Morfologiniai anatomijos terminų variantai XVII–XVIII a. lietuvių leksikografijoje

105Terminologia | 2012 | 19 Morfologiniai anatomijos terminų variantai Leksykografia litewska XVII–XVIII wieku PALMIRA ZEMLEvIčIūTė Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin anatomiczny, wariant, wariant morfologiczny, słownik UWAGI WSTĘPNE Słowa i połączenia wyrazowe związane z medycyną można znaleźć już w pierwszych litewskich źródłach pisanych – ogólnych dwujęzycznych słownikach przekładowych (najczęściej niemiecko-litewskich i litewsko-niemieckich), które miały ogromne znaczenie nie tylko dla rozwoju litewskiego języka pisanego i leksykografii, lecz także dla kształtowania się litewskiej terminologii medycznej. Nieżyjący już litewski lekarz anatom i antropolog, profesor Gintautas Jurgis Česnys (1940–2009), badający historię litewskiego nazewnictwa anatomicznego, za jego początki uważa trójjęzyczny (polsko-łacińsko-litewski) słownik Konstantinasa Sirvydasa, którego znaczna część wyrazów stała się terminami anatomicznymi i jest używana do dziś, na przykład alkūnė, burna, galva, gomurys, kaklas, kepenys, kirkšnis, momuo, pakaušis, pirštas, ranka, smakras, smegenys, širdis i in. (Česnys 2002: 56). Te i inne wyrazy nazywające główne części ciała i organy, a także wytwarzane przez nie płyny, znajdziemy również w późniejszych słownikach napisanych już na Litwie Mniejszej. Źródłami artykułu są zatem następujące słowniki Wielkiej i Małej Litwy (dalej – WL i ML) z XVII–XVIII wieku: Dictionarium trium linguarum, In usum Studiosae Iuventus, Avctore […] Constantino Szyrwid (dalej – SD), Clavis Germanico–Lithvana (dalej – C), Lexicon Lithuanicum (dalej – Lex), Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithvanico=Germanicvm, darinnen [...] von Iacobo Brodowskij, Praecentore Trempensi (dalej – B), Vocabvlarivm litthvanico–germanicvm, et germanico–litthvanicvm [...] von Friederich Wilhelm Haack (dalej – H), Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches Lexicon, [...] von Philipp Ruhig (dalej – R), Littauiſch=deutſches und Deutſch=littauiſches Wrter=Buch, [...] von Chriſtian Gotlieb Mielcke, Cantor in Pillckallen (dalej – MŽ). 106 Palmira Zemlevičiūtė | Warianty morfologiczne terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje Przedmiotem artykułu wybrano jeden semantyczny mikrosystem terminów medycznych – terminy anatomiczne. Z wymienionych źródeł leksykograficznych zebrano słowa i połączenia wyrazowe, które zachowały się we współczesnym użyciu (tzn. stały się terminami medycznymi) oraz wyszły z użycia, nazywające pojęcia anatomii jama viena terminų variantų rūšis – morfologiniai variantai. Jie sugruczłowieka (części ciała, organy i wytwarzane przez nie płyny). Przeanalizowano szeregi wariantów terminów nazywających to samo pojęcie (łącznie 58 szeregów i 216 różnych wariantów). Celem jest opisanie morfologicznych wariantów terminów anatomicznych w XVII–XVIII-wiecznych słownikach DL i ML, ustalenie ich typów i podtypów, przynajmniej częściowe wyjaśnienie przyczyn wariantywności terminów oraz ukazanie ich rozwoju. Kilka słów należy powiedzieć o niektórych pojęciach terminologicznych. W artykule przyjęto termin wariant1. Opiera się tu na jego tradycyjnym rozumieniu – za wariant uważa się jednolub wielowyrazowy termin o tym samym znaczeniu, lecz różnej formie. Do nazywania omawianego typu wariantów terminów i jego podtypów tradycyjnie stosuje się również terminy wariantów morfologicznych (rodzaju, liczby, końcówek). Zwykle w literaturze językoznawczej i terminologicznej za warianty uważa się takie jednostki języka, które różnią się pewną jedną cechą, na podstawie której dzieli się je na odrębne rodzaje. Jednakże analizowany materiał wykazał, że takich czystych wariantów jest bardzo niewiele. Większość terminów anatomicznych w słownikach różni się co najmniej dwiema, a czasami nawet większą liczbą cech2. Dlatego w artykule stosuje się również terminy warianty czyste, warianty mieszane. Terminami warianty czyste nazywa się terminy, które, jak już wspomniano, różnią się tylko jedną cechą (w omawianym przypadku – morfologiczną), natomiast terminem warianty mieszane określa się terminy różniące się dwiema lub większą liczbą cech. W takim przypadku wyróżniającą cechę morfologiczną uznaje się za główną, a wyróżniające cechy fonetyczne i ortograficzne – za cechy drugorzędne. Grupę dwóch lub większej liczby wariantów nazywających to samo pojęcie nazywa się szeregiem wariantów (por. szereg synonimów). 1 Pojęcie wariantu w terminologii zostało dość szczegółowo omówione w artykule Asty Mitkevičienė (zob. Mitkevičienė 2004), dlatego w niniejszej pracy nie podejmuje się bardziej szczegółowych rozważań teoretycznych, ograniczając się do wskazania stanowiska autorki i literatury na ten temat. 2 Z tego powodu podział wariantów terminów anatomicznych na odrębne rodzaje jest dość kłopotliwy, ponieważ bardzo rzadko występują warianty należące wyłącznie do któregoś z rodzajów – te same warianty mogą być przypisywane różnym rodzajom. Dlatego za podstawę podziału wariantów w niniejszej pracy przyjęto odróżniające cechy morfologiczne wariantów terminów anatomicznych. 107Terminologia | 2012 | 19 Wariantywność3 jest właściwością nie tylko terminologii językowej, lecz także terminologii dziedzin nauki, techniki i sztuki (historycznej lub współczesnej). Jednak najwyraźniej widać ją we wczesnych tekstach pisanych, kiedy język pisany dopiero był tworzony. Zatem całkowicie zrozumiała jest mnogość różnych postaci tego samego słowa nie tylko w pismach poszczególnych autorów, lecz nierzadko także u tego samego autora. Można przypuszczać, że podczas badania początków terminologii ir vartosenos polinkius. którejś z dziedzin warianty pomagają ujawnić rozwój terminów, ich dobór morFOLOGICZNIe WARIANTY W niniejszej pracy za morfologiczne uważa się warianty derywacyjne i fleksyjne form wyrazowych (zob. Župerka 1983: 28, Miliūnaitė 2009: 143, 172, por. Ахманова 2005: 71). W omawianych słownikach znaleziono trzy typy – rodzajowe, liczbowe i końcówkowe – wariantów morfologicznych. Najczęściej warianty morfologiczne są jednowyrazowymi terminami anatomicznymi, terminów złożonych było tylko kilka – ich wariantowe są człony rodzajowe lub gatunkowe. 1. WARIANTY RODZAJOWE Do tego typu wariantów morfologicznych zalicza się przede wszystkim szeregi jednowyrazowych terminów anatomicznych (łącznie 17 szeregów i 78 różnych wariantów), których terminy różnią się rodzajem – jeden (jedni) człon (człony) szeregu wariantów jest rodzaju żeńskiego, drugi (pozostałe) – rodzaju męskiego: Łokieć 4 (łac. cubitus) – Ałkune5, niem. Lokieć / cʒłonekrektod prʒegubuádodłoni, lot. Cubitus, vlna, lacertus SD 2536 / Alkune, niem. Ellenbogen B I 406747 / Elkune, niem. Arm B I 11922, Elkune, niem. Ellen3 Napisano o nim niemało prac teoretycznych (artykułów i książek) (szerzej zob. Miliūnaitė 2009, Авербух 2003, Татаринов 1996 i in.). Na teoretycznych spostrzeżeniach litewskich i rosyjskich autorów dotyczących wariantywności Ахманова 2005, Бабанова 1994, Граудина 2003, Лейчик 1994, Марузо 2004, Сложеникина 2005, terminów litewscy terminolodzy opierali się, analizując mikrosystemy terminów konkretnych dziedzin nauki (literatury, budownictwa) (zob. Mitkevičienė 2004, Stunžinas 2008). 4 Termin współczesnej nomenklatury anatomicznej (zob. MedŽ). 5 W artykule terminy anatomiczne podawane są oryginalnym pismem i w kolejności alfabetycznej. Elementy wierszy wariantów uporządkowano chronologicznie, tj. z uwzględnieniem daty napisania słownika, z którego zaczerpnięto termin. Po terminie podawane są odpowiedniki w innych językach – polskim i łacińskim (ze słownika K. Sirvydasa) oraz niemieckim – skrót źródła (podany w takiej postaci, w jakiej występuje w Słowniku języka litewskiego) i strona. Różne warianty terminów zapisano pogrubioną czcionką. 6 Strona oryginału. 7 Strona i wiersz oryginału. 108 Palmira Zemlevičiūtė | Warianty morfologiczne terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje begen C I 5118, Elkune, niem. Ellenbog[en] Lex 309 / Élkúne, niem. Arm B i 11921 / Elkuns, niem. Ellenbogen B I 40647 / Alkunẽ, niem. Ramię, dolna część rvl 31, Alkunẽ, samogł. der Ellnbogen MŽlv 4, Alkunẽ, niem. Arm, der untere Theil MŽvl 41, Alkunẽ, niem. der Ellbogen MŽlv 66 / Elkunẽ, niem. der Ellbogen MŽlv 66 / Łokieć, niem. Elbogen C I 553 / Łokieć, niem. Elbogen C I 553. Według danych LKŽe wariant rodzaju żeńskiego Elkune / Élkúne / Elkunẽ ~ elkūnė10 jest używany w żywej mowie (Grž) i w piśmiennictwie Prus Wschodnich, natomiast jako pierwotne źródło wariantu rodzaju męskiego Elkúnas ~ elkūnas wskazano słownik Claviusa. Nawiasem mówiąc, w tym ostatnim słowniku podano również wariant z samogłoską rdzeniową a – Alkúnas ~ alkūnas, który w LKŽe przedstawiono wyłącznie jako wyraz tego źródła. Antakis (lot. supercilium) – Ant-Akkis, vok. Augenbrauen C I 180 / Antakẽ, niem. Augenbrahue rvl 40, MŽvl 54; Antakkei, niem. Augen Brauen B I 1566 / Antakẽs, niem. die Augen=Brauen MŽlv 2. W LKŽe jako pierwotne źródło żeńskich wariantów Antakẽ ~ antakė, Antakẽs ~ antakės wskazano słownik P. Ruigysa, w którym to słowo, oprócz podstawowego znaczenia „brwi”, mogło mieć te vartotas ir „akies vokų“ reikšme. K. G. Milkus savo žodyne taip pat vartojo formy; wpływ na to mógł mieć słownik jego poprzednika, P. Ruigysa. Blakſtenai, Blakstiena (lot. cilium) – Blakſtenai, vok. Augenbrauen C I 180, wok. Brwi B I 1566, Blakſtenai, samogł. Augen Haar B I 15629, Blakſtenai, wok. Augen Wimpern B I 1572, Blakſtenai, wok. die Wimpern rlv 16, Blakſtenai, wok. Augen=Wimpern MŽlv 28 / Blakſtẽnai, wok. Wimpern der Augen MŽvl 542 / Blakſtenos, wok. Wimpern der Augen MŽvl 542. Jedne z narządów dodatkowych oka w wielu słownikach ML (z wyjątkiem słownika K. G. Milkausa, w którym to pojęcie nazwano terminem rodzaju żeńskiego) określane są terminem rodzaju męskiego Blakſtenai / Blakſtẽnai ~ blakstienai. W LKŽe podaje się, że słowo to jest używane w żywej mowie (Kp, Gs) i w piśmiennictwie (R, J). Łydka (łac. crus) – Błauʒda, pol. Goleń, łac. Crus, Tibia SD 170, Błauʒda, pol. Lyſt mieśińty / pega, łac. Sura SD 258 / Blauʒda, niem. Bein C I 268, Blauʒda, vok. Waden C IV 891, Lex 435, Blauʒda, vok. Bein pro pede B I 21048, Blauʒda, vok. Lenden B II 86647, Blauʒda, vok. Wade B I 51424, Blauʒda, vok. Kość piszczelowa B I 51424, Blauʒda, samogł. one 8 Strona oryginału. 9 Strona oryginału. 10 Po znaku tyldy (~) podawany jest termin zapisany współczesnymi znakami. 109Terminologia | 2012 | 19 Wade am Fuß rlv 16, MŽlv 28 / Blauʒdà, niem. Schenkel rvl 305, MŽvl 409, Blauʒdà, niem. Wade MŽvl 525 / Blauʒdas, niem. Beinſchiene B I 21116. Według danych LKŽe wariant rodzaju męskiego Blauʒdas ~ blauzdas odnotowano wyłącznie w źródłach pisanych (I.Simon, Ch). Dłoń (łac. metacarpus) – Dełnas, pol. Dłoń ſpodnia, łac. Vola manus SD 144 / Delwas, wok. hole Hand Lex 50a / Délna, wok. x hole Hand B II 62735 / Delna, wok. die flache Hand inwendig MŽlv 47. Żeński wariant Délna / Delna ~ delna, jak wynika z przykładów ilustracyjnych podanych w LKŽe, jest używany w żywej mowie (Skr, Vvr, Plt, Tl) oraz w piśmiennictwie (J, K, R, Žem, I, I.Simon, MŽ). Lexicon Lithuanicum Juosmuo, strėnos (łac. lumbus); okolica boku (łac. regio hypochondriaca) – ſłepſna, pol. Slabiʒna, łac. žodis Delwas~delvasgali būti korektūros klaida (žr. Lex 1987: 495). Hypochondrion SD 506 / Slepſnas, niem. Lenden C II 1191. Rzeczownik rodzaju żeńskiego ſłepſna / Slepſna ~ slėpsna oraz rzeczownik rodzaju męskiego Slepſnas ~ slėpsnas w słownikach był używany w kilku znaczeniach – lumbus i regio hypochondriaca. We współczesnej nomenklaturze anatomicznej utrwalił się termin rodzaju żeńskiego slėpsna, natomiast LKŽe przy haśle rodzaju męskiego Slepſnas ~ slėpsnas podaje wyłącznie pisemne źródła użycia (N, NdŽ). Czaszka (łac. cranium) – Kaukolas, niem. Schedel C III 404, Rvl 304, MŽvl 407, Kaukolas, niem. Scheitel des Hauptes rvl 305, MŽvl 408, Kaukolas, niem. die Hirnſchdel MŽlv 111 / Czaszka, niem. die Hirnſchdel MŽlv 111, Czaszka, niem. Scheitel des Hauptes MŽvl 408 / Czaszka, niem. Scheitel – wariant rodzaju desHauptes rvl 305. LKŽe duomenimis, vieną iš pagrindinių osteologijos męskiego oznaczający pojęcie Kaukolė; kaukolas ~ kaukolas odnotowano wyłącznie w źródłach pisanych (K.Būg, J, BzBk, R, MŽ, BtMr). Kulnas (łac. calx) – Kułnas, pol. Koſtká / nogicʒeść, łac. Talus Sd 222 / Kulnis, niem. Pięta vid Verſen B I 46535, Kulnis, samogł. Heße B II 69331, Kulnis, niem. Ferſe C II 652, MŽvl 182, Kulnis, vok. Hacke am Fuß C II 829, MŽvl 249, Kulnis, vok. Verſen C IV 711, Kulnis, vok. Ferſen Lex 35a, Kulnis, vok. Hacke Lex 45, Kulnis, vok. Pięta lub pięta u stopy rlv 70, Kulnis, samogł. die Hacke, Ferſe am Fuß MŽlv 135 / Kulns, vok. Ferſe rvl 138. Jak widać na przykładach przedstawionych wariantów, termin kulnas, który utrwalił się we współczesnej nomenklaturze anatomicznej, był używany wyłącznie przez K. Sirvydasa. Autorzy słowników ML stosowali wariant rodzaju żeńskiego Kulnis / Kulns ~ kulnis. W LKŽe podano przykłady użycia nazwy tej części kończyny dolnej z żywego języka (Grš, Vlkv, Šll, Šv) oraz z piśmiennictwa (V.Kudir, J.Balt, N, BsP, BB). 110 Palmira Zemlevičiūtė | Morfologiczne warianty terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje Nagas (łac. unguis) – naga, lenk. Páʒur, łac. Vuguis SD 386 / Nagrvl 225, MŽvl 300 / ga, vok. Hufe C II 978, Nagga, vok. Klau C II 1071 / Nagà, vok. Klaue Nagas, lenk. Panogieć, łac. Vuguis, vuguiculus Sd 385–386, Nagas, lenk. Páʒur, łac. Vuguis SD 386, Nagas, wok. Róg na stopach Lex 51, Nagas, wok. Pazur Lex 54, Nagas, wok. Paznokieć u palcach lub u stopy MŽlv 177 / Nágas dicit[ur] de hominib[us], wok. Paznokieć Ungvis B II 93523, Nágas, wok. Paznokieć C III 112, Nágas, wok. Paznokieć u palca ręki lub stopy, pazur rlv 92, Nágas, samogł. Pazur rvl 225, MŽvl 300, Nágas, wok. Paznokieć u ręce lub u stopy MŽvl 353 / Naggas, wok. jeden paznokieć, jeden szpon H lv 64. Wypukła płytka zrogowaciałego naskórka pokrywająca grzbietowe powierzchnie końców palców rąk i nóg (Anusevičienė, Cibas, Lilienė 2002: 261). W słownikach K. Sirvydasa i ML określana za pomocą wariantów obu rodzajów gramatycznych – nagu i naga. Chociaż, jak pokazują dane LKŽe, wariant rodzaju żeńskiego naga / Nagga / Nagà ~ naga jest szeroko używany w żywej mowie (zwłaszcza na wyżynach) (Jrb, Ds, Ktk, Km, Kp, Švnč, KLt, Gs), a z piśmiennictwa podano go tylko w SD. Potylica (łac. occiput) – Pakaußis, lenk. Tył głowy, łac. Occiput, occipitium SD 548, Pakaußis, vok. Hinter Haupt Lex 50, Pakaußis, vok. Nacken rvl 264 / Pakáußis, vok. kark C III 112, Lex 63a, Pakáußis, wok. tylna część głowy rvl 193, MŽvl 256, Pakáußis, wok. kark MŽlv 112, Pakáußis, wok. tylna część głowy, kark MŽvl 272 / Pakauſʒis, wok. kark B II 55122, Pakauſʒis, wok. Tylna część [głowy] B II 64316, Pakauſʒis, samogł. kark B II 93438 / Pakáùßis, wok. kark rlv 57 / Pakauße, wok. kark C II 717. Nieuzyskany statusu terminu anatomicznego wariant rodzaju żeńskiego Pakauße ~ pakaušė LKŽe podano z Dieveniškis (rej. solecznicki) oraz ze źródeł pisanych (C, N, LB). Podbródek (łac. regio mentalis) – Paſmakris, niem. Kropf MŽlv 188 / Paſmakre, niem. Kinn Bart B II 78351. W LKŽe podano przykłady użycia wariantu rodzaju męskiego Paſmakris ~ pasmakrys z żywej mowy (Vb, Kp, Vdk) oraz z tekstów pisanych (R, J). Pėda (lot. pes) – Pėda, vok. Fuſſ=Stapffe C II 757, Pėda, vok. der Fußſtapffen Hlv 94, Pėda, niem. Fußſtapf Hvl 177 / Pẽda, niem. der Fußſtapfe rlv 104, MŽlv 193 / Pẽdas, vok. 2. odcisk stopy r lv 104, Pẽdas, samogł. eine Garbe, ein Fußtapfen MŽlv 193. Jak podaje LKŽe, wariant rodzaju męskiego Pẽdas ~ pėdas w znaczeniu „pėdos” jest używany w żywej mowie Pęcherz kalboje (Pn, Grž) ir raštuose (V.Krėv, NdŽ). 111Terminologia | 2012 | 19 Przedsionek (łac. atrium) – Prißirdis, wok. Hertʒ=Grube C II 912, Prißirdis, wok. Herʒgrube rvl 202, MŽvl 268 / Prieſʒirdis, wok. Hertʒens Grüblein B II 69234, Prieſʒirdis, wok. Bruſtbeeren des Menſch[en] B I 29634 / Pryßirdis, wok. Bruſt rvl 86, MŽvl 113, Pryßirdis, niem. die Bruſt MŽlv 276 / Prißirde, niem. Hertz Grube Lex 48a / Priſʒirde, wok. Bruſtbeeren des Menſch[en] B I 29634 / Pryßirdẽ, niem. Bruſt r vl 86, MŽvl 113. Warto zauważyć, że w obecnej nomenklaturze anatomicznej utrwalony termin prieširdis, oznaczający komorę ludzkiego serca atrium, w tym znaczeniu był używany już bardzo dawno – w XVII–XVIII-wiecznych słownikach ML. Choć występował również wariant rodzaju żeńskiego Prißirde / Priſʒirde / Pryßirdẽ ~ prieširdė, który, obok wspomnianego wariantu rodzaju męskiego, znaleziono w słownikach J. Brodovskiego, P. Ruigysa i K. G. Milkausa. Jak pokazują dane LKŽe, słowo prieširdė jest poświadczone w języku żywym (Sdk) i w piśmiennictwie (Š). moczowy (łac. vesica urinaria (masculina)) – Myeklis, vok. Mannlich Glied C III 14 / Myéklis, wok. Harm=Rhr C II 849 / Myʒeklis, wok. Harn Röhre Lex 46, Myʒeklis, wok. Peſenck Lex 67 / Mÿéklis, wok. [Harn] Röhre B I 63626 / Mÿeklis, wok. Männlich Glied B II 89743 / Miékle veſica, wok. Pęcherz, pęcherz moczowy u człowieka B I 26616 / Myéklẽ, wok. das Harnglied rlv 88, Myéklẽ, wok. Harnblaſe MŽvl 253, Myéklẽ, wok. Waſſerblaſe eines Menſchen MŽvl 529. W LKŽ słowo Myeklis / Myéklis / Myʒeklis / Mÿéklis / Mÿeklis nie ma znaczenia „męski pęcherz moczowy”, natomiast wariant rodzaju żeńskiego Miékle / Myéklẽ ~ myžeklė podano w znaczeniu „pęcherz moczowy”; źródła tego słowa to P. Ruigys i F. Słowniki Kuršaitisa. Powieka (łac. palpebra) – Wůkas, vok. ein Augenlied rlv 182 / Wokas, vok. ein Augenlied MŽlv 333 / Wókas, vok. Augenbrahue MŽvl 54 / Wokà, vok. ein Augenlied MŽlv 333. Według danych LKŽ, wśród źródeł użycia jednego z dodatkowych narządów oka, określanego wariantem rodzaju żeńskiego Wokà ~ voka, najliczniej wskazano pisma ML (R, MŽ, N, [K]) oraz tylko jeden ilustracyjny przykład z języka żywego (Pt). Jelito (łac. intestinum) – Ʒarnai, vok. Eingeweÿde B I 39242 / árnos, vok. Gedrm rvl 161 / arnos, wok. Gedrm MŽvl 213. Wariant rodzaju męskiego Ʒarnai ~ žarnai w LKŽe w ogóle nie został odnotowany. Jak widać z przedstawionych przykładów, oprócz głównej różnicy morfologicznej warianty terminów anatomicznych wykazują wiele innych – fonetycznych i or- 112 Palmira Zemlevičiūtė | Morfologiczne warianty terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje tograficznych11 – różnic. Elementy szeregów wariantów najczęściej różnią się samogłoskami prostymi i dyftongami oraz samogłoskami i dyftongami z różnymi znakami diakrytycznymi (à, á, é, ẽ, , ó, ú, û; iê), którymi oznaczana jest sylaba akcentowana lub pewne formy przypadków12. Różniła się także pisownia samogłoski y i spółgłosek l, š, ž – oznaczano je znakami ÿ, ł, ß, ſʒ, , ʒ. Ponadto charakterystyczne są połączenia dwóch jednakowych spółgłosek (w tym przypadku k i g). Odnotowano jeden szereg wariantów złożonych terminów anatomicznych, których składniki różnią się terminami rodzajowymi. Termin oznaczający jeden z narządów dodatkowych oka ma również wspomniane już różnice fonetyczne i ortograficzne: Powieka (łac. palpebra) – Akkies Wokas, wok. Augenlied C I 180 / Akkiės=Wokas, wok. Augenlied Hvl 157 / Akkiês-Wokas, wok. ein Augenlied Hlv 1 / Akiês Wokas, wok. ein Augenlied MŽlv 333 / Akiês Woka, wok. ein Augenlied MŽlv 333; Akkiu Wókas, wok. Augen Bru B I 1568 / Akiû Wokà, wok. Augenlied rvl 41, MŽvl 54; Akkiu Wokai, wok. Augen Lieder Lex 10 / Akkiu Wókai, wok. Augen Lieder B I 15627; Akiês Wókos, wok. das Augenlied rlv 4. Osobno należy wymienić niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego, które nie stały się terminami. Na podstawie danych LKŽe większość z nich, na przykład elkūnė „łokieć”, blakstienai „rzęsy”, delna „dłoń”, kulnis „pięta”, naga „paznokieć”, pakaušė „potylica”, pasmakrys „podbródek”, pėdas „stopa”, prieširdė „przedsionek”, voka „powieka”, była używana w żywej mowie, z wyjątkiem antakė (K, R), blauzdas (I.Simon, Ch), kaukolas (K. Būg, J, BzBk, R, MŽ, BtMr) i myžeklė (R, K), które podano wyłącznie jako słowa ze źródeł pisanych (najczęściej ML). Można więc powiedzieć, że na pojawienie się w słownikach z badanego okresu wariantów różnego rodzaju mogły wpływać zarówno rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego z żywej mowy, jak i z wcześniejszych pism, nazywające tą pačią kūno dalį ar organą. 11 Na pojawienie się różnic fonetycznych i ortograficznych samogłosek i spółgłosek wpłynęły zarówno czynniki językowe, jak i pozajęzykowe. Po pierwsze, omawiany okres jest początkowym etapem kształtowania się litewskiego języka pisanego, kiedy ortografia bardzo się różniła (te same samogłoski i spółgłoski były różnie opracowywane fonetycznie przez różnych autorów), a nie istniały jeszcze żadne mocniejsze jej zasady. W DL i ML pozostawał on pod wpływem różnych języków – niemieckiego i polskiego. Z drugiej strony badacze litewskiego języka pisanego (zob. Palionis 1967, 1995; Zinkevičius 1984) zauważają, że autorzy pisali tak, jak każdy z nich umiał, albo wzorowali się na pismach swoich poprzedników lub współczesnych; niektóre warianty można by uznać za błędy korektorskie. 12 Więcej o oznaczaniu akcentu w ML w dawnych pismach litewskich zob. Šinkūnas 2010. 113Terminologija | 2012 | 19 2. WARIANTY LICZBY Do tego typu wariantów terminów zalicza się takie jednowyrazowe i złożone, podane w różnych (albo także w tym samym) anatomijos terminai (iš viso 11 eilučių ir 27 skirtingi variantai), kurie słownikach w formach liczby pojedynczej i mnogiej (zwykle w terminach złożonych wariuje liczba któregoś z członów); ponadto należy zaznaczyć, że w omawianym typie znaleziono wyłącznie warianty czyste: Antakis (lot. supercilium) – Ant-Akkis, vok. Augenbrauen C I 180 / Antakkiei, niem. Wienbrauen C IV 980 / Antakkiey, niem. Wien Brauen Lex 106 / Antakkei, vok. Augen Brauen B I 1566; Antakẽ, vok. Augenbrahue rvl 40, MŽvl 54 / Antakẽs, niem. die Augen=Brauen MŽlv 2; Łza (łac. lacrima) – Aßara, pol. Lʒá, łac. Lacryma SD 258, Aßara, niem. Thrnen C IV 583, Aßara, niem. eine Thrne rlv 8, MŽvl 469, Aßara, niem. Ʒhre, Thrne MŽvl 550 / Aßaros, niem. Thränen Lex 87a, Aßaros, niem. die Thrnen Hlv 10; Blauzda (łac. crus) – Blauʒda, niem. Kość Bein C I 268, Blauʒda, wok. Łydka Waden C IV 891, Lex 102a, Blauʒda, wok. Kość zamiast stopy Bein pro pede B I 21048, Blauʒda, wok. Lędźwie Lenden B II 86647, Blauʒda, wok. Łydka Wade B I 51424, Blauʒda, wok. Schienbein B I 51424, Blauʒda, wok. łydka przy stopie die Wade am Fuß rlv 16, MŽlv 28 / Blauʒdos, wok. nogi die Beine Hlv 18; Włos głowy (łac. capillus) – Galwôs Plaukas, wok. Włos głowy Haubt=Haar C II 860 / Galwôs Plaukai, wok. Haupt Haar B II 61616; Kelis (lot. genu) – Kélis, wok. Knie C II 1086, B II 80518, Kélis, wok. Fuß, Knie B I 51422 / Kélei, wok. Knie C II 1086; Sąnarys (lot. articulatio) – Sanarys, wok. Gelencke C II 708 / Sanaris, wok. Gelencke Lex 40a, Sanaris, wok. Gelenk am Leibe MŽvl 220 / Sanarei, wok. Gliedmaß B II 59037, Sanarei, wok. [Palec] xGelenck B I 47230; Skroń (łac. tempora) – Smilkinnys, niem. der Schlaf am Kopf MŽlv 250 / Smilkinnei, niem. Schlaff C III 432, Lex 75; Udo (łac. femur) – Sʒlaunis, niem. Hufft Lex 51, Sʒlaunis, niem. Huft rvl 211, MŽvl 280 / Sʒlaunys, niem. beyde Hſte rvl 211; Powieka (łac. palpebra) – Wókas, niem. Augenbrahne MŽvl 54 / Wókai, niem. Augen Brauen B I 1565; Jelito (łac. intestinum) – árna, niem. Darm rvl 96, MŽvl 126 / nom. pl. árnas, vok. Gekröß, Gedärm B II 5448. Znaleziono jedną parę wariantów w słownikach Clavio i K. G. Milkausa, którą tworzą terminy złożone, których oba człony – rodzajowy i gatunkowy – roz- 120 Palmira Zemlevičiūtė | Warianty morfologiczne terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje podano jako hasło rękopiśmiennego (zwanego słownikiem A. Krauzego) niemiecko-litewskiego słownika z XVII wieku, a pierwotne źródło żyvgyslės „tętnice, żyły” wskazano we słowniku Kuršaitisa z 1883 r. Znaleziono dwa szeregi wariantów, które tworzą człony z czterema różnie uformowanymi końcówkami: -e, -ẽ, -ė i -is: Śledziona (łac. lien) – Błune, pol. ſledioná / v ſlodʒona, łac. Lien, ſplen SD 506, Blune, niem. Lunge B II 88637 / Blunė, niem. Lunge rvl 248 / Blunẽ, niem. Lunge MŽvl 331 / Blußnis, niem. Miltz Lex 61a, Blußnis, niem. Miltʒ C III 52, Bluʒnis, niem. Milʒ MŽvl 342 / Blunis, niem. Miltʒ B II 91418, Blunis, niem. die Milʒ, także płuco MŽlv 30 / Bluʒns, niem. Milʒ r jako słowo SD; Udo (łac. coxa, femur) – Kulßis, pol. vl 256. LKŽe variantas blužnė „blužnis“ pateiktas Kirść / łopatka dolna, łac. Coxa, coxendix SD 201, Kulßis, niem. Biodro C II 978, Kulßis, dial. biodro Hlv 54 / Kulſʒis, dial. kostka B II 80551, Kulſʒis, dial. biodro B II 72820 / Kulſʒe, dial. biodro B II 72820 / Kulße, dial. podudzie C III 412, Kulße, dial. biodro Lex 51, Kulße, dial. podudzie Lex 74a / Kulßẽ, dial. die Huſte rlv 70, Kulßẽ, vok. Knchel rvl 228, Kulßẽ, vok. die Hfte MŽlv 135, Kulßẽ, vok. Huft MŽvl 280, Kulßẽ, vok. Knchel MŽvl 303, Kulßẽ, vok. Schenkel MŽvl 409 / Kulßė, vok. Huft rvl 211, Kulßė, vok. Schenkel rvl 305. Według danych LKŽe warianty kulšė i kulšis mają kilka znaczeń anatomicznych – „udo” i „pośladki”. Z podanych przykładów wynika, że wszystkie warianty końcówek rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej są mieszane – człony szeregów wariantów różnią się samogłoskami prostymi oraz dyftongami, a także samogłoskami i dyftongami ze znakami diakrytycznymi (á, é, ẽ, ; éi, áu) oraz znakami ÿ, ł, ß, ſʒ, , ʒ oznaczającymi samogłoskę y i spółgłoski l, š, ž. Osobno należy wspomnieć jedną parę wariantów żeńskich końcówek liczby mnogiej -os i -es, oznaczających część ośrodkowego układu nerwowego: mózg (aż do rdzenia przedłużonego włącznie) (łac. encephalon) – Smagenos, wok. Gehirn C II 796, Lex 40, Smagenos, wok. Hirn Lex 50, B ii 71241, Smagenos, wok. March Lex 60a / Smagenes, wok. Marck B II 89826 / Smagines, wok. Hirn B II 71241, Smagines, wok. Marck B II 89825. W LKŽe odnotowano warianty smagenos i smagenės, których pierwsze znaczenie jest anatomiczne – „centralna część układu nerwowego, którą tworzą włókna nerwowe i komórki znajdujące się w ludzkiej głowie i kanale kręgowym“. 121Terminologija | 2012 | 19 3.3. Vyriškosios giminės daugiskaitos galūnių variantai Jak już wspomniano, zwykle w słownikach haseł będących terminami kiami vienaskaitos forma. Kaip rodo anksčiau aptarti pavyzdžiai, šios anatomii formy nagłówkowe występują najczęściej, jednak zdarzają się również warianty form liczby mnogiej. Znaleziono dwa wiersze. Konkurują warianty końcówek -ai i -(i) ei, -ei i -iei: -ai i -(i)ei: Pūkeliai, plaukeliai 14 (łac. lanugo) – Gyw-Plaukai, vok. Milchhaar C III 56 / Gÿw=Plaukai, vok. Milch Haar B II 91342 / Gywplaukiei, vok. die Augenbraunen rlv 46 / Gywplaukei, vok. die Augenbraunen, das Milchhaar MŽlv 92; -ei i -iei: Petys (łac. acromion) – Péćiei, vok. die Schultern rlv 106, Péćiei, wok. Schulter, Rcken rvl 318 / Pecʒei, wok. die Schultern MŽlv 197. Warianty te, podobnie jak opisane wcześniej, różnią się samogłoskami prostymi i dyftongami oraz samogłoskami i dyftongami ze znakami diakrytycznymi (e/é; ai/ei), a także znakami ÿ, ć/cʒ, ß/ſʒ oznaczającymi samogłoskę y oraz spółgłoski č i š. WNIOSKI 1. Wariancja jest jedną z najbardziej charakterystycznych właściwości terminologii historycznej. Najwyraźniej widać ją w źródłach pisanych z początkowego etapu kształtowania się języka pisanego, wyróżniających się bogactwem i różnorodnością różnych postaci tego samego wyrazu nie tylko w pismach poszczególnych autorów, lecz nierzadko także u tego samego autora. Potwierdza to analizowany materiał leksykograficzny z XVII–XVIII w. – warianty terminów oznaczających to samo pojęcie anatomiczne, lecz różnie uformowanych pod względem morfologicznym i fonetycznym oraz ortograficznym, tworzą szeregi od dwóch do dziesięciu elementów. 2. Słowa i połączenia wyrazowe związane z medycyną znajdują się w pierwszych ogólnych dwujęzycznych słownikach przekładowych, które miały wielkie znaczenie dla kształtowania się litewskiej terminologii medycznej, a konkretnie – anatomicznej – znaczna ich część stanowi podstawę współczesnego džiai anatomijos terminai, sudėtinių terminų rẽta – jų varijuoja gimininiai nazewnictwa anatomicznego. 3. W badanych słownikach znaleziono trzy typy wariantów morfologicznych (rodzaju, liczby, końcówek). Najczęściej warianty morfologiczne są członami jednolub rodzajowymi. 4. Szeregi wariantów rodzaju składają się głównie z jednowyrazowych terminów anatomicznych. Ich człony różnią się rodzajem męskim i żeńskim. 14 Por. gyvaplaukiai (łac. lanugo) ME I 294. 122 Palmira Zemlevičiūtė | Warianty morfologiczne terminów anatomicznych | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje 5. Szeregi wariantów liczby tworzą jednowyrazowe i złożone terminy anatomiczne, które w różnych (lub nawet w tym samym) słownikach podano w formach liczby pojedynczej i mnogiej (zwykle w złożonych terminach wariantuje liczba któregoś z członów). 6. Szeregi wariantów końcówek składają się z jednowyrazowych i złożonych terminów anatomicznych – wariantują terminy jednowyrazowe lub człony terminów złożonych z różnymi końcówkami tego samego rodzaju. Wyróżnia się warianty końcówek rodzaju męskiego i żeńskiego. 6.1. Przeważają warianty końcówek rodzaju męskiego liczby pojedynczej. Znaleziono aż dwadzieścia dwa szeregi wariantów konkurujących końcówek -is i -ys, -as i -‘s (skrócona końcówka po wypadnięciu samogłoski a), -as i -is, -is i -us, -us i -as, -is, -ys i -ÿs, -as, -is i -ys, -is, -ys i -(i)us, -is, -ys, -ÿs i -as. Znaleziono tylko dwa szeregi wariantów końcówek liczby mnogiej tego rodzaju gramatycznego: -ai i -(i)ei, -ei i -iei. 6.2. W słownikach znaleziono stosunkowo niewiele wariantów końcówek rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej w porównaniu z rodzajem męskim – tylko pięć szeregów. Elementy tych szeregów różnią się końcówkami -a i -ẽ, -e, -ẽ i -ė, -e, -ẽ i -ia, -e, -ẽ, -ė i -is. 7. W słownikach znaleziono najwięcej wariantów mieszanych, z wyjątkiem typu wariantów liczby – przypisane do niego warianty są czyste. Warianty rodzaju gramatycznego i końcówek, oprócz podstawowych różnic morfologicznych, wykazują niemało różnic pobocznych – fonetycznych i ortograficznych. Elementy szeregów wariantów najczęściej różnią się samogłoskami prostymi oraz samogłoskami ze znakami diakrytycznymi akutu, grawisu i cyrkumfleksu o różnym kształcie (łukowego lub daszkowego), którymi oznacza się sylabę akcentowaną lub określone formy przypadków. Do najbardziej charakterystycznych różnic spółgłoskowych należą konkurujące warianty ze spółgłoskami pojedynczymi i podwójnymi (najczęściej podwajane są spółgłoski d, g, k, l, n, t, r, s), a także z samogłoską y oznaczaną różnymi znakami (y/ÿ), dyftongiem uo (ů) oraz spółgłoskami l (l/ł), š (ß/ś/ſʒ), č (ć/cʒ), ž (/ʒ) i dž (dʒ/d). 8. Na pojawienie się morfologicznych wariantów terminów anatomicznych w słownikach wpływ miały czynniki językowe i pozajęzykowe. Spośród tych ostatnich z pewnością należy wymienić wpływ ortografii różnych języków – niemieckiego i polskiego – (jest to wyraźnie widoczne przy porównaniu terminów anatomicznych ze słowników DL i ML). Ważną rolę odgrywa żywy język oraz pisma poprzedników i współczesnych autorów badanych słowników. Różne postaci tego samego słowa używane przez ludzi i w źródłach pisanych mogły zostać przejęte przez XVII–XVIII-wiecznych leksykografów DL i ML. Z drugiej strony nie można wykluczyć również możliwości występowania indywidualnych wariantów terminów anatomicznych oraz błędów korektorskich. 123Terminologija | 2012 | 19 PaGRINDINIaI ŠaLtINIaI B – Jokūbas Brodovskis. Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithvanico=Germanicvm: rękopiśmienny słownik z XVIII wieku: wydanie dokumentalne z faksymile, transkrypcją i indeksem słów / opracował Vincentas Drotvinas. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009. Tom I–II. C – Clavis Germanico–Lithvana. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik niemiecko-litewski. – Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995–1997. Tom I–IV. H – Vocabvlarivm litthvanico–germanicvm, et germanico–litthvanicvm [...] von Friederich Wilhelm Haack. Halle, 1730. Lex – Lexicon Lithuanicum: rękopiśmienny XVIII-wieczny niemiecko-litewski słownik językowy. Wilno: Mokslas, 1987. MŽ – Littauiſch=deutſches und Deutſch=littauiſches Wrter=Buch, [...] von Chriſtian Gotlieb Mielcke, Cantor in Pillckallen. Knigsberg, 1800. R – Litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski leksykon, [...] autorstwa Philippa Ruhiga. Knigsberg, 1747. SD – Širvydas K. Dictionarium trium linguarum: pierwszy słownik języka litewskiego. Wilno: Mokslas, 1979. POMOCNICZE ŹRÓDŁA LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas. ME 1991: Encyklopedia medyczna I, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedyczne. LITERATŪRA Anusevičienė O. V., Cibas P., Lilienė L. 2002: Žmogausanatomijairfiziologija, Kaunas: Linos pasaulis. Česnys G. 2002: Lietuviško anatomijos vardyno istorijos metmenys. – Terminologija 9, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 55–65. Miliūnaitė R. 2009: Dabartinėslietuviųkalbosvartosenosvariantai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mitkevičienė A. 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 119–144. Palionis J. 1967: LietuviųliteratūrinėkalbaXVI–XVIIa., Vilnius: Mintis. Palionis J. 1995: Lietuviųrašomosioskalbosistorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Stunžinas R. 2008: Variantiniai statybos liaudies terminai Lietuviųkalbosžodyne. – Terminologija 15, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 111–130. Šinkūnas M. 2010: XVI–XVIIamžiausMažosiosLietuvosraštųakcentografija: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Zinkevičius Z. 1984: Lietuviųkalbosistorija3:Senųjųraštųkalba, Vilnius: Mokslas. Župerka K. 1983: Lietuviųkalbosstilistika, Vilnius: Mokslas. Авербух К. Я. 2003: Терминологическая вариантность. – В. А. Татаринов. Историяотечественного терминоведения.Т.3:Аспектыиотраслитерминологическихисследований(1973–1993).Хрестоматия, Москва: Московский Лицей. Ахманова О. С. 2005: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: КомКнига. Бабанова С. Ю. 1994: Вариантность терминов в научном языке. – Терминоведение. Выпуск 1, Москва: Московский Лицей. Граудина Л. К. 2003: Варианты языковых единиц. – Культурарусскойречи.Энциклопедический словарь-справочник, Москва: Флинт, Наука. Лейчик В. М. 1994: Обоснование структуры термина как языкового знака понятия. – Терминоведение. Выпуск 2, Москва: Московский Лицей. Марузо Ж. 2004: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: Едиториал УРСС. Сложеникина Ю. В. 2005: Термин:семантическое,формальное,функциональноеварьирование, Самара: СГПУ. Татаринов В. А. 1996: Теориятерминоведения1:Теориятермина:Историяисовременноесостояние, Москва: Московский Лицей. 124 Palmira Zemlevičiūtė | Warianty morfologiczne terminów anatomicznych MORFOLOGICZNE | XVII–XVIIIa.lietuviųleksikografijoje WARIANTY TERMINÓW ANATOMICZNYCH W LITEWSKIEJ LEKSYKOGRAFII XVII–XVIII WIEKU Artykuł przedstawia lingwistyczny opis wariantów morfologicznych terminów anatomicznych, ich typów i podtypów oraz krótki przegląd przyczyn takiej zmienności w głównych ogólnych słownikach przekładowych (przeważnie dwujęzycznych niemiecko-litewskich i litewsko-niemieckich) XVII–XVIII-wiecznej Litwy Wielkiej i Litwy Mniejszej. W badanych słownikach znaleziono trzy typy wariantów morfologicznych (rodzaju, liczby i zakończenia). Większość wariantów morfologicznych stanowią terminy jednowyrazowe; warianty terminów złożonych są rzadkie – występują pewne różnice w ich elementach rodzajowych lub określających. Warianty rodzaju są albo rodzaju męskiego, albo żeńskiego (Kaukolas/Kaukolẽ/Kaukolė ‘czaszka’, Wůkas/Wokas/Wókas/Wokà ‘powieka’). Warianty liczby w tym samym lub w różnych słownikach mają albo formę liczby pojedynczej, albo mnogiej (Kélis/Kélei ‘kolano’, Sanarys/Sanaris/Sanarei ‘staw’). Warianty zakończeń mają różne zakończenia rodzaju żeńskiego lub różne zakończenia rodzaju męskiego. Przeważają warianty zakończeń rodzaju męskiego liczby pojedynczej. Największe grupy stanowią wyrazy zakończone na -is/-ys (Akkies Pawiddulis/Akiês Pawiddulys ‘gałka oczna’, ſkilwis/Skilwys ‘żołądek’) lub -as/-‘s (Maaſis Pirßtas/maaſſisPirſʒt‘s ‘mały palec’, ywatas/ywátas/Ʒywat‘s/Ʒywátas/Ʒywatas ‘macica’). Znaleziono tylko jeden lub dwa inne warianty zakończeń. Końcówki rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej występują dość rzadko. Takie warianty różnią się końcówkami -e/-ẽ/-ė (Seiłe/Seile/Séilė/Séile/Seilẽ/Séilẽ ‘ślina’), -e/-ẽ/-ia (Kiauße/Kiauſʒe/ Kiáuße/Kiáußẽ/Kiáußia/Kiaußia ‘czaszka’), -a/-e/-ẽ (Gÿw=Gÿſla/Gÿw‘gÿſle/Gyw=Gyſlẽ ‘tętnica’), -e/-ẽ/-ė/-is (Błune/Blunė/Blunẽ/Blußnis/Blunis/Bluʒns ‘śledziona’). Oprócz głównych różnic morfologicznych warianty rodzaju i zakończeń wykazują całkiem liczne różnice drugorzędne – fonetyczne i ortograficzne. Warianty różnią się samogłoskami prostymi i samogłoskami z różnymi znakami diakrytycznymi, spółgłoskami prostymi i podwojonymi lub spółgłoskami oznaczanymi za pomocą różnych znaków l (l/ł), š (ß/ś/ſʒ), č (ć/cʒ), ž (/ʒ), dž (dʒ/d) itd. Zmienność jest jedną z najczęstszych cech historycznej terminologii medycznej, cine – lines consisting of two to ten variants of anatomy terms naming the same conprzy czym w analizowanym materiale stwierdzono różne formy morfologiczne, fonetyczne i ortograficzne. Na występowanie wariantów morfologicznych terminów anatomicznych w słownikach wpływały zarówno czynniki językowe, jak i pozajęzykowe. Jednym z najbardziej oczywistych czynników pozajęzykowych był wpływ ortografii języka niemieckiego i polskiego. Istotną rolę odgrywały również żywy język, a także pisma poprzedników i współczesnych autorów analizowanych słowników. Leksykografowie Wielkiej i Małej Litwy w XVII–XVIII wieku mogli przejmować różne formy tych samych wyrazów używanych przez ludność oraz występujących w źródłach pisanych. Nie można było również wykluczyć możliwości występowania autorskich wariantów terminów anatomicznych ani błędów korektorskich. Otrzymano 2012-11-19 Palmira Zemlevičiūtė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]