 1 56 fale poprzeczne (fale skrośne) TFR139 fala poprzeczna: W ciałach stałych sprężystych oraz w cieczach mogą powstawać zarówno fale poprzeczne, jak i podłużne <...> BF I 176 fala poprzeczna FTZ, 11; FTZ 1 50 fala poprzeczna FTŽ> 30; FTZ5 65 fala rozchodząca się: Fala rozchodząca się, napotkawszy dowolną skersa, arba transversalinė, banga: Skersą, arba transversalinę, bangą mes turėsime tada, przeszkodę, odbija się od niej i rozchodzi się w przeciwnym kierunku BF I 180 fala rozchodząca się FTZ, 11 fala rozchodząca się FTŽ 1 50 fala rozchodząca się FTZ, 30; FTŽ3 65 fala stojąca: <...> w ten sposób największa amplituda fali stojącej jest dwa razy większa od największej amplitudy fali rozchodzącej się BF I 181 fala stojąca: Falę, której węzły przez cały czas pozostają w tych samych miejscach, nazywa się falą stojącą BF I 181 fala stojąca FITZ, 11 fala stojąca FTZ 150 fala stojąca FT ŽŽ» 31; FTZ; 65 fala cieplna: <...> musimy wywnioskować, że to samo wnętrze, zwane eterem, które przewodzi fale świetlne i cieplne, jest właśnie tym wnętrzem przewodzącym również fale elektromagnetyczne FTŽ1 11 Terminologija | 2009 | 1¢ 221 gnetiškas V 1891 2 26 fala cieplna FTŽ 151 fala cieplna FT Ž> 31; FTZ 66 fala świetlna: <...> musimy wywnioskować, że to samo wnętrze, zwane eterem, które przewodzi fale świetlne i cieplne, jest właśnie tym wnętrzem przewodzącym również fale elektromagnetyczne FTŽ111: gnetiškas V 1891 2 26 Fale świetlne są bardzo krótkie <...> BF III 128; FTZ I 51 fala świetlna FTZ,31: FT Ža 66 fala wodna: Ziemia kołysała się i drżała pod naszymi stopami, jak jakaś łódź kołysana na falach wody K 1869 5 18 fala wodna: Widzimy to również w przypadku fal wodnych, gdy wrzucamy nie jeden, lecz całą garść kamyków SF III 70; FTŽ1 11; FTŽ I 52 fala wodna FT Ž3 67 stan stan: stan materialny A 1886 5 154 stan: Wynika z tego, że siła pola magnetycznego w stanie równikowym jest 2 razy mniejsza niż w stanie osiowym FP VII 15 stan A 1885 9 277; Zmiana stanu ciała stałego w ciekły zmienia objętość i miękkość ciała KF 181; A więc masa jest niczym innym jak ilością materii, niezależnie od tego, jaka będzie ta materia, z czego się składa i w jakim jest stanie ŠF III 83; Do takich procesów należą odmiany stanu fizycznego ciał FP I 4 położenie, czyli stan: Wszystkie odmiany położenia, czyli stanu, ciał fizycznych <...> nazywamy zjawiskami przyrody <...> FP I 3 istnienie, stan, położenie, stan TFR 1174 stan: FT Ž1 13; Nieco później Franklin (1706 —1790) stworzył unitarną hipotezę elektryzowania ciał, według której wszystkie ciała w stanie normalnym mają niezauważalną („naturalną”) ilość elektryczności BF II 6 stan -y FTZ 159 stan zob. kondycja FT Ž> 37 stan, -u FT Ž3 35; FTZ3 75 stan gazowy: Materia występuje w trzech stanach: stałym, ciekłym i gazowym KF 3 stan gazowy, gazowość TFR 181 stan gazowy: A więc w obszarze katody powstanie wodorotlenek potasu, a na katodzie pojawi się wodór w stanie gazowym <...> FP VII 206 222 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych stan gazowy FTZ 159 stan gazowy FT Ž> 35; FTZ3 76 stan stały: Materia występuje w trzech stanach: stałym, ciekłym i gazowym KF 3 stan kietas(is) FTŽ 1 60 stan stały FTZ 35: FT Ža 77 stan magnetyczny: A więc ta pętla oznacza tendencję stanu magnetycznego do utrzymania się FP VII 263 magnetyczny stan FTŻ I 61 stan magnetyczny FT Ž> 36: FT Ža 77 stan neutralny FTŻ 161 stan neutralny FT Ž> 36; FT Ža 78 położenie normalne: Wahadło odchylone od swojego położenia normalnego ma pewien nadmiar energii potencjalnej <...> FP 159 położenie prawidłowe: Odchylając, powiedzmy, jajko od jego położenia prawidłowego, podnosimy ku górze jego środek masy i tym sposobem zwiększamy jego energię potencjalną FP I 69 stan normalny: Każdy nadprzewodnik ma swoją charakterystyczną temperaturę, w której przechodzi ze stanu normalnego w stan nadprzewodnictwa BF II 98 stan normalny FTZ 161 stan normalny FZ, 36; FT Ž3 78 stan podstawowy: Pierwszy stan podstawowy przedstawia rysunek 12 FP VII 14 stan podstawowy FIZ, 13; FTZ I 62 stan podstawowy FT Ž> 36; FT Ža 79 położenie równowagi: Jeżeli podeprzemy trójkąt w punkcie przecięcia jego środkowych, to taki trójkąt będzie w równowadze obojętnej FP 1 66 będący w równowadze, stan równowagi FTŽ I 62 stan równowagi FTŽ3 36; FTŽa 79 położenie spoczynku: <...> trzeba znaleźć w ciele taki punkt, w którym podparte ciało powraca do położenia spoczynku, jeśli zostanie poruszone FP 1 66 stan spoczynku: Kiedy ciało w różnych chwilach znajduje się w tym samym miejscu, mówimy, że jest ono w spoczynku (w stanie spoczynku) FP I 12 Terminologija | 2009 | 16 t [US stan spoczynku, stan spoczynku FTŽ 1 62 stan spoczynku FTZ 36: FTZ; 79 stan ciekły: Substancja występuje w trzech stanach: stałym, ciekłym i gazowym KF 3 stan ciekły: [98 Podczas elektrolizy KCI w stanie ciekłym w wysokich temperaturach jony potasu docierają do katody <...> FP VII 206 stan ciekły FTŽ I 63 stan ciekły FT Ž> 37; FT Ž3 80 stan nadprzewodnictwa: Każdy nadprzewodnik <...> przechodzi ze stanu normalnego w stan nadprzewodnictwa BF 11 98; FTŽ 1 63 stan nadprzewodzący: W tym przypadku powstaje pewien stan pośredni między stanem normalnym a nadprzewodzącym BF 11 211 stan nadprzewodnictwa FT Ž> 37; FT Ž3 80 stan pośredni: W tym przypadku powstaje pewien stan pośredni między stanem normalnym a nadprzewodzącym BF II 211; FTZ 163 stan pośredni FTZ 37; FTZ5 80 elektra elektryczność: Kilka przedmiotów, jak na przykład: Szkło, Bursztyn, Siarka, Skóra Kocia, Szylki, Żywica i tak dalej, mają w sobie Elektryczność K 1851 11 42 bursztynowość: Według prawdziwego języka litewskiego moglibyśmy to nazwać bursztynowością, ale na razie pozostaniemy przy nazwie, którą uczeni ludzie nadali temu przedmiotowi, i będziemy ją nazywać Elektricitdit (= Elektrizitit—A. K.), albo lepiej, zgodnie z naszą wymową, Elektrycznością K 1851 11 42 elektryka: elektryne: <...> jtekmeé elektrynés ant systémos dirksniu <...> A 1886 6 170 elektrybe: <...> elektrybe yra vilnétu viskejimu nekurio vidaus V 1891 2 26 Elektryka dopiero całkiem niedawno została ujarzmiona i zaprzęgnięta do maszyn zamiast pary <...> T 1898 10 330 [gintra] elektryczność: Elektryczność burzy [gintra] TK 85 elektryczność Įgintra |: Elektryczność o przeciwnych, przeciwstawnych znakach [gintra [TK 73 elektryczność A 1883 8-10 281: A 1885 10-11 324; Dzięki elektryczności otrzymuje się teraz aluminium znacznie czystsze niż dawniej V 1893 1 12; A więc elektryczność jest pewną siłą przyrody, podobnie jak ciepło, światło lub grawitacja PF 94: TFR 1102: Elektryczność toruje sobie drogę przez te punkty powietrza, które stawiają mniejsze przeszkody <...> SF II 26; Dwa rodzaje elektryczności FP VII 34; FTŽ1 21; Taki stan, który wywołujemy przez pocieranie ciał, nazywamy stanem elektrycznym, a jego sprawcę — elektrycznością elektryczność FT BF II 5; FTŽ I 141 224 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych Ž> 70; FT Ž3 154 elektryczność ujemna (negatywna): Elektryczność naturalna dzieli się ponadto na dodatnią (pozytywną) i ujemną (negatywną) A 1885 10-11 321 elektryczność ujemna: Teoria, że elektryczność jest dwojaka: dodatnia i ujemna <...> do dziś panuje bez żadnych ograniczeń V 1891 1 7 elektryczność negatywna: Elektryczność innych przedmiotów <...>, jeżeli jest podobna do elektryczności laski żywicznej — nazywa się elektrycznością negatywną PF 95 elektryczność żywiczna, czyli kauczukowa: Istnieją więc dwa rodzaje elektryczności: jedną z nich nazywamy zwykle elektrycznością szklaną, drugą zaś elektrycznością żywiczną, czyli kauczukową SF 11 14 elektryczność ujemna, elektryczność żywiczna lub kauczukowa TFR 842 elektryczność ujemna: Atomy elektryczności ujemnej FP VII 385; Hipoteza ta głosiła, że w ciałach występują oddzielnie elektryczność dodatnia („szklana”) i ujemna („żywiczna”) BF II 6 elektryczność ujemna: Jeżeli promienie te napotkają na swojej drodze jakiś przewodnik, choćby ten sam krzyżyk, to naelektryzują go elektrycznością ujemną SF 11 52; FTZ, 21 elektryczność ujemna(- o) FTŽ I 142 elektryczność ujemna FTZ, 70; FTŽ4 154 elektryczność atmosferyczna: <...> ma odegrać ważną rolę w przejawach elektryczności atmosferycznej i magnetyzmu Ziemi V 1891 2 26 elektryczność atmosferyczna: Należy powiedzieć, że nauka o elektryczności atmosferycznej jest stosunkowo młoda <...> FP VII 125; FIZ, 21; FTŽ I 141 elektryczność atmosferyczna FTŽ> 70: FTŽ3 154 elektryczność kontaktowa: Elektryczność kontaktowa i jej prawa FP VII 133 elektryczność styku FT Ž1 22 elektryczność styku, elektryczność kontaktowa FTZ 1 142 elektryczność kontaktowa, elektryczność styku FIZ, 70 elektryczność styku FT Ž3 155 elektryczność dodatnia (pozytywna): Elektryczność naturalna dzieli się ponadto na dodatnią elektryc- (pozilyviszką) ir atimtinią (negatyviszką) A 1885 10—11 321 zność dodatnia: Teoria, że elektryczność jest dwojaka: dodatnia i ujemna <...> do dziś panuje bez żadnych ograniczeń V 1891 1 7 elektryczność pozytywna: Elektryczność innych przedmiotów, jeżeli jest podobna do elektryczności laski szklanej, także nazywa się elektrycznością pozytywną <...> PF 95 elektryczność szklana: Istnieją więc dwa rodzaje elektryczności: jedną z nich nazywamy zwykle elektrycznością szklaną, drugą zaś elektrycznością żywiczną, czyli kauczukową ŠF II 14 Terminologija | 2009 | 16 225 elektryczność dodatnia: Zatem w nauce fizyki elektryczność jednego rodzaju, mianowicie tę, którą otrzymujemy przez pocieranie laski szklanej jedwabiem lub amalgamowaną skórą, będziemy nazywać elektrycznością dodatnią <...> ŠF II 16; FTŽ1 22 elektryczność dodatnia szkła: Tymczasem dodatnia elektryczność szkła drogą wpływu elektryzuje ząbki grzebienia <...> ŠF II 20 elektryczność jednorodna, czyli dodatnia: Wówczas drogą wpływu na górze krążka b pojawiłaby się elektryczność przeciwnego, mianowicie ujemnego rodzaju, a na dole jednorodna, czyli dodatnia ŠF II 25 elektryczność jednorodna: Dzieje się tak dlatego, że elektryczność jednorodna przez nasze ciało priešingoji išsilaikys <...> ŠF II 19 uchodzi do ziemi, a elektryczność tego samego znaku: <...> ciała naelektryzowane elektrycznością tego samego znaku odpychają się, naelektryzowane elektrycznością różnych znaków — przyciągają się wzajemnie BF II 9 elektryczność dodatnia: Ponieważ te dwie elektryczności działają przeciwnie, później zaczęto nazywać elektryczność szkła elektrycznością dodatnią <...> FP VII 36; Elektryczność szkła uważa się za dodatnią, a ebonitu — za ujemną BF II 9 elektryczność dodatnia FT Ž4 22 elektryczność dodatnia FTŽ 1 142 elektryczność dodatnia FT Ž> 70; FTZ3 155 energia V 1891 1 7: ŠF III 94; FP 1 69; FTZ, 25; BF II 106; FTŽ I 156; FTZ, 76; FTŽ43 170 energia akustyczna FT Ž1 25 energia dźwiękowa: Ponadto część pracy zamienia się w energię dźwiękową BF I 273 energia akustyczna, energia dźwięku FTŽ 1 156 energia akustyczna FIZ, 76; FTŽ3 171 energia dźwięku FT Ž3 77; FTŽ3 172 energia chemiczna: Tutaj widzimy przykład pokazujący nam przemianę energii chemicznej w energię cieplną SF III 93; Dzisiaj nie mówimy już o siłach, lecz mówimy o energii magnetycznej, elektrycznej, chemicznej i innych FP I 60 energia chemiczna (energia wybuchającego prochu): Oprócz wyżej przedstawionych rodzajów energii mechanicznej istnieje jeszcze <...> energia chemiczna (energia wybuchającego prochu) SF 111 92 energia chemiczna: <...> zgromadzona w bombie energia chemiczna zamienia się w mechaniczną SF II 93; FTŽ1 25; <...> mamy energię mechaniczną, cieplną, elektryczną, magnetyczną, elektromagnetyczną, chemiczną FTZ, 76; FTŽ3 171 siła kierująca FTZ 1271 siła kierująca FTZ, 124; FTZ; 292 siła atominę, spinduliavimo, cheminę ir t. t. ernergiją BF I 48; FTŽ 1156 kulombowska FTŽ1 40: <...> siła kulombowska 226 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych jest równa zeru <...> BF II 13 siła Kulomba (Coulomba) FTŽ I 271 siła magnetyKulono jėga FIZ, 124; FT Ž3 292 czna: <...> że tak działał prąd elektryczny, zatrzymawszy się, i <...> utraciwszy swoją siłę magnetyczną K 1851 13 50 siła magnetyczna: Być może eter, który przepuszcza przez siebie fale światła, ma zdolność przyjmowania również zmian, które nazywamy elektrycznymi i magnetycznymi siłami V 1891 17 siła magnesu: Takie żelazo nazywa się magnesem, a szczególna siła przyciągania takiego żelaza nazywa się siłą magnesu SF II 3 siła magnetyczna: Magnetyczna siła Ziemi działa w różnych miejscach w różnych kierunkach FP VII 8; FTZ, 40; FTZ 1271 siła magnetyczna FTŽ> 124; FT Ž3 292 siła magnetomotoryczna: Mając na uwadze wspomniane podobieństwo między strumieniem magnetycznym a prądem elektrycznym, mówi się o sile magnetomotorycznej i oporze magnetycznym <...> FP VII 259 siła magnetomotoryczna FT Ž1 40; Siła magnetomotoryczna pola magnesującego Uy, wyraża się następująco <...> BF II 215; FTZ 1 271 siła magnetomotoryczna FT Ž> 124 siła magnetomotoryczna FTŽ3 416 siły molekuł: W stałych dielektrykach nośniki ładunku elementarnego (jony, atomy i molekuły) są utrzymywane przez siły atomowe lub siły molekuł w określonych położeniach BF II 42 równowagi siła molekularna FITZ, 40 siły molekularne FTŽ 1271 siły molekularne FTZ> 124; FTŽ3 292 siła spójności: <...> gazy mają bardzo małą siłę spójności i nieustannie się rozpraszają KF 110 przyleganie, kleistość, a (siła kleistości) TFR 1247 siła spójności (kohezji) FT Ž1 40; <...> między atomami i molekułami działa silna siła spójności (kohezji) <...> BF 1 216 siła kohezji FTŽ 1271 siła przylegania, siła kohezji FT ŽŽ 1272 Terminologija | 2009 | 16 233 siła kohezji, siła spójności FTŽ> 124 siła kohezji zob. siła spójności FTZ3 292 siła spójności FT Ža 293 siła chropowatości i siła nacisku spaudžiama jėga: <...> tas dydis <...> pareina tiktai nuo tų paviršių medžiagos, jų <...> FP 128-29 siła nacisku: Siła nacisku jest proporcjonalna do wielkości powierzchni ścian ŠF I 38 siła ciśnienia FTZ, 40; FTŽ I 272 siła nacisku FT Ž> 124; FTZ3 293 siła ciężkości: Lecz czym jest ta siła ciężkości, która do nikogo nie należy i będąc niewidzialna, przyciąga wszystkie przedmioty ku środkowi Ziemi? PF 7 siła ciężaru: Kierunek siły ciężaru KF 26 siła ciężkości: Jeżeli tak, to Księżyc, krążąc wokół Ziemi, pozostaje na swojej eliptycznej orbicie pod wpływem takiej samej siły jak siła ciężkości na Ziemi FP I 43 siła ciężaru: W każdym nowym położeniu krążka działa ta sama siła ciężaru <...> FP I 94; Stąd widzimy, że podczas przesuwania ciała w kierunku poziomym siła ciężaru nie wykonuje żadnej pracy <...> SF III 86-87; FTZ, 40 ciężar-siła: <...> rozkładamy ciężar-siłę P, zgodnie z prawem równoległoboku, na 2 siły <...> siła ciężaru zob. ciężar FT Ž> 124 FP 128 ciężar FT Ž3 335: FT Ž3 789 siła styczna: Zatem aby zrównoważyć ciężar, do obwodu główki śruby należy przyłożyć siłę styczną <...> PF 1 82 siła styczna (= siła styczna) FIZ, 40 siła styczna FTZ 1273 siła styczna, siła styczna FTZ, 124 siła styczna zob. siła styczna FT Ža 294 siła styczna FT Ž3 292 siła przyciągająca: Teraz <...> możemy zobaczyć małe dwulub trzykołowe wózki, na których siedzący człowiek, obracając koło jakby nogą, może bez żadnej siły przyciągającej jechać po równej drodze z niezwykłą szybkością K 1869 26 103 siła przyciągająca: Widzimy, że ciężar F zawieszony na osi jest dwa razy bliżej punktu podparcia niż koniec liny, do którego przyłożona jest siła przyciągająca PF 14 siła przyciągająca: Znany nam ruch jednostajnie przyspieszony to spadanie, czyli opadanie ciał wskutek siły przyciągania Ziemi <...> FP I 20 siła przyciągająca: Takie żelazo nazywa się magnesem, a szczególna siła przyciągania takiego żelaza nazywa się siłą magnesu ŠF II 3; W ostatnim przypadku czas jest zbyt krótki, aby nasza siła przyciągająca mogła pokonać bezwładność kuli <...> FP I 22; FTZ, 40 siła przyciągania: Tak na przykład energia potencjalna 234 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych kamienia na górze zależy od siły przyciągania <...> FP I 58; Siłę odpychania działającą między jednoimiennymi biegunami magnetycznymi uważamy za dodatnią, a działającą między różnoimiennymi siłę przyciągania — za ujemną BF II 158: FTZ I 273 siła przyciągania FT Ž> 125; FT Ž3 294 siła tarcia: Lecz dzisiaj dobrze wiemy, że we wszystkich tych przypadkach działają siły tarcia FP I 59 siła tarcia: Zatem siła tarcia zawsze niszczy moment ruchu FP I 27 siła tarcia: Siły tarcia są zwrócone w stronę przeciwną do siły P <...> SF III 89; Siły tarcia ciał toczących się są mniejsze niż ciał ślizgających się <...> BF I 103: FTZ, 40; FTZ I 273 siła tarcia FTZ, 125; FT Ža 294 siła wartościowości: Wyjaśnia się to tym, że w tych elektrolitach działające na jony siły elektrostatyczne są duże w porównaniu z siłami wartościowości <...> BF II 117 siła walencyjna FT Ž 1273 siła walencyjna FTŽ3 125: FTŽ4 294 siła napędowa: Z tego powodu puszczony odważnik n w pierwszej sekundzie przejdzie przez tę deskę, pozostawiając na niej dodatkowy odważniczek, który w tym przypadku jest siłą napędową FP I 24 siła napędowa FT Ž> 125; FTŽ4 294 siła działająca: Wychodząc z tych badań. mówimy, że każda działająca siła jest proporcjonalna do masy i przyspieszenia <...> FP I 24–25 siła działająca: Oznaczając siłę działającą literą f <...>, możemy napisać następujące równanie <...> FP 127 ruch poruszenie: Tak jak każde poruszenie, tak i głos może wykonać odpowiednią pracę T 1898 7 33 poruszenie lub przemieszczenie: Ogólnie mówiąc, siłą będziemy nazywać wszystko to, co powoduje poruszenie lub przemieszczenie jakiegoś przedmiotu z jednego miejsca do innego PF 7 poruszenie: W ten sposób poruszeniem ciała nazywamy zmianę jego położenia w porównaniu z położeniem jakichś innych nieruchomych ciał KF 34 Terminologija | 2009 | 16 235 veikianti(oji) jėga FTŽ I 274 veikiančioji jėga FT Ž> 125; FT Ž4 294 ruch (poruszenie): Zjawiska ruchu (poruszenia) są najbardziej rozwinię- <...> FP I 12 te w przyrodzie jūdis, -džio TFR 252 ruch: Ruch takich przedmiotów, jak pociąg, ptak, kula, widzimy, ponieważ odległość między nami a tymi przedmiotami się zmienia <...> ŠF I 18; Wiemy, że w konkretnych warunkach każdy ruch ustaje, jeżeli nie jest podtrzymywany przez określoną siłę <...> FP I 25; FTŽ1 41; Obrót tego rodzaju nazywamy ruchem żyroskopu BF I 73 ruch: Im bardziej rozgrzany będzie ten przedmiot, tym większy musi być ruch cząsteczek SF I 109; TFR 879; FTZ, 42 ruch, poruszenie FTŽ I 277 ruch, poruszenie FT Ž3> 126 ruch FT Ž3 297 poruszenie FTŽ13 301 ruch po okręgu FZ, 41; Ruch po okręgu jest ruchem przyspieszonym BF I 66 ruch okrężny, ruch po okręgu FTŽ 1277 ruch okrężny FT Ž> 126; FT Ž3 298 ruch normalny FT YŽ, 42 ruch normalny, ruch wzdłuż normalnej FTZ 1 280 ruch normalny FT Ž> 127; FTZ3 299 ruch absolutny: <...> nie znamy ani absolutnego spoczynku, ani ruchów absolutnych FP I 16 ruch absolutystyczny: Eter i ruch absolutystyczny FP VII 432 ruch absolutny FTZ 41 ruch absolutny, ruch absolutny FTZ 1277 ruch absolutny FTZ, 126 ruch absolutny FT Ž3 297 ruch wieczny, czyli perpetuum mobile: Tak więc ruch wieczny, czyli perpetuum mobile, jest rzeczą niemożliwą ŠF II 91 budować takie maszyny lub urzeczywistnić ideę perpetuum mobile (ruchu wiecznego) FP I 84 perpetuum mobile FT ŽŽ 68 ruch wieczny, perpetuum mobile FTZ, 1 277 perpetuum mobile FTZ 11 536; FTZ; 219 ruch wieczny FIZ, 126; FTZ3 297 ruch bezładny: <...> Tutaj 0 perpetuum mobile (amžinasis judėjimas): Taigi nuo seniausių laikų buvo stengiamasi paoznacza średnią prędkość cieplnego (bezładnego) ruchu elektronów BF [II 94 ruch chaotyczny, ruch nieuporządkowany FT Ž 1277 ruch bezwładny. ruch chaotyczny FT Ž> 126 ruch chaotyczny zob. ruch bezładny FT Ž3 298 ruch bezładny FT Ž3 298 ruchy Browna FTZ, 42: 236 Angelé Kaulakiené | Rozwój niektórych terminów fizycznych Ruch elementarnego ładunku elektrycznego można określić, śledząc ruch Browna naładowanej cząstki w gazach BF II 41 ruch Browna FITZ 126: FTŽ3 298 ruch przyspieszony: Jeżeli w tym samym czasie przebywają one za każdym razem coraz dłuższą drogę, to ruch jest przyspieszony <...> ŠF 119 ruch przyspieszony: Ostatnie równanie wyraża długość drogi przebytej przez ciało poruszające się ruchem jednostajnie przyspieszonym w czasie f <...> BF 1 23 ruch przyspieszony FTZ I 278 ruch przyspieszający FT Ž> 126 Brauno (Brown) judėjimas FTŽ 1 277 ruch przyspieszający FT Ža 298 ruch harmoniczny: Spośród nich najprostszy jest harmoniczny ruch okresowy FP1 ruch 2 harmoniczny FT Ž1 42 ruch harmoniczny FTŽ 1 278 ruch harmoniczny FIZ 126; FITZ; 298 ruch zmienny TFR 126 ruch zmienny TFR 879 ruch wymienny: Ogólnie mówiąc, chwilą rozpatrywanego ruchu wymiennego z rzeczywistą szybkością byłaby szybkość punktu, którą miałby, gdyby od tej chwili ruch przestał się zmieniać pod względem szybkości i kierunku (kites) FP 1 17 ruch zmienny FT Ž 1 279 ruch zmienny FT Ž> 126; FT Ž4 299 Terminologia | 2009 | 16 237 ruch krzywoliniowy (ruch po krzywej) TFR 488 ruch krzywoliniowy FTZ, 42; Przyspieszenie ruchu krzywoliniowego a jednoznacznie określa charakter zmiany prędkości ciała BF I 25; FTŽ 1279 ruch krzywoliniowy FT Ž> 126; FT Ža 299 ruch malejący: Jeżeli siła niezanikająca działa z boku, ruch nie musi być ani przyspieszony, ani opóźniony SF 1 26 ruch kreivaeigis judesys TFR 126 opóźniający się FTZ 1279 ruch opóźniony FT Ž> 126 ruch opóźniony ruch cząsteczek KF 24 ruch molekularny FTZ, 42; FTŽ 1 279 ruch molekularny FTZ> 126; FTŽ3 299 ruch niejednostajny: Ponadto ruch może być jeszcze jednostajny lub równomierny, jeśli ciało w tym samym czasie przebywa drogę o jednakowej długości. oraz ruch niejednostajny SE I 19 ruch niejednostajny FTZ, 42: FTŽ I 280 ruch niejednostajny FTZ, 127 ruch niejednostajny FTZ3 299 ruch względny: <...> możemy mówić tylko o spoczynku względnym i o ruchach względnych sumažintasis judesys, mažėjamasis, mąžtamasis, vienodai mažėjąs judesys TFR 345 FT Ža 299 FP 1 16 ruch realny: Ruch realny jest tutaj drganiem punktów materialnych, ich wibracją lub oscylacją <...> FP I 55 ruch porównawczy, widoczny, względny TFR 835 ruch relatywistyczny FTŽ14 42 ruch relatywistyczny, ruch względny FTZ 1 281 ruch względny, ruch relatywny FTZ, 127 ruch względny FTZ3 300 ruch postępowy: Ruch postępowy suwaka można za pomocą określonych przyrządów przekształcić w obrotowy <...> SF I 137 ruch translacyjny (= postępowy) FTZ, 42 ruch postępowy (= translacyjny) FTZ, 42; Ponadto dzielimy ruchy na postępowe (translacyjne) i obrotowe (rotacyjne) BF 1 19 238 Angele Kaulakiené | Rozwój niektórych terminów fizycznych ruch postępowy, ruch translacyjny, przesuwanie FTŽ 1281 ruch postępowy, ruch translacyjny FT Ž> 127 ruch postępowy FT Ž3 300 ruch pionowy (wertyktransliūcinis judėjimas žr. slenkūmasis judėjimas FTŽa 301 alny): <...> a zatem cały jego ruch pionowy (wertykalny) będzie trwał <...> sekundy FP I 35 ruch prosty, ruch wertykalny FT Ž 1 281 ruch pionowy, ruch wertykalny FT ŽŽ» 127 ruch pionowy FT Ž3 300 ruch wertykalny zob. ruch pionowy FT Ž3 301 ruch obrotowy (rotacyjny) TFR 152 ruch obrotowy FT Ž1 42 ruch obrotowy (rotacyjny): <...> wtedy mamy do czynienia z ruchem obrotowym ciała BF 119 ruch obrotowy (rotacyjny): Ponadto dzielimy ruchy na postępowe (translacyjne) i obrotowe (rotacyjne) BF 1 19 ruch obrotowy, obrót, rotacja FTŽ I 282 ruch obrotowy FTZ> 127: FTŽ4 300 ruch cieplny FZ 42; W wyższych temperaturach prędkość ruchu wzrasta, a więc wzrasta energia ruchu cieplnego BF 1273; FTŽ I 282 ruch cieplny lub termiczny: Dlatego ruch cząstek składowych ciał nazywamy ruchem cieplnym lub termicznym BF 1 273 ruch cieplny FT Ž> 127; FT Ža 301 ruch prostoliniowy; Mówiąc o ruchach prostoliniowych, możemy zastąpić ruch całego ciała ruchem jednego punktu <...> FP I 14 ruch po linii prostej: Przede wszystkim mamy tu na myśli ruch po linii prostej <...> FP T 13 ruch prostoliniowy FT Ž1 42: Według drogi przebytej przez ciało lub trajektorii. formą judėjimus skirstome į tiesiaeigius ir kreivaeigius BF I 19: FTŽ 1282 ruch prostoliniowy FV Ž> 127: FY Ža 301 ruch jednostajny: Przesunąwszy odważnik n z prawej strony ku górze, mielibyśmy tu ruch jednostajny <...> FP 122; FTŽ1 42; FTZ I 282 Terminologija | 2009 | 16 239 ruch jednostajny: Jeżeli nadana ciału energia kinetyczna jest przyczyną ruchu jednostajnego <...>, to ostatecznie ta energia kinetyczna zostaje zużyta jedynie na pokonanie momentu tarcia <...> FP 169 ruch równy lub jednostajny: Ponadto ruch może być równy lub jednostajny, jeśli ciało w tym samym czasie przebywa drogę jednakowej długości <...> ŠF I 19 ruch jednostajny (o stałej prędkości); Taki ruch nazywamy ruchem jednostajnym (o stałej prędkości) BF 1 19 ruch jednostajny FT Ž> 127 ruch jednostajny FT 23 301 ruch jednostajnie przyspieszony: Spośród najróżniejszych ruchów zmiennych najprostsze będą ruchy jednostajnie przyspieszone lub jednostajnie opóźnione <...> FP I 17 ruch przyspieszony jednostajny (o jednostajnym przyspieszeniu): Jeżeli długość drogi przebytej przez ciało w tym samym czasie wzrasta jednakowo, to ruch jest ruchem jednostajnie przyspieszonym <...> SF I 19 ruch jednostajnie przyspieszony: <...> zatem ruch spadającego w dół ciała jest ruchem jednostajnie przyspieszonym SF 1 20 ruch jednostajnie przyspieszony FTZ, 42; Gdy przyspieszenie przez cały czas pozostaje stałe, ruch ciała nazywamy ruchem jednostajnie przyspieszonym BF 1 21 ruch jednostajnie przyspieszający FTŽ I 278 ruch jednostajnie przyspieszony FT Ž> 126; FTŽ3 301 ruch jednostajnie opóźniony: Spośród najróżniejszych ruchów zmiennych najprostsze będą ruchy jednostajnie przyspieszone lub jednostajnie opóźnione <...> FP 117 ruch jednostajnie opóźniony: Jeżeli długość drogi przebytej przez ciało w tym samym czasie jednakowo wzrasta, to ruch jest ruchem jednostajnie przyspieszonym, a jeśli jednakowo maleje — ruchem jednostajnie opóźnionym SF I 19 sumažintasis judesys, mažėjamasis, mąžtamasis, vienodai mažėjąs judesys TFR 345 tolygiai lėtėjantis judėjimas FTZ, 42 ruch jednostajnie opóźniający FIZ 1 279 ruch jednostajnie opóźniony FTZ, 126; FT Ž3 301 ruch drgający KF 218 ruch drgający, drganie FT Ž I 283 ruch drgający zob. drganie FT Ž> 127 drganie FTŽ3 925 ładunek ładunek, -u, przewóz, -ozu TFR 625 elektryczność: Do zbadania wielkości ładunku elektrycznego w różnych punktach przewodnika 240 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych używamy małego metalowego krążka ze szklaną rączką ŠF II 17 elektryczność: <...> kulka doświadczalna jest naelektryzowana tą samą elektrycznością co zewnętrzna powierzchnia naczynia FP VII 41 ładunek FTŽ1 50: Ujemny ładunek elektryczny posiadany przez Ziemię powinien być szybko neutralizowany przez dodatnie jony przynoszone przez przewodnictwo powietrza oraz prądy konwekcyjne BF II 68: FTZ I 358 kriw|is, ~iai FTŽ> 154; FTŽ3 368 ładunek elektryczny; Elektryczność z pręta przejdzie na kulę i im więcej razy dotkniemy naelektryzowanym prętem, tym większy będzie ładunek elektryczny w tej kuli SF II 13 ładunek elektryczny FTZ, 50; Ilość elektryczności posiadaną przez ciało nazywamy ładunkiBF II 9 em elektrycznym ciała ładunek elektryczny FT Ž> 154; FTŽ3 369 ładunek elementarny FT Ž1 50 elementarny ładunek elektryczny: Wspomniana metoda pomiaru elementarnego ładunku elektrycznego e opiera się na prawie Stokesa BF II 41 elementarny ładunek elektryczny FTZ 1 359 elementarny ładunek elektryczny FTZ, 154; FT Ža 369 ładunek indukowany F17Z, 50 indukowany ładunek elektryczny: Spróbujmy teraz zbadać, od czego zależy wartość indukowanego ładunku elektrycznego g* przewodnika BF II 27; FTŽ I 359 indukowany ładunek elektryczny FTZ, 154; FT Ž3 369 ładunek ujemny F TŽ 50 ładunek ujemny: Linie sił w polu elektrostatycznym wytworzonym przez ładunki elektryczne rozpoczynają się przy ładunku dodatnim (u źródła +) i kończą się przy ładunku ujemnym (u źródła —) <...> BF II 14 ładunek ujemny FTŽ 1 360 ładunek ujemny FTŽ5> 155: FTŽ3 369 ładunek właściwy FT Ž1 50; FTŽ 1 360 właściwy ładunek elektryczny: Stosunek ilości elektryczności g posiadanej przez cząstkę do jej masy m nazywamy jej właściwym ładunkiem elektrycznym BF 11 89 ładunek właściwy, ładunek specyficzny FT Ž> 155 ładunek właściwy FTŽ3 370 Terminologija | 2009 | 16 241 ładunek punktowy FTŽ1 50; FTŽ 1 361 punkto- wy ładunek elektryczny: Możemy wyobrażać sobie, że ładunek elektryczny jest skoncentrowany w punkcie. Wówczas mówimy o punktowym ładunku elektrycznym BF 11 9 ładunek punktowy FT Ž> 155; FT Ž3 370 ładunek dodatni FT ŽŽ, 50 ładunek dodatni: W elektrostatycznym polu wytworzonym przez ładunki elektryczne linie sił zaczynają się w ładunku dodatnim (w źródle +) i kończą się w ładunku ujemnym (w źródle —) ładunek dodatni FTZ I 361 ładunek <...> BF II 14 dodatni FT Ž3 155; FT Ža 370 objętościowy ładunek elektryczny: <...> wskutek niejednorodności indukują się nierówne ładunki elektryczne, dlatego wewnątrz jego [dielektryka] powstają objętościowe ładunki elektryczne BF 11 45 ładunek objętościowy FTŽ 1 361 ładunek objętościowy FITZ, 155: FIZ; 370 ciało przedmiot: Rzeczy, które same z siebie Elektryczności nie mają, lecz tak łatwo przyjmują Elektryczność od innej Rzeczy, nazywamy przyjmującymi K 1851 11 42; Każdy przedmiot waży, a niepodtrzymywany spada w dół ŠF I 13 przedmiot: Osobno rozpatrzymy, jak ciepło przewodzą przedmioty stałe, ciekłe i gazy PF 65 ciało: Ciało daje dźwięk, uderzając swoimi drganiami o znajdującą się wokół niego przestrzeń (na przykład o powietrze) KF 220 ciało: Niech będzie dane ciało NM (rys. 22), które stoi przed zwierciadłem dalej niż środek SF III 17; TFR 1377; <...> każde ciało zajmuje większą lub mniejszą część przestrzeni <...> FP I 3; FTŽ1 50; Twardością nazywamy opór ciała przeciw wnikaniu w nie innego ciała BF 1108; FTZ I 362 ciało FTZ, 155; FTŽ3 371 ciało absolutnie sprężyste: Weźmiemy teraz dwa ciała sprężyste (mamy tu na myśli ciała absolutnie sprężyste, jakich w rzeczywistości nie ma <...>) <...> FP I 30 w chwili działania sił zewnętrznych oznaczałoby opór równy tym siłom absolutingai elastingas kūnas: Absolūtingai elastingais kūnais būtų tie, kurie kiekvienu <...> FP I 30 ciało sprężyste, czyli elastyczne: <...> zderzają się ciała sprężyste, czyli elastyczne, takie jak kule wykonane z kości słoniowej FP I 30 prąd trójfazowy FTZ, 87; FTŽ II 772 trójfazowy prąd elektryczny; W sieci elektrycznej jej [siły elektromotoryczne £1 £> 242 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych £3| wywołują trójfazowy prąd elektryczny trifūzė srovė FT Ž> 321; FT Ža 756 prąd jednofazowy: Taki prąd nazywa się prądem jednofazowym, a generatsrovę BF II 305 or takiego prądu, czyli alternator, nazywa się jednofazowym FP VII 333 prąd jednofazowy FTZ 11 772 prąd jednofazowy FT7Z, 321: FTZ; 757 prąd ziemski: Thomson wyjaśnił również tę kwestię i wynalazł środki usunięcia szkodliwego działania prądów ziemskich FP VII 282 prąd ziemski (elektryczny) FTZ 11 772 prąd elektryczny Ziemi FITZ, 321: FT Ž3 757 opór SF II 37; FP VII 293; [TK 94; FTZ, 99; BF II 72; FTZ II 922; TZ; 380; FTZ; 897 opór indukcyjny FTZ, 99 opór indukcyjny, czyli induktancja: Wraz ze wzrostem częstotliwości opór indukcyjny, czyli induktancja, L, rośnie <...> BF II 293 induktancja: Induktancja cewek, Lyra jest duża <...> BF II 293 opór indukcyjny FTŽ 11 924 opór indukcyjny FTZ, 380; FTZ; 898 opór zewnętrzny: Nie dotykając teraz tych przewodników, to znaczy nie zmieniając oporu zewnętrznego, wyłączmy to ogniwo <...> ŠF II 37 opór obwodu (zewnętrzny): Opory, o których teraz mówiliśmy, nazywają się oporami obwodu (zewnętrznymi) SF 11 37 opór zewnętrzny: Nazywając opór zewnętrzny r, zobaczymy, że taka bateria będzie dostarczać prąd elektryczny <...> ŠF II 41 opór zewnętrzny FT Ž1 99; FTŽ 11 924 opór zewnętrzny FT Ž> 381: FITZ, 898 opór właściwy: Tutaj r oznacza tak zwany opór właściwy FP VII 169 opór właściwy FTZ; 100; Wielkość <...> nazywamy oporem właściwym przewodnika BF 11 73: FTŽ II 927 Terminologia | 2009 | 16 249 opór właściwy, opór swoisty FT Z3 381 opór właściwy FTŽa 900 opór reaktancyjny FTŽ1 99; <...> impedancja Z składa się z dwóch części: czynnej varžos R. kuri dar vadinama omine varža, ir dalies, <...>, vadinamos reaktyvine varža BF II 291; FTŽ II 927 opór reaktancyjny, reaktancja FTŽ> 381 opór reaktancyjny FT Ža 900 opór cieplny lub termistor: Znaczną zależność przewodnictwa elektrycznego półprzewodników i ich oporu od temperatury wykorzystujemy praktycznie w oporach cieplnych lub termistorach BF 11 107 termistor (= opór cieplny) FTŽ1 95 opór cieplny (= termistor) FTZ., 91 opór termiczny FTŽ 11 928 termistor FTŽ 11 868 opór cieplny, opór termiczny FT Ž> 382 termistor, opór cieplny FIZ 356 opór cieplny FTŽ3 901 termistor FT Ž3 842 opór pojemnościowy FTŽ) 100 opór pojemnościowy lub konduktancja: W miarę wzrostu częstotliwości opór indukcyjny, czyli induktancja, L, rośnie, a opór pojemnościowy, czyli konduktancja, 1/C„maleje BF II 293 opór pojemnościowy: Jeśli w obwodzie mamy tylko opór omowy <...> i pojemnościowy <...>, to w oporze pojemnościowym spadek napięcia <...> BF II 294 opór pojemnościowy FTZ 11 928 opór pojemnościowy FT Ž> 382; FT Ža 901 opór wewnętrzny: Opór elementu nazywa się oporem wewnętrznym ŠF II 37 opór wewnętrzny, odporność, opór TFR 122 opór wewnętrzny: Ale za to opór wewnętrzny takiej baterii będzie n razy większy <...> FP VII 185 opór wewnętrzny FTŻ1 100, FTZ 11 928 opór wewnętrzny FTZ, 382; FT Ž3 901 ŹRÓDŁA A — „Ausra”, gazeta wydawana przez TFR —Terminy dotyczące fizyki.й. Dra. Bassanawicziu (1883—1886- ). BF —Brazdžiūnas P. Fizyka ogólna, cz. 1-4. Wilno, 1960—1965. FP —Čepinskis V. Wykłady z fizyki. Rozdz. I-VII, Kowno, 1923-1926. FTŻ 1 —Słownik terminów fizycznych. Projekt: cz. I, Wilno, 1971. FTZ II —Słownik terminów fizycznych. Projekt: cz. II, Wilno, 1973, FTŽ1 —Słownik terminów fizycznych. Red. P. Brazdžiūnas, Wilno, 1958. FTZ —Słownik terminów fizycznych. Red. nacz. P. Brazdžiūnas, Wilno, 1979, FTŽ14 —Palenskis V., Valiukėnas V., Žalkauskas V., Žilinskas P. J. Słownik terminów fizycznych. Wilno, 2007. ĮTK —Nazwy, czyli terminy przyjęte przez komisję terminologiczną, 1924. K —„Podróżny z Królewca przynosi braciom Litwinom wiadomości” (1849–1880- ). KF —Končius Ig. Fizyka: Podręcznik fizyki dla gimnazjów |Rękopis| (VUBR, F1. F1039), PF —Neris P. Popularny podręcznik fizyki, Senandoras, 1899. SF —Šakenis K. Fizyka. Cz. 1–3, 1920. T —Tėvynė, Miesięcznik, 1919. Organ Związku Litwinów w Ameryce. Plymouth, Pa 250 Angelė Kaulakienė | Rozwój niektórych terminów fizycznych (1896—1899). TFR —Terminy dotyczące fizyki. —Litwa, 1923–1924. V —Varpas. Miesięcznik literacki, polityczny i naukowy, Tylża-Ragainė (1889—1905). LITERATURA Kaulakienė A. 2009: Rozwój litewskiej terminologii fizycznej, Wilno. Otrzymano 2009-12-09 Angelė al. Saulėtekio Kaulakienė Vilniaus Gedimino technikos universitetas 11, LT-10223 Wilno E-mail: Ikk@vgtu. lt Terminologija | 2009 | 16 251