Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

172 As a Mi ke ičienė | Rôle de la Commission de Te minologie (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje Commission de Te minologie (19211926) ôle des li é a u es li uaniennes dans la e minologie de la science ASTA MITKEVIČIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ESMINIAI VOODŽIAI: Te minologijos komisija, li e a ū os mokslo e mininai, eilėda os e mininai, s iliaus p iemonių pa adinimai, e minų sinonimija 1921 m. mois de ma s en Li uanie aup ès du Minis è e de l'Éduca ion a é é ins i uée Te minologijos komisija o iciellemen commencé o ganisuo as e minologijos da bas (plačiau ž . Keinys: 3841; Aukso iū ė 1967 2011). L'a iclenyje e ien su les ac i i és de ce e commission dans le domaine de la e minologie scien i ique de la li é a u e, pa ie considé s y ų e mes es compa ée a ec XIX a. e minis e a ec Kazio Bizausko héo ie de la li é a u e manualėlio (1922 m.) e minis. La Commission de Te minologie, comme isible de ses p o ocoles, déjà p emie s années de a ail 1921 m. oc ob e mois p ozininkui, his o ique de li é a u e e c i ique Juozui Tumui-Vaižgan ui inculqua de cons i ue li é a u es e mines komisijėlę (pakomisę). Elle y a é é p oposée d'in i e les éc i ains Liudą Gi ą e Vincą K ė ę-Micke ičių (TKP No. 13). Komisijėlė déjà dans la p ochaine séance a p ésen é à la commission du p emie manuel de héo ie de la li é a u e Li u iško l'au eu K. Bizausko cons i uée lis e des e mes de science de la li é a u e, qui a é é a J. Tumas-Vaižgan as. Ces e mes on é é considé és à sep séances de ces mêmes années oc ob e e lapk i . Il au no e que dans ou es ces séances, a pa icipé Jonas Jablonskis, e dans cinq Kazimie as Būga. À six séances, le p ésiden é ai An anas Sme ona, le sec é ai e An anas Vi eliūnas. Les séances on égalemen pa icipé les memb es pe manen s de la Commission de Te minologie P anas Mašio as (6 séances), Aleksand as Damb auskas-Adomas Jakš as (5), J. Tumas-Vaižgan as (3), P anas Do i is (3), Adomas Va nas (2) e . K ė ė-Micke ičius (3) qui k ies inis bendis. Le e me lui-même ou nisseu K. Bizauskas é ai seulemen d'une séance pa icipan . Deja, e mines de li é a u e science, au emen que d oi , chemins, géog aphie e k . e mines, n a issemen s Te minologijos komisija a ski u są ašu nepaskelbė. Su la considé a ion des e mes de li é a u e Commission de Te minologie pou sime- 173Te minologija | 2013 | 20 na e mes lis e de p épa a eu K. Bizauskas Li e a ū as eo ijas 1922 m. publica ion P akalboje, éc i oie des mêmes années bi želį. L'au eu p é end qu'il a ai donné des e minologie de li é ologie à la Commission de Te minologie, qui pa ijis pe me p isilaikydamas Rema ques de są eilę posėdžių juos s a s ė, be da galu inai jų nenus a ė“, ad ado ėlį la Commission de Te minologie BizL 3. D'au e pa , il pense que la Commission Te minologie pou a main enan é ide commen ses considé a ions de e mes s'appliquen p a iquemen e commen ils pou on p igge (en end e). Pou les conseils il eme cia pa iculiè emen K. Būgai e J. Jablonskiui. De la de niè e édi ion de ce guideèle, qui so i en 1923 ans, p a a mée K. Bizauskas osse e qu'y laissés les mêmes e mes, ca Te minologijas komisija jusqu šiol su eux dé ini i emen neapsisdi ė. Tou e ois, dans les p o ocoles de la Commission de Te minologie a an chaque lis e de e mes à considé e , il es ma qué: pa e miniui a é é décidé, s a s y i i s abili e ques i e mini le e a u a, nu a a a o i, nu a iama a o i, su iko, qu'il es possible de u ilise ces e mes e pasakymai ou sa a [es ] que peu en ê e u ilisés en un ce ain end oi ces e mes (TKP No 1421). Il au di e que les p o ocoles de la Commission de Te minologie зафиксированный литературного научного терминов eiliškumas beaucoupmaž co espond à 1922 m. K. Bizausko Li e a ū as теории тематическое раскирстление и руководство материала расположение. Les séances on examiné des e mes communs de la li é a u e scien i ique, pa exemple: idée, œu e, li é a u e, plan, hème, con enu, ūpas, e c., noms de s yles moyens, pa exemple: elipsée, igu e, mé apho e, épi hè e pe manen , ques ionnemen , pa allélisme, sinekdocha, opas, e c., e mes de poëda os, pa exemple: aleksand ines, cho iais, dak ilis, pasakėu ė, mé ique, oc a a, pėda, i mas, e cinas, e c., noms de gen es de li é a u e e de classi ica ion d'au es poèmes, pa exemple: apysaka, ballad, his oi es, épis, oman, oman, omances, omances, dingue, pas o al, imaginai e, uni é, e nom de poèmes, e c.: sonambume, églemen ingume, p écisume, ypingume e k ., des ac es, yksmų e būsenų dénomina ions, exemple.: desc ip ion, con é s ymas, minčių eiškimas, p o a imas samp o a imas, ep ésen da imas e k . e minai. Les p o ocoles зафиксирована не только литературы науки, но и общих научных терминов, например.: dé ini ion e dé ini ion (!), c i è es, mé hodes, научного научного велика, процесс, система, решение, тези и т.д., риторических терминов, например.: ges as, мосты, o a o iх магазины (bylos), ikybinė įsaka eliginė iškalba и т.д., 1 Ici e далее встражные b ūkšniai. 174 As a Mi ke ičienė | Rôle de la Commission de Te minologie (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje 1 ig. P o ocole de la Commission de Te minologie No 16 175Te minologija | 2013 | 20 sépa es domaines de l'a e mes de, comme.: a chi ec u a, lipdyba e k . A no e que K. Bizauskas e plus a dni a aux de héo ie de la li é a u e in e guka io au eu s de ga dè en la ges concep s de li é a u e (li e a u es science obje es non seulemen g ožiniai, mais e suje nikie ex ai, publics langues), donc espec i emen pla esnées e mêmes e minologie de li é a u e science. La plupa ici énumé és des e mes e aujou d'hui ne son pas du s d'iden i iés, la plus g ande pa ie d'en e eux es u ilisée e main enan . Du ou dans les p o ocoles de la Commission de Te minologie (p o ocol exemple oi ig. 1.) il y a en i on 450 e mes non seulemen daik a a džių e daik a a dinių combininių, mais aussi būd a džių, quelques ac ionsmažodžiai, a ec lesquels peu en ê e cons i ués composés e mes de li é a u e scien i ique, exemple.: d ama inis, -ė, d aminis, -ė; ileillé; excudus, excudingus emo ionalus; poė inis, poė iškas, poė ingas; images, ep ésen a i ; sys éma ique, sys émique, sys éming; pe sonnin i, pe sonnė i, suasmenin i, suasmenė i e k . Peu ê e que anuome ils aussi considé e e minis. Un au e mo p is sépa émen se ai main enan même a ibué à la e minie, exemple: mix as, -a; in ujneux, é en ine; sincè es e pan. À ce ains e mes des p o ocoles donnée la usses langues co espondmenes, aussi bien uneu au eu esme en su e mes a oseną ou signi ica ion, exemple: Li e a u a doi eikš i la même no ion, ce que ce mo signiškiama e dans les langues é angè es. Sacomasse e éc omasse eikalas, saky is e éc i is eikalas, des is don gende s exigen ègles de langue. P opo cingumas, ou lygde umas. L'ac ion es p opo ionnel, ligde , don ou es les pa ies é endues a ec saiku, uni o mémen , ni op, ni op peu (TKP No. 14, pab auk a p o okole). S ab illons aup ès de quelques signi ica i s g oupes de e mes, ou d'abo d aup ès o dèda es e mes. Li u ias eilėda os e minijos (gana sis emiškos) sija pag indai padė i da XIX a. gale. V. Kudi ka 1898 m. Va pe išspausdino Tiesas eilėms ašy i. Tai pi moji lie u iška poe ika. Te minologijos komi- s a s ė assez peuug eilėda os e minų. La Commission a зафиксировало международные термины imas (V. Kudi ka a ojo a siliepimą V p 1898 1 14), cezū a (V. Kudi kos pe ki imas V p 1898 1 14, caesu a V p 1898 2 28), e g e a V. Kudi kos e au es 19 a. au o ių a o oų bal a usiškos kilmės posmo p o ocoles enco e insc i e s uoga. Ce de nie , LKŽe selon, es J. Jablonskio p oposé, mais ainsi e nepapli ęs (K. Bizausko Li e a ū os eo ijoje (1922) posmas 91 e s o a 91). V. Kudi ka a ojo e minus me iškos // oniškos // siliabiškos eilės V p 1898 1 14, a ec p esque els pa ins espèces de ê emen s 176 As a Mi ke ičienė | ôle de la Commission de Te minologie (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje d'o igine mix ia cons i ue e Te minologijos komisijos e minai me iškas // oniškas // silabiškas eilia imas. Minéeame K. Bizausko di igeèlye es me iška eilėda a BizL 82, syabiška eilėda a BizL 81 e synonymimai oniška eilėda a BizL 82 e ga sinė eilėda a BizL 82. La Commission de Te minologie a зафиксировало три однослоджия термина это же eilėda os понятия възвать eilėdė is, eilėda a и верфикация, bien qu'à pa i anks é ieu s exemples oi , que сложные термина имеют dėmenį eiliaвание. K. Bizauskas p incipalemen u ilisai eilėda ą BizL 78, bien pa a o e e e si ikacija BizL 78 (dans l'édi ion an é ieu e eilia imas BizR 54 e e si ikacija BizR 52). Eilėdė is nep igijo. Les p o ocoles de la commission de e minologie en egis en les synonymes logikos // loginis ki is, bal osios // be imės eilės (plg. V. Kudi kos bal os bal osios eilės V p 1898 3 40), K. Bizausko ado ėlyje ik logikos ki is BizL 79, bal osios eilės BizL 91. Ainsi K. Bizauskas ne ou ėmė de la Commission Te minologie d'n e en ions, bien, au no e , qu'il pa icipai comme jus e en 'asseydy, dans lequel é ai en isagés eilėda as e mes. u ile compa e e s iliaus noms des moyens a ec co espondan s Kazimie o Maciaus de l'a icle su liaudies dains, 1900 m. publié Žinyčioje, e minais. Dans ce a icle la majo i é s iliaus des noms des moyens Li uiniens langue a é é pa a o i bene p emiè e ois. Il au di e qu'y e dans les p o ocoles de la Commission de Te minologie pa ie des e mes coincen , comme: i onija, me onymija, opas, au es son one iniai ou mo ologiniai a ian es, comme, K. Macius a ojo an i eza Žnč 1900 1 80, igu a Žnč 1900 1 72, gipe bola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, e dans les p o ocoles de la Commission de Te minologie andame an i ezė, igū a, hipe bola, sinekdocha e k . K. Macius elipsée appelai émissionimu Žnč 1900 1 82, Te minologijos komisija eikė sinonimus elipsė e émission, K. Macius a ojo už ylėjimas Žnč 1 82 nu ylėjimo signi icme, e 1900 komisija nep igijus nu ūkimas. K. Maciaus a icle ou ons e miną a ka ojimas Žnč 1900 1 79, dans les p o ocoles de commission зафиксирована повтоимание, a ka ojimas. K. Macius aussi u ilisai e minus appelemen Žnč 1900 1 72, g adua ion Žnč 1900 1 82, apos o a apos opa, ou a sig ęžimas Žnč 1900 1 43. Te minologie commission hé o iniam suchukimui in i uli i записала шūkis, sušukimas, g adnia imui ca imas? (g adacija) (plg. lo . g ada io g aduniškas kilimas), e apos o ai k eipimasis, apos o a. K. Bizauskas ėlgi aklai nesekė Te minologijos komisija: a ojo a ian ą hipe bola i p ie jo p isi ašė lie u išką e miną pe dėjimas BizL 68, pasi inko e minus nu ilėjimas BizL 76, o 177Te minologija | 2013 | 20 synonymes g ada ion (g adacija) BizL 74 (plg. ne nu ūkimas, paka ojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, aip pa a ojo su i ica ion ou g ada ion (g adacija) BizR 49), k eipimasis, ou apos o a BizL 70. Des aba es e mines oi , que Te minology komisija ne engée e misudė inių e minų gausa. Pa exemple, dailės // dailinis omanas gožinis nų sinonimijos. G e a e minologijoje pa eisinamos lie u iškų i a p au- inių e minų sinonimijos, dėmesį pa aukia nemo y uo a sinoniminių omanas?; dailus // dailusis // dailingas na a ion; didac inis // didak iškas omanas (y a aussi pamokomasis omanas); // g andisse // p emie senio nis e pe sonnage hé os; jungiamasis //jun inis pe iodas; // mi ų my hinis épas; con e su animaux e con e de animaux; // p ozos // p oziškas p ozingas eikalas; // oman ique poem; amilles // amiliis oman e k . Les p o ocoles en consignen aussi d'o igine li a iška une oodžių synonyminių e minų, p z.: apsakimas e apsakas; dia y e dien aš is (main enan sépa é); inspi ap e inspi épa ion; leçonnemen e pomokis; a oue , a oue e a isou e ; [pe iode] se ūgimen e ombime e k . Cela signi ie- -il que les consomma eu s de e mes scien i iques li é ai es son donnés la possibili é de choisi ? Où peu ê e la commission elle même ne s'es pas complè emen acco dée su ce ains consids e ai e mes? B e ceux e mininai, comme éc é K. Bizauskas men ionnéie p a a mée, son du s a s ymų a psnio. Tikslinga pa oi , qui du lis és synonymes es en é dans K. Bizausko manualėlį. Uneis occasions du p emie manuel de héo ie de la li é a u e l'au eu choisi quelque un synonyme (dažniausiai e minologiškesnį e (o ) ac uel poin de ue èglesingesnį), exemple: dailės omanas BizL 163, dailus pasakojimas BizL 101, pamokomasis omanas BizL 163, gy ulių pasaka BizL 141, mi inis epas BizL 139, oman inė poema BizL 145, [pe iodo] slūgimas BizL 34 e k . Dans d'au es cas e dans son ex e son synonymes, mais pas nécessai emen coïncidan s a ec ous les e mes de la Commission de Te minologie, comme: p ozos eikalas BizL 32, p oziškas eikalas BizL 95 e enco e 48, p ozinis eikalas BizL 163 amilianas BizL, šeiminis omanas BizL e enco e šeiminis omanas BizL 163 e k ., ou pe sonnalisés concep s dans les e mes d'au es, comme he ojus BizL 181, BizL 196, le plus ieux eikian BizL; sujamasis pe ijungi 147 e 35 k .: K. Bizausko choisi des e mes app écissemen BizL 164, dieno ach is BizL 102, en 'inspi imas BizL 134, ép isein BizL 106, p édicimas BizL 157 son u ilisés e main enan . 178 As a Mi ke ičienė | ôle de la Commission de Te minologie (19211926) | lie u ių li e a ū os mokslo e minijos is o ijoje IŠVADOS 1. 1921 m. La Commission de Te minologie en sep séances en iss é su 450 K. Bizausko p ésen ées li é a u e de la science e elle p oche des domaines, ainsi que géné aux de la science e mines (p incipalemen daik a a džius e daik a a dinius compounds, ainsi que būd a džius, quelques eiksmažodžius). Dans ous les considé a ions a pa icipé J. Jablonskis. 2. En compa an les e mes de la Commission de Te minologie a ec V. Kudi kos (1898) e K. Maciaus (1900) usés e mines, oi an e minų kai a ( imas ie oj a siliepimas, šūkis e sušukimas ie oj šaukimas), que adi ion de consomma ion (posmas, émission elipsė). Les p o ocoles de la commission de e minologie son e plus a d nep igijusių e mes, pa exemple, eilėdė is eilėda a. 3. Dans les p o ocoles abondammen ou nie des e mes synonymiques. K. Bizauskas uneis occasions choisi quel que soi un synonyme, dans d'au es occasions son di igeėly aussi bien es des synonymes (des mêmes ou d'au eokies) ou concep oka in odui au emen . 4. Bien que la lis e des e mes de science de la li é a u e examinée pa la commission de e minologie e n'ai pas é é sépa émen publiée dans la p esse, néanmoins on peu a i me que l'examen des e mes de science de la li é a u e pa la commission de e minologie n'enduisai en ain. D'une g ande pa ie de ces e mes es ou de sui e en é dans a oseną pa K. Bizausko 1922 m. guide héo ie de la li é a u eėlį, duquel a é é app i asi e lequel, p obablemen , u ilisai plus a dni au eu s d'œu es de li é a u e. Tad Le ôle de la commission de Te minologie dans l'his oi e de la science li é ai e es indi ec . LITERATŪRA ET CHALTINIAI Il es ai que Aukso iū ė A. 2011: Commission de Te minologie (19211926) un ape çu des ac i i és. Te minologie 18, 8091. Bizauskas K. 1923: Li e a u es héo ie. Vado ėlis augš esniosiom mokyklom, 4ème éd., Kaunas. BizL Bizauskas K. Li e a ū as héo ie. Vado ėlis hau š esniosiom skolom, 3-iasis éd., Kaunas, 1922. BizR Bizauskas K. Raš ijos e héo ie de la li é a u e. P emiè e pa ie, Kaunas, 1918. Keinys S . 1967: Li uanien e minologijos c éa ionimo sž alga (jusque 1940 m.). Li u iens e minologijos aida, Vilnius: Li u iens ins i u e de langues édi eu , 2012, 2956. LKŽe Dic ionnai e du Li uanien (IXX, 19412002), a ian e élec onique, Vilnius: Li uanien kalbos ins i u as, 2005. www.lkz.l . TKP P o ocoles de la Commission de Te minologie (N . 1321), 1921. Saugomi Li u iens langue ins i u e. TŽe 2002: In e leksis. Compui e inis dic ionnai e des mo s in e na ionaux. A s. ed. A. Kinde ys, Vilnius (e. au o isa ion). V p – V. K. [V. Kudi ka]. Tiesos eilėms ašy i. – Va pas, 1898, N . 1, 14–15; N . 2, 28–30; N . 3, 40–42. Žnč Samogi a [K. Macius]. P asmė e g ažumas des chansons Li uaniennes. Žinyčia, 1900, No. 1, 3384. THE ROLE OF THE TERMINOLOGY COMMISSION (19211926) IN THE HISTORY (Le ôle de la commission de la e minologie (1921-1926) dans l'his oi e) a é é déc i comme é an celui d'une commission de e minologie. OF LITHUANIAN LITERARY TERMINOLOGY In 1921 in Li huania he Te minologijos komisija (Te minology Commission) was es ablished unde he Minis y o Educa ion. The sub-commission o li e a y e ms was cons i u ed in Oc obe 1921. A he e y nex mee ing o he Te minology 179Te minologie | 2013 | 20 Commission he sub-commission p esen ed he se o li e a y e ms (and e ms o ela ed domains and basic science e ms as well) compiled by Kazys Bizauskas, au ho o he i s Li huanian ex book on li e a y heo y. Those e ms we e discussed in se en subsequen mee ings wi h he pa icipa ion o he g ea es Li huanian linguis s Jonas Jablonskis and Kazimie as Būga. The Te minology Commission discussed abou 450 e ms: basic li e a y e ms ( u inys con en ), names o s ylis ic de ices (elipsė ellipsis), e ms o e si ica ion (pėda oo ), names o gen es (his o inis omanas his o ical no el), names o ea u es ela ed o li e a u e ( imo imaginingumas image y o hyme), names o ac ions ela ed o li e a u e and li e a y wo k (ap ašymas desc ip ion) e c. In compa ison wi h he chosen 19 h cen u y sou ces o li e a y e ms ce ain e ms we e changed and o o he e ms adi ional usage was main ained. Some o he e ms discussed we e no es ablished, o example s uoga s ophe (now posmas, s o a). In he eco ds o he Te minology Commission he e a e qui e many synonyms o e ms. I seems likely ha e ms we e eco ded a he discussion s age. Bien que he lis o e ms discussed was no published in he p ess, he wo k o he Te minology Commission in he ield o li e a y e ms was help ul. The majo i y o e ms came in o usage h ough Kazys Bizauskas ex book Li e a ū os eo ija (Li e a y Theo y) (1922), al hough he didn ollow all ecommenda ions o he Te minology Commission. Reçu 2013-10-22 As a Mi ke ičienė Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paché [email p o ec ed]