Lietuvių ir latvių kalbų terminų su šaknimi „termin-“ mikrosistema

123Terminologija | 2013 | 20 Lietuvių ir latvių kalbų terminų z rdzeniem terminmikrosistema REGINA KVAŠYTĖ Šiaulių universitetas SŁOWA KLUCZOWE: terminy języka litewskiego, terminy języka łotewskiego, derywaty, terminy jednowyrazowe, terminy złożone, użycie terminów UWAGI WSTĘPNE Terminologia jako dziedzina nauki, która zaczęła się rozwijać w trzecim–czwartym dziesięcioleciu XX wieku, jest uznawana za stosunkowo nową, dlatego w wielu językach, w tym litewskim i łotewskim, aparat naukowy jest wciąż rozszerzany i doskonalony. Przedmiotem artykułu są terminy języka litewskiego i łotewskiego utworzone z rdzeniem terminsudaryti. Celem badania jest ustalenie podobieństw i różnic metajęzyka terminologii obu języków bałtyckich. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) zebrać możliwie największy zbiór terminów z omawianym rdzeniem; 2) przeanalizować strukturę i semantykę terminów; 3) zestawić terminy języka litewskiego i łotewskiego; 4) w miarę możliwości ustalić pochodzenie poszczególnych terminów, tendencje ich rozpowszechnienia i użycia. Do przeprowadzenia badania wykorzystano metody analityczno-opisową i porównawczą, a terminy zebrano z podstawowych leksykograficznych, terminograficznych i encyklopedycznych publikacji obu języków (Lietuvių kalbos žodynas (LKŽ), Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (DLKŽ), Lietuvių kalbos enciklopedija (LKE), Kalbotyros terminų žodynas (KTŽ), Mokomasis terminologijos žodynėlis (MTŽ); Latviešu literārās valodas vārdnīca (LLVV), Latviešu valodas vārdnīca (LVV), Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca (VPSV)), a także z prac naukowych litewskich i łotewskich językoznawców oraz terminologów (Janiny Barauskaitė, Vincentasa Drotvinasa, Kazimierasa Gaivenisa, Evaldy Jakaitienė, Angelė Kaulakienė, Stasysa Keinysa, Jonasa Klimavičiusa, Antanasa Lyberisa, Pranasa Skardžiusa, Stasysa Šalkauskisa; Ainy Blinkeny (Aina Blinkena), Jurisa Baldunčiksa (Juris Baldunčiks), Mārisа Baltiņša (Māris Baltiņš), Ernestasa Drezensa (Ernests Drezens), Rūdolfsа Grabisa (Rūdolfs Grabis), Alisės Lauos (Alise Laua), Valentīny Skujiņy (Valentīna Skujiņa)). 124 Regina Kvašytė | Terminy języka litewskiego i łotewskiego z rdzeniem | terminmikrosistema POJĘCIE TERMIN I JEGO KORELATY LIETUVIŲ IR LATVIŲ KALBOSE Su šaknimi terminsudarytos mikrosistemos pagrindas – iš lotynų kal Termin pochodzenia [łac. terminus – granica, ściana], jak określono w Słowniku wyrazów międzynarodowych (TŽŽ), ma ogółem 3 znaczenia, z których przedmiotowi badania odpowiada pierwsze. To „słowo lub połączenie wyrazowe, oznaczające dokładnie jakieś pojęcie z dziedziny sztuki, nauki, techniki itp.” (TŽŽ 2013: 811). Do litewskiego TŽŽ włączono także wyrazy terminija, terminologija i terminologizacija z omawianym rdzeniem, tj. przekształcenie wyrazu w termin (szerzej na ten temat zob. niżej). Podobny pogląd na to zapożyczenie występuje także w języku łotewskim: w słowniku wyrazów międzynarodowych (SV) terminem nazywa się słowo lub połączenie wyrazowe, które wyraża pojęcie z określonej dziedziny sztuki, nauki lub techniki [„vārds vai vārdkopa, kas izteic kādu jēdzienu kādā mākslas, zinātnes, tehnikas nozarē u. c.“]1 (SV 2008: 911). W SV, oprócz wyrazu podstawowego, uwzględniono jeszcze dwa rzeczowniki o tym samym rdzeniu, mające różne znaczenia. Jest to terminogrāfija [terminogra fija] jako „1. lingw. systematyzowanie terminów i publikowanie ich w słownikach, biuletynach; 2. lingw. całość słowników terminologicznych” oraz terminoloģija [termi nologija] – „1. jęz. całość terminów danego języka; także całość terminów określonej dziedziny; 2. dziedzina językoznawstwa badająca terminy”, a także przymiotnik terminoloģisks [terminologinis] „związany z terminologią, właściwy dla niej” (SV 2008: 911). W innych litewskich i łotewskich źródłach leksykograficznych i terminograficznych, a także w literaturze lingwistycznej i terminologicznej, sformułowania definicji terminu nieco się różnią. DLKŽ podaje, że słowo terminas ma 3 znaczenia, z których tylko pierwsze znaczenie odpowiada badanemu obiektowi: „1. jęz. „słowo lub połączenie wyrazowe oznaczające dokładnie dane pojęcie z dziedziny nauki, techniki, sztuki, religii lub innej dziedziny” (DLKŽ 2006; DLKŽ 2012: 840). Tak definiuje je również LKŽ: „l. lingw. słowo lub połączenie wyrazowe oznaczające dokładnie dane pojęcie z dziedziny nauki, techniki, sztuki” (LKŽe). Analiza litewskich źródeł leksykograficznych pokazuje, że w DLKŽ, oprócz omówionego wcześniej wyrazu podstawowego terminas, uwzględniono derywaty terminija „lingw. ogół terminów”, terminologija „lingw. 1. nauka o terminach; 2. zob. terminija” oraz terminologas, -ė „specjalista w dziedzinie terminologii” (DLKŽ 2006; DLKŽ 2012: 840). Te same rzeczowniki, których definicje znaczeń całkowicie się pokrywają, zostały uwzględnione w LKŽ. Ponadto w LKŽ znaleziono przymiotnik termininis, mający 3 znaczenia, z których pierwsze 1 Wszystkie cytaty ze źródeł łotewskich (najczęściej podane w nawiasach kwadratowych), a także terminy, o ile nie zaznaczono inaczej, zostały przetłumaczone na język litewski przez autorkę artykułu. 125Terminologia | 2013 | 20 dwie związane z omawianym mikrosystemem: „1. należący do terminologii; 2. charakterystyczny dla terminu“ (LKŽe) (przymiotnik jest używany w terminach złożonych – zob. o tym dalej), a także trzy czasowniki: termininti „terminologizować”, sutermininti „przekształcić w termin”, terminologizuoti „wykorzystać do terminologii” nie są (LKŽe). Pastarieji į nagrinėjamos mikrosistemos imtį kaip atskiri leksiniai uwzględniane, ponieważ opieramy się na tradycji uznawania rzeczowników za terminy. W LKE, oprócz omówionego już terminu, znaleziono termin terminologia (LKE 1999: 648; LKE 2008: 552–553; uwzględniając specyfikę encyklopedii, tamże także tytuł publikacji Terminologija). W łotewskim słowniku języka LLVV wyróżniono dwa znaczenia słowa termins, z których pierwsze zdefiniowano jako słowo lub połączenie słów oznaczające określone pojęcie (na przykład w pewnej dziedzinie nauki, techniki, sztuki) i mające specjalistyczne znaczenie, zakres użycia (LLVV 72, 1991: 507). W porządku alfabetycznym do LLVV, a także do LVV dodano jeszcze trzy derywaty rzeczownikowe od terminu będącego rdzeniem – terminoloģija oraz osobno podane nazwy wykonawców rodzaju męskiego i żeńskiego terminologs, terminoloģe, a także wspomniany już przymiotnik terminoloģisks) (LLVV 72, 1991: 507; LVV 2006: 1091). Leksykolog E. Jakaitienė podkreśla, że terminy należą do warstwy leksyki specjalistycznej i „są nazwami pojęć używanych w języku określonej dziedziny działalności ludzkiej” (Jakaitienė 2010: 182) (por. wcześniej przytoczone stwierdzenie autorki: „Leksyka terminologiczna, czyli po prostu terminy, to wyrazy nazywające dokładnie ustalone pojęcie naukowe i używane w języku którejś z gałęzi nauki” (Jakaitienė 1980: 70)). J. Barauskaitė, która badała leksykę, twierdzi, że terminy to „wyrazy (mogą to być również połączenia <...>), dokładnie określające pojęcie z zakresu nauki, techniki lub sztuki” (LK 1995: 48). Jak już stwierdzono, w języku litewskim słowo terminas ma trzy znaczenia, z których tylko jedno należy do dziedziny terminologii (drugie – do pojęć logicznych, trzecie – nazywa odcinek czasu), natomiast w języku łotewskim wieloznaczności częściowo pomaga uniknąć słowo termiņš, którym nazywa się odcinek czasu. Łotewska leksykolog A. Laua definiuje termin jako wyraz nazywający pojęcie określonej nauki, który zachowuje jedno i to samo znaczenie zarówno w każdym kontekście konkretnej dziedziny nauki, jak i poza kontekstem [„termins ir vārds, kas apzīmē stingri noteiktu kādas zinātnes jēdzienu un kas vienu un to pašu nozīmi saglabā gan jebkurā noteiktas zinātnes nozares kontekstā, gan arī ārpus konteksta“] (Laua 1981: 138–139). W źródłach litewskiej terminografii, przede wszystkim w KTŽ, wskazuje się, że termin to „wyraz lub stałe połączenie wyrazowe, którym nazywa się specjalne pojęcie lub przedmiot z zakresu nauki, techniki, sztuki albo innej dziedziny życia społecznego 126 Regina Kvašytė | Terminy języka litewskiego i łotewskiego z rdzeniem pojęcie lub przedmiot” (KTŽ | terminmikrosistema 1990: 210; także ASLKTŽ 2008: 112). Definicje terminów znajdują się również w innych źródłach rejestrujących terminologię, na przykład w LKE napisano, że terminy (używana jest liczba mnoga) to „nazwy pojęć z zakresu nauki, techniki i sztuki” (LKE 1999: 648; LKE 2008: 552–553). Dla porównania można wspomnieć, że do encyklopedii radzieckiej w 1983 r. włączono sformułowaną przez S. Keinią definicję terminu, przedrukowaną w jego zbiorze artykułów: „Wyraz lub stałe atrybutywne połączenie wyrazowe, mające bardzo ściśle określone znaczenie w języku określonej dziedziny działalności ludzkiej. Jego przeznaczeniem jest przedstawianie pojęć z dowolnej dziedziny jako członów określonego systemu <...>“ (Keinys 2005: 229). W publikacjach naukowych poświęconych zagadnieniom terminologicznym znaleziono również niejedną definicję, na przykład filozof i terminolog S. Šalkauskis twierdził, że jest to „słowo oznaczające pojęcie mające specjalne znaczenie dla jakiejś dziedziny nauki“ (Šalkauskis 1991: 15). W obecnie obowiązującej normie Republiki Litewskiej wskazano, że terminem nazywa się „słowo lub połączenie wyrazowe używane do nazwania pojęcia“ (LRST 111590: 11), natomiast K. Gaivenis podkreśla, że termin to „nie jakieś szczególne słowo ani stałe połączenie wyrazowe, lecz jednostka językowa służąca do nazwania, której treść ujawnia definicja znaczenia terminologicznego2“ (Gaivenis 2002: 13). Warto również wspomnieć, że w języku litewskim synonimicznie może być używany rodzimy termin įvardas. Wymieniono go w tytule słownika terminów z 1924 r. Įvardai, arba terminai, priimti Terminologijos komisijos (LKTŽ 2008: 18), chociaż omawiany derywat nie jest przedmiotem tego badania (nie jest on również rozpowszechniony we współczesnej terminologii). Autorstwo rzadko używanego terminu przypisuje się sekretarzowi Komisji Terminologicznej, działającej od 1921 do 1926 r. (szerzej zob. Auksoriūtė 2011), Antanasowi Vireliūnasowi, który, jak już wspomniano, tak zatytułował sporządzony w 1924 r. słowniczek terminów (Klimavičius 2005: 248). Stwierdza się, że we współczesnym języku litewskim „<...> niemal zanikł również dobry termin A. Vireliūnasa (?) įvardas (: įvardyti) (mimo to używany przez zagranicznych litewskich terminografów B. Stundžę, P. Mažeikę; u V. Vintartasa – nawet įvardotyra) <...>“ (Klimavičius 2005: 261). Pod takim tytułem w Kanadzie wydano również słownik terminów Jūriniai įvardai: trumpas angliškai– lietuviškas žodynas / Bronys Stundžia. Toronto: wydawnictwo Funduszu Książki Morskiej, 1996 (LKTŽ 2008: 135). Wprawdzie, analizując terminologię leksykologii, V. Drotvinas ocenia zamiar wprowadzenia tego terminu jako nieudaną próbę P. Skard 2 Obecnie trafniej byłoby używać terminu definicja, por. „Wraz z ustawą Republiki Litewskiej o Banku Terminów termin J. Rusų–lietuvių žodynas, Kowno: Spindulys] definicja (S. Šalkauskisa i in.) była znana i dość często używana” (Klimavičius 2005: 248). (2003 m. gruodžio 23 d. Nr. IX1950) vietoj apibrėžimo valdingai įsiveržė jau nuo RLŽ 1932 321 [Baro 127Terminologija | 2013 | 20žius (por. „Pranas Skardžius we wspomnianej książce3 podał litewskie odpowiedniki dwudziestu dwóch międzynarodowych terminów leksykologicznych (Skardžius, 1975, 1998). Ich (znanych od dawna lub stworzonych przez niego samego) los jest dwojaki. Jedne litewskie odpowiedniki są odpowiednikami równoległymi terminów międzynarodowych <...>, inne nie przyjęły się w użyciu, na przykład senybė–archaizm, mišrūnas, mišruolis–hybryda, įvardas–termin” (Drotvinas 2002: 19–20) (por. „terminas 3b (łac. terminus „granica”), dokładne oznaczenie jakiegoś pojęcia nauki, techniki lub sztuki; įvardas” (Skardžius 1973: 61)). J. Baldunčikas, który badał powstanie i rozpowszechnienie terminów językoznawczych w języku łotewskim, ustalił, że po raz pierwszy słowo termins zostało użyte w 1871 r. – wpływ mogło mieć użycie rozpowszechnionego międzynarodowego wyrażenia terminus technikus. Natomiast słowo terminoloģija po raz pierwszy odnotowano w wydanym w 1880 r. niemiecko-łotewskim słowniku Gustava Bražego (Gustavs Braže). Nieco później – w 1886 r. – Jūlijis Dravniekas (Jūlijs Dravnieks) w słowniku wyrazów międzynarodowych zdefiniował naukowe pojęcie terminoloģija, które szerzej zaczęto sto sować w latach dziewięćdziesiątych (Baldunčiks 2008: 32–33). Podejmowano różne pró by zdefiniowania terminów, na przykład łotewski terminolog E. Dre zens twierdził, że są to nazwy wyrażające pewne pojęcia (Drezens 2002: 7), natomiast R. Grabis nazywał tak wyrazy mające ściśle ograniczoną i określoną treść (Grabis 2006a: 221). Dominujący pogląd we współczesnej teorii terminolo gii języka łotewskiego został sformułowany w monogra fii V. Skujini: termin jest jednostką terminacji4 – wyrazem lub terminologicznym połączeniem wyrazowym –, który w systemie terminów określonej dziedziny nauki wyraża (nazywa i oznacza) określone pojęcie naukowe [„termins ir termi nācijas vienība – vārds vai terminoloģiska vārdkopa –, kas attiecīgās zinātnes nozares terminu sistēmā izteic (nosauc un iezīmē) noteiktu zinātnes jēdzie nu“] (Skujiņa 2002: 9). W objaśniającym słowniku terminów językoznawstwa łotewskiego VPSV termin definiuje się następująco: słowna charakterystyka pojęcia określonej dziedziny tematycznej, dziedziny specjalistycznej – wyraz lub połączenie wyrazowe, które wyraża (nazywa i oznacza) określone pojęcie danej dziedziny jako część składową systemu pojęć tej dziedziny [„konkrētas tematiskās jomas, speciālās nozares jēdziena vārdisks apzīmējums – vārds vai vārdkopa, kas izteic (nosauc un iezīmē) attiecīgās jomas (nozares) noteiktu jēdzienu kā noza res jēdzienu sistēmas sastāvdaļu ..“] (VPSV 2007: 399–400). 3 P. Skardžius. Litewskie odpowiedniki wyrazów międzynarodowych, Chicago: Instytut Pedagogiki Lituanistycznej, 1973 (w artykule V. Drotvinasa 1975) (P. Skardžius. Rinktiniai raštai 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1998, 427–507). 4 Taki termin nie jest używany w języku litewskim, w cytacie po prostu przekazano łotewski wyraz. 128 Regina Kvašytė | Terminy języka litewskiego i łotewskiego z rdzeniem | terminmikrosistema Po wyjaśnieniu pojęcia terminu i jego korelatów znaleziono następnie w litewskim termindarinių (ir vientisinių, ir sudėtinių terminų) ieškota lietuvių ir latvių terminų žodynuose ir moksliniuose tekstuose. języku terminologicznym trzy jednoczłonowe terminy z rdzeniem termin-: terminas, terminija, terminologija (KTŽ 1990: 210; także ASLKTŽ 2008: 112), natomiast do specjalnego MTŽ poświęconego terminologii włączono i przedstawiono alfabetycznie, w układzie gniazdowym, osiem jednoczłonowych terminów rodzajowych (niektóre z nich mają więcej niż jeden termin gatunkowy – szerzej o nich w innym rozdziale artykułu): determinizavimas (29), reterminizavimas (53), terminas (65), terminija (75), terminizavimas (76), terminografija (77), terminologija (77) i transterminizavimas (83). We współczesnym języku litewskim terminy terminografija, terminizacija, transterminizacija, determinizacija5, jak twierdzi sam autor, przywiezione jesienią 1970 roku z Kijowa rozpowszechnił J. Klimavičius (2005: 249) (por. „Leksykografia terminów – terminografija (16) zaczęła być używana niedawno, lecz powszechnie. Zresztą terminy terminografija, terminizacija, transterminizacija, determinizacija przywiozłem jesienią 1970 roku z Kijowa (Ковалик 1970: 14). Inne znaczenie terminografija – «historiografia terminów lub terminologii» (16) jest w terminologii litewskiej nieznane, moim zdaniem, błędne” (Klimavičius 2005: 249)). Należy zauważyć, że w MTŽ podano również łotewskie odpowiedniki wszystkich włączonych do niego terminów, jednak w niniejszym artykule nie poświęca się im uwagi, ponieważ nie wszystkie mają tradycję użycia w terminologii łotewskiej, a niektóre zostały jedynie przetłumaczone, zatem nie byłoby poprawne uznawać je za samodzielne jednostki łotewskiej terminologii. W tekstach w języku litewskim, oprócz terminów już włączonych do słowników, udało się znaleźć terminy terminologizavimas, terminoidas, terminynas, terminotyra i kvaziterminas. W słowniku terminów językoznawstwa łotewskiego VPSV w porządku alfabetycznym podano dziesięć jednoczłonowych terminów z omawianym rdzeniem: terminelements [element termino]6 (397), terminēma [terminema] (397), terminēšana [terminizacja] (398), terminogrāfija [terminografija] (398), terminogrāfs [terminograf] (398), terminologs [terminolog] nonimiškai vartojami veiksmo ir jo rezultato pavadinimai terminoloģizēša- (398), terminoloģija [terminologia] (398), si na, terminoloģizācija [terminologizacja, terminizacja] (398), termins 5 Terminai su priesaga -acija sinonimiški į MTŽ įtrauktiems terminams su priesaga -avimas. 6 Minėtas terminas toliau cituotoje recenzijoje verstas kaip sudėtinė termino dalis (Keinys 2005: 264). 129Terminologija | 2013 | 20 [termin] (399), terminzinātne [nauka o terminach] (401). Ogółem w słowniku VPSV znaleziono dwadzieścia jeden jednowyrazowych terminów należących do omawianej tematycznej grupy (o terminach z tym rdzeniem zob. także w recenzji słownika opublikowanej w czasopiśmie Terminologija (Kvašytė 2008: 244–245). Częściowo można to wiązać z właściwością języka łotewskiego polegającą na zastępowaniu połączeń wyrazowych (w terminologii odpowiadałyby im terminy złożone) złożeniami, czyli przekształcaniu ich w terminy jednowyrazowe. Tę cechę języka łotewskiego, zastosowaną w terminologii, omawiając monografię V. Skujiņi, podkreślał również S. Keinys: „Podczas lektury książki odniosłem wrażenie, że pod względem struktury językowej terminologia łotewska prawdopodobnie dość znacznie różni się od litewskiej terminologii. Część terminów łotewskich wydaje się znacznie bardziej złożona pod względem formy, a w ich języku połączenia wyrazowe (terminy złożone) dość łatwo zastępuje się złożeniami. W niejednym przypadku takie złożenia byłyby w języku litewskim po prostu niemożliwe, choćby na przykład terminy z samej terminologii: defiskoptermins „termin dywizowy (zapisywany z łącznikiem)”, hibrīdtermins „termin hybrydowy”, inicialsaliktenis7 „skrót”, salikteņtermins „termin złożony”, strupinajumsaliktenis8 „wyraz skrócony, skrót”, termina kontekstneatkarība „niezależność terminu od kontekstu”, termindarinājums „derywat terminologiczny”, termindarināšana „słowotwórstwo terminów”, terminelements „złożona część terminu”, vārdkoptermins „termin złożony” i in.” „Dėl tokių savo polinkių latvių terminija bus panašesnė į vokiečių, o ne į artimesnių giminaičių lietuvių terminiją“ (Keinys 2005: 263–264). Kai kurie iš citatoje paminėtų sudėtinių terminų įtraukti ir į VPSV: defiskoptermins (81), hibrīdtermins (140), salikteņtermins (339), terminelements (397), vārdkoptermins (435), taip pat čia įtrauktas dar nepakankamai paplitęs (naujesnis) dūrinys jauntermins [terminas naujadaras] (174). Sėkmingai jie vartojami ir tekstuose – tiek parašytuose originalo kalba, tiek verstiniuose, pvz.: „Piemēram, sākumā tikai terminoloģiskajā leksikā bija sastopami s a l i k  teņtermini9, kurus darināja kā ekvivalentus krievu valodas defissavie nojumiem ..“ (Grabis 2006b: 258); „Saliktie termini dalāmi salikteņterminos (kas ir vienvārda termini) un vārdkopterminos“ (Skujiņa 2002: 26–27); „Latīņu un daļēji grieķu valoda Eiropas tautām devusi ne vien virkni vārdu celmu (piemēram, elektr, kombin, aero), bet arī grama 7 Turėtų būti iniciālsaliktenis. Tačiau tai nėra tiriamosios mikrosistemos vienetas, nes neturi tiriamosios ša knies (VPSV 2007: 157). 8 Turėtų būti strupinājumsaliktenis. To również nie jest jednostką badanej mikrosystemy, ponieważ nie ma badanego rdzenia, ponadto wskazują na to definicja i uwaga, że jest charakterystyczne dla języka mówionego (VPSV 2007: 377–378). 9 Tu i dalej, o ile nie zaznaczono inaczej, wyróżnienie R. K. 130 Regina Kvašytė | Terminy języka litewskiego i łotewskiego z rdzeniem tikas | terminmikrosistema jako terminelementem (piemēram, ācija, -ifikācija, -ator[s], -or[s])“ (Drezens 2002: 20). Pojawiają się również nowe derywaty złożone, dotychczas nieuwzględnione w słownikach: „Tādēļ visdrīzākajā laikā nepieciešams .. izstrādāt metodiska rakstura ma teriālus, kuri noderētu visiem, kuri iesaistīti praktiskajā te r m i n r a d ē“ (Baltiņš 2006: 78). W źródłach litewskich znaleziono ogółem czternaście terminów prostych z omawianym rdzeniem, a w łotewskich – dwadzieścia siedem (ich odpowiedniki, zgodnie z tradycją użycia terminów w języku litewskim i łotewskim, zob. w tabeli 1; nie uwzględnia się stosunku do każdego konkretnego terminu ani rozpowszechnienia terminów i częstotliwości ich użycia). Tabela 1. Mikrosystema terminów prostych z rdzeniem termin Termin w języku litewskim Termin w języku łotewskim termin – termins terminologia – terminoloģija podtermin – apakštermins – terminologia – terminoloģija termin podrzędny – blakustermins terminografia terminogrāfija – termin dyskowy – defiskoptermins terminografia terminogrāfija – termin hybrydowy – hibrīdtermins – terminologizacja – nowy termin terminologizacja terminologizacja – termin złożony terminowanie terminowanie – termin wielowyrazowy determinizacja determinizacja – nadtermin retrerminologizacja retrerminologizacja – terminacja transterterminologizacja – terminoid terminoid – redeterminologizacja terminologia – terminolog terminolog terminologia – – terminograf – terminologizm terminologia – terminotwórstwo [element terminu]10 element terminu quas termin quasitermin – terminema 10 Złożony termin języka litewskiego odpowiadający złożonemu terminowi języka łotewskiego nie jest zaliczany do wspólnego zbioru terminów prostych (por. odpowiednik omawianego terminu w recenzji S. Keiniysa (2005: 264) „część składowa terminu”). Odpowiedniki innych terminów łotewskich nie zostały zapisane, ponieważ jeżeli są one używane w języku litewskim, to nie są terminami prostymi. 131Terminologia | 2013 | 20 Zbiór litewskich terminów jednoczłonowych jest znacznie większy, dlatego daugiau atitikmenų lietuvių kalboje neturinčių terminų, o iš lietuviškų terminy terminija, terminotyra i terminynas nie mają odpowiedników w systemie terminologicznym języka łotewskiego. W przeanalizowanym zbiorze litewskich terminów z rdzeniem terminznaleziono jeden złożenie (terminotyra), wszystkie pozostałe to derywaty przedrostkowe i / lub przyrostkowe (z wyjątkiem terminu pierwotnego terminas). W języku łotewskim przeważają złożenia (dziesięć spośród wszystkich terminów jednoczłonowych utworzono w drodze złożenia). TERMINY ZŁOŻONE Z RDZENIEM TERMINW litewskim KTŽ nie znaleziono terminów złożonych utworzonych z członów zawierających rdzeń termin-, jednak w tekstach występują różne takie terminy (zob. na ten temat dalej), a spośród 200 terminów włączonych do MTŽ, których jeden z członów zawierałby omawiany rdzeń, jest pięćdziesiąt trzy. Są to terminy o różnym składzie, ponieważ znaleziono zarówno człony główne, jak i poboczne utworzone z tego rdzenia oraz jego derywatów. Terminy, których członem głównym jest element omawianej mikrosystemy, to na przykład nazwy poszczególnych terminów lub rodzajów terminologii: dwuwyrazowe termin opisowy (65), termin hybrydowy (67), termin metaforyczny (68), termin niezalecany (69), termin rodzajowy (69), termin złożony (70), termin interdyscyplinarny (72), termin jednoczłonowy (74), termin gatunkowy (67), terminologia ludowa (75), terminologia naukowa (75); trzywyrazowe ogólny termin naukowy (66), termin we własnym języku (70). Występują także złożone terminy o innej niż rodzaje terminów semantyce: dwuwyrazowe forma terminu (76), wiarygodność terminu (77), treść terminu (78), czterowyrazowe objaśniająco-przekładowy słownik terminów (81), alfabetyczna struktura słownika terminów (82), gniazdowa struktura słownika terminów (82). Istnieją także częściej używane w liczbie mnogiej terminy z omawianym rdzeniem: porządkowanie terminów (80), tekstowe porządkowanie terminów (80), gniazdo słownika terminów (82), struktura słownika terminów (82). Człon poboczny, tj. przydawka, może być wyrazem z omawianym rdzeniem a) przymiotnikiem, b) dopełniaczem liczby pojedynczej rzeczownika lub c) dopełniaczem liczby mnogiej rzeczownika. Najczęściej są to terminy dwuwyrazowe i włączono je do gniazd członów głównych (terminów nadrzędnych), jeżeli takie wyróżniono w słowniku: a) antonim terminologiczny (12), leksyka terminologiczna, słownik terminologiczny (39), znaczenie terminologiczne (53); b) forma terminu (76), artykuł hasłowy terminu (78); c) standard terminologiczny (80), słownik terminów (80), wymagania terminologiczne (79). Nawiasem mówiąc, funkcję członów zależnych mogą pełnić zarówno wyrazy pierwotne, jak w przytoczonych wcześniej przykładach, jak i derywaty, np.: terminologizowany wyraz (90), szkoła terminologiczna (77), kompetencja terminologiczna (77). Znaleziono w tekstach 138 Regina Kvašytė | Terminy języków litewskiego i łotewskiego z rdzeniem | terminmikrosistema LITERATURA I ŹRÓDŁA ASLKTŽ 2008: Buivydienė V., Žukienė R. Słownik objaśniający najważniejszych terminów literaturoznawstwa i językoznawstwa, Wilno: Vilniaus kolegija. Auksoriūtė A. 2011: Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926). – Terminologija 18, 80–91. Baldunčiks J. 2008: Rozwój terminologii językoznawstwa łotewskiego w XIX wieku. – Valodniecības raksti 2, Ryga: Łotewska Akademia Nauk, 23–35. Baltiņš M. 2006: Rozwój terminologii łotewskiej: dziedzictwo, problemy i perspektywy. – Valodniecības raksti, Ryga: Łotewska Akademia Nauk, 72–79. Blinkena A. 1997: Stosunek do wyrazów obcych w dziejach łotewskiego języka literackiego. – Savai valodai. Zbiór pamiątkowy poświęcony członkowi honorowemu Łotewskiej Akademii Nauk Rūdolfowi Grabemu, Ryga: Łotewskiej Akademii Nauk Akadēmijas Vēstis, 83–96. DLKŽ 2006: Słownik współczesnego języka litewskiego. Wydanie szóste (trzecie elektroniczne), red. odp. S. Keinys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DLKŽ 2012: Słownik współczesnego języka litewskiego. Wydanie siódme, poprawione i uzupełnione, red. odp. S. Kei nys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Drezens E. 2002: Internacjonalizacja terminologii naukowej i technicznej. Historia, obecny stan i perspektywy. Wydanie skrócone i przetłumaczone, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. Drotvinas V. 2002: Czy litewskie terminy leksykologiczne? – Žmogus ir žodis 1, 18–21. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Grabis R. 2006a: O rozwoju i opracowaniu terminologii łotewskiej. – Darbu izlase, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, 221–229. Grabis R. 2006b: Opracowanie terminologii naukowej i tworzenie słowników terminologicznych. – Darbu izlase, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, 252–259. Jakaitienė E. 1980: Leksykologia języka litewskiego, Vilnius: Mokslas. Jakaitienė E. 2010: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kaulakienė A. 2009: Rozwój litewskiej terminologii fizycznej, Wilno: Technika. Keinys S. 2005: Współczesna terminologia litewska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Klimavičius J. 2005: Prace z zakresu leksykologii i terminologii: norma i historia, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Kvašytė R. 2008: [Rec.:] Objaśniający słownik podstawowych terminów językoznawczych. Opracowany przez kolektyw autorów pod kierownictwem Valentī nas Skujiņas. – Terminologija 15, 242–248. Laua A. 1981: Leksykologia łotewska. Drugie, uzupełnione wydanie, Ryga: Zvaigzne. Lyberis A. 2009: Problem selekcji słów w „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. – Teoria i praktyka leksykografii, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 56–65. LK 1995: Barauskaitė J. i in. Język litewski 1. Leksykologia, fonetyka, akcentologia, dialektologia, ortografia, Wil no: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. LKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego. Wydanie 2., poprawione i uzupełnione, Wilno: Instytut Wydawniczy Naukowych i Encyklopedycznych. LKTŽ 2008: GaivenytėButler J., Keinys S., Noreikaitė A. Słowniki terminów języka litewskiego. Adnotowany indeks bibliograficzny z lat 1900–2005, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 – www.lki.lt. LLVV 1972–1996: Słownik łotewskiego języka literackiego, 1.–8. t., Ryga: Zinātne. LRST 1990: Zasady i metody terminologii. Litewski RST 1115–90 (ISO 704–87), Wilno. LVV 2006: Słownik języka łotewskiego, Ryga: Avots. MTŽ 2005: Kvašytė R. Dydaktyczny słowniczek terminologiczny, Szawle: VšĮ Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Skujiņa V. 2002: Zasady opracowywania terminologii łotewskiej. Drugie, poprawione i uzupełnione wydanie, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego. SV 2008: Słownik wyrazów obcych, Ryga: Avots. Šalkauskis S. 1991: Pisma 2, Wilno: Mintis. TŽŽ 2013: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. VPSV 2007: Objaśniający słownik podstawowych terminów językoznawczych. Oprac. aut. kol. Pod red. V. Skujiņy, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU, Agencja Języka Państwowego. 139Terminologia | 2013 | 20 THE MICROSYSTEM OF LITHUANIAN AND LATVIAN TERMS WITH THE ROOT TERMINCelem badania jest ustalenie podobieństw i różnic; na podstawie głównych publikacji metalanguage of Lithuanian and Latvian terminology using analytic descriptive and comparative methods. The comparison of terms created with the root termintaken litewskiej i łotewskiej leksykografii oraz terminografii, a także różnych prac z zakresu terminologii, można stwierdzić, że rdzeń terminjest derywacyjnie produktywny i łatwo wykorzystywany do tworzenia terminów zarówno w Litewski i łotewski. Przy porównywaniu terminów litewskich i łotewskich wzięto pod uwagę przede wszystkim kilka aspektów, a mianowicie znaczenia terminologiczne i ekwiwalentne nazwy pojęć. Część terminów litewskich i łotewskich jest podobna, niektóre z nich tylko na pierwszy rzut oka wyglądają podobnie (na przykład terminologija i terminoloģija). Trudno ustalić autorstwo poszczególnych terminów, choć czasami jest to możliwe. W źródłach litewskich znaleziono trzynaście terminów jednowyrazowych z rdzeniem termin-, a w źródłach łotewskich – dwadzieścia siedem. Ponieważ próba terminów łotewskich jest większa, większa jest również liczba terminów łotewskich, które nie mają odpowiedników w języku litewskim; jedynie trzy terminy litewskie — terminija, terminotyra i terminynas — nie mają odpowiedników w systemie terminologicznym języka łotewskiego. W próbie litewskiej wystąpił jeden złożony wyraz (terminotyra) z rdzeniem termin-. Pozostałe terminy były derywatami prefiksalnymi i/lub sufiksalnymi (z wyjątkiem terminu podstawowego terminas (termin)). W języku łotewskim, w odróżnieniu od litewskiego, przeważają złożenia (dziesięć terminów w tej próbie stanowiły złożenia). W słownikach litewskich znaleziono pięćdziesiąt trzy terminy złożone, a w łotewskich – szesnaście. Zauważalne jest, że przeważają określone wzorce tworzenia terminów: zarówno w języku łotewskim, jak i litewskim występują terminy złożone z podrzędnym składnikiem w dopełniaczu (w liczbie pojedynczej lub mnogiej). W języku łotewskim, w odróżnieniu od litewskiego, wystąpił tylko jeden termin utworzony z przymiotnikiem mającym rdzeń termin- (łatwiej jest utworzyć przymiotnik od derywatu terminoloģija). Mikrosystem rdzenia termin jest dość rozwinięty zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim, i może być dalej rozbudowywany, ponieważ istnieją możliwości tworzenia nowych terminów. Szczególnie produktywnym sposobem tworzenia terminów jest tworzenie terminów złożonych, a w języku łotewskim powszechne jest również tworzenie terminów jednowyrazowych ze względu na tendency to make compounds. Otrzymano 20131111 Regina Kvašytė Šiaulių universitetas ul. P. Višinskio 38, LT76352 Szawle E-mail: kv[email protected]