Terminology and text linguistics

5 1Terminologija | 2011 | 18 Terminologia i lingwistyka tekstu Á G o T A F ó R I S Uniwersytet Károliego Gáspára, TERMIK Europejskie Stowarzyszenie Terminologiczne Słowa kluczowe: termin, pojęcie, terminologia, tekst, lingwistyka tekstu 1. WPROWADZENIE Podstawową funkcją języka jest kodowanie, przechowywanie i przekazywanie wiedzy zgromadzonej przez społeczeństwo. Struktura języka i złożone procesy użycia języka są analizowane na różne sposoby przez poszczególne dziedziny lingwistyki. Terminologia i lingwistyka tekstu badają aspekty użycia języka z różnych perspektyw i przy użyciu różnych metod. Badania terminologiczne koncentrują się na terminie i traktują go jako podstawową jednostkę. W badaniach lingwistyki tekstu analizowany jest tekst. W obu podejściach istotnymi kwestiami są rodzaj informacji zawartej w badanej jednostce oraz sposób jej przekazywania. Terminy są częścią tekstu. Ekstraktory terminów opierają się na przykład na roli terminów w tekście; działają, wykorzystując różne metody, takie jak sporządzanie wykazów jednostek leksykalnych lub ich kolokacji na podstawie częstości występowania w tekście, bądź uwzględniają podczas ekstrakcji terminów inne cechy tekstu. W obu dziedzinach opracowano kilka modeli służących prowadzeniu badań i formułowaniu ustaleń. Zostały one wielokrotnie szczegółowo opublikowane (np.: Mel’cuk, Žolkovskij 1970; Dressler 1971; Halliday, Hasan 1976; Petőfi 1979; Beaugrande, Dressler 1981; Károly 2007; Sager 1990; Laurén, Picht 1993; Temmerman 2000; Budin 2001; Cabré 2003). Ostatnio badanie węgierskich podręczników zyskało na Węgrzech szczególne znaczenie i opublikowano kilka prac poświęconych pedagogicznemu badaniu tekstów, z których większość stanowią badania ilościowe. Do tego nurtu badań włączyłam się poprzez tak zwane badania nad „terminologią jakościową” i poszukiwałam aspektu lingwistyki tekstu, który można by powiązać z terminologią i 5 2 Á. Fóris | Terminologia i lingwistyka tekstu skontrastować z nią (wyniki opublikowano w raportach badawczych, a częściowo w Fóris 2006, 2010b). Innym obszarem moich badań są sieci bezskalowe terminologii i słowników (np.: Fóris 2007, 2008). Sieci występują w tekstach na kilku poziomach. Struktura tekstu jest siecią zapewniającą spójność. Sieć między pojęciami ustanawia koherencję, która przejawia się jako konfiguracja wiedzy uformowana przez pojęcia. Sieci obecne wewnątrz tekstu są powiązane z sieciami zewnętrznymi, takimi jak sieć wiedzy autora, sieć wiedzy uprzedniej odbiorcy oraz ich tło intertekstualne. Wprowadzenie Beaugrande’a i Dresslera do lingwistyki tekstu stanowi podstawę porównania i skontrastowania pewnych aspektów lingwistyki tekstu i terminologii. Niniejszy artykuł ma zatem na celu omówienie zagadnień, które odgrywają decydującą rolę w kodowaniu i dekodowaniu wiedzy w tekście. 2. LINGWISTYKA TEKSTU I TERMINOLOGIA Tekst jest tworzony za pomocą werbalnych i pisemnych znaków języka. Tekst nie tylko koduje informacje, lecz także zapewnia ich rozprzestrzenianie się w przestrzeni i czasie. W zależności od charakteru informacji teksty mogą mieć różne struktury i długość. Tekst zawsze istnieje w jakiejś fizycznej formie, pojawia się w ograniczonej przestrzeni i czasie, lecz jego kognitywna sieć relacji jest nieograniczona zarówno w przestrzeni, jak i w czasie. Tekst koduje informacje o pojęciach za pomocą terminów; dlatego rola terminów w tekście musi być szczególnie uwzględniana podczas badania tekstów. Teksty można badać z różnych punktów widzenia. Badanie ukierunkowane na określony cel może ujawnić ogólne zasady struktury tekstów, związki między tekstem a językiem naturalnym, relację struktury tekstu do zakodowanej informacji lub relację tekstu do innych składników procesu komunikacji. Badania prowadzone w lingwistyce tekstu przyniosły wiele ustaleń na te tematy (np. : Mel’cuk, Žolkovskij 1970; Dressler 1972; Beaugrande, Dressler 1981, 2002; Petőfi 1990). Terminologia i lingwistyka tekstu badają kwestie kodowania i przekazywania wiedzy, wychodząc z różnych punktów wyjścia i przyjmując różne podejścia. Badania terminologiczne koncentrują się na terminie, który uznaje się za jednostkę podstawową. Badania te traktują tekst powstały w procesie kodowania jako przedmiot analizy i określają rolę terminów w przetwarzaniu informacji. Badania lingwistyki tekstu koncentrują się na tekście jako przedmiocie badań. Tekst jest 5 3Terminologija | 2011 | 18 analizowany w ramach złożonej sieci relacji związanych z przetwarzaniem informacji, a cechy oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych są opisywane. W tym ujęciu termin pojawia się implicite jako składnik językowy, który organizuje treść poznawczą informacji za pomocą kodu językowego. Oba podejścia badawcze mają wspólny punkt: badanie przechowywania i organizacji wiedzy. Pomimo odmiennych podejść i metod badawczych wyniki można włączyć do wspólnych ram; wzajemnie się uzupełniają i wzmacniają. W procesie poznania tworzone są pojęcia odwzorowujące elementy świata, a pojęcia te są strukturyzowane w system w procesie myślenia, aby umożliwić łatwe przetwarzanie różnorodności świata. Znakiem językowym oznaczającym pojęcie jest termin, a system powstały w wyniku klasyfikacji terminów nazywa się terminologią. Znaczenie jest nieodłączną częścią terminu i jest opisywane w bazach danych terminologicznych, słownikach, normach itp. jako definicje. Artykuł Pierre’a Lévy’ego na temat odpowiedzialności intelektualistów zwrócił uwagę badaczy pracujących w różnych dziedzinach na znaczenie problematyki terminologicznej. Węgierskie czasopismo zatytułowane Információs Társadalom (Społeczeństwo Informacyjne) poświęciło temu argumentowi cały numer (2008/4). Lévy upatruje jednej z przeszkód w wykorzystywaniu potencjału inteligencji zbiorowej w wielkiej różnorodności i fragmentarycznym charakterze systemów symbolicznych, przy czym jednym z konkretnych problemów jest różnorodność i niekompatybilność systemów klasyfikacji w ogólności, a terminologii w szczególności (Lévy 2007: web, Lévy 2008: 9). Terminologia odgrywa znaczącą rolę zarówno w badaniach teoretycznych, jak i empirycznych, a precyzyjne opracowanie i opis terminologii stanowią podstawę klasyfikacji naukowej i teorii naukowych. Wiedza jest przekazywana za pośrednictwem języka, a teksty techniczne nie tylko przekazują wiedzę, lecz także normy techniczne i terminologiczne. „Ponadto teksty są najbardziej rozpowszechnionym nośnikiem badań i dyskusji naukowych. Status teorii i modeli w większości nauk nie jest lepszy niż status zaakceptowanego sposobu dyskursu. „Sami naukowcy nie mogą należeć do wspólnoty naukowej, dopóki nie przyswoją sobie jej konwencji dyskursu i argumentacji” (Beaugrande, Dressler 1981: 211–212). Z powyższego wynika, że wskazane jest podejście do tekstów naukowych zarówno z punktu widzenia tekstu, jak i pojęcia. Niniejszy artykuł koncentruje się na relacji między tekstami a zawartymi w nich terminami służącymi przekazywaniu informacji. Podejście to ma na celu zbadanie roli terminów w tekście. 5 4 Á. Fóris | Terminologia i lingwistyka tekstu 3. STANDARDY TEKSTOWOŚCI Można wyróżnić kilka typów i form tekstu; teksty mogą być tworzone w różnych celach (wiersz liryczny lub instrukcja obsługi), mieć różną długość (książka wielotomowa lub telegram) itd., ale istnieją pewne wspólne cechy, które łączą wszystkie tworzone teksty. Te charakterystyczne cechy są znane jako standardy tekstualności. Zasady te odnoszą się do cech obecnych w strukturach językowych, relacjach pojęciowych, aspektach komunikacji oraz w systemie procesów poznawczych, a także odzwierciedlonych w tekstach. W lingwistycznym podejściu do cech tekstów terminy nie są traktowane explicite, jednak zawsze są obecne implicite w rozszyfrowywaniu relacji pojęciowych (relacji między pojęciami). Beaugrande i Dressler (1981) uznają dany tekst za tekst, jeśli jest on używany w dyskursie i spełnia siedem standardów tekstualności. Są to kohezja, koherencja, intencjonalność, akceptowalność, informatywność, sytuacyjność i intertekstualność. Chociaż tych siedem standardów jest powszechnie znanych, poniżej omówię je szczegółowo (cytując je) i rozwinę ich aspekty terminologiczne. 1. „Pierwszy standard będzie nazywany kohezją i dotyczy sposobów, w jakie składniki tekstu powierzchniowego, tj. rzeczywiste słowa, które słyszymy lub widzimy, są wzajemnie połączone w obrębie sekwencji. Komponenty powierzchniowe zależą od siebie zgodnie z formami i konwencjami gramatycznymi, tak że spójność opiera się na zależnościach gramatycznych” (Beaugrande, Dressler 1981: 3). Spójność jest pojęciem skoncentrowanym na tekście, co oznacza, że występuje w powierzchniowych elementach tekstu (w jego elementach i właściwościach gramatycznych oraz leksykalnych), tak jak pojawiają się one w fizycznej (werbalnej lub pisemnej) formie tekstu. Można ją badać za pomocą lingwistycznych metod badawczych. Halliday i Hasan rozumieją spójność jako relacje gramatyczne i leksykalne; wprowadzają i wyjaśniają pojęcie spójności leksykalnej, które wskazuje, że sieć pojęciowa tekstu stanowi spójność (Halliday, Hasan 1976: 238–239; Hasan 1984). Hasan rozróżnia dwa typy spójności leksykalnej: ogólną spójność leksykalną i relacje chwilowe. Takie relacje można i należy badać zarówno w tekstach języka ogólnego, jak i w tekstach pisanych do określonych celów. Badanie relacji leksykalno-semantycznych jest również ważne z terminologicznego punktu widzenia, ponieważ desygnator terminu odnoszącego się do pojęcia zwykle pojawia się w tekście jako pewnego rodzaju jednostka leksykalna. Odbiorca uzna tekst za spójny 5 5Terminologija | 2011 | 18 element, jeśli występujące w nim terminy uaktywnią ten sam obraz mentalny (pojęcia i relacje pojęciowe) jego lub jej wcześniejszej wiedzy. Dlatego terminy w znacznym stopniu przyczyniają się do spójności tekstu, przekazując informacje pojęciowe. Językowy komponent terminu umożliwia włączenie terminów jako istotnych elementów kodu językowego do spójności tekstu (Fóris 2010a). 2. „Drugi standard będzie nazywany koherencją i dotyczy sposobów, w jakie składniki słowa tekstowego, tj. konfiguracja pojęć i relacji leżących u podstaw tekstu powierzchniowego, są wzajemnie dostępne i relewantne. Pojęcie można zdefiniować jako konfigurację wiedzy (treść poznawczą), którą można odzyskać lub uaktywnić w umyśle z większą lub mniejszą jednością i spójnością <...>. relacje to powiązania między pojęciami, które pojawiają się razem w świecie tekstowym: każde powiązanie miałoby oznaczenie pojęcia, z którym się łączy. <...> Czasami, choć nie zawsze, relacje nie są wyrażone explicite w tekście, to znaczy nie są bezpośrednio uaktywniane przez wyrażenia tekstu powierzchniowego” (Beaugrande, Dressler 1981: 4). Koherencja jest pojęciem skoncentrowanym na tekście, również w tym sensie, że przejawia się w fizycznym istnieniu tekstu i może być badana oraz ustalana za pomocą narzędzi lingwistycznych. Ta ostatnia cecha sprawia, że ten standard tekstualności – podobnie jak spójność – należy do dziedziny lingwistyki. Cecha ta odnosi się do poznawczej treści tekstu, która pojawia się zarówno w przestrzeni, jak i w czasie, w szerokich granicach. Treść poznawcza jest przekazywana za pomocą pojęć, a ich rozumienie ułatwiają relacje między nimi. Terminy oznaczające pojęcia niosą ze sobą przestrzenne i czasowe powiązania między elementami wiedzy zakodowanymi w tekście. Istotnym celem tekstów naukowych jest spójne przedstawienie systemu pojęciowego treści poznawczej. Terminy – jako oznaczenia pojęć, a zarazem nośniki ich znaczenia – odgrywają ważną rolę w tekstach; ich dokładne i konsekwentne stosowanie ułatwia koherencję. 3. „Trzeci standard tekstualności można zatem nazwać intencjonalnością, odnoszącą się do postawy twórcy tekstu, zgodnie z którą zbiór wystąpień powinien stanowić spójny i koherentny tekst służący realizacji intencji twórcy, np. przekazaniu wiedzy lub osiągnięciu celu określonego w planie” (Beaugrande, Dressler 1981: 7). Intencjonalność uznaje się za pojęcie skoncentrowane na użytkowniku w tym sensie, że chociaż zasada ta charakteryzuje tekst przekazywany za pośrednictwem kodu językowego, to jej badanie i przyczyna jej istnienia leżą poza językowymi cechami tekstu. Twórca tekstu ustanawia 5 6 Á. Fóris | Terminologia i lingwistyka tekstu spójność i koherencję, które służą intencji tekstu. Z tego wynika, że cel tekstu określa sposób, w jaki przejawiają się spójność i koherencja; na przykład odbiorcy docelowi i cel tekstu są ważnymi czynnikami: tekst naukowy może być napisany dla ekspertów posiadających rozległą wiedzę w danej dziedzinie albo dla studentów dopiero zapoznających się z podstawami. Dlatego ten standard tekstualności jest kluczową cechą tekstu naukowego, ponieważ intencją twórcy każdego takiego tekstu (np. artykułu, podręcznika, normy) jest przedstawienie odbiorcy określonej treści i określonego zasobu wiedzy. Wiedza istniejąca w umyśle twórcy tekstu stanowi podstawę intencjonalności poprzez użycie terminów. Twórca tekstu wybiera elementy, które odpowiadają jego intencji. Celową spójność można osiągnąć dzięki odpowiednio dobranym terminom i strukturom językowym. Intencjonalność wykracza poza fizyczne ograniczenia tekstu i opiera się na relacjach między systemami pojęciowymi twórcy i odbiorcy. Twórca kształtuje treść pojęciową i strukturę językową tekstu na podstawie własnej wiedzy oraz wiedzy przypisywanej odbiorcy, a zatem ustanowione zostają spójność i koherencja. Dlatego, aby stworzyć spójny i koherentny tekst, musimy znać (lub przynajmniej zakładać) wiedzę odbiorcy oraz terminy, w których taka wiedza jest zakodowana. 4. „Czwartym standardem tekstualności byłaby akceptowalność, dotycząca postawy odbiorcy tekstu, zgodnie z którą zbiór wystąpień powinien tworzyć spójny i koherentny tekst mający dla odbiorcy pewne zastosowanie lub znaczenie, np. służyć zdobywaniu wiedzy lub zapewnieniu współpracy w ramach planu. Również tutaj moglibyśmy postrzegać podtrzymywanie spójności i koherencji przez odbiorcę tekstu jako cel sam w sobie, tak aby materiał był dostarczany lub zakłócenia tolerowane w zależności od potrzeb. Operacja wnioskowania <...> dobitnie ilustruje, jak odbiorcy wspierają koherencję, wnosząc własny wkład w znaczenie tekstu” (Beaugrande, Dressler 1981: 7–8). Akceptowalność jest pojęciem skoncentrowanym na użytkowniku; ocenia tekst z punktu widzenia odbiorcy. Chociaż jest cechą związaną z odbiorcą, jednocześnie ocenia tekst w jego relacjach między tekstem a odbiorcą. To, czy spójność i koherencja tekstu zostaną ustanowione, zależy od odbiorców, ich wiedzy, celów i zainteresowań. Użycie nadmiernie uproszczonych struktur lub takich, które są konceptualnie zbyt złożone podczas tworzenia warstwy powierzchniowej tekstu, silnie wpływa na jego 5 7Terminologija | 2011 | 18 użyteczność dla odbiorcy. Poziom terminów i relacji między terminami, który jest nieodpowiedni dla odbiorcy, może nie doprowadzić do powstania koherencji, a tym samym ograniczyć akceptowalność. Akceptowalność tekstu jest określana przez relacje między wcześniejszą wiedzą odbiorcy a wiedzą zakodowaną w tekście i może zostać osiągnięta poprzez wspólny zbiór terminów. 5. „Piąty standard tekstualności nazywa się informatywnością i dotyczy stopnia, w jakim wystąpienia przedstawionego tekstu są oczekiwane vs. nieoczekiwane lub znane vs. nieznane/pewne.” <...> Przetwarzanie wysoce informatywnych wystąpień jest bardziej wymagające niż w innym przypadku, ale odpowiednio także bardziej interesujące. Należy zachować ostrożność, aby przetwarzanie przez odbiorców nie zostało przeciążone do tego stopnia, że zagroziłoby komunikacji” (Beaugrande, Dressler 1981: 8–9). Informatywność jest również pojęciem skoncentrowanym na użytkowniku, a także cechą pojawiającą się w tekście, którą można oceniać z punktu widzenia odbiorcy. Do tego samego tekstu można podchodzić na różne sposoby w zależności od wcześniejszej wiedzy odbiorcy. Na przykład wiedza zakodowana w tekście podręcznika musi odpowiadać zdolności przetwarzania informacji przez uczących się odbiorców. Jeśli w tekście jest zbyt wiele nowych informacji (czy to konceptualnych, czy językowych), odbiorcy mogą nie zdołać ich przetworzyć, a jeśli jest ich zbyt mało, uznają tekst za nudny. Dlatego wcześniejsza wiedza, wiek itd. docelowej grupy odbiorców są kluczowymi czynnikami informatywności. Tworzenie tekstu o optymalnej informatywności jest możliwe dzięki spójnemu stosowaniu znanych terminów oraz dostosowaniu informacji przekazującej nowe pojęcia i terminy do istniejącej wiedzy odbiorcy. 6. „Szósty standard tekstualności można określić mianem sytuacyjności; dotyczy on czynników, które sprawiają, że tekst jest istotny dla sytuacji, w której występuje” (Beaugrande, Dressler 1981: 9). Sytuacyjność jest pojęciem skoncentrowanym na użytkowniku i dotyczy relacji danego tekstu ze światem zewnętrznym w sytuacji, w której tekst występuje. Na osiągnięcie sytuacyjności znacząco wpływa relacja terminów występujących w tekście do terminów zwyczajowo stosowanych w danej sytuacji. Na przykład w przyjaznej rozmowie użycie terminów formalnych lub poetyckich mogłoby zostać odebrane jako ironiczne lub obraźliwe. W artykule naukowym użycie terminów technicznych może utrudniać zrozumienie tekstu, ale jednocześnie ułatwia komunikację w warsztacie. 5 8 Á. Fóris | Terminology and Text Linguistics 7. „Siódmy standard tekstualności należy nazwać intertekstualnością i dotyczy on czynników, które sprawiają, że wykorzystanie jednego tekstu zależy od znajomości jednego lub większej liczby wcześniej napotkanych tekstów.” „<...> Intertekstualność jest, ogólnie rzecz biorąc, odpowiedzialna za ewolucję typów tekstów jako klas tekstów o typowych wzorcach cech” (Beaugrande, Dressler 1981: 10). Intertekstualność jest pojęciem zorientowanym na użytkownika, które charakteryzuje relację tekstu do innych tekstów wcześniej przetworzonych przez odbiorcę. Odbiorca łatwiej identyfikuje relacje w tekstach, które mają podobne standardy tekstualności; zastosowanie podobnych ram, schematów i planów (ibid. 90) znacznie ułatwia przetwarzanie tekstu. Istnienie różnych typów tekstów (przepisu, artykułu naukowego, broszury technicznej, powieści itp.) jest wynikiem wysiłków producentów tekstów zmierzających do stworzenia cech intertekstualnych, które ograniczają wysiłek odbiorcy związany z przetwarzaniem tekstu. Intertekstualność ma kluczowe znaczenie dla tekstów standardów i podręczników. Edukacja nieustannie buduje system pojęciowy i terminologiczny, a rola powiązań między tekstami jest kluczowa. Na przykład pojęcie liczb kształtuje się na przestrzeni kilku lat. Przetwarzanie tekstu zawierającego nowy termin (np.: liczby niewymierne) opiera się na innych tekstach (dotyczących liczb naturalnych, liczb całkowitych, ułamków), przetwarzanych wiele lat wcześniej, i zakłada ich znajomość. Takie powiązania często nie są w tekście wyraźnie zaznaczone, a odbiorca zdobywa wiedzę niezbędną do zrozumienia tekstu w trakcie jego przetwarzania. W tekstach podręczników ważne jest odpowiednie konstruowanie tekstów intertekstualnych, które spełniają wymogi spójności. Dobrze napisane podręczniki przedmiotów nauczanych w edukacji publicznej spełniają wymóg intertekstualności, zarówno każdy z osobna, jak i jako całość, opierając się na wcześniejszych tekstach podręcznikowych zarówno pod względem ich struktury, jak i treści. Wszystkie siedem omówionych powyżej standardów tekstualności jest ważnych dla roli odgrywanej przez teksty w procesie komunikacji. Różne teksty można oceniać, stosując różne podejścia, dlatego w jednym przypadku większą rolę odgrywają jedne zasady, a w innym — inne. Jednak podczas komponowania tekstu należy przestrzegać każdego standardu, a wszystkie standardy trzeba uwzględniać przy ocenie tekstu. Wpływ każdej zasady należy oceniać w zależności od danej sytuacji. Metody badań ilościowych umożliwiają badanie tekstu powierzchniowego. Starannie zaplanowane badania szczegółów spójności dostarczają cennych danych, które można wykorzystać przy tworzeniu tekstów i ich ocenie. 5 9Terminologija | 2011 | 18 Metody badań jakościowych umożliwiają badanie pojęć, wiedzy zakodowanej w tekstach oraz ich wzajemnych relacji w tekście. Aby zdecydować, czy tekst spełnia wymagania dotyczące kodowania, przechowywania i rozpowszechniania pojęć, musimy zbadać jego treść, a nie tylko strukturę powierzchniową. Obejmuje to badanie wewnętrznych systemów pojęciowych zakodowanych w tekście oraz zewnętrznych sieci pojęciowych (tj. całego systemu pojęciowego danej dziedziny), które są z nimi powiązane. Relacje te przejawiają się w terminach, do których lingwistyka tekstu podchodzi z punktu widzenia standardów tekstualności, a terminologia — na podstawie cech terminu. Oba podejścia podkreślają znaczenie aspektów konceptualnych oceny tekstów. 4. ZNACZENIE I SENS Znajomość podstawowych pojęć lingwistyki tekstu i terminologii (np.: pojęcie, znaczenie) wymaga szczegółowego omówienia roli tekstów i terminów w złożonym procesie komunikacji. W badaniu treści tekstów spójność odgrywa kluczową rolę. Spójność umożliwia zrozumienie relacji między terminami i ułatwia dystrybucję treści kognitywnej tekstu. Aby badać treść kognitywną, musimy rozwinąć koncepcję znaczenia. Beaugrande i Dressler (1981: 84) rozróżniają znaczenie i sens w następujący sposób: „Jeśli słowo znaczenie stosuje się do określenia potencjału wyrażenia językowego (lub innego znaku) do reprezentowania i przekazywania wiedzy (tj. znaczenia wirtualnego), wówczas możemy używać słowa sens do określenia wiedzy, która jest faktycznie przekazywana przez wyrażenia występujące w tekście. Wiele wyrażeń ma kilka znaczeń wirtualnych, lecz w normalnych warunkach w tekście występuje tylko jedno znaczenie. Jeśli zamierzone znaczenie nie jest od razu jasne, występuje niedookreślenie. „Trwałe niedookreślenie można nazwać wieloznacznością, jeśli przypuszczalnie nie było zamierzone, lub poliwalencją, jeśli twórca tekstu rzeczywiście zamierzał przekazać kilka znaczeń jednocześnie” (Beaugrande, Dressler 1981: 84). W ujęciu lingwistyki tekstu Beaugrande’a i Dresslera znaczenie wyrażenia językowego jest konkretną realizacją elementu znaczenia wirtualnego. Na przykład termin ojciec może mieć w danym tekście jedno z następujących znaczeń: przodek, który spłodził dziecko, surowy wychowawca dziecka, troskliwy i kochający opiekun dziecka. W każdym danym tekście termin ojciec występuje w jednym z powyższych znaczeń.