Pirmasis Lietuvos medicinos mokslo žurnalas ir lietuviškoji medicinos terminija

142 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych i litewska terminologia medyczna PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: czasopismo nauk medycznych, litewski termin medyczny, wyraz prosty, derywat Z okazji 100-lecia „Medycyny i przyrody” UWAGI WSTĘPNE Początki litewskiego czasopisma nauk medycznych1. Na powstanie litewskiego czasopiśmiennictwa medycznego (Karosas 1960: 42–49; Biziulevičius 1989: 34–39; Andriušis 1996: 161–176) duży wpływ miało nielitewskie czasopiśmiennictwo medyczne, wydawane w językach łacińskim, polskim i rosyjskim, które miało na Litwie głębokie tradycje (Stakulienė 2001: 220). Pierwsze litewskie czasopismo medyczne Sveikata (1909–1915, 1920–1928) ukazało się w pierwszej dekadzie XX wieku. W drugiej dekadzie zaczęto wydawać czasopismo Medicina ir gamta (1913) oraz dwutygodniowy dodatek do tygodnika Aušra Gydytojas (1914–1915). Do nich dołączają wydawane fragmentarycznie w latach 1911–1912 Farmaceutų reikalai (Stakulienė 2001: 226). W artykule z 1910 roku Kazys Grinius zaproponował rozpoczęcie wydawania „profesjonalnego” litewskiego czasopisma medycznego. Jego zdaniem w czasopiśmie „mogłyby się znaleźć: 1) naukowe artykuły z zakresu medycyny, higieny, statystyki medycznej, weterynarii, farmacji i nauk przyrodniczych; 2) kronika życia tych nauk i personelu; 3) informacje; 4) felietony” (Grinius 1910: 1). Jednak dopiero po trzech latach zamysł ten został zrealizowany – w 1913 roku rozpoczęto wydawanie litewskiego czasopisma medycyny, weterynarii, farmacji i nauk przyrodniczych Medicina ir gamta. Jego wydawcą i redaktorem był doktor Stasys Matulaitis. Czasopismo zaczęto wydawać w 1911 r. przy założonej przy Litewskim Towarzystwie Naukowym sekcji lekarzy i 1 Należy powiedzieć, że „w litewskiej prasie XX w. wszystkie wydawnictwa periodyczne określano mianem gazet. Dopiero później, mniej więcej od początku okresu niepodległości, a ostatecznie w trzecim–czwartym dziesięcioleciu XX w., przyjął się termin „czasopismo” (Stakulienė 2001: 227). Tak więc w artykule używany jest termin czasopismo. 143Terminologia | 2013 | 20 farmaceutów2, w skład której wchodzili lekarze Dominykas Bukontas, Bronislava Gedminaitė, K. Grinius, Juozas Jarašius, Antanas Vileišis, farmaceuci Stasys Bytautas, Jonas Kašinskas, Zenonas Kuzavas, Elena Lukaševičiūtė, Motiejus Nasvytis, Jeronimas Šliogeris, Matas Valeika, Antanas Žukauskas (Aničas stygiaus (Aničas 1999: 302–303). Tak więc piękne cele pozostały niezrealizowane. Poniżej kilka słów należy powiedzieć o strukturze i treści numerów czasopisma. W rubryce pierwszego numeru „Od Redakcji” napisano, 1999: 302) iniciatyva. Išėjus dviem numeriams leidimas nutrūko dėl lėšų że „zaczyna się wydawać pierwszą w języku litewskim gazetę medycyny, weterynarii, farmacji i nauk przyrodniczych” (MG 1913 1 1). Podkreśla się konieczność istnienia takiego czasopisma łączącego różne dziedziny: „najliczniejsza część litewskiej inteligencji zajmuje się wymienionymi gałęziami nauki. Idąc pojedynczo, niczego nie zdołamy dokonać. Lecz skupieni w kole wokół naszej gazety będziemy mogli zrobić wiele pożytecznego zarówno dla naszych dziedzin nauki, jak i dla naszego zawodu oraz naszego kraju. Połączyliśmy w jednej gazecie wszystkie wymienione dziedziny nauki, ujmując je z czysto praktycznego punktu widzenia. Pojedynczo żadna z tych grup nie zdołałaby mieć jeszcze własnej gazety, jak to jest u innych narodów. Dlatego też, idąc razem, osiągniemy swój cel” (MG 1913 1 1–2). Przewiduje się wydawanie czasopisma o objętości półtora arkusza co dwa miesiące i drukowanie w nim: „1) artykułów oryginalnych i tłumaczonych, 2) felietonów z życia społecznego, 3) referatów, 4) przeglądu leków i porad praktycznych, 5) krytyki i bibliografii, 6) korespondencji i listów do Redakcji, 7) Kroniki, 8) Wolnych posad, 9) Ogłoszeń” (MG 1913 1 2). Podana jest także cena czasopisma: „rocznie – 4 rub., półrocznie – 2 rub., pojedynczy numer – 75 kop.” (MG 1913 1 2). Tak więc pierwszy 25-stronicowy numer „Medicinos ir gamtos” (dwumiesięcznika medycznego, weterynaryjnego, farmaceutycznego i przyrodniczego), maj–czerwiec, ukazał się w 1913 r. (zob. ryc.). W numerze tym, jak napisano w dziale „Od Redakcji”, „najwięcej jest materiału z medycyny, ponieważ z innych dziedzin nauki nie mieliśmy odpowiednich materiałów, chociaż zwracaliśmy się i prosiliśmy o pomoc” (MG 1913 1 2). Zamieszczono trzy artykuły: „Rozprzestrzenienie się jaglicy w Małej i Wielkiej Litwie” (dr P. Avižonis); „Czy adenoidy mają związek z onanizmem?” (dr Laumianskis); „Z działu ginekologii Szpitala św. Jakuba w Wilnie. W sprawie zatrzymania krwotoku z macicy przy mięśniakach. Odczytane na zjeździe Pirogowa w Petersburgu” (dr 2 W programie opracowanym przez Sekcję jednym z zadań było uporządkowanie starej terminologii oraz stworzenie nowej (z zakresu nauk przyrodniczych – botaniki, chemii itd.) i specjalistycznej (medycznej i farmaceutycznej) (zob. Uczeń Kalnėnas 1912: 184). 144 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija 145Terminologia | 2013 | 20 A. Damaševičius). W dziale „Referatów” opublikowano dwa teksty S. Matulaitisa: „Leczenie bromem padaczki (epilepsji)” oraz „Bismutum subnitricum w nadkwaśności soku żołądkowego i wrzodzie żołądka”. W dziale „Felietonów” zamieszczono tekst J. Bagdanavičiusa3 „Kursy dla lekarzy w Berlinie”. W dziale „Tego i owego” znajdziemy pracę J. Bagdanavičiusa „Czy wielu jest chorych na gruźlicę na litewskiej wsi”. W dziale „Bibliografia” zamieszczono krótkie adnotacje dotyczące popularnonaukowych broszur medycznych, napisane przez redaktora czasopisma S. Matulaitisa (Sveikata arba tiesus ir trumpas kelias į sveikatą. Sutaisė d-ras L. Graičiūnas; Užkrečiamųjų limpamųjų ligų išsiplėtojimo būdai ir kova su jomis. D-ras Graičiūnas). W dziale „Porady praktyczne” doktor Jonas Basanavičius przedstawił kilka porad praktycznych („Aby obniżyć temperaturę suchotników <...>”, „Jaglica i kwas jodowodorowy”, „Na ból brzucha przy gastritis alcoholica”). Na ostatniej stronie zamieszczono sprostowanie jama dėl raštų stokos (dėl šios priežasties šis numeris išėjo pavėluotai). błędów. W dziale „Od Redakcji” drugiego, ostatniego numeru wyrażono ubolewanie i rozczarowanie: „rozpoczynając wydawanie pierwszego w języku litewskim czasopisma medyczno-przyrodniczego, mieliśmy nadzieję, że spotkamy się z większym zainteresowaniem. Ale, jak się zdaje, bardzo się pomyliliśmy. Dwa numery zdołaliśmy jeszcze jakoś wydać, lecz trzeci, jeżeli nadal będzie takie nastawienie, zapewne nieprędko ukaże się” (MG 1913 1 1). Na końcu zwrócono się do wszystkich, „którym zależy na wsparciu Medycyny i Przyrody, aby wspierali ją, czym kto może — jedni pismami, inni pieniędzmi” (MG 1913 1 2). W tym numerze kończy się drukować ciąg dalszy artykułu doktora A. Damaševičiusa „Z oddziału ginekologicznego św. Szpitala Jakuba w Wilnie. W sprawie powstrzymania krwotoku z guza macicy przy mięśniakach. Odczytano na zjeździe Pirogowa w Petersburgu». Opublikowano trzy artykuły D. Bukantasa: „O pęknięciach dróg rodnych przy porodzie w położeniu poprzecznym”, „Przyczynek do kazuistyki kamieni pęcherza moczowego u dzieci”, „Pessar domowy». S. Matulaitis opublikował ważny i znaczący zarówno pod względem merytorycznym (medycznym), jak i językowym oraz terminologicznym artykuł „Litewska terminologia anatomii, fizjologii, patologii i chemii” (o nim nieco szerzej będzie mowa dalej). W dziale „To i owo” zamieszczono rozprawkę doktora J. Bagdanavičiusa „Z terminologii medycznej». Autor podpisujący się inicjałami J. Z. opublikował felieton „To i owo z wystawy higienicznej w Petersburgu”, zaś pod inicjałami A. D. – re3 Pseudonim doktora Juozasa Bagdonasa. 146 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija ferat „O stosowaniu znieczulenia miejscowego“. S. Matulaitis i J. Basanavičius przedstawili nowe leki („Sedobrol“, „Follikulinas kaipo pūrgatyvas“, „Ristinas ir niežai“, „Melubrinas“). W dziale „Porady praktyczne” – J. Basadicinos i sekcja navičiaus „Nuo haemorrhagia ventriculi“. „Chronikoje“ spausdinama „Meprzyrodnicza na tegorocznym zjeździe L. M. Dr.“. Litewska terminologia medyczna: źródła, problemy i perspektywy. Kwestia litewskości terminów medycznych jako jeden z pierwszych poruszył doktor Mikalojus Kuprevičius w artykule „Litewskie nazwy chorób”, opublikowanym w 1897 r. w czasopiśmie Varpas. Zachęcał lekarzy do używania nie zapożyczonych, lecz litewskich nazw chorób; sam podał ich w artykule około 60, dopisując odpowiedniki łacińskie lub greckie. Susirūpinimą medicinos terminų lietuviškumu vėlei tik po 16 metų išsakė S. Matulaitis 1913 m. Medicinoje ir gamtoje išspausdintame straipsnyje „Litewska terminologia anatomii, fizjologii, patologii i chemii“. Przedstawiono w nim niemało aktualnych wówczas problemów terminologii medycznej – nadmiar terminów i, z drugiej strony, ich niedostatek, różnorodność terminów na określenie tego samego pojęcia, brak norm, kwestie ujednolicania i aprobowania terminów, konieczność zaangażowania w prace terminologiczne specjalistów i językoznawców. Autor zachęcał lekarzy do zbierania słów z żywego języka lub tworzenia terminów na podstawie zasad gramatyki języka ojczystego. S. Matulaitis podkreślał, że konieczne jest „mieć ściśle i ostatecznie ustaloną terminologię: anatomii, fizjologii, patologii, chemii i innych dziedzin nauki, o ile są one związane z medycyną” (Matulaitis 1913: 9). Krytykował „zasób terminów” w ówczesnych popularnonaukowych książkach medycznych, w których to samo pojęcie miało kilka nazw. Zdaniem autora jest to rzecz niepożądana i szkodliwa, kłopotliwa również dla samego czytelnika. Z powodu takiej „mieszaniny obfitości terminologii” „pisma naukowe nie będą miały powagi”. Dlatego S. Matulaitis proponował wprowadzenie w czasopiśmie Medicinos ir gamtos specjalnego działu terminologicznego, w którym drukowano by zebrane nazwy poszczególnych dziedzin terminologii. Autor nakreślił wytyczne dalszej pracy nad tworzeniem i ujednolicaniem litewskiej terminologii medycznej, które są aktualne również dziś: „Inni, przeczytawszy podane nazwy, podadzą swoje odpowiedniejsze albo zaczerpnięte z języka ludowego, albo oparte na zasadach gramatyki. Ostatecznie wybraliśmy spośród wszystkich terminów ten najwłaściwszy, w przyszłym roku podczas zjazdu medyków i przyrodników będziemy mogli, poprosiwszy o pomoc znawców języka, ostatecznie wykonać tę pracę. Po ostatecznym przyjęciu najwłaściwszych terminów być może wydrukujemy je w osobnej książeczce, aby wszyscy je znali i posługiwali się jednolitą terminologią” (Matulai- 147Terminologia | 2013 | 20 w artykule znajduje się niemało litewskich nazw z tis 1913: 10–11). Šiam sumanymui autorius padarė pradžią, pateikdamas zakresu osteologii. Przedmiot artykułu stanowią litewskie4 słowa języka lub piśmiennictwa używane w czasopiśmie „Medycyna i Przyroda” oraz wyrazy vienažodžiai medicinos terminai. Siekiama aptarti terminų raišką, t. y. jų sandaros dalykus. Vienažodžiai terminai skirstomi į paprastuosius gyvosios utworzone za pomocą środków słowotwórczych własnego języka; te ostatnie są dokładniej opisane według sposobu ich tworzenia. W razie potrzeby terminy medyczne zestawiane są ze współczesnymi terminami nazywającymi te same pojęcia. Na koniec poruszona zostaje kwestia zachowania się litewskich jednowyrazowych terminów medycznych z czasopisma we współczesnym litewskim języku nauk medycznych. 1. LITEWSKIE JEDNOWYRAZOWE TERMINY MEDYCZNE I PRZYRODNICZE 1.1. Terminy jednowyrazowe (197 terminów). W artykułach terminami jednowyrazowymi nazywane są pojęcia rodzajowe nauk anatomicznych, fizjologicznych, klinicznych i farmakologicznych. Można wyróżnić proste słowa języka żywego lub piśmiennictwa oraz słowa utworzone za pomocą środków słowotwórczych własnego języka. 1.1.1. Proste słowa języka żywego lub piśmiennictwa (51 terminów). Do prostych słów języka żywego lub piśmiennictwa zaliczono słowa pierwotne (niewyprowadzone). Kazimieras Gaivenis twierdził, że „gotowe litewskie słowa są najczęściej terminologizowane na dwa sposoby: 1) poprzez rozszerzenie (przeniesienie) leksykalnego znaczenia słowa oraz 2) poprzez zawężenie (ograniczenie) leksykalnego znaczenia słowa” (Gaivenis 2002: 52). Zauważył on, że medycyna była jedną z dziedzin nauki, które terminologizowały słowa języka ludowego (Gaivenis 1983: 15). „Chociaż znaczna część terminów medycznych jest łacińska i nadal stanowi stale uzupełniany i doskonalony rdzeń słownictwa medycznego” (Česnys 2002: 55), niemniej jednak niemało terminów zaczerpnięto z języka ludowego. Najwięcej słów do naukowej terminologii medycznej z żywego języka zaczerpnięto w celu określenia pojęć anatomii i kliniki, nieco także fizjologii. Jako terminy anatomiczne zostały zterminologizowane podstawowe leksykalne znaczenia słów5 żywego języka: akis MG 1913 1 23 / akys MG 1913 1 9, zob. akis 1. „narząd wzroku” LKŽe; ausys MG 1913 1 9, zob. ausis 1. „narząd słuchu” LKŽe; bamba MG 1913 1 13, zob. 1 bamba anat. „pę4 W artykule terminami litewskimi określa się terminy medyczne rodzimego, litewskiego, pochodzenia. 5 Przy ustalaniu ludowego charakteru terminów opierano się na danych Lietuvių kalbos žodynas (LKŽe). Termin uważa się za ludowy, jeśli w słowniku dane słowo lub jego znaczenie jest poświadczone w żywej mowie (wskazują na to skróty nazw miejscowości gwarowych). 148 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija belė „środek brzucha (umbilicus)“ LKŽe; burna MG 1913 1 8, zob. burna 1. „przestrzeń między wargami a gardłem“ LKŽe; dantys MG 1913 2 18, zob. dantis 1. anat. „kostny narząd w jamie ustnej lub pysku służący do rozdrabniania pokarmu (Dens)“ LKŽe; galva MG 1913 1 9, zob. galva 1. „część ciała“ LKŽe; kraujas MG 1913 1 12, MG 1913 2 6, žr. kraujas „raudonos spalvos skystis, cirkuliuojantis žmogaus ar gyvulio organizme ir maitinantis audinius“ LKŽe; lūpos MG 1913 1 9, žr. lūpa 1. „vienas iš dviejų burnos kraštų“ LKŽe; nosis MG 1913 1 9, žr. 1 nosis 1. „uoslės organas“ LKŽe; oda MG 1913 1 13, MG 1913 2 4, žr. oda 1. „viršutinis žmogaus ar gyvulio kūno sluoksnis, apvalkalas“ LKŽe; plėvė MG 1913 2 7, žr. plėvė 1. anat. „plonas audinio sluoksnis, jungiantis ar dengiantis kurias nors organizmo dalis“ LKŽe; ręka MG 1913 2 6, zob. ręka 1. „górna kończyna człowieka od barku do końców palców; część tej kończyny od nadgarstka do końców palców“ LKŽe; żołądek – „ventriculus“ MG 1913 2 9 / żołądek MG 1913 1 21, zob. żołądek 1. anat. „narząd trawienny człowieka lub zwierzęcia – mięśniowy worek, żołądek, brzuszek (ventriculus)“ LKŽe; mózg MG 1913 1 9, zob. mózg 1. anat. „centralna część układu nerwowego, którą tworzą włókna nerwowe i komórki znajdujące się w czaszce człowieka i zwierząt kręgowych oraz w kanale kręgowym“ LKŽe; lędźwie MG 1913 1 18, zob. lędźwie 1. „dolna część pleców poniżej pasa, lędźwie (lumbus)“ LKŽe; serce MG 1913 1 13, MG 1913 2 2, zob. širdis 1. „centralny narząd układu krążenia, znajdujący się po lewej stronie klatki piersiowej” LKŽe; veidas MG 1913 1 9, zob. veidas 1. „przednia część głowy człowieka” LKŽe; viduriai MG 1913 2 20, zob. viduriai 1. „wewnętrzne organy człowieka lub zwierzęcia (zazwyczaj trawienne)” LKŽe; žarnos MG 1913 1 17, MG 1913 2 6, zob. žarna 1. anat. „przewodowata część przewodu pokarmowego, zaczynająca się od żołądka (intestinum)” LKŽe. Do terminologii anatomicznej przejęto również słowa języka żywego o szerszym znaczeniu, lecz zawężono ich znaczenie, np.: gėda – vulva MG 1913 2 12, zob. gėda 2. „zewnętrzne narządy płciowe” LKŽe, por. pudendum femininum – zewnętrzne żeńskie narządy płciowe MedŽ; guz (?) – uterus MG 1913 2 12 / gumbas MG 1913 2 3, zob. gumbas 6. „macica” LKŽe; muszla – concha MG 1913 2 11, zob. kriauklė 6. anat. „zewnętrzna część ucha” LKŽe; kruoslas (palpebra) MG 1913 2 13, zob. kruoslas 2. „powieka” pal peb ra – vokas MedŽ; makštis MG 1913 1 15, žr. 1 makštis 6. anat. LKŽe, por. „część żeńskich narządów płciowych (vagina)” LKŽe; łopatka – scapula MG 1913 2 11, zob. 1 mentė 8. anat. „płaska trójkątna kość w górnej części pleców (scapula)” LKŽe; rzepka – patella MG 1913 2 12, zob. ropė 7., zob. ro- 149Terminologija | 2013 | 20 pelė 9. „rzepka kolanowa“ LKŽe, por. patella – rzepka MedŽ; skilvys – „ventriculus“ MG 1913 2 9 / skilvys MG 1913 1 17, zob. skilvys 3. „żołądek, brzuszek“ LKŽe, por. ventriculus – 1. żołądek MedŽ; šeiva – fibula MG 1913 2 12, zob. šeiva 5. „kość podudzia“ LKŽe, por. fibula – kość strzałkowa MedŽ; varpa – penis MG 1913 2 12, zob. varpa 2. anat. „męski narząd płciowy (penis)“ LKŽe; vokas (palpebra) MG 1913 2 13, zob. vokas 2. „mrugająca osłona oka“ / powieka MG 1913 1 23, zob. 1 powieka, zob. 1 powieka 2. „mrugająca osłona oka“ LKŽe. Według danych słownika wszystkie wymienione słowa, z wyjątkiem słów gumbas, kriauklė, makštis, są poświadczone w żywym języku w znaczeniach medycznych. W artykule „Anatomijos, fizijologijos, patologijos bei chemijos lietuvišlytinių organų sistemos organui pavadinti – motė, močia, gumbas (?) – uterus MG 1913 2 12: ka terminologija“ pasiūlyta bent keletas gyvosios kalbos žodžių moters motė, zob. 1 motė 6. anat. „macica“ LKŽe, por. uterus – macica MedŽ, jednak słowo močia LKŽe nie jest poświadczone w znaczeniu „macicy“. W artykułach czasopisma znaleziono słowa żywego języka używane do nazywania nie tylko pojęć anatomicznych, lecz w niewielkim stopniu także klinicznych. Przede wszystkim należy wymienić termin kliniczny liga MG 1913 1 8, MG 1913 2 7 / ligos MG 1913 2 15, zob. 1 liga 1. „zaburzenie czynności organizmu, pogorszenie stanu zdrowia, choroba, niedomaganie“ LKŽe, oraz termin farmakologiczny vaistai MG 1913 1 12, MG 1913 2 20 / vaistas MG 1913 1 17, MG 1913 2 21, zob. 1 vaistas „środek leczniczy“ LKŽe. W przypadku kilku terminów klinicznych wykorzystano podstawowe znaczenia leksykalne słów żywego języka: dičius (na czole) – atheroma MG 1913 2 13, zob. dičius „taki guz (atheroma)“ LKŽe, por. atheroma – kaszak, nagromadzenie tłuszczów [lipoidów] MedŽ; sól MG 1913 1 18, por. sól 1. „słony związek mineralny (chlorek sodu) stosowany do ochrony żywności przed zepsuciem i do nadania jej smaku“ LKŽe; guz MG 1913 1 13, zob. guz 1. „twardy twór w jakimś miejscu organizmu“ LKŽe; ropa MG 1913 2 5, zob. ropa „zielonkawożółta masa powstająca w ranach, wrzodach“ LKŽe; woda MG 1913 2 15, por. woda 1. „przezroczysta, bezbarwna, zwykle pozbawiona smaku i zapachu ciecz, związek wodoru i tlenu (H2O)“ LKŽe; votis MG 1913 1 3, por. votis med. „obrzęk z ropą, bolesny wrzód, opuchlizna, piktvotė“ LKŽe, o vieno žodžio susiaurinta reikšmė: akmens nom. sg. MG 1913 2 7 / kamień MG 1913 2 8 / dopełniacz liczby mnogiej od akmenų MG 1913 2 7, zob. akmuo 8. „konkrement powstały w organizmie“ LKŽe. 150 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija Doktor Bagdanavičius6 w artykuliku (ściślej – w spisie słów) podał dwa słowa żywego języka na oznaczenie tego samego pojęcia klinicznego: gramai (sputsum) MG 1913 2 13, skrepliai (sputsum) MG 1913 2 13, zob. skreplys 1. „śluz odkrztuszany z narządów oddechowych“ LKŽe. W słowniku podano tylko gramas, które nie ma znaczenia „plwocina“. Osobno należy wspomnieć parę rzeczownikowych zaimkowych przymiotników7, oznaczających choroby kobiet: baltieji– fluor ulbus MG 1913 2 12 / dopełniacz liczby mnogiej pl. MG 1913 1 14, žr. baltieji 2. žr. baltosios med. „tokia moterų liga (Fluor albus)“ LKŽe, plg. fluor albus – baltosios MedŽ; raudonieji8 – hae od baltųjų morragia MG 1913 2 12, w LKŽe raudonieji nie są odnotowane, tylko raudonieji žiedai Ss „miesiączka“, por. haemorrhagia – hemoragija, kraujavimas MedŽ. 1.1.2. D e r y w a c j e (146 terminów). Ponad połowa litewskich jednowyrazowych terminów medycznych w czasopiśmie to derywaty9. Ze względu na sposób tworzenia wyróżnia się derywaty przyrostkowe, przedrostkowe i przyrostki fleksyjne oraz złożenia. 1.1.2.1. Derywaty przyrostkowe (97 terminów). Jest to najliczniejsza grupa derywatów. Przeważają derywaty z przyrostkiem -imas (-imai), w większości nazwy czynności, które niemal po równo utworzono od czasowników bezprzedrostkowych: gimimai MG 1913 2 15, girdėjimas MG 1913 1 10, mirimai MG 1913 2 15, niežėjimas MG 1913 2 22, perpūtimas MG 1913 1 10, perpūtinėjimai MG 1913 1 10, plaudimas MG 1913 2 6, plovimai MG 1913 1 18 / plovimas MG 1913 1 18, plūdimai MG 1913 2 3, skaudėjimas MG 1913 1 22, MG 1913 2 20, sopėjimai MG 1913 1 15, ūžimas MG 1913 1 13, oraz od czasowników przedrostkowych: įčirškimai MG 1913 1 14 / įčirškimas MG 1913 1 13, MG 1913 2 3, įdūrimas MG 1913 2 19, įleidimas MG 1913 2 19, išėjimas „wypróżnianie się“ MG 1913 1 18, nuvargimas MG 1913 2 18, pasiutimas MG 1913 2 16, suspaudimai MG 1913 1 15, užsikrėtimas MG 1913 1 15. Znaczenie kilku omawianych derywatów przyrostkowych uległo konkretyzacji, np.: linkimas? – ar6 Zob. przypis 3. 7 „Samodzielne przymiotniki dzierżawczo-określające, które uległy substantywizacji i oznaczają wtórną nazwę rzeczy, mogącą w pewnych przypadkach zastąpić podstawową nazwę rzeczy, występować jako jej synonim, np.: geltonoji „taka choroba, żółtaczka“, <...>, kruvinoji „czerwonka“. <...>. Te przymiotniki, które uległy substantywizacji, powstały w wyniku przekształcenia nazwy charakterystycznej cechy pewnej rzeczy w nazwę samej rzeczy. Zazwyczaj pojawiają się obok takich nazw, których język chce uniknąć, na przykład w celu nazwania różnych chorób, <...>. <...>. Przymiotniki dzierżawczo-określające ulegają substantywizacji ze względu na konkretność ich znaczenia. Cecha wyrażona przez przymiotnik dzierżawczo-określający jest wiązana z określoną rzeczą, wskutek czego sama nazwa rzeczy staje się zbędna“ (LKG I 530). 8 Lekarz A. Vileišis w wydanej w 1899 r. książce Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos (a także w jej drugim wydaniu z 1906 r.) używał terminu raudonieji w znaczeniu „miesiączki“. 9 Przy opisie derywatów oparto się na pracach Pranasa Skardžiusa, Vincasa Urbutisa, Sauliusa Ambrazasa oraz na LKG. 157Terminologia | 2013 | 20 2) zmieniona forma, ale niezmienione znaczenie: atokrytis – recydyw, por. recydywum – atkrytis MedŽ, baltieji – fluor ulbus, por. fluor albus – baltosios MedŽ, klubikaulis – os ilei, por. os ilium – klubakaulis MedŽ, maumonėlis – rodničok, por. fonticulus – momenėlis – родничок MedŽ, mėnesiniai, por. – menstruatio – mėnesinės MedŽ, miegūstumas, por. somnolentia – mieguistumas MedŽ, prietvarius, por. obstipatio – prietvaras MedŽ, strenos, por. lumbus – strėnos MedŽ, šunavotė (furunculus), por. furunculus – šunvotė MedŽ, voka, por. palpebra – vokas MedŽ; 3) niezmieniona forma, ale zmienione znaczenie: gumbas (?) – uterus, por. uterus – gimda MedŽ, natomiast gumbas – phyma MedŽ, petikaulis – os humeri, por. humerus – žastikaulis, natomiast petikaulis – os acromiale MedŽ, pilvas – „ventriculus“ / pilvas (stomachus), zob. pilvas 3. „skrandis“ LKŽe, por. stomachus zob. ventriculus – 1. skrandis MedŽ, natomiast pilvas – abdomen, venter MedŽ, priaugimas „prieaugis“, por. accretio – priaugimas MedŽ; 4) zmieniona forma i znaczenie: kulnikaulis – tallus, por. talus – šokikaulis MedŽ, natomiast kulnakaulis – calcaneus MedŽ. WNIOSKI W pierwszym wydawanym w 1913 r. litewskim czasopiśmie nauk medycznych Medicina ir gamta zaczęto poruszać kwestie i problemy litewskiej terminologii medycznej, które nie straciły aktualności również dzisiaj – nadmiar terminów i, z drugiej strony, ich niedobór, zróżnicowanie terminów służących do nazywania tego samego pojęcia oraz znaczenie ich ujednolicania, konieczność zaangażowania specjalistów i językoznawców w prace terminologiczne, troska o litewski charakter terminów medycznych itp. Lekarzy zachęca się do gromadzenia słów z żywego języka lub tworzenia terminów na podstawie zasad gramatyki języka ojczystego. W czasopiśmie znaleziono 197 jednowyrazowych terminów medycznych pochodzenia litewskiego. W pierwszej kolejności należy wymienić proste słowa żywego języka lub piśmiennictwa (51 terminów), nazywające pojęcia z zakresu anatomii i w niewielkim stopniu kliniki. Najczęściej terminologizowano ich podstawowe znaczenia leksykalne, choć do terminologii anatomicznej przejęto również słowa o szerszym znaczeniu, ale ich znaczenie zawężono. Większość terminów jednowyrazowych stanowią derywaty (146 terminów). Przeważają formacje z przyrostkami (-imas; elis (eliai); umas; onis (ei/iai/ys), ė; elė; ymas (ymai); ėlis (ėliai); tojas (tojai), a; elės; ėlė; ybė; ulys; derywaty na -ata, ažis, ekšlis, erė, da, ykla, yklai, yla, ylas, inė, iniai, inynai, inys, ininkas, (i)ukas, lai, lė, lis (liai), slė, smai, snis (sniai), tas, tis, tys, uolis (uoliai), urys, uvis, vas) (97 terminów). 158 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija Terminy utworzone za pomocą przedrostków są bardzo rzadkie – występują tylko dwa derywaty przedrostkowe. Galūnių vedinių, palyginti su priešdėlių, yra gerokai daugiau (17 terminų). Daugiausia galūnių -is, as (ai), -a ir ė vedinių. Kitų galūnių (ys, ius) występuje po jednym derywacie. Drugą pod względem liczebności grupę derywatów stanowią złożenia (30 terminów). Najliczniejszą grupą złożeń są złożenia z dwóch rzeczowników (25 terminów). Człony dziewiętnastu złożeń łączone są za pomocą samogłosek łączących -i-, a, ia, natomiast człony sześciu złożeń łączone są bez nich. Do grupy złożeń z członami rzeczownikowymi zalicza się dwa złożenia utworzone z przyimków tarp, tarpu i rzeczownika. Derywaty z członami czasownikowymi są niemal nietypowe – dwa derywaty z rzeczownika i czasownika. Ponad połowa litewskich jednowyrazowych terminów medycznych zachowała się i nadal jest używana we współczesnym języku nauk medycznych. Wyrażenie i znaczenie większości z nich nie uległy zmianie. Z czasem w przypadku niektórych terminów zmieniło się albo wyrażenie, albo znaczenie. Entuzjazm i poświęcenie litewskich lekarzy piszących w czasopiśmie Medicina ir gamta, ich troska o czystość i litewski charakter języka zawodowego, a także wyniesienie żywego języka do rangi głównego źródła terminologii mogłyby być dla współczesnych pracowników terminologii medycznej pięknym i godnym naśladowania przykładem. GŁÓWNE ŹRÓDŁA MG 1913 1 – Medicina ir Gamta (maj–czerwiec), Wilno. MG 1913 2 – Medicina ir Gamta (lipiec–sierpień), Wilno. ŹRÓDŁA POMOCNICZE LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. MedŽ – V. Astrauskas, St. Biziulevičius, S. Pavilonis, A. Vaitilavičius, A. Vileišis. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas, 1980. Rady dla kobiet, które chcą być zdrowe. Według Zielčaka napisał dr A. V. w Tylży, 1899. Rady dla kobiet, które chcą być zdrowe. Według Zielczaka napisał dr A. Wileišis. Wydanie 2, Wilno, 1906. LITERATŪRA Ambrazas S. 1993: Daiktavardžių darybos raida [1]. Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Ambrazas S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Andriušis A. 1996: Lietuvos medicinos spauda. – Žurnalisto žinynas 2, 161–176. 159Terminologija | 2013 | 20 Aničas J. 1999: Antanas ir Emilija Vileišiai. Gyvenimo ir veiklos bruožai, Vilnius: Alma littera. Biziulevičius St. 1989: Iš Lietuvos medicinos spaudos istorijos. – Sveikatos apsauga 10, 34–39. Česnys G. 2002: Lietuviško anatomijos vardyno istorijos metmenys. – Terminologija 9, 55–65. Gaivenis K. 1983: Šis tas iš lietuviškos liaudinės specialiosios leksikos. – Lietuvių kalbotyros klausimai 22. Lietuvių kalbos specialioji leksika, 4–16. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. [D-ras Grinius K.] 1910: Apie lietuvių medicinos laikraštį. – Lietuvos žinios 28, 1. Karosas J. 1960: Vilniaus XIX amžiaus medicininė spauda. – Sveikatos apsauga 11, 42–49. Keinys St. 2005: Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. [M. Sk-ra] 1897: Lietuviški ligų vardai. – Varpas 3, 41–42. Matulaitis S. 1913: Anatomijos, fizijologijos, patologijos bei chemijos lietuviška terminologija. – Medicina ir gamta 2. Moksleivis Kalnėnas 1912: Ƶmonių medicina. – Ateitis 2, 4. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1, Vilnius: Mintis. Palionis J. 1952: Lietuvių literatūrinės kalbos normalizacija XIX a. pabaigoje (1880–1901). Disertacija, Vilnius. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Skardžius Pr. 1996: Rinktiniai raštai 1. Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Stakulienė S. 2001: Lietuviškoji medicinos periodika: ištakos ir raida Lietuvoje iki XX a. trečiojo dešimtmečio. – Knygotyra 37, 220–233. Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. THE FIRST LITHUANIAN JOURNAL OF MEDICAL SCIENCE AND LITHUANIAN TERMINOLOGY OF MEDICINE This year is the 100th anniversary of the first Lithuanian medical journal Medicina ir gamta (Medicine and nature). This publication started raising issues of medical terminology which are still relevant – lack and excess of terms, variation of terms naming the same concept, unification and approval of terms, the necessity to involve both specialists and linguists in the development of terminology, concern about the “Lithuanianness” of medical terminology, etc. Doctors were encouraged to collect words from the folk language or to create terms following the rules of Lithuanian grammar. Artykuł dotyczy 197 jednowyrazowych terminów medycznych pochodzenia litewskiego, the journal. Words of the folk language and words taken from written sources which występujących głównie w nazwach pojęć anatomicznych (akis (oko), kraujas (krew), kruoslas (obecnie akies vokas (powieka)), mentė (łopatka), ropė (obecnie kelio girnelė (rzepka)), smegenys (mózg), širdis (serce) itd.) oraz w pewnym zakresie w praktyce klinicznej (liga (choroba), raudonieji (obecnie hemoragija (krwotok)), vaistas (lek) itd.). Na ogół ich główne znaczenia leksykalne uległy terminologizacji; używano również słów o szerszych znaczeniach, zwłaszcza jako terminów anatomicznych, lecz ich znaczenia zostały zawężone. Większość terminów jednowyrazowych stanowią derywaty (74% badanych terminów). W tej grupie wyróżniają się derywaty sufiksalne (z sufiksami -imas; elis (eliai); umas; onis (ei/iai/ ys), ė; elė; ymas (ymai); ėlis (ėliai); tojas (tojai), a; elės; ėlė; ybė; ulys; -ata, ažis, ekšlis, erė, da, ykla, yklai, yla, ylas, inė, iniai, inynai, inys, ininkas, (i)ukas, lai, lė, lis (liai), slė, smai, snis (sniai), tas, tis, tys, uolis (uoliai), urys, uvis, vas) przeważają (66% wszystkich formacji słowotwórczych), na przykład dūsavimas (obecnie kvėpavimas (oddychanie)), gydymas (leczenie), raktelis (obecnie raktikaulis (obojczyk)), silpnumas (słabość), maumonėlis 160 Palmira Zemlevičiūtė | Pierwsze litewskie czasopismo nauk medycznych | ir lietuviškoji medicinos terminija (obecnie momenėlis (ciemiączko)), gydytojas (lekarz), gyvybė (życie), kosulys (kaszel), sveikata (zdrowie), putekšlis (obecnie spuogas (trądzik)), degylas (obecnie deguonis (tlen)), krūtinė (klatka piersiowa), kiaušinynai (obecnie kiaušidės (jajniki)), džiovininkas (suchotnik), akytė (obecnie ląstelė (komórka)), pūslė (pęcherz), kumburys (obecnie akies kampas (kącik oka)). Derywaty prefiksalne są rzadkie (1% wszystkich formacji słowotwórczych): pakūnė (obecnie šunvotė (czyrak)). Derywaty zakończeniowe stanowią 12% wszystkich derywatów. Najczęściej występują derywaty z zakończeniami -is (degis (obecnie deguonis (tlen)), karštis (gorączka)), as (ai) (miegas (sen), niežai (świerzb)), a (džiova (gruźlica), ištrauka (wyciąg)) oraz ė (sopė (ból)). Drugą pod względem liczebności grupę derywatów stanowią złożenia (21% wszystkich derywatów). Najczęstsze w tej grupie są złożenia składające się z dwóch rzeczowników. Ich komponenty są połączone bezpośrednio (ligonbutis (obecnie ligoninė (szpital)), šonkaulis (żebro)) lub za pomocą samogłosek łączących i albo (i)a (žandikaulis (szczęka), kraujagyslė (naczynie krwionośne), nosiaryklė (nosogardziel)). Złożenia utworzone z przyimków i rzeczowników występują rzadko: tarpkojis (obecnie tarpvietė (krocze)). Złożenia z komponentami czasownikowymi (utworzone z rzeczowników i czasowników) są bardzo rzadkie: rūgštdaris (obecnie deguonis (tlen)), rūgštgamis (obecnie deguonis (tlen)). Ponad połowa litewskich jednowyrazowych terminów medycznych używanych w tym czasopiśmie przetrwała do dziś i nadal jest używana we współczesnym języku nauk medycznych. Większość z nich zachowała to samo znaczenie i formę, na przykład alkūnkaulis (kość łokciowa), džiova (gruźlica), galva (głowa), mentė (łopatka), skrandis, (stomach), sloga (cold), tvinksis (beat), žaizda (wound). Some terms had changes albo zmieniła formę, na przykład baltieji – obecnie baltosios (wydzielina z pochwy), klubi kaulis – obecnie klubakaulis (kość biodrowa), šunavotė – obecnie šunvotė (czyrak), albo zmieniła znaczenie, na przykład os humeri nazywano petikaulis, a obecnie kość ramienna and os acromiale became petikaulis; stomachus and ventriculus were both called pilvas, to žastikaulis; obecnie stomachus to skrandis, ventriculus to skilvelis, a abdomen – pilvas. Entuzjazm, zaangażowanie i troska o czystość języka zawodowego wykazywane przez litewskich lekarzy piszących dla Medicina ir gamta, ich próby poszukiwania litewskich odpowiedników oraz zwracanie się ku językowi ludowemu jako źródłu terminologii mogłyby stanowić dobry przykład do naśladowania dla twórców współczesnej terminologii medycznej. Otrzymano 2013-07-11 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected]