Mintys apie didelį kalbininką ir terminologą Joną Jablonskį 150-tų gimimo metinių proga

8 0 S. Keinys | myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie z okazji 150.... Myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie Z okazji 150. rocznicy urodzin StaSySkEINyS Instytut Języka Litewskiego Pod sam koniec 1930 roku, Roku Witolda Wielkiego, 30 grudnia, Šaitis, Jonas z Rygi) z okazji Obelaitis, Petras Kriaubią, być może Lūžinė, ludzką rocznicę życia trzeba było wspominać 23 lutego tegoż siedemdziesięciolecia. Jednak ten jubileusz miał być uczczony bez samego jubilata – Jonas Jablonskis (K. roku, w niedzielne popołudnie; „największy twórca naszego języka ogólnego”, „wielki człowiek języka”1 odszedł do wieczności 1 Tak J. Jablonskisa scharakteryzował redaktor Pr. Skardžius w pierwszym zeszycie rozpoczętego wydawania czasopisma języka ogólnego Kalba (s. 5), przekazując tę smutną wiadomość. Skardžius. Fotografia z archiwum rodziny Jablonskich. Bo gdyby nie podręczniki Jablonskiego, nie jego nieustanne i umiejętne poprawki, trudno byłoby sobie nawet wyobrazić, jaki język literacki mielibyśmy teraz i jak brzmiałby on w szkole oraz w życiu publicznym. Jonas Palionis Terminologia | 2010 | 17 8 1 odpoczynku, a pod wieczór 25 lutego, po całodobowym czuwaniu w bazylice kowieńskiej, zmarły spoczął na panteonowym cmentarzu przy alei Witolda, niedaleko Kazimierasa Jauniusa, Kazimierasa Būgasa i innych wielkich ludzi narodu2. Zasługi J. Jablonskiego dla naszego języka i językoznawstwa są tak wielkie, że jeszcze za życia nazywano go ojcem pisanego języka litewskiego (tak wówczas nazywano język ogólny). Tak został nazwany w 1922 r. w napisanym odręcznie przez K. Būgasa i podpisanym wraz z Vincasem Krėvė-Mickevičiusem oraz Eduardem Volterem wniosku w sprawie mianowania J. Jablonskiego profesorem honorowym Uniwersytetu Litewskiego (Piročkinas 1978: 145). To zaszczytne miano użyte zostało również we wspomnieniach byłego jego ucznia, Prezydenta Republiki Antanasa Smetony, zamieszczonych w drugim zeszycie czasopisma „Kalba”, poświęconym pamięci zmarłego. Czytamy tu: „J. Jablonskis jest nie tylko ojcem naszego języka ogólnego, pisanego, lecz także najwybitniejszym odnowicielem narodu litewskiego. A zatem jego życie jest interesujące nie tylko dla językoznawcy, lecz także dla polityka i badacza naszego odrodzenia. Rozpoczynając pracę, znalazł bardzo niewielu Litwinów świadomych narodowo i jeszcze mniej ludzi oświeconych – inteligentów. Tu i ówdzie3 migotali niczym robaczki świętojańskie w ciemną noc Šw. „Jana” (Smetona 1930: 37). Nie ma najmniejszej wątpliwości, że J. Jablonskis był, jest i pozostanie wśród tych ludzi, którzy najwięcej dokonali w czasach Odrodzenia Narodowego, każdy na swoim odcinku, a wszyscy wspólnym zdecydowaniem, oddaniem, pracą i ofiarą życia. Nieprzypadkowo jest on wymieniany razem z największymi postaciami Odrodzenia i stale z nimi zestawiany. Lekarz neuropatolog Viktoras Vaičiūnas, ojciec poetki Judity Vaičiūnaitė, rozpoczął wspomnienia od wzmianki, że w 1927 r., przywieziony po raz pierwszy do Kliniki Chorób Nerwowych Szpitala Wojskowego, J. Jablonskis „został położony na tej samej sali, w której w 1924 r. leżał śp. Jonas Basanavičius” (Vaičiūnas 1930: 66). Czyż nieprzypadkowo prałatowi Jonowi Mačiulisowi, wielkiemu pieśniarzowi Odrodzenia Maironisowi, przypadło odprawiać za zmarłego nabożeństwo żałobne. A na cmentarzu, oprócz wielu innych znakomitych mówców, mowę pożegnalną wygłosił Prezydent Republiki (Merkelis 1930: 36). J. Jablonskis jest jednym z najwybitniejszych naszych pedagogów (niemało ludzi odrodzonego niepodległego państwa, reprezentujących dziedziny nauki, kultury, polityki i inne, szczyciło się tym, że było jego uczniami lub studentami nawet po upływie dziesięcioleci), współpracowników prasy od samego świtu (później przez pewien czas nawet pracownik), bojowników2 Po ćwierćwieczu, będąc studentem językoznawcą, przed przesiadką do pociągu do Wilna za każdym razem chodziłem do grobów naszych wielkich językoznawców, by się zadumać. Później, podczas likwidacji tych cmentarzy, przeniesiono ich do Petrašiūnai. 3 Pisownia i język cytatów oraz przykładów w artykule nie zostały poprawione. 8 2 S. Keinys | myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie w 150. rocznicę... bojowników o prawa języka litewskiego i działaczy społecznych. Jego zasługi dla naszej literatury pięknej są ogromne – wiele swojego czasu poświęcał redagowaniu i poprawianiu dzieł Žemaitė i innych pisarzy, a także, od czasu do czasu, ich drukowaniu oraz związanym z tym troskom. Przybywszy w 1893 r. do pracy jako nauczyciel języków klasycznych w gimnazjum w Mitawie (po łotewsku – Jełgawie), J. Jablonskis szybko dał się poznać również jako człowiek zajmujący się pracą naukową. Łotewska językoznawczyni Ina Druviete pisała w monografii o Karlisie Mīlenbachsie, że rzadki w ówczesnych gimnazjach przykład młodszego współpracownika J. Jablonskisa być może ośmielił tego łotewskiego pedagoga do odważniejszego zabierania głosu w nauce o języku oraz że Jablonskis dostarczał Mīlenbachsowi książek, był źródłem wiedzy o gwarach języka litewskiego i życiu Litwinów (Druviete 1990: 35). Z drugiej strony sam J. Jablonskis również miał się czego nauczyć od znacznie żywszego, nieskrępowanego zakazem druku życia kulturalnego Łotwy i prac nad normalizacją języka. Nie wolno tracić z oczu tego, w jak straszliwie trudnych okolicznościach J. Jablonskis przystąpił do prac nad tworzeniem języka ogólnego. Język i naród, poniżane i wyszydzane przez własnych wynarodowieńców i obcych, bez żadnej nadziei na ratunek popychane ku zagładzie, odsunięte od kultury i nauki, niemające nawet szkoły początkowej w swoim języku, prześladowane i karane za posiadanie i czytanie jakiegokolwiek pisma zapisanego alfabetem łacińskim, z polonizowanymi, rusyfikowanymi i germanizowanymi imionami i nazwami miejscowości. Taka była codzienność mieszkańców Litwy w latach dzieciństwa i młodości Jablonskisa. I on sam dla jednych Jan Jabloński, dla innych Иван Осипович Яблонскій [Ivan Osipovič Jablonskij], urodzony w parafii Władysławowo (tak wówczas oficjalnie nazywano Naumiestis) (Piročkinas 1974: 36–38). Przed działalnością językową Jablonskiego świt zdążył już rozbudzić ducha litewskości niejednego czytelnika, rozwinąć miłość do własnego języka, ukazać jego znaczenie i potrzebę dla całego życia narodu, jednak zasadniczo nie wyszedł poza socjolingwistyczne rozważania nad bytem języka. Prace J. Jablonskiego z zakresu językoznawstwa oraz cała działalność związana z językiem mają nieprzemijającą wartość, ponieważ rozpoczynają nowy, oparty na nauce etap tworzenia i rozwoju języka ogólnego. Choć dobrze znał języki klasyczne i był uczniem, między innymi, Filipa Fortunatowa, Fiodora Korsza i innych filarów rosyjskiego językoznawstwa historyczno-porównawczego końca XIX i początku XX wieku, wiele się od nich nauczył i przez nich został zainspirowany do badania języka litewskiego, J. Jablonskis poświęcił się synchronicznym badaniom języka, wprowadzeniu wzorcowego języka ogólnego (pisanego) na właściwą drogę lub, obrazowym określeniem Arnoldasa Piročkinasa, wytyczaniu drogi przez dżunglę językową (Piročkinas 1978: 14), tj. Terminologija | 2010 | 17 8 3 nie ma takiego obszaru języka ogólnego, na którym J. Jablonskis nie pozostawiłby wyraźnie widocznych śladów. Zresztą na niejednym z tych pól był pierwszym i pod wieloma względami nieprześcignionym działaczem. Zwrócił na to uwagę w artykule opublikowanym z okazji pierwszej rocznicy śmierci językoznawcy, „J. Jablonskis“ Pranas Skardžius, pisząc, że dzięki przenikliwemu wyczuciu języka i umiejętności „odróżniania plew języka od ziarna” „mógł wcześniej niż inni dostrzec wiele prawidłowości naszego języka i zastosować je w języku ogólnym; dzięki temu jako pierwszy mógł położyć podwaliny naszej terminologii, składni i w ogóle języka piśmiennictwa” (Skardžius 1931: 9). Tak więc J. Jablonskis, oprócz niezliczonych innych prac, jako pierwszy położył również podwaliny naszej terminologii. Prawdą jest, że niejeden zapewne by zaprotestował, pamiętając, iż podwaliny naszej terminologii pisanej – zarówno samych terminów, jak i ich systemów – zaczęto kłaść już w XVI–XVII wieku; pracowali nad nią także ludzie pióra późniejszych stuleci. A J. Jablonskis przystąpił do tego obszaru praktyki językowej pod koniec XIX wieku, tj. niemal trzy i pół stulecia po ukazaniu się księgi Martynasa Mažvydasa, na której stronie tytułowej napisano: „Katechismusa prasty Szadei, Makslas skaitima raschta yr giesmes del kriksczianistes bei del berneliu iaunu nauiey sugulditas Karaliavczvi VIII dena Meneses Sausia, Metu vszgimima Diewa M. D. XLVII. Soli Deo gloria“. Trafniej zatem jest powiedzieć, że Jablonskis położył podwaliny terminologii współczesnego naszego języka ogólnego, zarówno kształtując zasadniczo do dziś niezmienione rozumienie tego, jaka powinna być terminologia, jak się ją tworzy, skąd ją czerpać i jak ją tworzyć, jak też rozwijając ją, porządkując, w razie potrzeby samodzielnie tworząc terminy z różnych dziedzin i pomagając w tym innym. pracom nad jego tworzeniem, normalizacją i rozwojem, i doprowadził ten język do okresu dojrzałości. W istocie J. Jablonskis wkroczył na pole terminologii już od samego początku swojej pracy językowej, ponieważ przy kładzeniu podwalin pod współczesny język ogólny, ten najważniejszy środek komunikacji jednoczący cały naród, i czynieniu go pod względem jego roli oraz możliwości wyrazu równym językom rozwijanym od dawna, nie można pozostawić na uboczu prac nad tworzeniem i doskonaleniem języka fachowego oraz jego terminologii. Nic więc dziwnego, że już w artykule „Kalbos dalykų”, opublikowanym w 1892 r. w „Varpasie”, między innymi wykazał poprawność słów i terminów tardyti, tardymas i tardytojas, proponował używać słów valdininkas, viršininkas, prekymetis, velionis, a nie hybrydy urėdninkas, kalki metturgis i zapożyczenia nabašninkas, niepoprawny derywat rašėjas zalecał zastąpić poprawnie utworzonymi słowami o różnym znaczeniu rašytojas i raštininkas, bronił zapożyczonych terminów redaktorius i gubernija, ganiąc używane zamiast nich rzekomo litewskie rėdytojas, rėdyba, oraz 8 4 S. Keinys | myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie, w 150. rocznicę... itp. (JR IV 12–18). Wielki twórca terminologii językowej znacząco je zmieniał, nawet poprawiając rzeczy zupełnie nie słownikowe, lecz innego rodzaju. Na przykład w opublikowanym w 1927 r. artykule o języku gazety „Ūkininko patarėjas” („I znów kwestie języka prasowego”), w części dotyczącej poprawiania zagadnień składniowych imiesłów w wyrażeniu importuoti veisliniai paukščiai zastąpił litewskim przymiotnikiem atvežtiniai, a termin pszczelarski magazininiai rėmai uczynił jaśniejszym i bardziej litewskim – sndėliniai avilio rėmai (JR V 165–167), pokazując tym samym, że do mieszkańców wsi, a nie tylko do nich, należy pisać jak najbardziej zrozumiale, a więc także bardziej po litewsku. Nie jeden termin poprawiono również w ostatnim, wspomnianym z 1930 r., artykule opublikowanym w pierwszym zeszycie „Kalba”, „Laikraštinės kalbos dalykai”, np.: dvasiškija, dvasiškiai (= dvasininkai), kariškiai (= kariai), kanoniškos teisės (= kanonų, kanoninės teisės), konkordato pildymas (= konkordato vykdymas), labdaringa draugija (= labdarių, lãbdaros draugija), patriotinis auklėjimas (= patriotiškas auklėjimas), susilaikymas nuo balsavimo (= nebalsavimas) i in. (JR V 223–225). W swoich artykułach i artykulikach językowych, recenzjach podręczników i innych publikacji, na przestrzeni niemal czterech dziesięcioleci J. Jablonskis poprawił ponad tysiąc terminów, usuwając z naszej terminologii barbarzyństwa językowe i inne niepotrzebne zapożyczenia, hybrydy i kalki, niejasne, nieprzejrzyste i przez to nieodpowiednie do wyrażania terminów słowa używane lub neologizmy, a także niepoprawnie utworzone formacje. Z drugiej strony, w wymienionych pismach i innych pracach zaproponował nie mniej terminów i, jak się zdaje, największa część tych propozycji mocno zakorzeniła się w naszej terminologii, w niejednym przypadku tworząc jej rdzeń. Równocześnie za pomocą proponowanych terminów oraz niezbyt częstych (jak się często mówi), choć zwięzłych, a miejscami w razie potrzeby nawet dość obszernych uwag i wyjaśnień uczono czytelników pism czerpać terminy przede wszystkim od ludzi, tj. z żywego języka, lub w razie potrzeby tworzyć je tak, jak słowa zwykli tworzyć ci sami ludzie. A ile i jakich terminów poprawił i zaproponował ustnie ludziom pracującym w najróżniejszych dziedzinach, którzy zwracali się do niego po radę lub pomoc, nikt nigdy nie policzy. Bardzo cenną częścią spuścizny naszego wielkiego terminologa jest szkoła pracy kolektywnej. Poważna i owocna praca terminologiczna nie jest bowiem możliwa bez znajomości dziedziny, a nawet jej dobrego opanowania, oraz bez doskonałej znajomości języka i wyczucia jego ducha. Dlatego najczęściej jeden człowiek sam niewiele może tu zdziałać. Ponadto bardzo pożyteczne jest szerzej omawiać proponowane terminy i rozważać je, aby nadawały się nie tylko dla wybierających czy opracowujących. J. Jablonskis zapewne lubił konsultować sprawy terminów zarówno ze specjalistami z innych dziedzin, jak i z języko- Terminologia | 2010 | 17 8 5 nikami. Świadczą o tym spotkania odbywające się na początku XX wieku w sprawie języka religijnego, składni i innych terminów. W latach pierwszej wojny światowej (zwanej wówczas Wielką Wojną) litewscy nauczyciele litewskich szkół dla uchodźców wojennych, działających w rosyjskim mieście Woroneżu (w szkołach tych nauczano po rosyjsku), przygotowując drogę przyszłym szkołom litewskim, omawiali i przyjmowali terminy z różnych przedmiotów szkolnych oraz opracowywali litewskie podręczniki (do tego zachęcał także Jablonskis, który sam przygotował książkę z czytankami dla szkoły tułaczej, nasz słowniczek, napisał wydaną w 1919 roku w Wilnie Gramatykę języka litewskiego, a także przetłumaczył podręcznik arytmetyki). Z tych wspomnień uczestników owych rozważań wynika, że najważniejszą postacią i kierownikiem był nauczyciel J. Jablonskis (zob. Mašiotas 1930: 48, Žemaitis 1956: 34–36; szerzej zob. Piročkinas 1978: 136–139). Wykonane w Woroneżu i zapewne wcześniej prace terminologiczne w pewnym stopniu ukazuje wspomniany już nasz słowniczek wydany w 1918 r. w tym mieście. Dodatek do Szkoły Biedy4, który opracował (w słowniczku napisano: zebrał) Rygiškių Jonas (to ulubiony pseudonim J. Jablonskisa po odzyskaniu prasy). W tym słowniczku, oprócz innych wyrazów, podano pokaźny zbiór terminów z różnych dziedzin. Największa część tych terminów mocno wrosła w nasz język ogólny i od lat szkolnych jest znana oraz w razie potrzeby zasadniczo używana przez wszystkich mieszkańców Litwy. Nawiasem mówiąc, niemało tych terminów utrwaliło się zamiast tak zwanych wyrazów (i terminów) międzynarodowych. Oto garść takich terminów słowniczkowych, których najwcześniejszym lub jednym z najwcześniejszych źródeł odnotowanych w wielkim Słowniku języka litewskiego są prace pisemne Jablonskisa: akratis „горизонтъ“, ntspaudas „печать“, apýskaita „отчетъ“ (Dabar pajamų ir išlaidų a p ý s k a i t ą rašau), ašgalis „полюсъ (земли)“, atėminỹs „вы читае мое“, atimts „вычитаніе (veiksmas)“, atógrąža „тропикъ“, atóstogos „отпускъ (для отдыха), каникулы“, ãtšvaitas „рефлекторъ“, ãtvaizdas „портретъ“, bendróvė „товарищество, общество“, braižýba „черченіе (menas)“, braižklis „narzędzie, którym się kreśli, rysik“, brėžinỹs „чертежъ“, dabità „франтъ“, daigýnas „питомникъ“, dalýba „дѣленіе (veiksmas)“, dalklis „дѣлитель (veiksmo skaičius)“, dalinỹs „дѣлимое“, dalmuõ „частное (veiksmo skaičius)“, daugýba „умноженіе (veiksmas)“, daugklis „множитель (veiksmo skaičius)“, dauginỹs „множимое“, deguons (dẽguonį) „кислородъ“, dienóvidinis „меридіанъ“, dùjos „газы, газъ“, eilraštis „стихотвореніе“, esm „суть, сущность“, grýnanglis „углеродъ“, staiga „учрежденіе“ (mokslo, darbo  s t a i g a ), kainóraštis „прейскурантъ“, kūrýba „(dailės) daryba; 4 Dla Szkoły Biedy. Zbiór czytanek grupy nauczycieli na potrzeby nauki języka, wydany w dwóch książkach, opracowany przez J. Jablonskisa. Pierwsze wydanie ukazało się w 1916 r. w Piotrogrodzie. 8 6 S. Keinys | myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie, 150-le... twórczość“ (narodu, ludu k ū r ý b a ), lodowiec „глетчеръ“, kamizelka „жилетъ“, ciężar właściwy „удѣльный вѣсъ“, połowa równania „половина уравненія“, skala „масштабъ“, działka „участокъ“, bajka „басня“, wytrzymałość „выдержка, стойкость“, rysunek „рисунокъ; szkic (Rysunek rysuje; rysunek w ę g l e m )“, ołówek „карандашъ“, piórnik „пеналъ“, zwrot „оборотъ, конструкція (powiedzenie)“, równik „экваторъ“, znak pisemny „письменный знакъ“, zjawisko „явленіе, выраженіе (Nie każdy zauważa z j a w i s k a języka i elektryczności. z j a w i s k o algebry )“, iloczyn „про изве деніе (liczba działania)“, zeszyt „тетрадь“, rachunek „счетъ“, samorząd „самоуправленіе“, pojęcie „понятіе“, licznik „числителъ“ (l i c z n i k ułamka), cyfra „цыфра“, druk „wydawnictwo, to, co jest drukowane (wydrukowane)“, koło podbiegunowe „полярный кругъ“, dodawanie „сложеніе; со ставъ“, tożsamość „тождество“, malarstwo „живопись“, obraz „to, co się maluje, namalowane“, pędzel „кисточка, кисть“, ułamek „дробь“ (ułamki p r o s t e i d z i e s i ę t n e), regulator „регуляторъ“, administracja „вѣ domство“ (Pracował w a d m i n i s t r a c j i dróg), wyobraźnia „воображеніе“, wodór „во дородъ“, mianownik „знаменатель“ (m i a n o w n i k ułamka), kontynent „ма терикъ“ i wyrób garncarski „гончарное издѣліе“. Wkrótce niejedno z tych określeń trafiło także do podręczników matematyki i innych dziedzin, słowniczków terminologicznych oraz zbiorków wydawanych już na samej Litwie. Dla poznania genezy naszej współczesnej terminologii ważny jest również słowniczek zamieszczony w wydanej w 1924 r. tłumaczonej książeczce Samuela Smailsa Obowiązek i prawość, w którym wyjaśniono „około dwustu nie zawsze prostych dla czytelnika słów i wyrażeń używanych w tym i innych tego rodzaju tekstach” (s. 34). Są to głównie terminy i słowa etyczne. Również z tego słowniczka podaje się tutaj, podobnie jak ze słownika naszego, wiązkę wybranych terminów, np.: osobowość (osobýbė) „Persönlichkeit; ličnost’“, beydis, -dė ir beydiškas, -ka „be ydų, neturintis ydų, niekaltas“ (Jis beydis, beydiškas ir visas jo gyvenimas), dorópročiai, -čių „dori įpročiai (dorovė)“, doróvė „Sittlichkeit; moralność; nravstvennost’“, garbtroška (ir garbmyla) „garbės troškimas (garbės troškimas), -rė, garbės trokštantis žmogus; garbės godumas, garbės troškimas; ehrgeiziger Mensch, Ehrgeiz; čestoliubivec, -liubije“5, taiga „Einflüsterung, Eingebung; vnušenije (įteigimas)“, nedoróvė „Unsittlichkeit; niemoralność; beznravstvennost’“, núotaika „Gemütsstimmung; 5 Beje, į Lietuvių kalbos žodyną neįdėtas pačioje garbėtroškos aiškinimo pradžioje ir vartosenos pavyzdžiuose pavartotas žodis garbianõris, -rė su skirtybe garbanõris; į abu pirmo tomo leidimus neįdėta šiame žodynėlyje pirma pateiktà kirčiavimo skirtybė asmenỹbė. Terminologija | 2010 | 17 8 7 raspoloženije ducha“, pareiginiñkas, -kė „gebąs (ir pratęs) eiti savo pareigas žmogus“ (Pa r e i g i n i n k a s žiūri, kad ir kiti dorai savo pareigas eitų)6, patvarà „mokėjimas (sugebėjimas) ilgai patverti (ištverti)“, pótroškis „didelis ko noras (įsigeidimas)“, preraiša „Anhänglichkeit; priviazannost’“, sntūra, sntūris „Enthaltsamkeit; vozderžanije, vozderžnost’, vozderžannost’ (abstinencija)“, sntvarka „Verfassung, Ordnung; stroj, ustrojstvo“, savstaba „Selbstbeobachtung; samonabliudenije“, tėvyniẽtis, -tė „Landsmann...; sootečestvennik, -nica; człowiek z tej samej ojczyzny (z tej samej co ktoś krainy)”, valdýsena „Regierungsform; sposob pravlenija“, visúomeninkas, -kė „działacz społeczny, -czka“, žemiẽtis, -tė „człowiek z tej samej ziemi, z tej samej co ktoś ziemi (z tego samego kraju); Landsmann; zemliak, zemec”. Nie ma podstaw, by wątpić, że do wejścia wszystkich wspomnianych słów z obu słowniczków do naszego języka ogólnego i jego terminologii oraz do ich przyjęcia się w największej mierze przyczynił się J. Jablonskis. Trudniej ustalić, które z tych słów rzeczywiście zostały stworzone przez niego samego. Jednak dla człowieka dobrze zaznajomionego z językiem językoznawcy i jego innymi pismami jest całkiem jasne, że był on wielkim, a wówczas wręcz największym mistrzem słowa. Wynikało to z nieustannego dążenia do naprawdę dobrego i szerokiego poznania gwar i dialektów, folkloru, języka najlepszych pisarzy, a także z powodu wyjątkowego — nie tylko w ówczesnych, szczególnie w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, warunkach — wyczucia litewskości języka, tak zwanego ducha języka, i jednocześnie, stosując słowa przedmowy do podręcznika Lietuviškos kalbos gramatikos. rašytojams ir skaitytojams (Gramatyka języka litewskiego. dla pisarzy i czytelników) (1901), umiejętności odróżniania licznych obcych słów oraz „niemałej liczby zjawisk, które paskudzą i paskudzą język naszych ludzi”, innymi słowy — oddzielania językowych śmieci od ziaren, ponieważ „gramatyk powinien wykorzystywać jedynie ziarna języka ludzkiego” (Kriaušaitis 1901: 1). W tej ostatniej kwestii bardzo pomogło dobre wykształcenie filologiczne, znajomość języków klasycznych i niejednego języka nowożytnego. Drogą coraz większego poznawania języka i nauki rozpoznawania jego śmieci J. Jablonskis szedł przez całe swoje życie językoznawcy. Dlatego im dalej, tym bardziej używane i proponowane przez niego słowa tak dobrze pasowały do oznaczanych pojęć, że niełatwo powiedzieć, czy jest to słowo i termin zasłyszany przez niego gdzieś, znaleziony w piśmiennictwie, czy też utworzony przez niego samego. Większość z nich nie nosi śladów indywidualności, nawet wyraźne derywaty nie wyglądają na neologizmy. A słowa te są nie tylko zebrane w opracowanych przez niego samego słowniczkach, lecz także rozproszone w licznych jego pracach pisemnych — zarówno dotyczących języka, jak i innych dziedzin oraz spraw życia społecznego; wreszcie także6 W tym słowie zapewne zlały się znaczenia „człowieka obowiązku” i współczesnego urzędnika. 8 8 S. Keinys | myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie w 150-tą... sytuose, w pismach redagowanych przez innych lub wypowiedziane żywym słowem pytającym albo proszącym o radę. Jak jasno, prosto i żywo J. Jablonskis pisał do ludzi, doskonale widać w jego książeczce Kolera artinas – pasisaugokite!7, wydanej w 1908 r. jako dodatek do gazety Viltis (Merkelis 1931: 24), z której zamieszczamy tutaj dwa fragmenty. 1) Cholera jest straszną chorobą Azji. Z Azji, swojej ojczyzny, czasami przybywa również do Europy i kosi jej ludzi. Ludzi na Litwie kosi, prawdę mówiąc, niezbyt często, ale kosi już od dawna. Od czasu, kiedy zaczęła odwiedzać nasz kraj, minie już blisko sto lat... (s. 1). 2) Jak rozpoznać chorobę cholery? Człowiek chory na cholerę ma biegunkę, ma rozwolnienie. Jego odchody stają się coraz rzadsze i częstsze. Ponadto człowiek zaczyna wymiotować, nogi łapie skurcz. Bóle nasilają się; człowiek nie może już wytrzymać, krzyczy wniebogłosy. Mijają kilka godzin i chory zupełnie się zmienia: oczy zapadają się, nos się wyostrza, całe ciało wygląda na bardzo wychudzone; skóra sinieje, stygnie. Chory chce pić, lecz nie może się napić, ponieważ wszystko, co wypije, natychmiast zwymiotuje (s. 3). Tylko kilka kwestii ortograficznych (lytys piauna, mųsų, skįstyn, akįs, dziś zapisywane jako pjauna, mūsų, skystyn, akys) oraz przysłówek senai, w którego miejsce dziś niemal wszyscy przyzwyczaili się lub zostali nauczeni używać seniai, pokazują osobie znającej nie internetowo-telefoniczną współczesną „ortografię”, że nie wszystko w tej książeczce zostało napisane przez jej autora tak, jak nieco później sam zaczął pisać i jak naucza się dziś. A poza tym jest to najwspanialszy i najpoprawniejszy język naszych czasów, choć zapisany ponad sto lat temu. Czytanie tekstów napisanych i zredagowanych lub poprawionych przez Jablonskisa jest samą przyjemnością – zarówno treść jest jasna, łatwo zrozumiała, jak i język płynny, precyzyjny, bez niezrozumiałych słów i wyrażeń. Dobrze znał możliwości języka, umiał sam korzystać z jego środków i, poprawiając język innych, nie ograniczał różnorodności wyrażania myśli. W licznych artykułach poświęconych doskonaleniu języka J. Jablonskis nie tylko, między innymi, poprawiał nieudane terminy, lecz także wyrażał ogólne poglądy na temat tego, jakie powinny być terminy i jak należy prowadzić pracę terminologiczną8. Przede wszystkim poglądy te wynikały z wcześnie ustalonych ogólnych zasad porządkowania i doskonalenia języka, z określonego ideału języka ogólnego, w jego terminologii – języka pisanego, tj. ze zrozumienia, jaki powinien być ten język, aby, pozostając prawdziwie litewskim, najlepiej zaspokajał potrzeby komunikacji społecznej we wszystkich okolicznościach życia narodu, a później własnego państwa. 7 Serdecznie dziękuję koleżance Palmirze Zemlevičiūtė, która dostarczyła tekst tej publikacji. 8 Szerzej zob. artykuł „Przegląd tworzenia terminologii litewskiej (do 1940 r.)”, opublikowany w „Kalbotyra”, t. XVIII (1967 r.), s. 21—25.