Jono Jablonskio religijos leksikos taisymai

Terminologia | 2010 | 17 9 3 Korekty leksyki religijnej Jonasa Jablonskisa aUŠRa RIMkUtė Instytut Języka Litewskiego 30 grudnia 2010 roku przypada 150. rocznica urodzin ojca współczesnego litewskiego języka literackiego, Jonasa Jablonskisa (1860–1930). Językoznawcę można nazwać także ojcem terminologii języka litewskiego (Keinys 2000: 70). Nie tylko tworzył, rozwijał i normował język literacki, lecz także pomagał tworzyć i porządkować terminologię wielu dziedzin nauki, techniki i innych obszarów, w tym religii. W niniejszym artykule przedstawiono opinię językoznawcy dotyczącą niektórych słów używanych w piśmiennictwie religijnym początku XX wieku. Dorobek J. Jablonskisa jest bogaty i bardzo różnorodny. Wynika to z jego pism. Językoznawca dużo pisał na różne aktualne tematy życia społecznego. Poświęcał wiele uwagi językowi, literaturze, zdrowiu narodu, edukacji, wolności prasy, kulturze, nauce i innym kwestiom. Chociaż nie napisał odrębnych prac o leksyce religijnej (w tym także o terminach religijnych), poświęcił niemało uwagi językowi publikacji religijnych. Wynika to z artykułów językoznawcy o religii, nauczaniu religii i języku podręczników do religii w prasie początku XX w. (w „Viltyje”, „Santarze”, „Nepriklausomojoje Lietuvoje”, „Lietuvoje”, „Lietuvos mokykloje”, „Švietimo darbe” i in.)1: nauczanie religii w szkołach początkowych (1909), szkoła, polityka i religia (1917), metodyka nauczania religii (1920), metodyki nauczania religii (1921), a także z recenzji: Mały katechizm D. Marcina Lutra2 i Kazanie D. Jana Jakuba Rambaka o porządku zbawienia, najpierw krótko streszczonym w 24 pytaniach, a następnie szerzej wyłożonym w 237 pytaniach (1917), Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci (1917), Podręczniki nauki religii (1917), Katechizm religii katolickiej (1919), „Mała Nauka Religii, czyli Katechizm” nauczyciela Simasa Tautvili. „Dovanėlė liaudies mokyklai“ (1921) 1 Artykuły i recenzje opublikowane w II i IV tomach pism Jablonskiego, w nawiasach podano rok wydania. 2 Wyróżnienie J. Jablonskiego. 9 4 A. Rimkutė | Poprawki leksyki religijnej Jonasa Jablonskisa i in. Na uwagę zasługuje odpowiedź J. Jablonskisa na «Wyjaśnienie w sprawie „Małego katechizmu” dra Marcina Lutra» m. Jankausa, opublikowana w 1917 r. w „Santarze”. Językoznawca pisze: „chcę, aby także podręczniki nauki religii luterańskiej były pisane zrozumiale, możliwie przystępnie i dydaktycznie – tak, jak wydaje się lub pisze podręczniki wszystkich kulturalnych narodów, jeśli są przeznaczone do poważnej nauki dzieci” (Jablonskis II 1934: 92)3. Słowa te doskonale pokazują, że kwestie językowe były dla J. Jablonskisa niezwykle ważne i że dążył on do tego, aby społeczeństwo od najmłodszych lat uczyło się poprawnego i pięknego języka ojczystego. JĘZYK PIŚMIENNICTWA RELIGIJNEGO POCZĄTKU XX W. Pod koniec XIX i na początku XX w. w piśmiennictwie religijnym używano wielu obcych wyrazów, dlatego jego język koniecznie należało uporządkować i unowocześnić. Zaczęto o tym mówić w prasie: w „Aušrze” (1883–1886), „Varpie” (1889–1906), „Tėvynės sarge” (1896–1904), „Žinyčii” (1900–1902), „Vilniaus žiniose” (1904–1909) i in. Dość obszernie o terminologii religijnej pisał Jonas Gerutis (Jonas Balvočius) w artykule Błędy terminologii duchownej, opublikowanym 1 (14) czerwca 1905 r. w „Vilniaus žinios” (nr 134). O znaczeniu porządkowania terminologii tej dziedziny pisał również w 178. numerze „Vilniaus žinios” z 23 lipca (5 sierpnia) tego samego roku, w artykule Nasz język kościelny, jeden z najważniejszych litewskich opiekunów języka kościelnego i normatywistów terminologii religijnej początku XX w., ksiądz Juozas Laukaitis: „W ostatnich kilku latach niejeden ksiądz próbował oczyścić język kościelny, lecz z powodu różnic w terminologii powstało niezadowolenie zarówno wśród duchowieństwa, jak i ludzi”4 (Laukaitis 1905: 4). Porządkowanie języka tekstów religijnych szczególnie nasiliło się na początku XX wieku, wraz z rozpoczęciem reformy modlitw. Chociaż starzy, konserwatywnie nastawieni księża oburzali się, że zamierza się ingerować w, ich zdaniem, święte słowa, takie jak dūšia, aniuolas, griekas, spaviednė, pakūta, mūka, i proponowali, aby „te używane przez pięćset lat formy pozostawić nietknięte, skoro nasze, po dokładnym ich rozpatrzeniu, okazują się wcale nieprzeciwne duchowi i zasadom języka” (Jurgaitis 1907: 389), jednak język piśmiennictwa Kościoła i religii nie zadowalał ówczesnej inteligencji. Na naradę księży w sprawie terminologii kościelnej, która odbyła się 9 lutego 1909 r. w Puńsku, zaproszono również językoznawcę J. Jablonskisa. Tych samych me3 Należy wspomnieć, że katolik J. Jablonskis interesował się nie tylko publikacjami katolickimi, lecz także protestanckimi (luterańskimi, ewangelicko-reformowanymi) – być może dlatego, że jego żona Konstancja Sketerytė-Jablonskienė była ewangeliczką reformowaną (szerzej zob. w książce Eglė Lukėnaitė-Griciuvienė Rodzina Konstancji i Jana Jablonskisów (Wilno: Litewskie Muzeum Narodowe, 2009)). 4 Język cytatów nie jest poprawiany. Terminologija | 2010 | 17 9 5 tego lata wraz z Jur­gim Šlapelis­em, Kazimierzem Būgą i Juozasem Balčikonisem uczestniczył w zorganizowanej przez Juozasa Laukaitisa naradzie językoznawców w Sejnach. Tutaj komisja językoznawców i księży (A. Dambrauskas-Jakštas, A. Petrulis i J. Laukaitis), nazywana także Komisją Modlitewną, ostatecznie zredagowała język modlitw. Modlitwy opublikowano w 1910 r. w czasopiśmie Vadovas. Zigmas Zinkevičius pisze, że „w istocie był to pierwszy zjazd litewskich językoznawców. Wówczas uporządkowano również język ważniejszych modlitw, a więc i modlitw, ustalono najpotrzebniejszą terminologię kościelną. Modlitwy zostały, można powiedzieć, na nowo przetłumaczone na poprawny, czysty i piękny język litewski” (Zinkevičius 2000: 179). Rozpoczęta w 1909 r. reforma modlitw była kontynuowana później – w 1922 r., jak pisze Zigmas Zinkevičius, nasiliła się, „wydaje się, że głównie dzięki księżom Juozasowi Laukaitisowi, Aleksandrowi Dambrauskasowi-Adomowi Jakštasowi, a być może także innym, do modlitw wprowadzono niemało tych fraz, które w 1909 r. proponowali językoznawcy, lecz komisja modlitewna zignorowała je z powodu kompromisu ze starszym duchowieństwem. To i owo zostało na nowo zmienione i udoskonalone” (Zinkevičius 2000: 185). PRZYPADKI KORYGOWANIA LEKSYKI RELIGIJNEJ Zanim zaczniemy mówić o poprawkach, uwagach i zaleceniach J. Jablonskisa dotyczących terminów religijnych, należy powiedzieć, że językoznawca nie proponował ich natarczywie. Chciał, aby „gazety i pisarze tymi spostrzeżeniami-poprawkami, z którymi się zgadzają, w dalszym czasie również się posługiwali” (Jablonskis II 1934: 79). Używanie i poprawianie słów z języków obcych Bodaj najwięcej J. Jablonskis zmieniał używane w tekstach religijnych nielitewskie słowa (zwykle wyrazy obce), które w języku litewskim miały odpowiedniki, na przykład polonizm abrozas (pol. obrazek) zastąpił słowem paveikslas, zamiast dūšios (pol. dusza) zalecał używać siela5. Znaleziono także więcej poprawek: griekas (białorus. грехъ, pol. grech) – nuodėmė6, kielikas (pol. kielich, niem. Kelch) – taurė, koronė (pol. karanie, ros. карание) – bausmė, mislis (białorus. мысль, pol. myśl)7 – mintis, nabašninkas (pol. nieboszczyk, białorus. нeбoщык) – velionis, prietelius (białorus. пpыяцeль) – bičiulis, smertis (białorus. cмepць) – mirtis, svodba (por. ros. cвaдьбa) – vestuvės, viera (ros. вepa, pol. wiara) – 5 J. Jablonskis w 1921 r. w „Lietuvos mokykla” (nr 1, s. 36–41) wskazał, że należy wybrać, którego słowa – siela czy vėlė – używać, dlatego zamiast połączenia wyrazowego vėlės nemirtingumas proponował mówić sielos nemirtingumas (Jablonskis IV 1935: 247–248). 6 Nuodėmė – słowo używane w pismach M. Daukšy. 7 Poprawiał także te czasowniki: mislyti (białorus. мыcлiць, pol. myśleć) – svarstyti, venčiavotis (pol. winczować, białorus. вiншaвaць) – tuoktis, jungtis, a także przymiotnik svietiškas (por. pol. świecki) – pasaulietiškas. 9 6 A. Rimkutė | Korygowanie leksyki religijnej przez Jonasa Jablonskisa wiara8, zokonas (pol. zakon, ros. зокон) – įstatymas9 itd. ————. [NASTĘPNE ZDJĘCIE] 9 6 A. Rimkutė | Korygowanie leksyki religijnej przez Jonasa Jablonskisa wiara8, zokonas (pol. zakon, ros. зокон) – įstatymas9 itd.( — Jak wynika z poprawek, wyrazy obce zastępowano w pismach XVI–XVII wieku lub w gwarach wyrazami litewskimi. J. Jablonskis nie unikał używania wyrazów nielitewskich, zwłaszcza wtedy, gdy — vo plačiai paplitę kalboje arba kai tai buvo tarptautiniai žodžiai. Apie tai jak pisał Arnold Piročkinas w pracy Jono Jablonskio kalbos taisymai: „Jeśli obce słowo było bardzo rozpowszechnione, zakorzenione w różnych sferach, to go nie poprawiał” (Piročkinas 1986: 10). Dlatego J. Jablonskis nie poprawiał takich dawnych zapożyczeń jak kunigas, bažnyčia10 i in. Ciekawe, że nie poprawiał również starego zapożyczenia grabas, przejętego z języka słowiańskiego (białorus. гроб, pol. grób), w miejsce którego obecnie używa się słowa karstas – także zapożyczenia (por. białorus. кopcтa). Widocznie nie zastępował go, ponieważ grabas w znaczeniu „miejsce do pochowania zmarłego, grób” był używany już w pismach Martynasa Mažvydasa. Poglądy J. Jablonskisa na temat wyrazów z języków obcych doskonale ilustruje poprawianie wyrazu pastorius11. W artykule rašomosios kalbos dalykai, opublikowanym w 1912 roku w czasopiśmie Viltis, językoznawca, zauważywszy, że słowo to zaczęło się rozpowszechniać w użyciu, pisał: „Pastorami” ani Litwini z Prus (luteranie), ani nasi ewangelicy reformowani (kalwini) nie nazywają swoich księży; swoich duchowych pasterzy wszyscy oni nazywają księżmi. Tak nazywają swoich duchowych przewodników również litewscy katolicy, sąsiedzi tych protestantów. <...>. „Za nic w świecie nie mogę zrozumieć, dlaczego litewskich księży luterańskich i kalwińskich niektóre z naszych gazet zaczynają teraz nazywać – «pastorami»” (Jablonskis 1959: 105). Obecnie słowo pastor jest używane na określenie protestanckiego księdza ewangelickiego. Problemy słowotwórcze Jeśli w języku litewskim (także w dialektach lub dawnych pismach) J. Jablonskis nie znajdował odpowiedniego odpowiednika ani zamiennika, opierając się na prawach języka litewskiego, tworzył go sam, dlatego dziś zamiast dawnych słowiańskich nazw dni tygodnia, częstych w ówczesnych pismach religijnych, używamy stworzonych przez niego nazw o przejrzystej budowie: pirmadienis, antradienis, trečiadienis, ketvirtadienis, penktadienis, šeštadienis, sekmadienis. Tak zamiast sūdas (białorus. cyд), sūdyti (białorus. cyдзiць) pojawiły się teismas, teisti. 8 Słowo tikėti znajdujemy w pismach M. Mažvydasa. 9 W których artykułach zamieszczono te poprawki, nie podano. Można to prześledzić na podstawie pism Jablonskisa „Wykazu błędów językowych poprawianych przez Jablonskisa” (Jablonskis V 1936: 259–280) oraz alfabetycznego indeksu poprawianych zagadnień językowych w II tomie Wybranych pism Jablonskisa (Jablonskis 1959: 533–553). 10 Zamiast bažnyčios J. Jablonskis proponował używać wyrazów maldykla, šventovė (Piročkinas 1970: 7). 11 Por. niem. Pastor < łac. pastor – pasterz, także por. pol. pastor, ros. пастор. Terminologija | 2010 | 17 9 7 W artykułach językoznawcy znajduje się wiele poprawek dotyczących wyrazów o niewłaściwej budowie. Na początku należy wspomnieć często występujące w pismach religijnych końca XIX i początku XX wieku słowo ypata, w sprawie którego użycia J. Jablonskis wyraził swoją opinię. W artykule Sprawy współczesnego języka pisanego, opublikowanym w 1914 r. w Viltyje (nr. 86 (1034)), chcąc uwidocznić „błędy językowe i zachęcić dziennikarzy, <...>, aby tego rodzaju błędów w naszych gazetach w przyszłości już nie było”12, językoznawca proponował zamiast ypata używać człowiek, osoba (Jablonskis 1959: 153). J. Jablonskis zastąpił polonizm ambona (pol. ambona), wywodzący się z języka greckiego (gr. ambōn „podwyższenie”), słowem sakykla. Interesujące jest to, że proponowane przez niego słowo pamokslinė (zamiast niefortunnie utworzonego hybrydu pamokslinyčia z nielitewską formantą -inyčia)13 nie przyjęło się. Zamiast wspomnianego hybrydu zaczęto używać słowa sakykla (Jablonskis 1959: 62). Językoznawca poprawiał również abstrakcyjne rzeczowniki odrzeczownikowe z przyrostkiem -ybė, zwłaszcza te, które zostały utworzone od rzeczowników: bedievybę na bedievystę (bedieviškumą), girtuoklybę na girtybę. Gdy w artykule Język przedmiotu literatury z 1926 r. zamiast rzeczownika esybė o nietypowej budowie (por. łac. essentia) zaproponował używać słowa būtybė (Jablonskis 1959: 340–341), spotkał się z dezaprobatą. W 1927 r. w Švietimo darbe językoznawca Pranas Skardžius bronił użycia tego słowa – opublikował artykuł esybė i būtybė (Skardžius III 1998: 60–61). Słowo tikyba (i jego forma tikybė) J. Jablonskis zastępował słowem tikėjimas (Jablonskis I 1933: 56), jednak słowa tikyba używamy również dziś synonimicznie ze słowami tikėjimas, religija. Zamiast dvasiškis J. Jablonskis proponował używać dvasininkas, kunigas. Propozycja ta została dość szeroko omówiona w 1914 r. w czasopiśmie Viltis (Jablonskis 1959: 155–178)14. Warto wspomnieć, że językoznawca zastępował nie tylko słowo dvasiškis, lecz także dvasionis (=dvasininkas). Pisał o tym w 1926 r. w czasopiśmie Švietimo darbas, omawiając język tekstów literackich (Jablonskis 1959: 359). Wiele dyskusji w prasie wywołała propozycja J. Jablonskisa, by używać słowa religininkas. W 1914 r. językoznawca pisał w czasopiśmie Viltis, że słowo to jest mu znane „z języka ludowego” (Jablonskis 1959: 159). Językoznawca proponował nie używać niektórych derywatów oznaczających nazwy zbiorowe z przyrostkiem -ija, na przykład dvasiškija (=dvasininkai), kunigija (=kunigai) itp. W opublikowanym w 1914 r. dodatku do czasopisma Viltis czteroczęściowym artykule Kalbos dalykai pisał: „Litwini „nieporozumieni“ nigdzie, jak mi się zdaje, nie powiedzą tak: „Inni wyszli, została sama vyrija, sama kunigija, sama vaikija,” 12 Jablonskis 1959: 149. 13 Szerzej zob. Jablonskis IV 1935: 55. 14 Zob. także Skardžius II 1997: 553, Klimavičius 2006: 3–4. 9 8 A. Rimkutė | Poprawki Jona Jablonskisa dotyczące leksyki religijnej sama kobiecość; <...>.“ O ile się domyślam, <...>, moi rodacy „niezrozumiawszy” powiedzieliby tylko tak: „Inni wyszli, pozostali sami mężczyźni, sami księża, same dzieci, vienosmoters; <...>“ (Jablonskis 1959: 166). W artykule Šių dienų rašomosios kalbos reikalai, opublikowanym w 1914 roku w czasopiśmie Viltis, J. Jablonskis poprawiał słowo giedorius z powodu słowiańskiego przyrostka -orius. Zamiast niego proponował używać słów giedotojas, giesmininkas (Jablonskis 1959: 153–154). Językoznawca poprawiał także niezręcznie utworzone wyrazy złożone używane w ówczesnej prasie i tekstach religijnych, na przykład zamiast dievmeldystė zaproponował używane do dziś słowo pamaldos. Były też inne propozycje – w 1914 r. w czasopiśmie Viltis (nr 154) J. Jablonskis pisał, że w okręgu poniewieskim miejscami „śventimu” nazywają „dievmeldystę” (Jablonskis 1959: 152). Jednak słowo šventimas się nie przyjęło. Poprawki kalk i znaczeń słów Z artykułów J. Jablonskiego dotyczących kwestii językowych, recenzji i różnych poprawek wynika, że unikał on ślepego tłumaczenia terminów. Poprawiał kalki językowe. W recenzji metodyki nauczania religii z 1921 r. pisał: „Nie należy wszystkiego tłumaczyć dosłownie i za wszelką cenę tworzyć nowych słów – koniecznie tak, jak stworzyli je inni, ludzie innych narodów, dla własnych potrzeb: tłumacząc, trzeba przede wszystkim dbać o jasne wyrażenie określonej myśli, a nie łapać wiatr i na wszelkie sposoby kuć słowa tekstu – nie tak, jak sami ludzie je kują dla języka narodu” (Jablonskis IV 1935: 247). J. Jablonskis w artykule Del Gamtos pradžiamokslio pasirodymo (Kalbos dalykai), opublikowanym w 1920 r. w czasopiśmie Švietimo darbe (nr 4), omawiając błędy językowe podręcznika, wspomina czasownik tverti. Językoznawca nie miał wątpliwości, że tverti nie można używać w znaczeniu „tworzyć”, i uważał, że znaczenie to pojawiło się pod wpływem języka polskiego – znaczenia polskiego słowa tworzyć (Jablonskis IV 1935: 223, 1959: 230). Proponował używać słów kurti, daryti itp. Właśnie dlatego J. Jablonskis poprawiał rzeczowniki sutvėrėjas15 (pol. stworzyciel), tvarinys (pol. stworzenie), tvėryba (pol. twórczość), zastępując je słowami kūrėjas i kūrinys (Jablonskis 1959: 247), kūryba (Jablonskis 1959: 504). Należy wspomnieć, że J. Jablonskis rozróżniał znaczenia słów dausa i dausos. Dausa oznacza „raj”, a dausos – „ciepłe kraje” (Jablonskis 1935 IV: 326). Rozróżniał również znaczenia słów gerybė i gerumas (szerzej zob. Jablonskis V 1936: 50). 15 Zdaniem K. Būgi „nasze tverti «tworzyć, schaffen» jest z pochodzenia słowem rodzimym. <...>, gdy tverti jest używane w znaczeniu polskiego słowa „tworzyć”, wówczas używa się nie sutvertojas, lecz sutvėrėjas” (Būga II 1959: 132). Zdaniem Z. Zinkevičiusa sutvertojas „nie był neologizmem Mažvydasa. Najwyraźniej jest to słowo od dawna używane przez Litwinów” (Zinkevičius 2000: 76, 123), jednak LKŽe tego nie potwierdza – z żywego języka (gwar) nie podaje ani sutvertojas, ani sutvėrėjas. Terminologija | 2010 | 17 9 9 Inne poprawki W artykule Język i literatura opublikowanym w 1925 r. w czasopiśmie Švietimo darbas J. Jablonskis proponował poprawić używane w Skirgaili V. Krėvėgo zbędne dla języka słowa, wśród nich także dialektyzm pakasynos. Zamiast niego zalecał używać słów laidotuvės, pakastuvės (Jablonskis IV 1935: 327; 1959: 305). W artykule Język przedmiotu literackiego opublikowanym w 1926 r. w czasopiśmie Lietuva językoznawca zamiast używanego w gwarach słowa apveizda proponował mówić apvaizda (Jablonskis 1959: 344). Osobno należy wymienić częste w ówczesnych pismach religijnych czasowniki atnašauti, ganytojauti, które J. Jablonskis uznał za „błędy leksykalne i częściowo etymologiczne” (Jablonskis 1959: 357) i proponował zastąpić czasownikami aukoti, piemenauti, ganytojo darbą dirbti, būti ganytoju (Jablonskis V 1936: 42). Poprawiał również czasowniki aukauti, atgailoti na aukoti, atgailauti (Jablonskis 1959: 153, 359)16 i in. Po krótkim przeglądzie niezwykle istotnych dla języka religijnego początku XX wieku poprawek J. Jablonskiego wyraźnie widać główną zasadę poprawek – czystość – oraz kierunek lituanizacyjny: dla obcych elementów poszukiwano odpowiedników w języku litewskim, proponowano neologizmy. Los terminów religijnych językoznawcy jest jasny – niemal wszystkie są używane również dzisiaj. WNIOSKI 1. Wkład Jonasa Jablonskisa w język piśmiennictwa religijnego początku XX wieku jest niezwykle ważny. Uczestniczył on w pracach Komisji Modlitewnej (1909 r.) i wraz z językoznawcami J. Šlapelisem, K. Būgą, J. Balčikonisem oraz księżmi A. Dambrauskasem-Jakštem, A. Petrulisem i J. Laukaičisem zredagował najważniejsze modlitwy. 2. Z poprawek leksyki religijnej J. Jablonskiego, publikowanych w prasie początku XX wieku, wynika, że językoznawca zastępował wyrazy obce litewskimi słowami używanymi przez autorów dawnych pism (nuodėmė, tikėjimas itp.) lub w gwarach (bičiulis itp.), a w razie potrzeby sam tworzył litewskie terminy (teismas, pirmadienis, antradienis itp.), poświęcał wiele uwagi wyrazom o niepoprawnej budowie: dievmeldystę zastępował pamaldomis; pamokslinyčią – sakykla; dvasionį, dvasiškį – dvasininku itp. Językoznawca nie unikał także używania wyrazów nielitewskich – dawnych zapożyczeń (bažnyčia, kunigas itp.) oraz wyrazów międzynarodowych. J. Jablonskis poprawiał kalki językowe: sutvėrėjas – kūrėjas, tvarinys – kūrinys itp., proponował rozróżniać znaczenia niektórych wyrazów (dausa „raj” i dausos „ciepłe kraje” itp.). 16 Oczywiście językoznawca poprawiał także rzeczowniki utworzone od tych czasowników. – Uwaga autorska. 100 A. Rimkutė | Poprawki w leksyce religijnej Jona Jablonskiego LITERATURA Būga K. I–II 1958–1959: wybrane pisma I–II. Red. V. Mažiulis, Wilno. Jablonskis J. I–II 1933–1934: Pisma Jablonskisa I–II. Red. J. Balčikonis, Kowno. Jablonskis J. IV–V 1935–1936: Pisma Jablonskisa IV–V: Zagadnienia językowe. Red. J. Balčikonis, Kowno. Jablonskis J. 1959: wybrane pisma II. Red. J. Palionis, Wilno. Jurgaitis M. 1907: O oczyszczaniu języka i reformie pacierzy. – Draugija 8, 386–389. Keinys S. 2000: Pr. Działalność Skardžiusa w dziedzinie terminologii i jej znaczenie. – Terminologija 6, Wilno, 69–77. Klimavičius J. 2006: Dlaczego duchowny jest poprawiany, a wojskowy – nie? – Gimtoji kalba 10, 3–4. Laukaitis J. 1905: Nasz język kościelny. – Vilniaus žinios 178, 4. LKŽe I–XX 2005: Słownik języka litewskiego, Wilno. – www.lkz.lt. Piročkinas A. 1970: Poprawki leksykalne Jonasa Jablonskisa: zarys, Kowno. Piročkinas A. 1986: Poprawki językowe Jonasa Jablonskisa, Kowno. Skardžius P. II–III 1997–1998: wybrane pisma II–III, Wilno. Zinkevičius Z. 2000: Litewskie pacierze: studium językoznawcze, Wilno. POPRAWKI JONASA JABLONSKISA W SŁOWNICTWIE RELIGIJNYM. Z OKAZJI 150. ROCZNICY URODZIN JABLONSKISA 30 grudnia 2010 roku przypadała 150. rocznica urodzin ojca standardowego języka litewskiego, Jonasa Jablonskisa (1860–1930). Artykuł przedstawia jego opinię na temat niektórych słów używanych w piśmiennictwie religijnym na początku XX wieku. Materiał do tego artykułu zebrano z opublikowanych w ówczesnej prasie (Viltis, Santara, Nepriklausomoji Lietuva, Lietuva, Lietuvos mokykla, Švietimo darbas itd.) artykułów dotyczących religii, edukacji religijnej i podręczników do języka religii oraz ich recenzji. Na początku XX wieku pojawiła się potrzeba uregulowania i odnowienia języka litewskiego piśmiennictwa religijnego. Jablonskis proponował różne zmiany w słownictwie religijnym. korygował wyrazy zapożyczone (abrozas (pol. obrazek) – paveikslas (obraz), dūšia (pol. dusza) – siela (dusza), griekas (białorus. грехъ, pol. grech) – nuodėmė (grzech), nabašninkas (pol. nieboszczyk, białorus. нeбoщык) – velionis (zmarły), viera (ros. вepa, pol. wiara) – tikėjimas (wiara)), zapożyczenia znaczeniowe (sutvėrėjas (pol. stworzyciel) – kūrėjas (twórca), tvarinys (pol. stworzenie) – kūrinys (stworzenie)), wyrazy utworzone niepoprawnie (zamiast dievmeldystė proponował pamaldos, zamiast pamokslinyčia – sakykla, zamiast dvasionis lub dvasiškis – dvasininkas), dialektyzmy (pakasynos – laidotuvės, pakastuvės) i inne. Jablonskis nie próbował unikać używania wyrazów nielitewskich, zwłaszcza jeśli były one powszechnie używane (dawne zapożyczenia bažnyčia (kościół), kunigas (ksiądz) itd.) lub miały charakter międzynarodowy. Jablonskis proponował różnicowanie znaczeń niektórych wyrazów (dausa ‘rojus’ (raj) i dausos ‘šiltieji kraštai’ (ciepłe kraje)). Otrzymano 2010-12-13 Aušra Rimkutė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ausra.r[email protected]