„Keleivio“ straipsnių apie sveikatą terminai

9 2 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde a e mininai Kelei io a igos sob e saúde à e mininai PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Ins i u o de Li uânia esMInIAI pala asžIAI: medicina, saúde, medicina e mas ĮVADINS PASTABOS XIX. a p imei a me ade a si uação dos li uãos na Majojoje Li uânia, em compa ação com a Didžiąja Lie u a, oi melho . Li uânia ala aqui kles ėjo cuidadosin asi sua g yninum, no mas obulinimu e k . Majojoje Li uânia im a pe mi i e p immuosius lie u iškus laik aščius (Zinke ičius 1990: 225), nos quais pode encon a de á ias á eas de ciência e minijos zauomazgų. Uma das publicações en e 18491880 Ka aliaučiuje ėjęs semanal jo nal Keleiwis ißiauciaus B oliams Lie uwininkams inês pa neßąs ( oliau Kelei is), cujo edi o e edi o e a F yd ichas Ku šai is (18061884). No jo nalesc i inho sem es i adienio homokslos, polí icas e ou os conhecimen os impo an es pa a a sociedade de P ússia, Alemanha e ou os países, esclob a a popula a iná ios a igos de á ios ciência as onomia, bo ânica, ísica1, geog a ia, his ó ia, medicina, me eo ologia, écnica, e e iná ia, zoologia e k . domínios. Desde 1853 a é 1879 anos Kelei yje oi imp esso dezeno e a igos de a igos de medicina2. Pombėž ina, que os a igos esc e e não médicos, exce o um a igo sob e ichinas (Saugoki ẽs nů T ichynû!), cujo inal esc e eu K eispsysikus D . Pinkus. A maio ia, onze, a igos em á ios emas publica am F . Ku šai is3. e ei o do abaco à saúde humana ele esc e eu sob e o a igo A Wale Tabako uky i?, sob e poilsio eikš1 Kelei io popula i iniais a igos de ísica e miniją é pesquisinėjusi Angelė Kaulakienė (ž . Kaulakienė 1991). 2 Ma é iagas on es pa a o a igo cole a da publicação Lie u os bibliog a ija. Se ija C. Lie u iškų pe iodinių leidinių publikacijos 18321890. Vilnius, 2004, 471492. 3 De a o, a maio ia dos a igos au o não é indicado no jo nalizado, só um pa de a igos assinados slapy aide K. Toliau ap esen ados a igos a ibuem-se F . Ku šaičiui, com base em segundo isnašoje minim publiniu. 93Te minologija | 2011 | 18 mę s eika ai publicado a igo A mink, idan Dieną ßwen ą ßwęs umbei!. Qua o a igos são sob e doenças in eccines e sua p o ilak iká: Pamokinimai p ieß Kole ôs Ligą, Pamokinimas p ieß Kole ôs Ligą, T ichynû Liga, Apie Ma ą. F . Ku šai is ambém é esc i o sob e a c emação de empos de i mãs de medicina e ou as ou as com ques ões elacionadas da bą, medicininės pagalbos su eikimą sužeis iems P ūsijos ka iams, pa- com medicina. Be F . Ku šaičio, jo nalização sob e mãos e pés dedos, s emplės cânce ope ação, ma o começamen o Rusijoje esc e eu emp egado da imp ensa Adomas Eina as4 (18421906). Sesšių a igos au o es não indicados, e dade, alguns deles assinados slapy aid..n., -w-, um simboliu †. Sob e aguonų nuo i o kenksmingumą a c ianças esc e e-se no a igo Mo ynoms an Pamokinimo bey Pag audenimo, sob e ais ažoles imp esso um con ínuo a igo Namû Ap ẽka, sob e os sin omas e a amen o esc e e-se no a igo Pe wienôs Muslẽês Įgẽlimą, e sob e E. Jenne io in as us skiepus con a as sa upas no a igo Raupliû ou K opjû baisingaijei Ligai; sob e a p ą, chole ą e sua disseminação em Klaipėda, Tilžėje, Ka aliaučiuje e em ou as cidades esc e e-se em a igos Ma o Ligos e Kole ôs Liga. Além dos assun os mencionados, com a saúde e o a amen o elacionados pala as e combinações de pala as podem se encon adas em Kelei io sky elia Visokia zinia, Vis umpa zinia, nos quais mui as ezes é o necida e médica in o mação, po exemplo, b e emen e epo ada sob e ce os assun os em Kelo esi, doenças (daz mais in eccões sa upes, chole os, shil ines, ymos, ka s liges e e c.) e ou as com medicina, po exemplo: Pikole a Liga Kole a e Ka acuj K alije appea ed in 11 and ce 106, Duayßi s aiga pasmausi52, Kel . (N. 38), p. 148; Kaw i i wism i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i (N . 37), p. 147; Sicion Ka aliauciuje Dien iß Dienos plu alsinas Skai lus Ligoniû, ypacey Ka ß lige, Slapd ugiu bey Dusulu se ganciûjû <...> Kel 1870, me cą 15 (N . 11), p. 44; Sicion Ka aliauciuje es á, como con a-se, ßen e lá jodoses Rauplēs apa eiusios Kel 1862, jun. 24 (N . 25), p. 104. 4 A igos assinė slapy aidėmis a-e-, e-. 5 A ipsnyje usado al ab e ia u a do nome do jo nal, al como ele é no dicioná io da língua Li uânia. 9 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde e mininai Assim, o obje o des e a igo cons i ui po 250 médicos e minų6 (incluindo a ius), elei os dos mencionados Kelei io a igos e cu os mainuços sob e saúde. O a igo p e ende discu i dessas e mos o igem e semân ica, sinonimia e a ijamen o assun os, compa a eles com ago a consumidos e mos médicos, passa s y i algumas dos e mos a ados não sob e i imen o na a ual linguagem da ciência médica. 1. TERMINOS MEDICIN KILM 1.1.Te mais de o igem Li u iška Em elação Kilmė, maio a pa e dos e mos médicos cons i uem pala as de o igem Li u iška e pala as junginiai (185 e minai), например: Akys7 Kel 1865 05 16 (N . 20) 78, Galwôs Skaudējims Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, Kel 1876 02 15 (N . 7) 25, Gēlimą acc.sg. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, Gydimas Kel 1855 01 17 (N . 3) 11 Gydymas Kel 1876 02 15 (N . 7) 26, Ka ß is Kel 1874 08 18 / (N . 33) 131, K ē imo gen.sg. Kel 1874 06 9 (N . 23) 90, Ku nas Kel 1853 04 20 N . 18 Kel 17 (N . 15) Kel 16 (N . 20) 78, Kel 1866 08 21 (N . 63) 135, Kel 1875 30 (N . 16 6, 1876) 146, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1876, 1877, 1876, 1877, 1877, 1877, 1877, 1878, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 1879, 187 30, Supu imas Kel 1874 08 18 (N . 33) 6 Reikia dize , que e mino concei o nes e a igo usado a um sen ido amplo, pois só pa e dos a ados e mos medicinais pode se conside ados e mos cla os, cujos e miniškumas dú idas não le an am, exemplo.: olis, coulys, liga, ligonis. No en an o, conside á el pa e dos e mos discu idos p o a elmen e podem se apenas pala as ou combinações de pala as, que en ão e am usadas liaudies e al ez se em a adas como denominações, po exemplo: encendimen o, idu ias spoedimas, po an o, suas ainda não podem se conside adas e mos ik aisiais. 7 No a igo médicos e mos são ap esen ados esc i os o iginalo e ais o mas aleg nių, em que eles encon encon pa a o i on e. 5Te minologia | 2011 | 18 131, Saßais ou K amais (1 k amas 1. šašas, spuogas LKŽe) ins .pl. 1879 02 4 (N . 5) Kel 19, Siu pulius acc.pl. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, U kim Kelimas 1874 06 9 (N . 23) 90, Usidegimą acc.sg. Kel 1874 08 18 (N . 33) 131, Wēmimas Kel 1864 07 5 (N . 27) 106. 1.2. Debiniai 1.2.1. OKOLINIAI IŠ SLAV KALB En ep skolinių (35 e mos (incluindo a ias), dos quais 17 monojodžių e minų, e 24 skoliniai ai compos os e minų pag indiniais ou secundá ios dėmenimis) p incipalmen e são sla izmų (17 e minų), p z. : Ap ieka Kel 1868 10 20 (N . 42) 168 ais inė de lenkų ap eka Ska 32, Bediû iedů se Kel 1874 06 2 (N . 22) 87 (ž . 2 xbezdas (l. bezd, bez) 2. šei amedis LKŽe), Liekieken Kel sia 20 04 (N . 16) Kel sia 1855 17 (N . 3) Kel sia 02 07 5 (N . 1864) 106, Kel sia 1866 21 08 (N . 134) 135, Kel sia 1874 06 9 (N . 23) 90, Kel sia 1874 16 (N . 361) 06 96 b ljeka o lenkų leka z F W I 366, plg. leko ius gydy ojas, Kel sia 06 06 02 05 05 05 05 02 02 02 02 Ska sk, Lieken 120 120 18 05 05 08 17 (N . 1876) 11 11 11 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 18 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 Kel 1874 08 18 (N . 33) 131 žaizda de bal a usių рна или lenkų ana Ska 191, Sme is Kel 1866 02 13 (N . 7) 27, Kel 1879 02 25 (N . 8) 30 mu is de bal a usių sme ь F W II 844, plg. sme is mu is de bal a usių смерть Ska 202. 1.2.2. ALOCINIAI IŠ GERMANIEČI LANGUABOS Ge manizmų as a 7 e minai, p z. : Bandwu mas Kel 1874 06 16 (N . 24) 96 de okiečių Bandwu m kaspinuo is, soli e is DVLKŽ I 129, Blywo e io (wokißkay: Bleiwasse ) gen.sg. Kel 1874 08 18 (N . 33) 131, plg. okiečių Blei š inas DVLKŽ I 188 e Wasse anduo DVLKŽ II 524, Loca i û gen.pl. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, plg. lioco i as Laza e de l se e 9 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde e mininai Laza e Alm 80, Meßkôs Cuko ius Kel 1874 06 9 (N . 23) 90 (ž . 2 xcuko ius. xcuka as ( ok. cuk us LKŽe), audoni Plakai Kel 1879 05 4 (N . 19) 5 (ž . plakas pu o d y ų p ėmė dėmė W I 601, plg plakakas d Alm 101), jūsis jūda da sis ica (Lk. 1874 06 9 (N . 23) 90), Tiję iß Leped Kel . a ba a Alm 141). Mui os sla ismos e ge manismos ago a não são usados, exce o os elhocios colinius aliejus (cys y asis Linsēmeniû Alējus Kel 1874 08 18 (N . 33) 131), mė a ( ícios Mē os Kel 1874 09 06 (N . 23) 89), muilas (alia Muilas Kel 1874 08 18 (N . 33) 131) e abakas (Tabako Sywû Kel 1874 08 18) (N . 33) 131). 1.2.3. COLINIAI IŠ GREIK E LATYN LANGB Ras a po alguns dos g eikos (4 e minai), p z. : Akiû Klyniks Kel 1877 04 63 17 (N . 16) (Klyniks om g . χλυχή om χλίυη guolis, lo a Фасмер 1967: 251), plg. klynikė klinika Alm 68, Kole a Kel 1866 21 (N . 34) 1873 08 135, Kel 1866 09 11 (N . 37) 14 08 77, Kel 1871 08 8 (N . 4 1302), Kel 1871 09 5 (N . 4 146) Kel Kel 14 (N . 8 8 F a χόχλος ulchyisnai Fasme 1973: 254, T i nom. pl. Kel 07 5 (N . 27) 106, Kel 1866 02 13 (N . 7) 27 do g . ichinos cabelo pa idalo TŽ 2005 756, T ikynû Liga Kel 1877 04 17 (N . 63, 16) e la ynų (4 e minai), 1864 например. : Dak a s Kel 1866 02 13 (N . 7) Kel 1866 08 21 (N . 34) 135, Kel 1870 08 16 (N . 34) 130, Kel 1874 9 (N . 23) Kel 90, 1874 16 (N . 24) 96, Kel 1874 08 18 (N . 33) 1870 de lo . doc o mes e TŽ 2005 14 1313, Lo iaus A es a de Sweika ą Kel 16 08 08 (N . 34) 130 06 lo . a es paliu as Ne a us 75, 2005wû gen.pl. Kel 1876 02 15 (N . 7) 26 de lo . ne us gysla, aumuo, ne as Фасмер 1971: 64, Opijumo gen.sg. Kel 1876 02 15 (N . 7) 26 de lo . Opium de g . πιου de πός augalo sul ys Фасмер 1971: 144, plg. opijums opiumas de opijumm opiumas Alm 93, línguas kilusių skolinių, cujas g ande pa e ebe a ojami a é šiol na a ual ciência da linguagem médica, e dade, algumas das quais a esc i a é quan o mudada. Dado Majojoje Li uânia línguas li uãs mais inha in luência okiečių kalba, po isso e em in es igamus Kelei io a igos g aikizmai e la ynizmai p o a elmen e se á pa ekę do okiškų aš ų. 8 Makso Fasme io ac edi a, a pala a laкрица saldymedžio šaknis em língua usas ėjęs pe okiečių kalbą Lak i ze de la ynų liqui i a de g eikų Υλχκύρριζα saldžioji šaknis (Фасмер 1967: 453). Slapy aide wpasi ašęs au o au o pa a seu a igo Namû Ap ẽka pala a lak icas, plg. lak ica 1. saldymedgio šaknys LKŽe, ambém mais p o a elmen e se á paėmęs de okiškų on es. 97Te minologia | 2011 | 18 1.2.4. SKOLINIAI IŠ LATVI KALBOS Ap ik as ienas iš la ių kalbos kilęs e minas: MagunûGalwû Kel 1876 15 (N . 7) 05 26, Magunû S ēbukû Kel 1876 05 15 (N . 7) 26, s . mag ž ūna. maguona (plg. la. magone) aguona LKŽe. 1.2.5. COLINIAI SU SKIRTINGOS KILMS DMENIMIS Sky ium menciona pa de emp és imos com di e en e o igem (lo ininišku e sla išku, okišku e la ynišku) dėmenimis, p z. : Dak a =Ap ēkês gen.sg. Kel 1866 08 21 (N . 34) 135, Salmiak=Spy us ( e důnn en Salmiakspi i us) Kel 1874 08 18 (N . 33) 131. Híb idos 1.3. Ras a um pouco híb idos (11 e minos, 5 híb idos ai compos os e minos p incipais dėmenimis), exemplo. : Ap ēkininko gen.sg. 1874 Kel 06 2 (N . 22) 86, Ciepyjimas Kel 1867 04 2 (N . 14) 56, Namû Ap ekēle Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, Ru elę acc.sg. oks příe aisas Kel 1880 02 10 (N . 23: 6) P a esse is D . Schönbo ns p ag ee lhe iesog Pilwą Skylę e ago a o na-lhe Walgei p o wieną Ru elę9 iesog Skilw pilami, Sme el nys e nom.sg. mi ingumas Kel 1870 03 15 (N . 11) 44. 1.4. Te mos compos os com di e en es o igens es imenimis Como is o a pa i de alguns an e io es dados de exemplos, nos a igos in es igados es ão compos os de e mos, os quais compõem dėmenos o igem ne ienoda. Apon ados 37 e mos com di e en e o igem dėmenimis: lie u išku e skolin u, p z. 1853 : Gydymo Remeslo medicina? Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, jůdasis Sme is Kel 1879 01 28 (N . 4) 15, Kel 1879 02 4 (N . 5) 18, Kuno Lieko ius Kel 04 20 (N . 62, 16) Lieko iaus A es a sob e Sweika ą Kel 1870 08 16 (N . 34) 130, audoni Plakai например 1879 05 4 (N . 5) 19, ou lie u išku i iniu, : Raupliû Cēpijimas Kel 1864 06 28 (N . 26) 104, Raupliû ciepijimo Kel 1872 04 30 (N . 18) 69. 2. MEDICINOS TERMIN SEMANTICA Kelei io a igos sob e saúde a e mininai į a dija á ios concei os médicos. Jų é possí el a ibui á ios seman inos g upos. P ima iamen e isso são pa es do co po humano, ó gãos e seus p oduzidos luidos de nomeias, exemplo: Akys Kel 1865 05 16 (N . 20) 78, Bu noj loc.sg. Kel 1874 06 9 (N . 23) 89, 9 Nes e e em ou os ilius acá ios sakiniuose e mininai esc e em e in omas le as des a au o es do a igo. 8 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde a e mininai Gyſlas acc.pl. Kel 1855 01 17 (N . 3) 10, Gomu io gen.sg. Kel 1865 05 16 (N . 20) 78, Kaklas Kel 1874 06 9 (N . 23) Kel 90, 1879 02 4 (N . 5) 19, Kaulai Kel 1879 02 4 (N . 5) 19, Kojos nom.pl. Kel 1864 06 28 (N . 26) 104, Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, K aujas Kel 1853 04 20 (N . 62, 16) Kel 1855 01 17 (N . 3) 10, Kel 1874 08 18 (N . 33) 131, K u inês gen.sg. 1865 05 16 (N . 20) Kel 78, Lieuwjo gen.sg. 1865 05 16 (N . 20) Kel 78, Ne wû gen.pl. Kel 1876 02 15 (N . 7) 26, Paascû gen.pl. Kel 1879 02 4 (N . 5) 19, Pilwą acc.sg. Kel 1866 08 21 (N . 34) 135, Kel 1880 02 10 (N . 23, 6) Pi ß us acc.pl. Kel 1879 10 14 (N . 41) 168, P akai ą acc.sg. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, Kel 1874 06 9 (N . 23) 90, Rankôs gen.sg. Kel 1879 10 14 (N . 41) 168, S emplēje loc.sg. 1880 02 10 (N . 6) Kel 23, Si d acc.sg. 1855 01 17 (N . 3) Kel 10, Widu iei Kel 1871 09 5 (N . 46) 145. Mui as dessas pala as são de an iga o igem na a ual a osenoje nusis o ėję nomkla ū inhas da ana omia humana. Apenas alguns discu idos seman íneas g upo pala as ou seus signi ica i os na a ual e minologia médica nep igijo. An ai em ez de adqui ido o e mo oda A. Eina as num a igo sob e ma ą a ojo a imą a ual e mo pa a a ian e da Kel 1879 02 4 (N . 5) 19. No en an o maumenis, slėpsnas e paslėpsnes ele į a dijo nou as Li u iškais pala as Miesa Kel 1879 02 4 (N . 5) 19, ž . mė sa 2. aumenys LKŽe e Tuß imůse loc.pl. 1879 02 4 (N . 5) Kel 19, consul. uš imai 1. slėpsnos, paslėpsnės LKŽe. A igosnyje Mo ynoms an Pamokinimo bey Pag audenimo em ez de e mo ce eb ys pa a o as a ian e Smaginiû gen.pl. Kel 1876 02 15 (N . 7) 26. Es apasnyje sob e chole ą F . Ku šai is s andį chama a skil iu Skilwij loc.sg. Kel 1866 08 21 (N . 34) 135, eja skil ys 3. sk andis, pel elis LKŽe. Dak a Pinkus, esc e endo sob e ichinas, sk uos us chamou o e mo Weidai Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, éia 2. sk uos as LKŽe, a sąna ius memb os ( e minas Skaudējims Na iû Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, c . 1 memb o 1. sąna ys LKŽe, po ém no mesmo mesmo a igo des e au o us la e ąja signi icado encon a emos e a ual e mą sąna iai Sana ius acc.pl. Kel 1864 07 5 (N . 27) 106. Desde F . Ku šaičio a igo A mink, idan Dieną wen ą węs umbei! con ex o ne isai aiški e mino sy ai eikšmė: kunui pe Miegą Dalykas suwa o osiôs Sylôs wēl a g yß a, o i Sywai sawo ik ases Gyslu es wēl p adeda ekē i Kel 62. 05 1853 20 (N . 16) LKŽ dando duas des a pala a signi icados medicinines sk andžio sul ys e skys is de gendančio la ono bu nos, po ém como is o de ci ado sen ença, nenhuma delas não cabe. Nes e caso pode apenas le an a hipó ese, que o e mo sy ai aqui pode ia se in oduzido ou os o ganos p oduzidos líqučiai, po exemplo, sangue, lin a ou k . 9Te minologia | 2011 | 18 Assim de o que oi di o, ê-se que a maio pa e da ana omia humana nomenkla ú icos denominações pe maneceu impaki é a é es es dias (kei ėsi só de algumas pala as esc i a) e es abeleceu-se na a ual e minologia cien í ica médica. Nemažą Kelei io a igos sob e s eika ą pa e da e minologia cons i ui e mos da clínica, . i. doenças e seus a ibu os in oduzi an es pala as e pala as conjun os, p z. : D ugiu ins .sg. Kel 1878 08 20 (N . 34) 149, Dusulu ins .sg. Kel 1870 03 15 (N . 11) 44, Galwôs Swaig Kel 07 5 (N . 27) 106, Kosulys Kel 02 11 (N . 6) 24, 1862 Kel 1871 03 14 (N . 21) Kel 43, 1874 06 9 (N . 23) 90, Pasi odymai ou Paymjei ôs Lig Kelôs 1879 02 25 (N . 8) 30, Plau is […]s[…] nom. Kel 1862 02 11 (N . 6) 24, Pu meniû gen.pl. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, Sana iû Gēlimą Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, sma kaus Nēiejimo Kel 1874 08 18 (N . 33) 131, Suka ą10 acc.sg. Kel 1876 02 15 (N . 7) 26, Su puli acc.sg. Kel 1876 02 15 (N . 7) 25, Slap d ugiu ins .sg. 1870 03 15 (N . 11) 44, Ukim Kelimas 1874 06 9 (N . 23) 90, Walgio Neno ējimas 1864 Kelimas 5 (N . 27) 07 106, Weido Widu imas Kel 1864 5 (N . 27) 106, Widu iû Ki meles Kel 1874 06 9 (N . 23) 90, Supu iû Suskydimą 1874 06 2 (N . 22) 87, 1878 Widu ûs Ka lige Kel 20 (N . 3 074) 150, 15 Wi sg. Kel 1874 06 2 (N . 22) 87, moniû Raupliû Kel 1872 04 30 (N . 18) 69. Nos ex os in es igados p incipalmen e encon ado denominações de doenças in eccá ias. Es as doenças in oduziam-se só Li u iamen e kimbanciôs Ligôs Kel 1874 08 18 (N . 33) 131, limpancioji Liga Kel 1879 02 4 (N . 5) 18, 1879 limpan i Liga Kel 01 28 (N . 4) 15. Pesebi ado, que in eccionais doença signi icado em o e mo ma o doenças m. 1878 augpjúcio 20 d. Kelei yje imp imen iname slapy aide..n. seinašiusio au o iaus a igo Ma o Ligos, no qual esc e e sob e ais con agiamen osas doenças como ma as, dėmė oji šil inė, chole a, sa upai e k . Po exemplo, e mo compos o com umaascai os aleg nio o ma u ilizado com o p incipal dėmeniu liga Ma o liga Kel 1879 01 28 (N . 15, 4) Kel 1879 02 4 (N . 5) 18 signi ica só ma ą. Būdingi nomes compos os com o p incipal dėmeniu liga, p z. : Ißbalējimo Ligą Kel 1874 06 9 (N . 23) Wieo Ligą Kel 1880 02 10 (N . 6) 23, Wandens Liga Kel 1864 06 28 (N . 26) 104, Kel 1874 9 (N . 23) Kel půlamoj Ligoj 1874 06 2 (N . 22) 87, ywa o Liga Kel 1878 08 90, 20 (N . 34) 150. Tais nomeamen os mui as ezes êm e monojsodžius 10 Reliando do a igo Mo ynoms an Pamokinimo bey Pag audenimo con ex o, e mo suka a de suk i 30. gel i, skaudė i (pp . pel ą, sąna ius) pode iam signi ica idu iação, plg. 1 suka a 3. idu ias laidimas LKŽe. 100 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde e mininai a i ikmenis, p z. : ka ßceis ins .pl. 1865 Kel 05 9 (N . 19) 74 e Ka ßciû Liga Kel 1868 05 27 (N . 18) 72, Tynēei Kel 02 11 (N . 1862 24) e Tynēiû Liga ymai Kel 12 9 (N . 49) 199, T ichynai nom.pl. Kel 07 5 (N . 27) 106, Kel 1866 02 13 (N . 7) 27 e T ichynų Liga Kel 1864 07 5 (N . 27) 106, Kel 1866 02 13 (N . 26 7) T ikynû Liga Kel 1877 16 04 17, 63, Rauplēs nom. pl. 1864 1864 03 15 (N . 11) Kel 24 (N . 25) 104, Kel 06 06 1864 28 (N . 26) 104, Kel 1867 04 2 (N . 56 14) 1871 e Raupliû Liga 04 24 (N . 6 07 18, Kel 1861 04 19, Kel 1861 04 31, Kel 187 14, Kel 187 31, Kel 1873 08 14, Kel 1873 08 14, Kel 1856 08 14, Kel 185 14 14, Kel 15 15 18 14, Kel 15 18 14, Kel 15 18 14, Kel 15 18 14, Kel 15 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 18, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 14, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 17 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, Kel 18 18, Kel 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 18 18, 19 (N . 44) 176, Kel 1878 08 20 (N . 34) 149, K opes acc.pl. Kel 1872 04 30 (N . 18) 69 (ž . k opės auplės LKŽe) e K opjû Liga Kel 1878 04 30 (N . 69 18) K opû Liga Kel 1878 08 20 (N . 34) 149, Ma as Kel 1878 08 20 (N . 34) 149, Kel 1879 01 28 (N . 15) Kel 1879 02 4 (N . 5) 18, Kel 1879 02 25 (N . 8) 30 e Ma o Liga Kel 1879 01 28 (N . 1872 Kel 15, 4) 02 1879 4 (N . 5) 18. De e dize -se que es e seman inė g upo em e mos de in odução de concei os médicos é uma dos p oblema iškiausių. Ne das do con ex o do a igo é di ícil de e mina um ou ou o nome da doença signi icado, e juaba encon a obje i os a ual seu co espondem, po que nene das mais amplamen e sob e a doença, seus sinais não escóoma, ela só menciona. Po exemplo, ex o g e a pa a o i ês e mos ywa o Liga (K auliga, Nep ie wa a) Kel 1878 08 20 (N . 34) 150 pode ia in oduzi dizen e iją, e al ez só kokį sunkų idu ia imą. Po ou o lado, su ge a ques ão, se esses e mos podem se conside ados sinônimos, eja k auligė k u inoji?, plg. k u inoji 1. dizen e ia, 2. sudas dia éias, mas nep ie a as11 só idu iações LKŽe. Do con ex o ambém não é cla o se a pala a de conjuninys Widu û e Wemimo Liga Kel 1878 08 20 (N . 34) 11 Mo e iškosios giminės a pala a nep ie a a LKŽe não ixuado. 107Te minologia | 2011 | 18 Pinkus. Saugoki ẽs nů T ichynû! [Bu bliai] K eispsysikus D . Pinkus. / Keleiwis. 1864, jul. 5 (N . 27), P iẽmimo 106–107. Dawadas an Diakonissiû U ẽdo Diakonissiû aisime Mielaßi dingys ês Ligonbu ije Ka aliauciuje. Au . nenu ody as. Keleiwis. 1858, dec. 29 (N . 52), 206; 1859, jan. 5 (N . 1), 23. P ie nosû Ka aliauciuje... Raupliû Liga bais didey p asipla inusi... (Wisokia inia). Keleiwis. 1871, mä z 14 (N . 21), 43. Rauplẽs ß Me ą musû P owincoje ßen e lá é apa eiusios, bu en ßicioniauciuje, em o no Tilę, o e em o no Is u i... (Wisokia ine). Keleiwis. 1854, me cą 15 (N . 11), 44. Raupliû ou K opjû baisingaijei Ligai. – †. Keleiwis. 1872, ap . 30 (N . 18), 6970. P o egoki eis! Au . nenu ody as. Keleiwis. 1871, sep . 5 (N . 43), 145. Sicion Ka aliauciuje Dien iß Dienos plu alsinas Skai lus Ligoniû, ypacey Ka ß lige, Slapd ugiu bey Dusulu se ganciûjû.... (Wisokia inia). Keleiwis. me cą 15 (N . 11), 44, 1870, Sicion Ka aliauciuje es á, como con a-se, ßen e lá jodoses Rauplēs apa eiusios. (Wisokia ine). – Keleiwis. 1862, jun. 24 (N . 25), 104. Sicion Ka aliauciuje é wieus ka alißkas Akiû Klyniks ou Akių Gydymo Bu as aisy as, e desde 1 Ap ilio abe o.... (Wisokia inia). Keleiwis. 1877, ap . 17 (N . 16), 63. Sicion Ka aliauciuje é en e moniû ßime Cēse Tynēiû Liga labay p asipla inusi, ogi con a-se que e Raupliû Liga icion apa ei i começou.... (Wisokia ine). Keleiwis. 1862, dec. 9 (N . 49), 199. Sicion Ka aliauciuje Kole ôs Liga é p imei o alguns Nedẽliû começada.... (Wisokia ine). Keleiwis. 1857, sep . 24 (N . 38), 151. Sicion Ka aliauciuje, e como ou imos e nou o, é Raupliû Liga p asipla inusi.... (Wisokia ine). Keleiwis. 1862, ap . 2 (N . 14), 56. S Pawasa , quan o pesquis i ecebem, assim pa a musû Ka aliauciuje, assim e wisu aplinkuy P owincoje mui o moniû labay Ka ßceys se ga.... (Wisokia ine). Keleiwis. 1865, mejį 9 (N . 19), 74. Tilês Cei ungos, o i iß Silo-Ka ciamos Kampo ßen a ējusios G oma os con aj... (Wisokia ine). – Keleiwis. 1862, eb . 11 (N . 6), 24. PAGBINIAI CHALTINIAI Alm 1931: Alminauskis K. Die Ge manismen des Li auischen 1. Die deu schen Lehnwö e im Li auischen. Kaunas. DVLKŽ 2006: K ižinauskas J., Smagu auskas S. Didysis okiečiųlie u ių kalbų žodynas 12. Vilnius. F W: Li auisches E ymologisches Wö e buch on E ns F aenkel, III, Heidelbe g, Gö ingen, 19551962. KLL 1920: [D- as med. P. A ižonis]. Lu a com doenças linpamicas. Raseiniai. LKŽe: Dicioná io da língua Lie u ių. www.lkz.l MedŽ 1980: As auskas V., Biziule ičius S., Pa ilonis S., Vai ila ičius A., Vileišis A. Medicinos e minų žodynas, Vilnius. NG 1924: [D- as A. Vileišis]. Naminis médicojas. T umpas simplicčiausių doenças desc ição e seus a amen o. Segunda emenda pe missão. Kaunas. 1903P: [An ana Vileišis] D . F . Esma ch. P imeji pagelba em desa aminguinhos acon ecimen os. T ansla eu dak a as A. V. Tilžėje. Ska 1931: Ska džius P . Die sla ischen Lehnwö e im Al li auischen. Nação e pala a 7. 1901 ŠLL: [An ana Vileišis] T umpi š laca sob e doenças limpančias e como se con a elas igia . Pa aše D- as V. A. Tilžėje. TŽ 2005: In e nacionais pala as de diccioná io, Vilnius. Фасмер М. 1967, 1971, 1973: Этимологическийсловарьрусскогоязыка 2–4, Москва. LITe ATŪ A Kaulakienė A. 1991: Mokslo kalbos zauomazgos Kelei yje. Li u ians kalbo y os klausimai XXIX: Lie u ių leksikos i e minologijos p oblemos. Vilnius, 8091. Lie u os bibliog a ija. Se ija C. Lie u iškų pe iodinių leidinių publikacijos 18321890. Vilnius, 2004. Palionis J. 1995: His ó ia da Li uânia ašomosios linguagem, Vilnius. Zinke ičius Z. 1990: Li u ians kalbos is o ija 4: Lie u ių kalba XVIIIXIX a., Vilnius. 108 P. Zemle ičiū ė | Kelei io a igos sob e saúde e mininai Te Ms oF A TIcLes on HeALTH In KELEIVIS newspape Keleiwis ißiauciaus B oliams Lie uw Ka alininkams inês pa neßąs (T a elle The pape deals wi h e minology in a icles on heal h in he Li huanian weekly om Königsbe g B inging News o Li huanian B o he s) published in Konigsbe g om 184980.18 Du ing he pe iod o 18531879 he e we e nine een a icles on a ious heal h issues and hei ea men published. These a icles on heal h a e impo an when sea ching o he beginning o he Li huanian medical e minology. Medical e ms used in hese a icles a e mainly o he Li huanian o igin. Undoub edly such choice was in luenced by he edi o o he weekly F yd ichas Ku šai is (F ied ich Ku scha ) who had a good command o Li huanian and w o e many a icles himsel . These a icles con ain some bo owings mainly om Sla ic, as well as om Ge man, G eek, La in and o he languages. Many bo owings o Sla ic o igin, such as lieka s a (d ug), lieko ius (doc o ), ona (wound) we e widely used in spoken language. The majo i y o Sla isms and Ge manisms o hese a icles a e no longe used, excep o some old Sla ic bo owings which ook oo in he Li huanian language a long ime ago. Bo owings om G eek and La in mos likely made hei way in o hese a icles om Ge man sou ces. a lo o e ms, mainly hose naming o he pa s o he body (akis (eye), koja (leg), ši dis (hea ), e c.), as well as diseases (d ugys ( e e ), kosulys (cough), ma as (plague), e c.) and o he medical concep s (gydymas (healing), la onas (co pse), ligonis (pa ien ), qui e e c.) a e old Li huanian wo ds o his ield, which can be ound in old w i ings and a e s ill being used in mode n language o medical science and p ac ice. In he middle o he 19 h cen u y Li huanian o hog aphy a ied a lo , he e o e i is na u al ha o hog aphic a ian s o medical e ms in hese a icles a e nume ous. Synonyms a e also common, especially o clinical e ms, excep in he g oup o ana omy nomencla u e. Tais a iações p o a elmen e são causadas pelo a o de que a maio ia dos a igos não o am esc i os po especialis as de medicina e ambém po que ha ia uma al a de conhecimen o sob e algumas doenças. Thus, he lack o p ecise naming and abundance o synonymy a e unde s andable. Desc ip i e e ms and olk names we e also used. Some a icles ha e ea u es o scien i ic ex speci ic concep s we e named using de ini e adjec i es o de ini e pa iciples, some e ms came wi h o he language (mainly Ge man) equi alen s. Gau a 2011-12-01 Palmi a Zemle ičiū ė Ins i u o das línguas Lie u ių P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail [email p o ec ed]