Terminas prie termino. IX

202 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX Termin przy terminie. IX Jonas Klimavičius Odpoczywają stare narzędzia polowe: pług, kosa, ręce i brony Justinas Marcinkevičius Narzędzie: sYnOnImY I TermInIzAcJa Narzędzie i jego liczne synonimy w różnych znaczeniach są szeroko rozpowszechnione w żywej mowie. Ich zasięg terytorialny uzupełniają dane ze starych pism (i słowników). Motywacja większości z nich jest jasna, niektórych nawet podobna. Wyjaśnienie etymologiczne jest mało potrzebne. Inne podobieństwo ich motywacji – to jej niedystynktywność, a wynikające z tego niedostateczne zróżnicowanie znaczeń, dość charakterystyczne również dla żywego języka. Rozpoczęte w nowych pismach pewne semantyczne zróżnicowanie leksyki języka ogólnego zachodziło również w tym mikrosystemie, lecz opieszale i fragmentarycznie, a towarzysząca mu metaforyzacja znaczeń ponownie nieco zniwelowała różnice. Słownik synonimów i słownik normatywny niewiele się tu przyczyniły. Dopiero dość późna terminologizacja, choć nie całkiem zakończona i niepozbawiona sprzeczności, pozytywnie wpłynęła również na użycie ogólne. 1. Człowiek zręczny (įnagus) – obrazowo, a nie terminologicznie (nie homo faber) mówiąc – po prostu wziął w pazury, do ręki (: rinkti „brać”; choć od dawna istnieje również inna etymologia) jakiś podręczny, poręczny przedmiot przyrody (kamień, kość, muszlę, gałąź lub pręt drzewa) – przyrząd lub narzędzie (do zbierania, łowienia, polowania, walki, pracy, zabawy lub muzyki). Z natury zapewne są one całkowitymi synonimami, choć pod względem pochodzenia mogą pochodzić z różnych okresów lub nawet z różnych miejsc. Narzędzie 1. (i nag) LKŽ IV 1957 – „przedmiot, którym coś się robi; narzędzie, instrument; broń“. Lecz już w żywym języku z potrzeby – przede wszystkim jest to coś, czym się coś robi, a nie pracuje – kij, maczuga, pałka, pręt, rózga, bat, bicz,… Jednak: I mistrz bez narzędzia jest głupi (– głupkowaty) Karklėnai. Wszystkie moje narzędzia są stępione Skriaudžiai. Przyrząd 1. (i įrankė) nie zadano sobie nawet trudu, by zdefiniować – wyjaśnia się całkiem błędnie, tj. synonimami „narzędzie, przyrząd, instrument, sprzęt“. Choćby i – od psów… 203Terminologia | 2013 | 20 Nie uniknięto wady objaśnienia również w normatywnym DŽ1 1954: įnagis 1. „narzędzie, przyrząd, instrument” (2. pot. „bat, rzemień”), įrankis 1. – nieco lepiej – „įnagis, przyrząd, za pomocą którego się coś wykonuje”, lecz DŽ2 1972 – jeszcze gorzej: „przyrząd, za pomocą którego się pracuje (zwykle rękami); įnagis”; zaledwie nieco lepiej SinŽ 1980 – įrankis 1. „p r z y r z ą d, za pomocą którego się coś wykonuje” (choć przyrząd jest tam dominantą innego szeregu synonimów!..). Brakuje precyzji, podobnie jak w DŽ3 1993: įnagis – 1. „proste narzędzie”, a įrankis – „środek pracy (zwykle brany do rąk)”. Choć już 40 lat temu istniały zarówno specjalne uwagi normatywne (Grinaveckienė 1972: 43; Klimavičius 1973: 25–26), jak i w DŽe 2006 įnagis – bez kwalifikatora dial. – 1. „proste narzędzie” [2. „przedmiot, którym się uderza (…)”]. W prasie, przy rozkwicie wysiłków metaforyzacyjnych (niemal wyścigu), įnagis staje się także niezwykłym narzędziem: Parkeris i najprostszy nożyk stały się jego najważniejszymi n a r z ę d z i a m i t w ó r c z o ś c i MkslL 2006 5 14. Natomiast įrankis 2. przen. „środek do osiągnięcia jakiegoś celu” – zdecydowanie zbyt wąsko, anachronicznie! – rozumiane – to już także „do wykonywania najrozmaitszej pracy, czynności, działalności”: SNO – narzędzie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa T 1975 217 3; narzędzia polityki Vd 2004 19 22, sztuka pojmowana jako narzędzie NŽA 2010 7–8 276, łódź – narzędzie mojej pracy Sav su TV 2012 39 18, głos – narzędzie mojej pracy Sav su TV 2012 3 21, jego narzędzie pracy – ciało IQ 2011 4 118. Czy jest to znaczenie dosłowne, czy metafora: Komputer nie jest już izolowanym n a r z ę d z i e m Vd 2005 43 19. W 1895 r. Vincas Pietaris we wspomnieniach wspomina zabawkowe narzędzia: Z zabawkowych narzędzi w Gudeliai i Žiūriai używano kankli, retuka (– rėtuka) (bębenka – būbnelisa), piszczałki z rożkiem V. PietRR 1973 417. K. Būga próbował używać wyrażenia pučiamas muzikos įnagis, natomiast A. Sabaliauskas-Žalia Rūta – muzikos įrankis (ludowy). Jednak już w słowniku K. Sirvydasa występuje instrument muzyków i śpiewaków. W STŽŽ 1923 instrument objaśniany jest (prawdopodobnie niezamiennie) jako – narzędzie. W TŽŽ 1936 podobnie: instrument – narzędzie, środek oraz stal instrumentalna. Upowszechniło się użycie wyrażeń instrument muzyczny i instrument medyczny (chirurgiczny itp.). LKŽ IV 1957 instrument 1. „narzędzie, broń” odnotowuje się również w pismach M. Daukšy i S. Vaišnora. DŽ2 1972 instrumentas 1. „narzędzie pracy”: chirurgiczne, kowalskie i. PolŽ 1984 инструмент – tylko narzędzie. DŽ3 1993 instrumentas 1. „narzędzie pracy”, ale tylko chirurgiczne, DŽe 2006 – chirurga. W salonom piękności ładniej (i bardziej salonowo) nie narzędzia, lecz wytworne instrumenty Sav su TV 2009 11 10. We współczesnej prasie przede wszystkim należy wskazać niewłaściwe i niedopuszczalne użycie słowa instrumento w znaczeniu narzędzia: narzędzia stolarskie Vd 2007 35 16 (podpisał: przyszły 204 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX prezydent Litwy – student Uniwersytetu Harvarda Gintaras Gavėnas! ), narzędzia projektanta: pędzel, ołówek, ekierka itp. Vd 2005 35 47, dzieci przyzwyczajają się do pracy z narzędziami KV 1988 20 14. Trio sztućców określane jest muzycznie – zespół instrumentalny Sav su TV 2007 36 20. Reklama wylicza: narzędzia do obróbki drewna i montażu instalacji elektrycznych. Międzynarodowi eleganci piszą: n a r z ę d z i a pracy b u d e l i o LA 1992 56 2, n a r z ę d z i e p a l e n i a Vd 2006 26 23. Nawet poeta: Skończyły się walki / I straszne, i święte. / I siekiera przy łóżku – / Tylko narzędzie / Albo do trumny Najlepsze narzędzie – r ę c e KV 1983 51 7. sukalti, / Ar vygei išskobti LA 1992 27 14. Apie skulptorių – nepaprastai: Poecie tutaj – i ręce, i głowie – nadal wystarczało narzędzie: Moja r ę k a, jak dobrym n a r z ę d z i e m jesteś dla mnie! / - - - moje wielkie n a r z ę d z i e, moja g ł o w a, <…> J. RainL 1975 178. a narzędzia pisarza – m e n t a l n e Vd 2005 41 56. A piękno kobiety jest coraz wyraźniej podkreślane jako narzędzie Sav su TV 2006 9 18. Dość liczna grupa narzędzi znacznie się rozpowszechniła: przewód g a z o w y – normalne n a r z ę d z i e p o l i t y c z n e Vd 2006 13 3, w e k s e l jest szczególnie dobrym narzędziem do f i n a n s o w a n i a środków obrotowych Vd 2005 39 37, i n t e r n e t o w e p o ł ą c z e n i e jest wspaniałym narzędziem NŽA 2005 9 418; narzędzia g r o m a d z e n i a emerytur LTV 2007-08-10, narzędzia prawne i instytucjonalne NŽA 2007 8–9 419. To jest najprawdziwszy środek, por. instrument – 3. przen. środek, sposób PONS. ALKŽ 2004. Dlaczego zamiast mówić prosto i jasno – uciekać się do instrumentalizowania, czyli czynienia środkiem, choć potem wyraża się to po litewsku: Amor concupiscentiae instrumentalizuoja kitą: kitas tampa mano dalimi, kito gėrį nusavinu sau, pa v er s d a ma s jį p r z y r z ą d e m savo gėriui NŽA 2007 11–12 555. Najbardziej naturalną metaforyzacją instrumentu jest metaforyzacja muzyczna, np. Ludzie zajmujący stanowiska kierownicze, <…>, mogą realizować tylko to, co tkwi w myśleniu epoki. I ns t ru m e n t, na którym mają g r a ć, nie jest wykonany przez nich – oni są jedynie sadzani przy nim. Także utwór, <…>, nie jest napisany przez nich – przedstawia się im tylko nuty A. ŠveicK ir E 1989 81. Bardzo nienaturalna: Pomóc człowiekowi wydostać się z ubóstwa zachowań nie ma innych instrumentów, <…> Vd 2004 41 24. Całkiem dziwaczne połączenie instrumentu z mechanizmem: Doskonałym przykładem mogłaby być Unia Europejska. To miało być miejsce, do którego wszyscy p r z y n o s z ą swoje najlepsze i n s t r u m e n t y i t w o r z ą doskonały m e c h a n i z m. Zdaniem S. Rouvilloisa na razie mamy tylko trudną do zarządzania nieporęczną m a s ę i n s t r u m e n t ó w, a nie harmonijnie funkcjonujący mechanizm Vd 2004 22 19. Po prostu dziwisz się językowej tępotie, gdy redaktor strofuje naprawdę roztropnego tłumacza, niem. przetłumaczywszy instrumentarium 205Terminologia | 2013 | 20 narzędzia: „Przekład traci <…> instrumenty, za pomocą których można wyczuć, co autor robi, odtwarzając chronotop” NŽA 2013 4 300. Oprócz instrumentu międzynarodowego istnieje także zapożyczenie – muzyczny stramentas LKŽ XIII 1984 i štrementas LKŽ XV 1991, strùmeñtas „narzędzie” LKŽ XIII 1984. Pochodzi to z obcojęzycznych dworów – podobnie jak gospodarczy ventoris „inwentarz” LKT 1970 328 (Suginčiai). Człowiek pomysłowy (niczym homo habilis) już sam obrabiał, przerabiał, tj. (z)robił sobie. To jego – narzędzie (: padaryti Skardžius 1943: 102; Sabaliauskas 1990: 207) 1. „narzędzie, przyrząd, urządzenie (zazwyczaj używane do prac rolniczych lub w gospodarstwie domowym)” LKŽ IX 1973. Znane już od czasów Jona Bretkūnasa i Mikołajusa Daukšy, najbardziej charakterystyczne dla Żmudzinów. Istnieją również znaczenia zbiorowe: Mediga ant padargo ratų, žambių, stalų, šlėdžių (– šlajų), kubilų, lovų, krosnių, šėpų (– spintų) A. Juškos žodynas. Występującą tu rozległość znaczenia zwiększają jeszcze inne źródła, np. : Su kitais padargais apsieit nemoku, ale (– bet) kirvį papratęs vartot K. Jurkšaičio pasakos. Padargas 3. „deska uruchamiająca pułapkę” (Biržai, Kupiškis) jest bez wątpienia nie polisemią, lecz homonimem (: padirg(in)ti). Nierzadki jest również żmudzki wariant pãdárga, natomiast padargas jest jedynym derywatem z przyrostkiem -gas, choć wśród liczniejszych derywatów z -ga padarga jest jedynym o gramatycznym znaczeniu narzędzia, pozostałe zaś są nazwami czynności (LKG I 1965: § 451; zarówno padargas, jak i padarga pominięto w opisie derywacji rzeczowników). Dla Auksztotów bardziej charakterystyczne jest padaras 4.: Padarai ūkio: žagrė, akėčios, kirvis, spragilas A. Juškos žodynas. Używane także w znaczeniu zbiorowym: Menkny gospodarz (– gospodarz), skoro całe stworzenie jest jesienią (– jesień) na podwórze prowadzone Rodūnia. Miał wiele pięknych ubrań i dobytku V. Krėvė. Żmudzini, Litwini pruscy oraz mieszkańcy zachodniej części Auksztoty mają jeszcze także pãdarỹnė: Padarynių medis słownik J. Brodovskiego. Ona również w znaczeniu zbiorowym. I bydło, i dobytek – wszystko oddałem Ramygala. Tu ujawnia się rozległość jej znaczenia: Jesienią i zimą sprzęty (– rzeczy), czyli meble, oraz inny dobytek domowy, mianowicie: sochy, brony <…> przechowywał s. Daukantas. Jeszcze rzadsze padarinys 2: Jego stodoła jest pełna rozmaitych sprzętów nagromadzonych Šiauliai. Rzadkie jest także synkopowane pãdarnė (Šeduva, rej. poniewieski Smigiai). Nadmiar derywacyjnych synonimów w tej samej gwarze czy nawet w tej samej odmianie językowej przejawia się w ich sąsiednim użyciu: Wszystkie narzędzia gospodarskie i sprzęty spłonęły w ogniu Grūžiai. W każdym przypadku znalazłbyś tam potrzebne sobie narzędzia i materiały do sprzętów. S. Daukantas. 206 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX Odosobniona gw. dz. znaczenie – padaras 5. oraz radviliškiskie padarynė 3. – „uprząż”, chociaż żmudz. 2padargai „uprząż” wyodrębniono z hasła padargas. Południowych gwar. przym. przymiotnik pochodny „nadający się do wykonania padarynei, do wykonywania narzędzi”, lecz ilustracja poświadcza tylko drzewa padariniai (w opozycji do malkiniai) Igliauka (drzewa padarginiai wskazano tylko na podstawie pism J. A. Pabrėży). Świadczą o tym również rzeczowniki: M ed ž i o meistras dirba padargus: vežimus, važius Słownik A. Juški. Dość mający drewna na narzędzia i opał M. Valančius. Tak jak materiał (: medis, medžias) rozpowszechnił się zarówno na tkaniny, jak i na żelaza, tak i zakres znaczeniowy padargas (z wariantami) się rozszerzał. Już w dawnych pismach barokowych występują wielkie metafory: Padargus jų mirties nuog akių atima M. Daukša. Są niewolnikami i pa d a r ga i s (środkiem, pośrednikami) diabła S. Vaišnoras. Niczym ciąg dalszy Pism Świętych: Z domów wychodzą całe tłumy ludzi ze wszystkimi przyborami kościelnymi (chorągwiami, latarniami itd.), z całą uroczystością Žemaitė. Tak też w dawnej sztuce wojennej: Konie, broń, przybory wojenne i wozy – wszystko wpadało Litwinom w ręce. S. Daukantas. Albert, zabrawszy przybory do burzenia zamku, rusza do zamku S. Daukantas. <…> nieznacznie uszkadzał tarany, rozbierał maszyny i tylko czekał, aby pod ich osłoną móc wywieźć z miasta armaty, tabory i wrzucić do Niemna uszkodzone przybory A. VienR III 1986 322 (Kryžkelės). Sięga nawet do życia człowieka pierwotnego: <…> w okresie neolitu <…> człowiek posługiwał się kamiennymi przyborami LT II 4 1919 511–512 (J. Basanavičius). Wreszcie sięga się także po nowości dla przemysłu: Przybory gospodarskie wciąż wytwarza się fabrycznie, przystosowując je do lepszej uprawy ziemi Varpas (1895). Triebwerk – etwa przyrząd napędowy, maszyna K II. Automat – przyrząd, poruszający się sam z siebie K I. W języku ogólnym wariant padargas zdążył już się rozpowszechnić, lecz zakres jego znaczenia nie ma zbyt wyraźnych granic. Czasami określa się dziedziny bardziej ogólnie lub szczegółowo: poezja A. Kaminskasa obraca się między obszarem ziemi a przyrządami domowymi L ir M 1981 37 4. <…> do orki, siewu, mielenia, p i e c z e n i a potrzebna jest wielka różnorodność n a r z ę d z i LP 1981 74 2. W istocie: Żarna, podobnie jak inne narzędzia, <…> T 1983 123 4. Ale czym byłoby narzędzie do pieczenia – piec, kuchenka czy patelnia? Na całkowity brak jasności wskazuje również dopisek i inne: wykuwał lemiesze, noże, dłuta, sierpy, kosy, siekiery, różne haki i i n n e n a r z ę d z i a d o m o w e P. TarasPab 1972 25. Na wozie widziałeś skrzynię, żelazne pułapki na wilki i lisy, kocioł, a w kotle dwie dębowe miski, czerpak, siedem łyżek i i n n e n a r z ę d z i a k u l i n a r n e A. KivSBr 1968 96. Czy wymienione tu narzędzia (z wyjątkiem haków) są narzędziami?! Dlaczego tutaj najróżniejsze przedmioty określono jako narzędzia: 207Terminologija | 2013 | 20 Sprzedam fi k u s a, g a r a ż, p i a ni n o, dziecięcy w ó z e c z e k i inne rodzinne padargus ŠlKal 1975 20.Pasakų senovės tyrinėtojas irgi bent kiek stebina sprzęty w tym znaczeniu tego słowa: Dlaczego ten statek jest na kołach? Znając przeznaczenie w ó z k a i s t a t k u, te narzędzia nie pasują do siebie V. J. BagdKGPas 1992 162. Sprzęt staje się słowem lubianym i coraz częściej używanym, nierzadko z odcieniem humoru, ironii: A więc – teatr <…> – jeden ze światowych strojów oszustwa. Dobrze, jeśli chociaż szalik, ale może to być także bikini (…) aż po nieuniknione przybory h i g i e n y L i M 1990 42 6. „Jeżeli złodziei karzemy s z u b i e n i c a m i, rabusiów g i l o t y n ą, a heretyków s t o s e m, to czyż nie lepiej byłoby nam wraz z całym tym s p r z ę t e m k a r n y m zwalić się także na tych twórców zguby <…>“ (Luter) S. Mark NN 1969 207. <…> pozbyliśmy się takich p r z y r z ą d ó w w y c h o w a w c z y c h, jak k i j, p a s i garść g r o c h u, rozsypana w kącie pokoju Šl 1976 5 4. Jednak istnieje również metaforyzacja poważna, godna uznania: Indywidualnymi narzędziami opracowywane są pola semantyczne takich słów, jak jesień, drzwi, glina, dzień L i M 1982 51 5. Zatem znaczenie padargo 1. „narzędzie do prac polowych lub gospodarstwa domowego” wymaga nie tylko doprecyzowania (definicji), lecz także odnotowania znaczenia przenośnego, które się z niego wywodzi. Z instrumentu muzycznego (Adolf Sabaliauskas nazwał go narzędziem radości A. KivSBr 1968 56) pozostało tylko wspomnienie: Prosili, aby podczas wakacji zainteresować się ludowymi narzędziami muzycznymi – tak wówczas nazywaliśmy instrumenty ludowe GKr 1978 41 6. Ponieważ człowiek również jest, choć żywym, narzędziem, zupełnie nie dziwi, że padargas 2. oznacza „organ ciała” LKŽ IX 1973. Oprócz przykładu podano także źródło żywej mowy – Šeduva, ale może to być nieco folklorystyczne, humorystyczne, ponieważ istnieje na to zapożyczenie šlunkas 1. LKŽ XV 1991 (najprawdopodobniej wyparło rodzimy wyraz, pozostał jedynie człon piršto 1narys 2. i 3. „kostka, staw skokowy” LKŽ VIII 1970). Ale właśnie przenikliwy Jonas Jablonskis podjął się tutaj wprowadzenia wyrazu padargas: Skrzydło nietoperza jest najwspanialszym, najlepszym narzędziem dotykowym LKŽ IX 1973. Jako termin nie stał się nawet odpowiednikiem ani synonimem organu, ale ścieżką Jablonskisa podąża niejeden pisarz języka żywego, tłumacz czy dziennikarz: Tak samo jak w lotnictwie, narzędzia lotu muszą być doskonale przygotowane: pióra impregnuje się, smarując je tłuszczem oraz wydzieliną gruczołu kuprowego MG 1975 9 23. <…> narządy przyjmujące piękno to zmysły zewnętrzne – wzrok i słuch GrožKont 1980 341. Głowa, oczy, nos, policzki, uszy – najcenniejsze narządy ludzkiej istoty – nie są chronione prawami [walki na pięści], które za to bronią szyi, piersi i całej reszty ciała J. Par OD 1984 255. „Moje dumne cierpienie 208 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX tak długo prześladowana i przebita, i posiekana! Ach, gdybyż tak boska jedność, ta osnowa bólu, związała te wyobcowane narządy i członki składające się na mnie” (Oskar Miłosz) I ir B 1988 258. Narządy poznania L ir I 1980 209. Odrobinę z humorem, lecz bez ironii: <…> przykładając drżącą rękę do najważniejszego narządu ludzkiego ciała, opiewanego przez poetów – serca Šl 1978 15 8. Kazimiero Jauniusa 1padarga 2. i narzędzie 2.: Dwie są części narządu mowy: struny głosowe w krtani oraz rezonator; dla terminologii językoznawczej były one przełomowe. Zasługą Jablonskisa jest to, że dawał pierwszeństwo bardziej rozpowszechnionemu wariantowi i utrwalił narządy mowy. Nie wiadomo, skąd czasami wyrasta jakaś nowość, np. język jako główne n a r z ę d z i e m o w y J. LipskSomP 1979 15. Oczywiście w DŽe 2006 padargas 2. jest objaśniany jako „organ ciała”, co jest bezzasadnie zbyt szerokie. Broń 1. „padargas, padarynė, narzędzie, przyrząd” LKŽ IX 1973 są żmudzkie, wskazano je również na podstawie słownika P. Ruigysa. Bardziej zilustrowany wariant pabūklė: Naprawiłem narzędzia: cepy, sochy, siekiery, świdry, pióra [skrzydło odkładnicy pługa] słownik A. Juški. Żadne przedmioty nie są cieśli i rzemieślnikowi tak bardzo potrzebne jak jego n a r z ę d z i a i przybory jego rzemiosła S. Daukantas. Motywację wyjaśnia tylko etymologia: „:być; dawniej rdzeń bū mógł mieć także znaczenie czasownika przechodniego, por. niem. bauen, stwniem. būan „mieszkać, uprawiać, sadzić“ z *bhū-“ (Skardžius 1943: 193). Tylko dlaczego nie dodano tu najważniejszego znaczenia bauen – „budować“? Nowsze źródła – słowniki i pisma – w większości wskazują na inną stronę znaczenia: Starożytne instrumenty muzyczne L. Ivinskis. Mamy i nuty, i instrumenty – powiedz tylko, jak mamy usiąść? J. Balvočius-Gerutis. Działa są podnoszone J. Brodovskio słownik. Działo dalekiego widzenia L. Ivinskis. Wkrótce pojawili się dwaj felczerzy (– lekarze) ze swoimi przyrządami Tiesos prietelius (1880). Narzędzia są gaszące S. Daukantas, śmierci (– śmierci) M. Valančius, tortur S. Gimžauskas, przepychu S. Gimžauskas. Rzadkie znaczenie – „część składowa rozebranego przedmiotu”: Wszystkie części żaren rozebrali mieszkańcy Kuraszany. Podobny, ale całkiem rzadki wyraz būklas – zupełnie różny od również rzadkiego znaczenia 1. „miejsce pobytu, życia, siedziba” K. Sirvydas słownik, Poniewież, Vaižgantas – 2. (częstsze būkla 3., būklė 7.) „urządzenie, przyrząd” LKŽ I1 1941: Zegarek (– zegar) morski – przyrząd pożyteczny na morzu, który pokazuje żeglarzom, jak należy kierować statkiem L. Ivinskis. Osłona – stan, którym okrywamy się przed deszczem lub słońcem L. Ivinskis. 209Terminologia | 2013 | 20 W nowszych pismach pabūklas jest zupełnie przypadkowe, ale dość różnorodne, np.: <…> opiekun klasy powiedział, żebyśmy kupili przybory do p a iš e l i us ir tr i nt u k ų. <…>. Man nusiminimas taip nusmelkė širdį, kad rysowania, wszystkie przybory wypadły z rąk NŽA 2013 5 357 (J. Aistis). Hej, trojka (– trójka, zaprzęg trzech koni), <…>! <…>? <…>. Wydaje się, że i niezbyt sprytny środek podróży, <…> N. GogR V 1954 288 (tłum. M. Miškinis). <…> często dochodziło do katastrof środków komunikacji B. RailKA 1991 405. Zatem DŽe 2006 pabūklas 1. „przyrząd, urządzenie, narzędzie” nie jest autentyczne – jest to dial. Działa wojskowe to ciężka broń S. Šalkauskis. Dziwne, że w KarŽ 1919 pabūklas jeszcze nie oznacza tego: pabūklai, padargai – opyдiя, приспособленiя, инструменты, pabūklas dengtukui pakelti – приборъ для подъема клапана. Ale już w RLŽ 1924 opyдie – nie tylko narzędzie, pabūklas, rykas; przyrząd, narzędzie; ale już także armata, działo. Chociaż w SinŽ 1980 dominantę įrankis 1. objaśnia się jako „p r z y r z ą d, za pomocą którego się pracuje”, to prietaisas jest tam dominantą innego szeregu synonimów i objaśnia się go zupełnie nie wiadomo jak – „specjalne urządzenie”. Lepiej LKŽ X 1976 – 1. „pewne bardziej złożone narzędzie, urządzenie, aparat” . Prietaisas i prietaisa, taip pat pritaisymas 2. przeważnie u Auksztotów: Ajagi, jakie teraz urządzenia: podchodzi t r a k t o r do ogromnego kamienia, uderza i pcha naprzód Kuktiškės. Gdzie moje k a l u k a i – wszystkie prietaisos do klepania kosy? Veliuona. To prietaisos – zawiesza [zegar] i idzie sobie Pilviškiai. Przenieś, chłopcze, przez Niemenėlį, bez w i o s ł a, w i o s ł a, bez prietaisėlės Zapyškis. Nie mam żadnych przystawek d o k r o m i e n i a Skirsnemunė. Jak gdyby jasna motywacja – „p r z y m o c o w a ć coś d o c z e g o ś” na podstawie przykładów się nie potwierdza. W rzeczywistości jest ona zupełnie inna – por. pritaisyti 8. „przymocować, zainstalować”: Pritaisyk tu vaikam kokius ratelius Sudeikiai. W tym ravo (– rowie) młyn był przymocowany Vepriai. Do wędkowania mają przymocowane kije z kołowrotkami – i zarzucają Degučiai, taisyti 11. „umocować, osadzić”: Dalges taiso trumpan kotan Čedasai i 17. „robić, wytwarzać jakiś przedmiot”: Brzozowe łyżki z nasady brzozy wyrabiano Biržai (LKŽ XV 1991). Rzeczywista motywacja tego przyrządu jest dokładnie taka sama jak źródło naszego nieszczęsnego zapożyczenia nočyna „narzędzie, przyrząd” LKŽ VIII 1970 – pol. naczynie: naczynić „zrobić”. Już w żywym języku zaczyna się transmotywacja – 1. ‖ „to, co jest do czegoś przymocowane“: Prytaisai do całunów lub zakończenia do poduszek to niemal to samo Palanga. Dlatego potrzebne było urządzenie umotywowane bez obecnej dwuznaczności 1. „to, co jest zainstalowane; urządzenie, aparat“ (także įtaisa, wzorów – i įtaisis, 210 Jonas Klimavičius | Termin obok terminu. IX įtaisinys) LKŽ IV 1957: Nie mam urządzenia do cedzenia miodu Ėriškiai. Nie mamy nawet urządzeń do tkania Kairiai. To dobre urządzenie, dzięki któremu podczas pisania nie trzeba maczać [pióra] w atramencie Marijampolė. Wcześnie podjęto próbę terminologizacji: Bėgių kelias ir visi jo įtaisai VĮ 1924. Gdy po półwieczu zaczęto szerzej i konkretniej przyglądać się różnicy, jej zarysy uchwycono dość nieprecyzyjnie: „Przyrząd jest środkiem bardziej złożonym niż narzędzie <…>.“ „Od przyrządów należy odróżniać urządzenia, innymi słowy, części maszyn lub przyrządów“ (Lukšys 1973: 70,71). A gdy podjęto próbę systematycznego unormowania, granic pojęcia przyrządu nie znaleziono (Dragūnevičius, Klementavičius 1984: 11). Jeszcze po 15 latach przyrząd – ang. i franc. instrument – definiuje się dokładnie, choć pojęcie jest złożone: „spójne urządzenie, najczęściej wraz z innymi urządzeniami i źródłem energii, używane do wykonywania pomiarów i opracowywania ich wyników“ (Valiukėnas, Smilgevičius 1999: 8). Pod koniec MetrŽ 2006 zmieniono – zamiast „używane do <…>“ – na „pełniące określone funkcje“. Niektóre aparaty (aparat – „spójne, kompaktowe urządzenie pełniące określone funkcje technologiczne, techniczne lub inne, najczęściej używane w gospodarstwie domowym, gospodarstwie, medycynie lub innej dziedzinie“) nazywa się również przyrządami, np. domowe urządzenia elektryczne (odkurzacze, patelnie, piekarniki, żelazka itp.) (Valiukėnas, Smilgevičius 1999: 7–8). Taki przyrząd jest dość bliski urządzeniu – ang. device, unit, franc. dispositif, unité – „gotowy wyrób (– środek) służący do wykonywania określonej funkcji technologicznej, technicznej lub innej“(Valiukėnas, Smilgevičius 1999: 7; MetrŽ 2006). Po całym tym DŽe 2006 objaśnienia – przyrząd – techn. „urządzenie działające na podstawie złożonych zjawisk fizycznych, aparat”, urządzenie – techn. „to, co jest zainstalowane; jakieś urządzenie (zwykle nieskomplikowane)” – wydają się zagubione między nauką a dążeniem do jasności. Przyrząd 1. ‖ „część ciała, organ” Skirsnemunė, także prietaisa 1. ‖ narządy ciała Vydūnas, narządy wewnętrzne J. Balvočius-Gerutis, urządzenie 1. / przyrządy lub organy roślin: kwiaty, owoce, łodygi, liście, korzenie LT II 3 1914 431 (K. Grinius) nie weszły do leksyki ogólnej, tym bardziej do terminologii, podobnie jak takie narzędzie. W języku żywym podstawowe znaczenie czasownika įrengti – 1. „przygotować, zainstalować (dom, budynek, pokój)” w piśmiennictwie się rozszerzało, a įrengimas już od VĮ 1924 ma również znaczenie 3. „urządzenie, mechanizm” LKŽ X 1976. Żywemu językowi nie jest obce rzeczownikowe znaczenie abstraktów z przyrostkiem -imas (kalėjimas, klojimas, audimas, arimas, minkymas; apsirengimas, apsiavimas, valgymas, grimas, skýnimas, pýlimas) lub po prostu znaczenie konkretnej rzeczy, a nie czynności (suvažiavimas, susirinkimas, susitikimas, pasimatymas), charakterystyczne dla języka pisanego, dla naukowej termi- 217Terminologia | 2013 | 20 „połączone w jedną całość w celu wykonywania określonych funkcji (np. przekładnie redukcyjne, sprzęgła, łożyska, napędy)”, chociaż znacznie wcześniej pojawiło się w słowniku normalizacyjnym – 1węzeł 4. techn. „część mechanizmu składana z detali” DŽ3 1993. Definicja 1. Padargo ma jedną znaną wadę – „n a r z ę d z i e do uprawy roli i gospodarstwa domowego, wóz, sanie” oraz, choć wynikające z dobrych intencji, nieokreślone kompromisowe stwierdzenie: „Zgodnie z tradycją ∆ c z a s e m n a z y w a n e s ą prostymi maszynami do uprawy roli, niemającymi części obrotowych, np. pług, brona” ŽŪE II 2003. W rzeczywistości w tej encyklopedii pług to „metalowe n a r z ę d z i e do orki <…>” ŽŪE III 2007, brona – „narzędzie <…>” ŽŪE I 1998. Definicja maszyn rolniczych jest tu zasadniczo tautologiczna – „maszyny, za pomocą których wykonuje się prace rol. prace”, jednak wymieniane typy podwozia – kołowe, gąsienicowe, półgąsienicowe ŽŪE III 2007 (Antanas Sakalauskas) potwierdzają jedynie wyodrębnienie pługa i bron spośród maszyn – uznanie ich za narzędzia. To coś. I nie jest to już jedyny przypadek. Dość ważne są mające pewną administracyjną moc normatywną zalecenia dotyczące użycia: (rolnicze) narzędzia – ang. agricultural implement – franc. outil agricole – niem. landwirtschaftliches Gerät EurŽ 2004; pług ciągnikowy – „maszyna (narzędzie) do orania gleby” LietRTermB, chociaż definicja kultywatora „n a r z ę d z i e rolnicze do spulchniania i wyrównywania gleby, zwalczania chwastów i stosowania nawozów mineralnych” została zastąpiona zatwierdzoną – „m a s z y n a do spulchniania gleby i zwalczania chwastów. Może posiadać urządzenia do aplikacji nawozów” LietRTermB. Zasada rozróżnienia – posiadanie lub nieposiadanie części obrotowych – jest niejasna, ponieważ sam termin części obrotowe nigdzie nie został zdefiniowany – nie podają ich ani ŽŪMechŽ 1983 i PolŽ 1984 (орган i часть), ani TechEnc IV 2010. A językoznawca potrafi rozróżnić, że silnik jest potrzebny do napędzania urządzeń napędowych – obracania kół, gąsienic itp., że urządzenia napędowe helikoptera, czyli łopaty, są obracane przez silnik – za pośrednictwem śmigła, podczas gdy w wiatrakowcu obracają się same pod wpływem powietrza (a zatem pierwszy można określić jako działający obrotowo, drugi – jako działający skrętnie), że wirnik turbin hydraulicznych jest częścią obrotową, natomiast maszyn elektrycznych – częścią skrętną, że piec obrotowy – „cylindryczny piec obracany wokół osi poziomej do przetwarzania ciekłej surówki <…> w stal oraz do przetwarzania metali nieżelaznych” TechEnc IV 2010 – jest obracany nie po to, aby zachodziło owo przetwarzanie, lecz tylko po to, by równomiernie nagrzewał się ów cylinder (znajdujący się w nim wsad). Choć może się to wydawać nieco dziwne, aby zdefiniować, czym jest narzędzie, trzeba zrozumieć, czym jest maszyna, ale jest to nieuniknione. Chociaż użycie żywego języka przedstawione w LKŽ nie ma charakteru terminologicznego, a nawet w tekstach pisanych często jest takie lub zdeterminowane, lepiej zacząć od niego. Maszyna, 218 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX mãšina, żm. [rzeczownik rodzaju żeńskiego]. mãšyna, także mašnas, mãšinas LKŽ VII 1966 1. nizmas, atliekantis kokį nors darbą“: Kuliama mašina Druskininkai. Pjau- „mechanamas maszyny miał Kybartai. Tur s a v i m s uk a m ą maszynę do czesania wełny Šatės. Łatwiej szyć maszyną do szycia napędzaną pedałem niż ręczną Alsėdžiai. Krowy doi się maszynami Pumpėnai. Ilginiams krėsti buvo mašinai Darbėnai; 2. „zmechanizowany środek transportu (samochód, motocykl itp.)“, 3. „pociąg“ Eišiškės, Obeliai. Pasvalys (por. mašinistas), nawet 4. „kuchenka“ Švėkšna, Veiviržėnai, Pagramantis, Čekiškė, Jurbarkas, Naumiestis, Vilkaviškis, Šunskai, Kalvarija, Sasnava, Ūdrija, Krokialaukis. Tu należy jeszcze dodać maszynkę – 1. do pisania, do mielenia mięsa Raštai, 2. „zapalniczka“ Tilžė, Klaipėda (mašinka Daugailiai), 3. „samochód osobowy (– automobil)“; w niektórych miejscach nawet „zamek błyskawiczny” – maszynka. Bardzo rozpowszechnione określenie kieratu (konnego) i młocarni – mašina, stąd mašinbūdė „szopa do przechowywania maszyn (zwykle kieratu)” Krosna, mašinkūlė 1. „maszyna do młócenia” Raštai (mašinkūlis Tryškiai, Kairiai, Papilė), 2. „czas młócenia, młocka” Žagarė, Gruzdžiai (mašinlaikis Klykoliai); mašinierius „ten, kto obsługuje młocarnię” Laižuva, Žemaičių Kalvarija; mašinuoti, mašynuoti 1. „młócić maszyną” Šatės, Kretingalė, Tauragė, Sintautai (mašinėti 2. Šatės, mašinavoti, mašynavoti 1. Kvėdarna, Salantai, Židikai), mašinaũtė, mašynautė 1. „młócenie maszyną, młocka” Judrėnai, Vainutas, Skaudvilė, Pagramantis, 2. „czas omłotu maszyną“ Katinėnai, Žviñgiai [maszynować 2. „oddzielać mleko separatorem, separować“ Seredžius, Priekulė (maszynować 2. Alsėdžiai, Židikai), 3. „mleć mięso maszynką“ Jurbarkas, wymaszynować 2. ‖ „wykręcić (miód)“ Smalininkai]. SNŽŽ 1907 nie ma hasła mašina (być może uznano je za oczywiste), natomiast mechanizmas – „cały przyrząd maszyny, jej budowa“ (podobna sytuacja w SNŽŽ 1924). TŽŽ 1936 mašina – „każdy przyrząd mechaniczny, za pomocą którego energię, siłę przystosowuje się do wykonania jakiejkolwiek pożytecznej pracy“, podobnie tutaj mechanizmas – 1. „środki potrzebne do przekazywania siły i wywoływania działania“, 2. „urządzenie maszyny i ogół jej części“ Nie ma tu żadnej nauki. Naukowe definicje terminów są dość jasne: maszyna – „urządzenie do przekształcania energii, materiałów i informacji” – energetycznych, roboczych i informacyjnych LTE VII 1981 (bardzo podobnie także VLE XIV 2008, TechEnc III 2006), ale w LTE IV, VLE VIII 2005, TechEnc II 2003 nie ma urządzenia, a wymienione w części historycznej dotyczącej maszyn skryty, śruba Archimedesa, dźwignia, kołowrót (nawet wiatrak) współcześnie nie wyglądają na urządzenia, tym bardziej na maszyny. Dźwignia jest prawdopodobnie mechanizmem dźwigniowym (mechanizm – „układ ciał, w którym ruch jednego lub kilku ciał sztywnych zostaje przekształcony w określony ruch innych ciał sztywnych 219Terminologia | 2013 | ruch ciał“ LTE VII 1981) – ruch mowy zostaje przekształcony w ruch kamienia lub kłody. Ale wtedy t e o r e t y c z n i e wszystkie omówione środki techniki są mechanizmami, a z maszynami łączy je teoria mechanizmów i maszyn oraz jej gałąź – dynamika mechanizmów i maszyn LTE VII 1981, TechEnc III 2006. W przemyśle wyróżnia się przemysł maszyn i urządzeń, którego „przedsiębiorstwa projektują, produkują, przygotowują do eksploatacji i naprawiają różne m a s z y n y, u r z ą d z e n i a, a p a r a t y” VLE XIV 2008, wśród nich – „ż. „i maszyny energetyczne”, tutaj wspomniana jest również (1912 r.) fabryka maszyn rolniczych w Nowej Wilejce, nieskomplikowane maszyny rolnicze maszyny i narzędzia. W technice – w rodzaju „materialnych środków działalności ludzkości” – w pierwszej kolejności wymienia się maszyny i mechanizmy, lecz dalej szczegółowo klasyfikuje się tylko maszyny, wśród nich maszyny rolnicze LTE XI 1983. W tym artykule technicznym stwierdza się: „Uniwersalna ∆ klasyfikacja nie została jeszcze opracowana.” Sam artykuł pokazuje, że to, co opracowano, jest bardzo niedoskonałe. Nieco pociesza definicja bynajmniej nie najnowszego słownika rosyjskiego: машина – 1) „м ех а н и зм lub połączenie mechanizmów, осуществляющие определенные целесообразные движения для преобразования энергии (м а ши н ы-д в и г а т е л и), изменения формы, свойств, состояния или положения предмета труда (м а ш и н ы-о р у д ия, рабочие машины), сбора, передачи, хранения, обработки и использоwania informacji (np. maszyny obliczeniowe)“ SIS 1979. Jednak również nowy TŽŽ 2013 tylko powtarza definicję 1. hasła mašina z TŽŽ 2001 – „urządzenie złożone z jednego lub kilku mechanizmów, służące do przekształcania energii, materiałów lub informacji oraz wykonywania pracy mech.”. A zatem maszyny należą nie do rodzaju urządzeń, lecz mechanizmów. Najbardziej typowymi maszynami są maszyny do przekształcania energii – silniki (variklis, motoras – „m a s z y n a przekształcająca energię dowolnego rodzaju w pracę mech.” LTE XII 1984) lub mechanizmy z silnikami. Tę myśl wspiera również drugie znaczenie słowa „mašina” – „samochód”. Od siebie ośmielam się dodać, że mechanizmy przemiany energii żywej – ludzkiej lub zwierzęcej – teoretycznie nie są zaliczane do maszyn, ponieważ w fizyce nie mówi się o takim rodzaju energii. Dlatego nawet dość pokaźny mechanizm d w u k o ł o nie jest nazywany maszyną, nawet silnikowy (motoryczny) – to tylko mechanizm z maszyną – silnikiem. Машины-орудия to mechanizmy, czyli narzędzia – nie tylko konne, lecz także traktorowe. W i e j a c z e (maszyny) LEtn 1982 54, w i e j a c z – maszyna do wstępnego czyszczenia ziarna TechEnc I 2000 teoretycznie jest tylko narzędziem, czyli mechanizmem. Mechanizacja rolnictwa, a nie maszynizacja. Nazywać mechanizm, czyli narzędzie, maszyną – to tak samo jak dąb – drzewem: można, ale w ograniczonym zakresie – nie powiesz, że żołędzie rosną na drzewie. 220 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. Nawet językoznawcy i redaktorzy Lietuvių technikos mokslininkai – terminologai ir terminografai, taip trafnie ograniczali takie „maszyny” w prosty sposób – terminologizowali litewskie słowa i tworzyli neologizmy, np.: šienapjovė, žoliapjovė, javapjovė, lapapjovė, šiaudapjovė,… bulviasodė, daigasodė,… linarovė, kelmarovė,… poliakalė, poliatraukė,… angliakasė, žemkasė, žemsemė,… smėliapūtė, šratasrautė, šratasvaidė, šeivatrynė,… (nawet garvežys, choć maszyna parowa); kuliamoji, sėjamoji, sodinamoji, tręšiamoji, siuvamoji,… grūdų valomoji, sėklų valomoji, runkelių kasamoji, linų brukamoji, kalkių barstomoji,…; mestuvai, karštuvai, veltuvai, šiauštuvai,…; verptuvas, temptuvas, maišytuvas, plūktuvas, rietuvas,… vamzdžių klotuvas, sniego valytuvas, šakų genėtuvas, vandens keltuvas, akmenų rinktuvas,…; kedentuvė, šukuotuvė, pašytuvė, pluoštintuvė, dulkintuvė,…; rūšiuoklė, kratyklė. W języku rosyjskim, który na różne sposoby oddziaływał na naszą terminologię, znajduje się tu машина PolŽ 1984, ŽŪMechTŽ 1983. Więcej „maszyn” ma również język angielski: machine – 1) – oraz talking machine – fonograf, 3) rower; <…>; samolot, 4) maszyna do szycia, machine-gun – karabin maszynowy, machine-tool – obrabiarka [a nawet tool – 3) obrabiarka – 1) narzędzie, instrument, 2) przyrząd, 4) dłuto], również machinist – 1) ślusarz; wykwalifikowany robotnik (metalowiec lub operator obrabiarki, 4) szyjący na maszynie do szycia; krawiec ALKŽ 1975. Należałoby sądzić, że nasze nadmierne używanie terminów maszyna, mechanizm jest silnie uwarunkowane ich użyciem metaforycznym, bez wątpienia łatwo przejmowanym z wielkich języków kontaktowych. Np.: telewizja – to maszyna piekielna Vd 2008 4 26, machina instytucji państwowych Vd 2008 4 70; mechanizmy rynkowe NŽA 2007 8–9 418, mechanizmy terroru NŽA 2007 11–12 566, mechanizmy manipulowania świadomością Vd 2008 4 57, mechanizm organizacyjny L ir M 2005 26 2, „mechanizmy” działania, stosowania władzy: mechanizm prawny, mechanizm dyscyplinowania, mechanizm bezpieczeństwa NŽA 2007 11–12 548, mechanizm samozachowawczy gatunku Vd 2008 4 57, mechanizm wzmacniania instytucji rodziny Vd 2004 41 24, kuchnia rajdu – skomplikowany mechanizm Vd 2005 3 54. Nie sprzyja to jasności i prostocie języka ani precyzji pojęć, wręcz przeciwnie. Definicje w DŽe 2006 są niewystarczające, a nawet niepozbawione wad: maszyna – 1. techn. „mechanizm wykonujący jakąś pracę”: maszyna parowa, podczas gdy jest to właśnie nie maszyna robocza, lecz energetyczna; mechanizm – 1. „urządzenie do przekazywania i przekształcania ruchów”, a w rzeczywistości – „środek techniczny do przekształcania ruchu siły w ruch roboczy lub działanie”, 3. przen. „wewnętrzna budowa, s y s t e m”: system językowy, system państwowy, a to – „sposób działania / funkcjonowania systemu”; technika – 221Terminologia | 2013 | 20 1. „materialne środki działalności ludzi (maszyny, urządzenia itp.)”, a itp. obejmuje istotne części – „budynki produkcyjne, drogi, mosty, kanały, środki transportu i łączności” LTE XI 1983, dlatego nie można ich pomijać. WNIOSKI Szerokie grupy synonimów – przyrząd, narzędzie; instrument; narzędzie (przyrząd, narzędzie, wyrób), działo, przyrząd, aparat, urządzenie, instalacja, urządzenie, wyposażenie; zawieszadło, zaczep, uchwyt, zawieszka; środek, narzędzie, sprzęt – większość członów pochodzi z żywego języka. Motywacja jest w większości jasna lub łatwa do wyjaśnienia etymologicznie, istnieją jednak także wyjaśnienia dyskusyjne. Prawie każdy człon nie jest wolny od polisemii, a zakres znaczeń synonimów jest dość szeroki i nie całkiem określony. Polisemia i synonimia występują nawet w tym samym dialekcie. Większość weszła do języka ogólnego, tylko įkaboklis, įstrakalas, (pa)kibyklas pozostały jakby bez zastosowania. Nadmiar wariantów dość łatwo odpadł. Normalizująca leksykografia nie poradziła sobie tutaj z potrzebą różnicowania. Terminologizacja przebiegała ospale, przeciągając się – oczywiście, zgodnie z postępem techniki, ale i opóźniając się, choć być może jest bliska ostatecznego rezultatu (zależy on jednak również od nieostateczności naukowej klasyfikacji pojęć tej dziedziny). Semantycznie wyodrębniły się instrument – w kierunku muzyki i techniki medycznej, oraz działo – w kierunku wojskowości. W przypadku ryka i rakanda, których znaczenia cechuje niemała różnorodność (kontrastowość), rezultaty terminologizacji są chyba tylko połowiczne. W użyciu bardzo długo utrzymywało się nieokreślone urządzenie (zazw. lm. mn. įrengimai) – zamiast įrenginys (również niezbyt jasnego) i įranga. Bardzo niezadowalającym, choć niezauważanym przez wszystkich, zjawiskiem w użyciu jest narzędzie zamiast przyrządu. Z drugiej strony przyrząd jest bezpodstawnie wypierany przez maszynę, a ta nie jest właściwie odróżniona od mechanizmu. Tutaj należy opierać się na teorii, a nie na pragmatycznych nazwach wykładanych przedmiotów (czy katedr!..), a także – nie na praktyce żywego języka, która zresztą była kształtowana również przez inne języki (ogólne, a nie terminologiczne użycie), podczas gdy teoria nie jest przez nią regulowana. Ogólnie rzecz biorąc, w terminologii litewskiej maszyna została bardzo rozumnie ograniczona – konkretnymi, wyraźnie umotywowanymi litewskimi słowami (w większości neologizmami). Nie wykorzystano środka o najbardziej ogólnym znaczeniu – jako słowa używanego w definicjach i opisach leksykograficznych oraz terminograficznych, a także jako słowa uogólniającego – być może dlatego, że środek ten był natrętnym narzędziem niekończącego się komunistycznego wychowania, indoktrynacji i organizowania, a ponadto korekcyjnym „wydarzeniem”, lecz to już dawno należy do przeszłości. Determinizacja i metaforyzacja terminów – najczęściej publicystyczna, zwłaszcza w przypadku instrumento, w nieco mniejszym stopniu įrankio i mechanizmo – są w większości kosmopolityczne i pozbawione twórczości, sztampowe. 222 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX Źródła ALKŽ 1975 – Słownik języka angielskiego i litewskiego. Opracowali A. Laučka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė, Wilno: Mintis. ALŽŪTŽ 1977 – Słownik terminów rolniczych angielsko-litewski. Opracowały D. Čeponienė, R. Gelūnienė, J. Kazėnas, R. Kelbauskienė (red. odp.), Wilno: Mokslas. J. V. BagdKGPas 1992 – Bagdanavičius V. J. Kulturowe głębie w baśniach, Wilno: Taura. DŽ1 1954 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. odp. J. Kruopas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. DŽ2 1972 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. odp. J. Kruopas, Wilno: Mintis. DŽ3 1993 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. naczelny. S. Keinys, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. DŽe 2006 – Słownik współczesnego języka litewskiego. Wyd. VI (III e.), red. naczelny. S. Keinys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. EurŽ 2004 – Słownik europejski. Eurovoc 1 – Część alfabetyczna, 2 – Część tematyczna, 3 – Część wielojęzyczna, Wilno: Kancelaria Sejmu Republiki Litewskiej. GKr – Gimtasis kraštas (gazeta). N. GogR V 1954 – Gogol N. Dzieła 5, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej. GrožKont 1980 – Zarysy piękna, Wilno: Mintis. I ir B 1988 – Historia i byt, Wilno: Mintis. IQ – IQ (czasopismo). K I 1870 – Słownik języka litewskiego Friedricha Kurschata 1, Halle: Verlag der Buchhandlug des Waisenhauses. K II 1874 – Słownik języka litewskiego Friedricha Kurschata 2, Halle: Verlag der Buchhandlug des Waisenhauses. KarŽ 1919 – Litewsko-rosyjski i rosyjsko-litewski słowniczek wojskowy, Kowno: Ministerstwo Obrony Kraju. A. KivSBr 1968 – Kivis A. Siedmiu braci. Tłum. A. Sabaliauskas, red. D. Urbas, Wilno: Vaga. KV – Kalba Vilnius (gazeta). LA – Lietuvos aidas (gazeta). LAKŽ2 1991 – Piesarskas B., Svecevičius B. Słownik litewsko-angielski, Wilno: Mokslas. LEtn 1964 – Zarys etnografii litewskiej. Red. A. Vyšniauskaitė, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. LEtn 1982 – Dundulienė P. Etnografia litewska, Wilno: Mokslas. LietRTermB – Bank terminów Republiki Litewskiej. – http://terminai.vlkk.lt. J. LipskSomP 1979 – Lipskienė J. Somatyczne frazeologizmy języka litewskiego, Wilno: Mintis. L i I 1980 – Czas i idee, Wilno: Mintis. L i M – Literatura i sztuka (gazeta). LKT 1970 – Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia, Wilno: Mintis. LKŽ I1 1941 – Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽ I2 1968 – Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Mintis. LKŽ IV 1957 – Słownik języka litewskiego 4, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. LKŽ V 1959 – Słownik języka litewskiego 5, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. LKŽ VII 1966 – Słownik języka litewskiego 7, Wilno: Mintis. LKŽ VIII 1970 – Słownik języka litewskiego 8, Wilno: Mintis. LKŽ IX 1973 – Słownik języka litewskiego 9, Wilno: Mintis. LKŽ X 1976 – Słownik języka litewskiego 10, Wilno: Mokslas. LKŽ XI 1978 – Słownik języka litewskiego 11, Wilno: Mokslas. LKŽ XII 1984 – Słownik języka litewskiego 12, Wilno: Mokslas. LKŽ XV 1991 – Słownik języka litewskiego 15, Wilno: Mokslas. LP – Pionier litewski (gazeta). LRKŽ 1988 – Lyberis A. Słownik litewsko-rosyjski, Wilno: Mokslas. LT II 3 1914 – Naród litewski 2 3, Wilno. 223Terminologia | 2013 | 20 LT II 4 1919 – Lietuvių tauta 2 4, Wilno. LTE IV 1978 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 4, Vilnius: Mokslas. LTE VII 1981 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 7, Wilno: Mokslas. LTE XI 1983 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 11, Wilno: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. LTE XII 1984 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 12, Wilno: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. LTV – Telewizja Litewska. S. MarkNN 1969 – Markišas S. Niktomu nie ustąpię. Tłum. M. Žilionienė, red. A. Kašinskaitė, Wilno: Vaga. MetrŽ 2006 – Valiukėnas V., Žilinskas P. J. Pięciojęzyczny objaśniający słownik terminów metrologicznych, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. MG – Nasza przyroda (czasopismo). M i G – Nauka i życie (czasopismo). MkslL – Litwa Naukowa (gazeta). MLE II 2003 – Encyklopedia Małej Litwy 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. MLE III 2006 – Mažosios Lietuvos enciklopedija 3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. NKn – Naujos knygos (časopismo). NŽA – Naujasis židinys–Aidai (časopismo). J. Par OD 1984 – Parandovskis J. Olimpijos diskas. Tłum. D. Urbas, red. A. Gailius, Vilnius: Vaga. V. PietRR 1973 – Pietaris V. Rinktiniai raštai, Vilnius: Vaga. PolŽ 1959 – Rosyjsko-litewski słownik politechniczny. Kolegium redakcyjne. przewodniczący A. Nowodworski, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. PolŽ 1984 – Rosyjsko-litewski słownik politechniki. Opracował G. Daugėla, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. PONS. ALKŽ 2004 – PONS. Słownik angielsko-litewski, Wilno: Šviesa. PrekŽ 1996 – Pričinauskas J. Rosyjsko-litewski słownik towarów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. B. RailKA 1991 – Raila B. Dlaczego inaczej?, Wilno: Vaga. J. RainL 1975 – Rainis J. Liryka. Tłum. K. Korsakas, Wilno: Vaga. RLKŽ II 1983 – Rosyjsko-litewski słownik 2. Opracował Ch. Lemchenas, Wilno: Mokslas. RLŽ 1924 – Baronas J. Słownik rosyjsko-litewski, Kowno: Spindulys. Sav su TV – Tydzień (z programem telewizyjnym) (czasopismo). SinŽ 1980 – Lyberis A. Słownik synonimów, Wilno: Mokslas. SNŽŽ 1907 – Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych. Opracował J. Šlapelis, Tylża. SNŽŽ 1924 – Norkus J. Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych, Kowno: spółka „Vaivos“. STŽŽ 1923 – M. i S. Słowniczek słów obcych i międzynarodowych, Szawle: stowarzyszenie „Vilties“. Šl – Miotła (czasopismo). ŠlKal 1975 – kalendarz „Šluota“, Wilno: Związek Dziennikarzy Litewskiej SRR. A. ŠveicK ir E 1989 – Šveiceris A. Kultura i etyka, Wilno: Mintis. T – Tiesa (gazeta). P. TarasPab 1972 – Tarasenka P. Ucieczka, Wilno: Vaga. TechEnc I 2000 – Encyklopedia techniki 1, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. TechEnc II 2003 – Encyklopedia techniki 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. TechEnc III 2006 – Encyklopedia techniki 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. TechEnc IV 2010 – Encyklopedia techniki 4, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. TLE III 1987 – Encyklopedia Radzieckiej Litwy 3, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. TLE IV 1988 – Encyklopedia Radzieckiej Litwy 4, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. TŽŽ 1936 – Słownik wyrazów międzynarodowych, Kowno: Fundusz Prasowy. TŽŽ 2001 – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. TŽŽ 2013 – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. Vd – Veidas (czasopismo). VĮ 1924 – Vireliūnas A. Nazwy, czyli terminy przyjęte przez Komisję Terminologiczną, Kowno: Sakalas. A. VienR III 1986 – Vienuolis A. Pisma 3, Wilno: Vaga. VLE VIII 2005 – Powszechna encyklopedia litewska 8, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. 224 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IX VLE XIV 2008 – Powszechna encyklopedia litewska 14, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽŪE I 1998 – Encyklopedia rolnicza 1, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽŪE II 2003 – Encyklopedia rolnicza 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽŪE III 2007 – Encyklopedia rolnicza 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽŪMechŽ 1983 – Słownik terminów mechanizacji rolnictwa rosyjsko-litewski. Opracowali V. Gerulaitis, S. Lukėnas, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. СИС 1979 – Словарь иностранных слов, Москва: Русский язык. literatura Dragūnevičius A., Klementavičius A. 1984: W kwestii systematyzacji terminów technicznych. – Mūsų 3–12. kalba 2, Grinaveckienė E. 1972: Narzędzie i przyrząd. – Mūsų kalba 9, 43. Klimavičius J. 1973: Nie tylko ciekawie. – Mūsų kalba 8, 19–28. LEW 1955–1965: Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkla, Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. LKA I 1977: Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, Wilno: Mokslas. LKG I 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis. Lukšys D. 1973: Nazwy przyrządów i urządzeń. – Kalbos kultūra 25, 70–72. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Skardžius P. 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. Valiukėnas V., Smilgevičius A. 1999: W sprawie nazw środków technicznych. – Gimtoji kalba 2, 7–9. Otrzymano 2013-10-03 Jonas Klimavičius ul. Erfurcka 56-14 LT-04107 Wilno, Litwa