Petro Vileišio aritmetikos vadovėlio „Keturi svarbiausiejie veikalai aritmētikos“ terminai

154 D. Šilobritaitė | Najważniejsze cztery dzieła podręcznika arytmetyki Petra Vileišisa | veikalai aritmētikos terminai Terminy arytmetyczne w podręczniku arytmetyki Petra Vileišisa Cztery najważniejsze dzieła DIANA ŠILoBRITAITĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: terminy matematyczne, pochodzenie terminów matematycznych, słowotwórstwo terminów matematycznych Z okazji 160. rocznicy urodzin Petra Vileišisa Petras Vileišis (1851–1926) – litewski działacz społeczny, który przyczynił się do wydawania i rozpowszechniania zakazanej prasy litewskiej. Napisał lub przetłumaczył niemało popularnonaukowych książeczek (około 100) oraz podręczniki arytmetyki, fizyki, geometrii i historii. P. Vileišis był wytrwałym bojownikiem o wolność prasy litewskiej i przyczynił się do tworzenia terminologii różnych dziedzin, w tym także matematyki. W przedmowie do jego Pism wybranych napisano, że „Wykonywał ogromną pracę oświatową – 155Terminologija | 2011 | 18 własnymi środkami zapewnił rodakom uniwersalną księgarnię ludową, wdrażał podstawy przedsiębiorczości narodowej. P. Vileišis był mecenasem litewskiej działalności kulturalnej, który ożywił litewskość w Wilnie, przekształcając Wilno w centrum litewskości. Był on także pomysłodawcą, wydawcą i redaktorem pierwszego litewskiego dziennika „Vilniaus žinios” (Vileišis 2004: 11). W 1886 r. w Tylży ukazała się praca P. Vileišisa (podpisana pseudonimem Petras Nēris) „Keturi svarbiausiejie veikalai aritmētikos” – niewielki (50 s.) podręcznik arytmetyki. Zdaniem matematyka Petrasa Rumšasa P. Vileišis, pisząc ten podręcznik, stworzył oryginalne i ciekawe terminy arytmetyczne (Rumšas 1978: 58). Należy powiedzieć, że jest to druga drukowana litewska praca arytmetyczna. Pierwszy drukowany litewski zbiór zadań arytmetycznych Uźduotinas, tai ira Rankius uźduocziu Aritmetikos arba Rokundos mokslo, został wydany w 1885 r. w Tylży. Był to zbiór zadań wybitnego litewskiego działacza społecznego końca XIX–początku XX w., „samouka językoznawcy lekarza” (Sabaliauskas 1979: 177), Jonasa Spudulisa (1860–1920). W Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich przechowywana jest kopia rękopisu tego zbioru zadań (Aritmetikos uždavinynas iš kurio mokė kunigas Katelė. Gauta pas Paliepio gyventoją Šinkūnienę) (szerzej zob. Šilobritaitė 2009: 186–197). jak w zbiorze zadań J. Spudulisa, lecz także objaśniane są Nagrinėjamame P. Vileišio vadovėlyje pateikiamos ne tik užduotys, niektóre terminy arytmetyczne, np. : Sumetimu („dodawaniem”1) nazywa się sposób, za pomocą którego z kilku liczb tego samego rodzaju otrzymuje się jedną liczbę, zwaną sumą, która zawiera w sobie tyle jedności, ile było we wszystkich dodawanych liczbach2 Vlš 10; Atitraukimas („odejmowanie”) jest działaniem, za pomocą którego, znając sumę dwóch liczb tego samego rodzaju i jedną z tych liczb, poszukuje się drugiej Vlš 16. Ważne jest powiedzieć, że w podręczniku podane są definicje matematyki i jej dwóch gałęzi: Matēmatika nazywa się nauką, której miarą jest mierzenie i porównywanie między sobą wielości Vlš 3; Aritmētika nazywa się nauką o liczbach Vlš 4; Skaitliavimu nazywa się nauką o wypowiadaniu i zapisywaniu wszelkich liczb Vlš 4. swoim trudem i Celem niniejszego artykułu jest zbadanie pochodzenia terminów arytmetycznych używanych w podręczniku P. Vileišisa, sposobów i środków ich tworzenia oraz wyrażania synonimicznego. Do badań zebrano około 150 terminów. 1 W cudzysłowie podano znaczenie terminu ustalone przez autorkę artykułu. 2 Przykłady podano w autentycznej formie. 156 D. Šilobritaitė | Najważniejsze cztery aspekty podręcznika arytmetyki Petra Vileišisa | veikalai aritmētikos terminai 1. TERMINY JEDNOWYRAZOWE W podręczniku P. Wilejszysa znaleziono 62 terminy jednowyrazowe (42,2% wszystkich znalezionych terminów). Pod względem pochodzenia dzielą się one na terminy pochodzenia litewskiego, nielitewskiego i hybrydowe. 1.1. Pochodzenie terminów jednowyrazowych 1.1.1. TERMINY POCHODZENIA LITEWSKIEGO Większość (47 terminów, tj. 75,8% znalezionych w podręczniku jednowyrazowych terminów matematycznych) ma pochodzenie litewskie, np.: apskriedimas „definicja” Vlš 10, derējimas: Tas visas vienok galima paraszyti pasigaunant minētomis rokůtinēmis ir atsimenant ant sziu triju derējimu Vlš 7, dalis: Aiszku, jog skaitlei sumetami pažymēti, budami nekuriomis dalimis jieszkomosios sumos, tur būti ir tos paczios veislēs, nēs dalis visuomet yra tos paczios gymēs, kaip ir labas, prie kurio ji prigul Vlš 10, daugumas: Daugumu vadinasi kožnas didumas, galimas būti padalytas į keliatą daliu Vlš 3, didumas: Dēl nusklempimo didumo nekurio daugumo reikia jį palyginti su kitu tos paczios veislēs daugumu, kurio didumas per visus yra nutartas ir kurs vienybe vadinasi Vlš 3, gymē: Skaitlius paeina nů susidējimo vienybiu, arba ju daliu, ir tai vienos ir paczios gymēs Vlš 4, įpatybē: Tas atsitikimas atsiremia ant sziu įpatybiu: 1. Liekana pasididina ant nekurio daugumo, padidinant didesnį skaitlių ant to paties daugumo, ir atliekant skaitlių mažesnį be atmainos Vlš 18, lavinimas „ćwiczenie” Vlš 10, palyginimas „porównywanie” Vlš 3, parodymas: Parodymu vadina iszteisinimą nekurios apreiksztos teisybēs Vlš 14, pasigavimas: pasigavimas sumetimo; pasigavimas atitraukimo; pasigavimas padauginimo Vlš 46, priegimtis: Kožnoje rokundoje isz pradžios yra žinoma priegimtis jieszkomojo labo, reikia tiktai jo skaitlių atrasti <...> Vlš 4, rēžis: Rēžiu vadiname kožną susidējimą vienybiu, deszimcziu ir suimtu paskui sekancziuju Vlš 7, rodyklē: Yra nutarta raszyti tiktai vieną isz lygiu vaisiaus dirbēju, statant virszumi jo truputį į deszinę pusę smulkią rokůtinę, rodykle vadinamą, kuri rodo skaitlių lygiu dirbēju, arba žingį jieszkomosios galybēs Vlš 32, skyrius: Yra du skyrei vienybiu: vienybē veislinē, kaip tai: vienas žmogus, ir vienybē matēmatiki nē Vlš 3, svarbumas: Drauge su tůmi kaip kuri norint isz sziu rokůtiniu persikelia per vieną eilę į kairę pusę, ji aptur svarbumą deszimtį kartu didesnį Vlš 7, teisybē: Parodymu vadina iszteisinimą nekurios apreiksztos teisybēs Vlš 14, veislē: Vienybē tada yra nutartas ir neatsimainąs daugumas pasi- 157Terminologija | 2011 | 18 gaunąs dēl mēravimo daugumu tos paczios veislēs Vlš 3, žingis: Isz teisybēs, dēl apturējimo galybēs nekurio žingio důto skaitliaus užtenka szį skaitlių padauginti per jį patį tiek kartu, kiek yra vienybiu be vienos žingyje galybēs Vlš 32, žymē „znak” Vlš 11. Większość terminów pochodzenia litewskiego z analizowanego źródła nie jest obecnie używana w matematyce albo ma inne znaczenie. Dzieło terminologiczne P. Vileišis įvardijo matematikos sąvoką veiksmas „pagrindinė matematikos „operacja Vlš 14”: Iszteisinimu niekurio veikalo vadina kitą veikalą, kuriůmi pasigauna dēl atradimo, ar labas důtas per pirmutinį veikalą yra kitoks Vlš 14. Nawiasem mówiąc, autor pierwszego litewskiego zbioru zadań matematycznych J. Spudulis określił tę koncepcję terminem weikmē. Należy powiedzieć, że obecnie nie używa się wszystkich nazw podstawowych działań arytmetycznych podanych w podręczniku P. Vileišisa: sumetimas „dodawanie“ Vlš 4, atitraukimas „odejmowanie“ Vlš 4, padauginimas „mnożenie“ Vlš 4, dalijimas „dzielenie“ Vlš 4. We wspomnianym zbiorze zadań J. Spudulisa nazwy działań określono odpowiednio terminami sudējimas, atēmimas, dauginimas, dalijimas. Według matematyka Zigmasa Žemaitisa „w innych językach nazwa samego działania matematycznego zwykle nie jest oddzielana od nazwy procesu jego konkretnego wykonywania, podczas gdy logicznie należałoby je rozróżniać. Dlatego później zaakceptowano nazywanie działań terminami sudėtis, atimtis, daugyba, dalyba, natomiast używane terminy dauginimas, dalijimas pozostawiono do oznaczania wykonywania działań (np. trupmeninių skaičių dauginimas)“ (Žemaitis 1966: 196). Należy wspomnieć, że do użycia nie weszły również litewskie terminy oznaczające liczby, na których wykonuje się działania arytmetyczne: liekana „różnica“ Vlš 16, padalys „dzielna“ Vlš 35, dalytojas „dzielnik“ Vlš 35, padalē „iloraz“ Vlš 35, padaugintinis „iloczyn“ Vlš 22, padaugintojas „mnożnik“ Vlš 22, vaisius „iloczyn“ Vlš 223. Wspomnieć należy termin labas Vlš 5, który nie przyjął się w znaczeniu wyniku działania arytmetycznego: Labas deszimties deszimcziu tapē pavadintas szimtu Vlš 5. Zgodnie z tym, co powiedziano, można dodawać sieksnie do sieksni, funty do funtów itd., aby otrzymać oznaczony labas; nie można jednak dodawać rubli do łokci, stołów do domów itd., jeśli nie będziemy szukać jedynie labas bezrodzajowego Vlš 10–11. W tym znaczeniu termin labas nie jest odnotowany ani w LKŽe, ani we współczesnych pracach matematycznych. 3 Nie zachowały się również dwuwyrazowe terminy didesnis skaitlius „odjemnik”, mažesnis skaitlius „odjemna”, sumetamasis skaitlius „składnik” Vlš 11. 158 D. Šilobritaitė | Podręcznik arytmetyki Petra Vileišisa Keturi svarbiausiejie | veikalai aritmētikos terminai W terminologii matematycznej nie jest również używany termin iszteisinimas Vlš 14, oznaczający w analizowanym źródle sprawdzenie wykonania podstawowych działań arytmetycznych (dodawania, odejmowania, mnożenia i dzielenia). Inne niezachowane terminy arytmetyczne, np.: dirbējas4: Skaitlius rakůtiniu vaisiaus dvieju dirbēju yra lygus sumai rokůtiniu tu dirbēju, arba tai sumai be vienos vienybēs Vlš 32, galybē „potęga”: Galybē nekurio daugumo vadinasi vaisius keliato dirbēju lygiu tam daugumui Vlš 32, kertůtis „kwadrat” (druga potęga liczby): Galybē 2. žingio vadinasi kertůcziu <...>. Vlš 32, sąnarys „składnik”: Skaitlius didesnis ir skaitlius mažesnis yra vadinami dviem sąnareis liekanos Vlš 16, vienybē „jednostka”: Yra du skyrei vienybiu: vienybē veislinē, kaip tai: vienas žmogus, ir vienybē matēmatikinē, kaip tai vienas sieksnis Vlš 3. 1.1.2. TERMINY POCHODZENIA NIE-LITEWSKIEGO W podręczniku znaleziono niewiele terminów pochodzenia nie-litewskiego (13 terminów, tj. 21% wszystkich znalezionych terminów jednowyrazowych). Część z nich nie jest obecnie używana w terminologii matematycznej. Są to zapożyczenia z języków słowiańskich5: ližma „liczba” Vlš 6, mēris „miara” Vlš 3 i rokunda „obliczanie” Vlš 4. Terminy międzynarodowe aritmētika Vlš 4, klasa Vlš 6, kubas Vlš 32, lynija Vlš 12, matēmatika Vlš 3, minus Vlš 16, numeracija Vlš 4, plius Vlš 11, suma Vlš 10 i teorēma Vlš 28 są nadal używane (różni się tylko pisownia niektórych terminów). 1.1.3. TERMINY HYBRYDOWE W omawianym źródle znaleziono dwa terminy hybrydowe (do nie-litewskiego rdzenia terminologicznego dodano litewski przyrostek): mēravimas Vlš 3, rokůtinē6 Vlš 7. Stanowią one 3,2% wszystkich znalezionych terminów jednowyrazowych. Według P. Rumšasa termin rokůtinē jest najstarszym terminem oznaczającym pojęcie „cyfry”. Termin ten występuje w elementarzu J. Veisa oraz w słownikach P. Ruigysa, K. Milkausa i F. G. H. Nesselmanna (szerzej zob. Rumšas 1978: 54). Dopiero w podręcznikach arytmetyki wydanych w latach 1915–1916 znaleziono termin skaitmuo, który uznano za lepszy od innych terminów oznaczających to pojęcie (Rumšas 1979: 54). 4 Pracujący P. Vileišis nazywa mnożną „dauginį”, a mnożnik „daugiklį”. 5 Przy ustalaniu pochodzenia terminów opierano się na słownikach LKŽe i E. Fraenkela. 6 W podręczniku użyto również wariantu tego terminu rakůtinė Vlš 32. 159Terminologija | 2011 | 18 1.2. Vienažodžių terminų daryba Jednowyrazowe terminy matematyczne używane w podręczniku P. Vileišisa dzielą się na pierwotne i wtórne. 1.2.1. SŁOWA PIERWOTNE Znaleziono tylko dwa jednowyrazowe terminy matematyczne, którymi są słowa pierwotne (stanowią one zaledwie 4,1% znalezionych terminów jednowyrazowych)7: labas Vlš 5 i spůgas Vlš 22. Terminem spůgas P. Vileišis nazywał znak mnożenia: Mnożenie dwóch liczb oznaczamy, zapisując mnożnik po prawej stronie mnożnej i oddzielając je poziomym krzyżem (X) albo spůgasem (.) Vlš 22. 1.2.2. SŁOWA POCHODNE Większość znalezionych terminów matematycznych stanowią derywaty8 (95,9% znalezionych terminów jednowyrazowych). Dzielą się one na derywaty sufiksalne, derywaty fleksyjne i złożenia. 1.2.2.1. Derywaty sufiksalne. W podręczniku P. Vileišisa najwięcej jest abstraktów odczasownikowych mających przyrostki -imas (-ymas): apskriedimas Vlš 10, atitraukimas Vlš 4, dalijimas Vlš 4, derējimas Vlš 7, iszteisinimas Vlš 14, lavinimas Vlš 10, mēravimas Vlš 3, padauginimas Vlš 4, palyginimas Vlš 3, parodymas Vlš 14, pasigavimas Vlš 46, pažymējimas Vlš 3, skaitliavimas Vlš 4, sudējimas9 Vlš 3, sumetimas Vlš 4. Znacznie mniej derywatów sufiksalnych stanowią terminy utworzone za pomocą innych przyrostków: -umas: daugumas Vlš 3, didumas Vlš 3, ilgumas Vlš 15, svarbumas Vlš 7 (terminy te wywiedziono od rzeczowników i są nazwami cech); -ybė: galybē Vlš 32, įpatybē Vlš 18, lygybē Vlš 11, teisybē Vlš 14, vienybē Vlš 3; -uotis: kertůtis Vlš 32; -tis: priegimtis Vlš 4; -tojas: dalytojas Vlš 35, padaugintojas Vlš 22. Należy zwrócić uwagę, że P. Vileišis używa derywatów z przyrostkiem -tojas nie do oznaczania osób, lecz liczb, na których wykonuje się działania matematyczne. Z innymi przyrostkami znaleziono tylko po jednym przykładzie: -alas: veikalas Vlš 14; -ana: liekana Vlš 16; -ėjas: dirbējas Vlš 22; -yklė: rodyklē Vlš 32; -lė: veislē Vlš 3; -tinė: rokůtinē Vlš 7; -tinis: padaugintinis Vlš 22. 7 Do tej liczby nie wlicza się terminów pochodzenia nielitewskiego. 8 Przy ustalaniu sposobów i środków tworzenia terminów opierano się na pracach S. Ambraza (1993; 2000), St. Keinia (1999; 2005), P. Skardžiusa (1943) i V. Urbutisa (2009). 9 Sudėjimu P. Vileišis įvardija sudėtį ir daugybą: dēl skaitliu sudējimo yra vartojamu du budu: sumetimas ir padauginimas Vlš 4. 160 D. Šilobritaitė | Petro Vileišio aritmetikos vadovėlio Keturi svarbiausiejie | veikalai aritmētikos terminai Atskirai minėtinas priesagos -lius vedinys skaitlius „skaičius“ Vlš 3, kuris įsigalėjo apie XIX a. vidurį, nors jau randamas XVI a. lietuvių raštuose (Mažvydo katekizme, Volfenbiutelio postilėje, Vilento evangelijose, Bretkūno biblijoje ir postilėje) (Rumšas 1978: 52–54). Svarbu pasakyti, kad XIX a. pradžios elementoriuose aptinkamas dabartinis terminas skaičius, tačiau jo vėliau buvo atsisakyta. P. Skardžius Lietuvių kalbos žodžių daryboje rašo, kad skaitlius būdingas žemaičiams ir Rytų Prūsijos lietuviams, o aukštaičiai paprastai vartojo terminą skaičius (Skardžius 1943: 170). Nuo 1906 m. išleistuose matematikos vadovėliuose terminą skaitlius keičia skaičius, tačiau to meto periodinėje spaudoje pasitaiko, nors retai, ir terminas skaitmuo. 1.2.2.2. Galūnių vediniai. P. Vileišio vadovėlyje rasta ir galūnių vedinių: -is (-ys): dalis Vlš 10, padalys Vlš 35, rēžis Vlš 7, sąnarys Vlš 11, žingis Vlš 32; -ė: gymē Vlš 4, padalē Vlš 35, žymē Vlš 11; -(i)us: skyrius Vlš 3, vaisius Vlš 22. Wszystkie te derywaty końcówkowe zostały utworzone od czasowników. 1.2.2.3. Złożenia. W podręczniku znaleziono tylko jedno złożenie stalveikslis Vlš 50: Virszumi padētas stalveikslis užtur savēpi vaisius vienos rokůtinēs Vlš, oznaczające „tabelę” (por. stalveikslis 50. Šis terminas nefiksuojamas LKŽe, galima tik spėti, kad jis galėtų padauginimo „tablica mnożenia” Vlš 50 (zob. ilustrację)). Rys. stalveikslis padauginimo 161Terminologia | 2011 | 18 2. TERMINY ZŁOŻONE Znalezione w podręczniku P. Vileišisa terminy złożone dzielą się na dwuwyrazowe i trójwyrazowe. Stanowią one 57,8 % wszystkich znalezionych terminów. 2.1. Terminy dwuwyrazowe W niniejszym artykule terminy dwuwyrazowe pod względem wyrażenia dzielą się na połączenia przydawki uzgadniającej i nieuzgadniającej. Większość stanowią terminy, których oba człony są pochodzenia litewskiego. Znaleziono tylko kilka terminów dwuwyrazowych, których jeden z członów jest pochodzenia nielitewskiego: apturējimas sumos Vlš 11, czelas skaitlius Vlš 11, gulsczias kryžius Vlš 22, rokůtinė svarbi Vlš 7, skaitlius czelas Vlš 5, status kryžius Vlš 11, vardas klasos Vlš, vienybē matēmatikinē Vlš 3. W podręczniku stosowane połączenia przydawki uzgadniającej są dwojakiego rodzaju. Jedną grupę stanowią terminy, w których przydawka uzgadniająca występuje przed głównym określanym członem terminu, drugą – terminy, w których przydawka występuje po określanym głównym członie terminu. Przydawki uzgadniające tych terminów, występujące przed określanym wyrazem, są w podręczniku wyrażane przymiotnikami (bevardē padalē Vlš 36, dalinis padalys Vlš 40, didesnis skaitlius Vlš 16, mažesnis skaitlius Vlš 16, pirmutinis skaitlius Vlš 5, prasta vienybē Vlš 26, visůmetinis svarbumas Vlš 7) oraz imiesłowami strony czynnej lub biernej (apreikszta teisybē Vlš 14, atsakanti rokůtinē Vlš 8, atsimainantis svarbumas Vlš 7, neatsimainantis svarbumas Vlš 7, neatsimainąs daugumas Vlš 3, nutartas daugumas Vlš 3). Należy powiedzieć, że w podręczniku P. Vileišisa występują również formy przymiotnikowe z rodzajnikiem określonym (przymiotników i imiesłowów): augszcziausiasis rēžis Vlš 8, jieszkomasis labas Vlš 12, jieszkomasis skaitlius Vlš 16, jieszkomasis vaisius Vlš 24, norimasis labas Vlš 4, padůtasis skaitlius Vlš 4, sumestieji skaitlei Vlš 20, sumetamasis skaitlius Vlš 11. Dość liczną grupę stanowią terminy dwuwyrazowe, w których przydawka uzgodniona występuje po określanym członie. W tych dwuwyrazowych terminach przydawki są również wyrażane przymiotnikami (dalijimas paprastinis Vlš 41, labas bevardis Vlš 11, padalē teisinga Vlš 41, skaitlius bevardis Vlš 4, skaitlius dalinis Vlš 3, vaisius dalinis Vlš 27, vaisius visůtinas Vlš 27, vienybē veislinē Vlš 3) oraz imiesłowami strony biernej (labas pažymētas Vlš 10, skaitliavimas kalbētas Vlš 5, skaitliavimas raszytas Vlš 6, skaitlius maiszytas Vlš 3, skaitlius pažymētas Vlš 4). Prawie wszystkie przydawki nieuzgodnione są wyrażane dopełniaczem liczby pojedynczej lub mnogiej. Większość takich terminów jest obecnie używana w nietypowym szyku wyrazów: augimas skaitliu Vlš 4, iszguldymas rēžio Vlš 7, isztarimas 162 D. Šilobritaitė | Petro Vileišio aritmetikos vadovėlio Keturi svarbiausiejie | veikalai aritmētikos terminai skaitliaus Vlš 9, nusklempimas didumo Vlš 3, palyginimas daugumu Vlš 3, pasigavimas atitraukimo Vlš 46, pasigavimas dalijmo Vlš 47, pasigavimas padauginimo Vlš 46, pasigavimas sumetimo Vlš 46, primetimas vienybēs Vlš 4, sąnarei padalēs Vlš 35, skyrei vienybiu Vlš 3, stalveikslis padauginimo Vlš 50, susidējimas vienybiu Vlš 4, veislē padalēs Vlš 35, žymē atitraukimo Vlš 16, žymē dalijimo Vlš 35, žymē lygybēs Vlš 11, žymē padauginimo Vlš 22, žymē sumetimo Vlš 11, žingis galybēs Vlš 32. Warto wspomnieć o dwuwyrazowym terminie z nieuzgodnioną przydawką i przyimkiem be – rokůtinē be svarbumo „zero“ Vlš 7. W podręczniku znaleziono również dwuwyrazowe terminy z nieuzgodnioną przydawką o typowej konstrukcji, w których przydawka występuje przed określanym wyrazem: skaitliu iszskirimas Vlš 4, skaitliu kilimas Vlš 4, skaitliu sumetimas Vlš 4, skaitliaus skyrei Vlš 3. 2.2. Terminy trzywyrazowe Wszystkie człony trzywyrazowych terminów arytmetycznych są pochodzenia litewskiego i niemal wszystkie utworzono z terminem vienybē (nazywają klasy jednostek). Główny człon tych terminów ma nieuzgodnione określenie wraz z uzgodnionym określeniem, które występują po członie głównym: vienybē antros eilēs Vlš 5, vienybē asztuntos eilēs Vlš 6, vienybē deszimtos eilēs Vlš 6, vienybē devintos eilēs Vlš 6, vienybē dvyliktos eilēs Vlš 6, vienybē ketvirtos eilēs Vlš 6, vienybē penktos eilēs Vlš 6, vienybē pirmutinēs eilēs Vlš 5, vienybē septintos eilēs Vlš 6, vienybē szesztos eilēs Vlš 6, vienybē trecziosios eilēs Vlš 5, vienybē vieniůliktos eilēs Vlš 6. Pozostałe trzywyrazowe terminy omawianego typu to prigimtis jieszkomojo labo Vlš 4, vaisius keliato dirbēju Vlš 28. Terminy antras sąnarys lygybēs Vlš 11 i pirmutinis sąnarys lygybēs Vlš 11 wyrażone są inaczej – za pomocą uzgodnionego i nieuzgodnionego określenia. Ponadto należy zwrócić uwagę, że szyk wyrazów w tych dwóch terminach jest nietypowy. W podręczniku znaleziono trzywyrazowy termin, którego wyraz określany ma dwa uzgodnione określenia: du růžai lygatstogei Vlš 11. 3. SYNONIMICZNE UJĘCIE TERMINÓW Przypadków wyrażania synonimicznego w podręczniku P. Vileišisa jest niewiele. rašomi skliausteliuose, jungiami kableliu arba jungtuku arba. Synonimy Znaleziono dwuczłonowe szeregi synonimów (minus (mažiaus) Vlš 16, neatsimainantis arba visůmetinis svarbumas Vlš 7, prastos vienybēs arba vienybēs pirmutinēs eilēs Vlš 5, priegimtis, arba veislē Vlš 36, skaitliavimas (numeracija) Vlš 4, status kryžius, plius Vlš 11) oraz trójczłonowy szereg synonimów (rokůtinē be svarbumo, arba nulius (zero) Vlš 7).