Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas

Kazimieras Gaivenis – krzewiciel języka litewskiego RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Vilniaus Gedimino technikos universitetas SŁOWA KLUCZOWE: leksyka, terminologia, normalizacja języka, upowszechnianie zaleceń językowych Kazimieras Gaivenis przeszedł do historii językoznawstwa litewskiego jako jeden z najwybitniejszych litewskich terminologów. Z tym językoznawcą wiąże się umacnianie terminologii litewskiej w drugiej połowie XX wieku, opracowywanie słowników terminologicznych oraz kwestie porządkowania terminów; w ten sposób przedstawiają go zarówno Visuotinėje lietuvių enciklopedijoje (VLE VI), jak i Lietuvių kalbos enciklopedijoje (LKE 2008: 180), a także w Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorijoje Algirdasa Sabaliauskasa (2012: 233–235) oraz w innych publikacjach. Ta dziedzina pracy była dla niego najważniejsza i właśnie w niej dokonał najwięcej. Liczne publikacje zebrane w wydanym w 2003 roku zestawieniu bibliograficznym K. Gaivenisa (KG 2003) świadczą o wszechstronności tego językoznawcy, a zarazem o jego ukierunkowaniu. Wszystkie jego prace koncentrowały się na terminologii i zagadnieniach z nią związanych: leksyce, składni, akcentowaniu i wymowie, nazewnictwie, języku naukowym i kancelaryjnym oraz tłumaczeniu. Zarówno rozważając teoretyczne problemy terminologii, jak i praktyczne kwestie porządkowania terminów, K. Gaivenis był przede wszystkim krzewicielem języka litewskiego. Artykuł omawia normatywną, oświatową i edukacyjną działalność tego terminologa na rzecz języka litewskiego. K. Gaivenis był pracownikiem kultury języka z prawdziwego zdarzenia. I to nie tylko dlatego, że napisał dla czasopisma około 60 artykułów, przyczynił się do jego przygotowania i przez wiele lat był członkiem kolegium redakcyjnego. Kultura języka leżała K. Gaivenisowi na sercu przez cały czas; poświęcił jej całe życie, aby język był jak najbardziej kulturalny, aby ludzie znali możliwości, jakie daje język, i potrafili właściwie z nich korzystać. Ważne były dla niego nie tylko poprawność języka litewskiego i właściwie tworzone terminy, lecz także obrazowość, atrakcyjność, precyzja i jasność języka, jego walory estetyczne, a także etyczne – etykieta językowa. Terminologija | 2014 | 21 209 Od 36. do 74. zeszytu (1979–2001), czyli przez 23 lata, K. Gaivenis był członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma Kalbos kultūra. W tym okresie celem i zadaniem tego periodyku było doskonalenie i rozwijanie języka ojczystego, tak aby jak najlepiej odpowiadał potrzebom społeczeństwa. Kalbos kultūra wyznaczyło i utrwaliło powojenne kierunki normalizacji litewskiego języka ogólnego oraz charakter pracy nad kulturą języka. Było to pierwsze czasopismo poświęcone praktyce językowej, które zaczęto wydawać na powojennej Litwie. Charakter publikowanych tekstów wyznaczało jedno z najważniejszych ówczesnych zadań Kalbos kultūra — udzielanie społeczeństwu porad językowych w możliwie popularnej, przystępnej i zrozumiałej formie (Kniūkšta 2002). Idee propagowane przez współpracowników i autorów tego periodyku były bliskie K. Gaivenisowi, dlatego chętnie angażował się w działalność na rzecz kultury języka. Jego pierwsza publikacja w Kalbos kultūroje — artykuł „Nominatyvinių padalyvinių konstrukcijų vartosenos netikslumai” — ukazała się w 1963 roku w czwartym zeszycie; był to jeden z jego pierwszych artykułów. W następnym, piątym zeszycie opublikowano już dwa jego artykuły, a potem co roku ukazywało się po kilka jego tekstów przez trzydzieści lat, aż w 1994 roku zaczęto wydawać osobne czasopismo poświęcone terminologii. Jak można się spodziewać, większość artykułów językoznawcy (ponad 33) opublikowanych w Kalbos kultūroje poświęcona była terminologii — omawiał w nich ogólne problemy terminologii oraz praktyczne kwestie budowy terminów złożonych, poprawności nazw i tłumaczenia terminów. K. Gaivenis nie ograniczał się jednak do samej terminologii. Podobnie jego działalność jako krzewiciela kultury języka nie ograniczała się do czasopisma Kalbos kultūra. Pisał o języku nie tylko w czasopismach językoznawczych i praktycznych, lecz także w innych publikacjach adresowanych do bardzo różnorodnych czytelników: w periodykach ogólnych Vakarinės naujienos, Lietuvos rytas, Nemuno kraštas, Gimtasis kraštas, Kalba Vilnius, Tarybinė moteris, Moteris, Tarybų darbas, Laikas ir įvykiai oraz w gazecie rodzinnego rejonu Utena; w periodykach branżowych Žemės ūkis, Kooperatininkas, Savininkas, Tarybinė mokykla, Bibliotekų darbas, Statyba ir architektūra, Sportas, Mūsų gamta, Mūsų sodai, Sveikatos apsauga, Lietuvos fizikos rinkinys, Fizikų žinios; w czasopismach kulturalnych Literatūra ir menas, Kultūros barai, Pergalė; w publikacjach przeznaczonych dla osób zainteresowanych nauką Mokslas ir gyvenimas, Mokslas ir technika, Už tarybinį mokslą (Kaunas), Mokslo Lietuva; oraz w publikacjach dla uczniów Lietuvos pionierius, Moksleivis. Tak ogromna liczba i różnorodność publikacji pokazuje, że K. Gaivenis przez całą swoją działalność starał się jak najbardziej przyczyniać do edukacji społeczeństwa i rozwijania jego wyczucia językowego 210 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas kształcenia, dlatego dążył do tego, by jego słowo dotarło jak najszerzej, dotarło do jak największej liczby osób wykonujących różne zawody i wywierało na nie jak największy wpływ. Warto wspomnieć o kilku rzeczach, które rzucają się w oczy podczas przeglądania prac K. Gaivenisa zawierających zalecenia językowe. Jak już wspomniano, językoznawca pisał przede wszystkim o terminologii i porządkowaniu terminów, głównie o zagadnieniach, które wówczas uważał za ważne; niemała część jego artykułów powstała dlatego, że proszono go o odpowiedź na tę czy inną wątpliwość. Instytut Języka Litewskiego i Literatury (od 1990 r. – Instytut Języka Litewskiego) do 1995 r., zanim pracownicy Państwowej Komisji Języka Litewskiego zaczęli udzielać konsultacji społeczeństwu, udzielał telefonicznie instytucjom i osobom konsultacji w sprawach językowych. Bardzo często zwracano się z pytaniami o terminy, dlatego terminolodzy Instytutu musieli rzeczywiście wykonać sporo dodatkowej pracy. K. Gaivenis chętnie doradzał w sprawie poprawności terminów zarówno interesantom, jak i młodszym kolegom. K. Gaivenis zajmował się nie tylko problemami terminologii, lecz także innymi zagadnieniami leksykalnymi. Dzięki znakomitemu wyczuciu językowemu zwracał uwagę społeczeństwa na szczególne zjawiska leksykalne, które mogły wprowadzać w błąd i szkodzić kulturze języka. Na przykład w jednym artykule ostrzega przed zdradliwymi wyrazami – paronimami, które oznaczają zupełnie różne rzeczy, ale brzmią bardzo podobnie. Takie wyrazy mylą nie tylko uczniów, lecz także doświadczonych pracowników prasy. Zwraca uwagę na połączenie wyrazowe šokti pasiutišką sambo, ponieważ sambo jest rodzajem samoobrony; poprawia je na šokti pasiutišką sambą. Radzi nie mylić znaczeń wyrazów afektas ir efektas, kompanija ir kampanija (Gaivenis 1980). Językoznawcę pociągały ciekawostki leksykalne; swoimi spostrzeżeniami o barwności słów podzielił się z czytelnikami w książeczce Margas žodžių pasaulis. O różnorodności słów pisał: „[S]łowa mogą być skryte i zdradliwe. Obok jasnych i jednoznacznych słów w języku żyją setki i setki słów, które przez skojarzenia łatwo wprowadzają w błąd. Czasem są ciekawe, a czasem – boleśnie pouczające” (Gaivenis 1987a: 79). Właśnie tę zdradliwość takich słów ujawniał użytkownikom języka i uczył ich, jak nie wpadać w pułapki słowne. K. Gaivenis poświęcał szczególnie dużo uwagi dokładności przekładów. W artykule „Kilka nieścisłości leksykalnych w przekładach prozy” oburzał się na niewłaściwie dobrane terminy botaniczne i zoologiczne, nawet przez doświadczonych tłumaczy. Podał przykład z przekładu opowiadania I. Bunina Mitios meilė: „aksominės juodai raudonos širšės rūpestingai knisosi žieduose... Szerszenie, czyli osy, są pręgowane jak zebry i w ogóle nie grzebią w kwiatach. Po zajrzeniu do oryginału, Terminologija | 2014 | 21 211 staje się jasne, że chodzi o имели, a należało przetłumaczyć jako samanės lub kamanės”. Dalej w artykule rzeczowo krytykowane są także inne terminy, których nie udało się dokładnie przetłumaczyć. Tłumaczom radzi się uwzględniać terminologię i nomenklaturę naukową. Wskazuje się, że nieprecyzyjnie przetłumaczono pilkųjų strazdų, ponieważ ornitolodzy nie używają złożonego terminu gatunkowego pilkieji strazdai, jako że swoiście szare są również drozd śpiewak i paszkot. W opowiadaniu należało przetłumaczyć jako smilginių strazdų. Zwracając uwagę na nieścisłości przekładu, językoznawca nie tylko cytuje definicje słownikowe, lecz także uczy czytelników korzystać ze słowników, zwłaszcza gdy wyraz jest wieloznaczny lub występuje we frazeologizmie, aby zamiast prieblandos nie pojawiła się sąlygiška tamsa, a putojanti gira nie zmieniła się w rūgščiais kopūstais (Gaivenis 1966a: 25–28). Jako terminolog doskonale znał specyfikę terminów i dostrzegał, jak przenikają one do języka ogólnego; widział w tym również pewne zagrożenie. W artykule „Kilka uwag o używaniu terminów technicznych i profesjonalizmów w znaczeniu przenośnym” (Gaivenis 1966b: 55–56) autor wskazuje, że użycie terminów technicznych w znaczeniu przenośnym powinno być dla czytelnika łatwe do zrozumienia i logicznie uzasadnione, czyli umotywowane, np.: „Dobrze, że nasi poeci wreszcie wyzwolili e n e r g i ę, ukrytą w a t o m a c h myśli <...> W tej książce jest też więcej chłodnego zachwytu nad oryginalnie s k o n s t r u o w a n y m obrazem”. Gan i jednak takie przypadki, w których terminy zaciemniają sens zdania i są użyte bez uzasadnienia, np.: „Myśl nie ma tu już poetyckiej s p r ę ż y s t o ś c i”. Terminy są używane w języku nauki, a dla K. Gaivenisa bardzo ważne było również to, w jakim kontekście i w jakich zdaniach się pojawiają. Doskonale rozumiał, że same poprawne terminy nie wystarczą, by język nauki się rozwijał, dlatego pisał zarówno o ogólnych prawidłowościach języka nauki, jak i o innych konkretnych zagadnieniach, od których zależy jego kondycja. Doradzał, jak właściwie łączyć terminy łacińskie i litewskie, jak za pomocą cyfr oznaczać liczbę lub kolejność rzeczy; uczył form liczebników porządkowych i poprawnego odczytywania liczb podniesionych do potęgi. Przyznawał, że język dzieł naukowych ma wiele swoistych cech. Refleksje K. Gaivenisa na temat rozwoju litewskiego języka naukowego są bardzo aktualne również dzisiaj: „Niejeden naukowiec mówi nawet, że nasz język jest ubogi, sztywny, że kiedy coś się powie lub napisze w innym języku, niczego nie da się ani dodać, ani ująć. W rzeczywistości to złudzenie, oszustwo. Brakuje nam nie terminów, nie specjalnych konstrukcji, lecz często szacunku dla języka ojczystego. Wszystko można wyrazić 212 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas za pomocą litewskich słów formułować najtrudniejsze problemy, wyrażać najważniejsze myśli. Trzeba tylko nie bać się powiedzieć czegoś tak, jak jeszcze nikt nie powiedział — powiedzieć mądrze, logicznie, a przede wszystkim po litewsku. A zatem język nauki trzeba tworzyć, nikt nie stworzy go za nas” (Gaivenis 1987b: 19). Odpowiadając na potrzeby społeczeństwa, K. Gaivenis doradzał, jak unikać wad języka kancelaryjnego, jak poprawnie pisać pisma urzędowe i protokoły zebrań. Charakteryzując cechy stylu kancelaryjnego, pisał, że chociaż stylowi temu „nie są właściwe bogactwo słownictwa i obrazowość, niepotrzebne jest jednak także jego sztuczne zubożanie, usiłowanie posługiwania się jednym tylko słowem, gdy tymczasem istnieje przynajmniej kilka trafniejszych odpowiedników. Na przykład któż nie wie, że dyscyplinę, zasady – pažeidžiamos, przysięgę – sulaužoma, spokój – sutrიკdoma, sudrumščiama, porządek – suardoma. Od tych czasowników tworzy się odpowiednio nazwy osób wykonujących daną czynność, por.: naruszający dyscyplinę, zasady – pažeidėjas, łamiący przysięgę – laužytojas, zakłócający spokój – trikdytojas, drumstėjas, burzący porządek – ardytojas”. Językoznawca uważa, że niewłaściwe jest, gdy na wzór języka rosyjskiego, w którym w takich przypadkach używa się jednego słowa, litewskie słowo pažeidėjas zaczyna wypierać wymienione wyżej wyrazy bliskoznaczne (Gaivenis 1967: 71). Dbał nie tylko o poprawność języka pisanego, lecz także o cechy języka mówionego; wskazywał nieprawidłowości w języku rolników: niezalecane kalki, błędy akcentuacyjne i wymowy. Na łamach gazety Tarybinis mokytojas rozważał, jakimi sposobami należy rozwijać język mówiony. O tym, że K. Gaivenis był znakomitym pedagogiem i interesującym gawędziarzem, świadczą jego artykuły edukacyjne dla uczniów, publikowane w Lietuvos pionieriuje. Zebrane razem ukazały się w książce Nuostabioji žodžio šviesa (Gaivenis 2014). Chociaż artykuły napisano w latach 1979–1988, są tak atrakcyjne, że powinny spodobać się także cyfrowemu pokoleniu dzieci, ponieważ język zmienia się bardzo powoli, a wiele opisanych zagadnień pozostaje aktualnych również dziś. W tekstach tych językoznawca w żywy, obrazowy sposób, językiem zrozumiałym dla dzieci opowiada o częściach mowy, wyjaśnia pochodzenie słów i rozmaite osobliwości historii gramatyki oraz leksyki, zapoznaje z językami narodów sąsiednich (Łotyszy, Cyganów) i bardziej odległych, ukazuje pokrewieństwo języków, wskazując ich podobieństwa i różnice, wyjaśnia, jak powstały nazwiska, uczy słów grzecznościowych, opowiada o nazwach grzybów, ptaków i kolorów. Aby złożone zjawiska językowe były dla uczniów bardziej zrozumiałe, K. Gaivenis pomysłowo porównuje je ze znanymi dzieciom rzeczami. Na przykład tak po mistrzowsku objaśnia znaczenie kontekstu dla słowa: „Sło- Terminologija | 2014 | 21 213 wo jest nieco podobne do meduzy. Pięknie i naturalnie wygląda ona tylko w wodzie. Wyciągniesz meduzę z wody — i zostanie z niej tylko grudka galarety. Słowo również żyje tylko w zdaniu, w określonym stylu języka” (Gaivenis 2014: 126). Z każdego artykułu widać, że autor, wzbudzając w uczniach zainteresowanie różnorodnością i osobliwościami języka, dąży do rozwijania ich umiejętności poprawnego, precyzyjnego, jasnego, obrazowego i uprzejmego mówienia oraz pisania. Mówiąc o poradach językowych K. Gaivenisa, należy przeanalizować, na czym opierał swoje zalecenia i jakimi kryteriami uzasadniał swoje propozycje. Zachęcał, by nie oddalać się od języka ludowego (Gaivenis 1970), choć rozumiał, że „oddalenie języka nauki od języka ludowego jest zjawiskiem naturalnym i prawidłowym zapewne w wielu językach, ale nie należy go sztucznie przyspieszać” (Gaivenis 1987b: 20). Przy wyborze terminu proponował uwzględniać systemowość terminów, nie uważał jednak wymogu zwięzłości za konieczny. Twierdził, że każdy termin powinien być poprawny słowotwórczo i gramatycznie, ale nie każdy musi być krótki (Gaivenis 1991: 34). Uważał, że wymóg stałości i tradycyjności terminów jest równie ważny jak ich systemowość (Gaivenis 1973: 21). Zwracał uwagę na motywację terminów. Jego zdaniem nie jest całkiem trafne uznawanie terminów niemotywowanych za niewłaściwe, ponieważ przy częstym użyciu motywacja terminu zanika, co jest zjawiskiem prawidłowym (Gaivenis 1987b: 20). Krytykował wyrazy o dziwnej i niezrozumiałej budowie, np. banguotavimas (Gaivenis 1981: 63), nie aprobował niezgrabnych terminów (išstovą, atstovą) (Gaivenis 1981: 64). Korygując naganne zjawiska językowe, K. Gaivenis zachowywał umiar; podkreślał, że ważne jest, aby „kulturze języka nie przesłaniała natrętna dydaktyka i by drobiazgów nie mylono z rzeczami ważnymi” (Gaivenis 1990: 19). Ostrożnie oceniał powierzchowne podejście społeczeństwa do błędów językowych i zachęcał, by przed wydaniem zaleceń dokładnie zbadać dane zjawisko: „Ludzie, którzy pracują poza filologią, ale interesują się kulturą języka, często utożsamiają błąd językowy z niepoprawnością słowotwórczą. Nie jest to całkiem trafne: niepoprawny derywat w pewnych przypadkach może nie być błędem językowym, a całkowicie poprawny neologizm bywa niekiedy szkodliwym i niewskazanym wyrazem. Oceniając neologizmy, należy ustalić nie tylko ich typologię słowotwórczą, lecz także sferę języka, w której funkcjonują, czy mają inne litewskie lub międzynarodowe odpowiedniki oraz jakie są ich wzajemne relacje semantyczne” (Gaivenis 1974: 27). A zatem językoznawca formułował zalecenia językowe z wielką odpowiedzialnością, po wnikliwym zbadaniu krytykowanego zjawiska, a o powinności wobec języka pisał: „Wszyscy my 214 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas żyjemy w domu języka. Dom ten zbudowały nam ze słów pokolenia przez wiele stuleci. Naszym obowiązkiem jest jeszcze go udoskonalić i upiększyć. I pozostawić takim przyszłości – przyszłemu czasowi” (Gaivenis 1987a: 111). Tak czynił przez całe życie i pozostawił przyszłym pokoleniom stworzone neologizmy, uporządkowane systemy terminologiczne oraz pełen szacunku, odpowiedzialny stosunek do języka. K. Gaivenis był terminologiem, który wiele dokonał w drugiej połowie ubiegłego wieku, a zarazem językoznawcą o szerokich zainteresowaniach. Całą swoją działalnością troszczył się o podnoszenie kultury językowej społeczeństwa; obok pracy naukowej aktywnie angażował się w działalność normatywną, popularyzatorską i edukacyjną oraz upowszechnianie wiedzy o języku: wiele pisał o aktualnych zagadnieniach językowych w popularnych i specjalistycznych publikacjach. Językoznawca udzielał konsultacji z wielką odpowiedzialnością, po wnikliwym zbadaniu problematycznego zjawiska, kierując się kryteriami systemowości, trwałości i języka ludowego. Liczne teoretyczne i praktyczne prace terminologa stanowią ogromny wkład w pielęgnowanie języka litewskiego i rozwijanie kultury językowej społeczeństwa. LITERATURA I ŹRÓDŁA Gaivenis K. 1966a: Keletas leksinių netikslumų prozos vertimuose. – Kalbos kultūra 11, 25–28. Gaivenis K. 1966b: Keletas pastabų dėl techninių terminų ir profesionalizmų vartojimo perkeltine reikšme. – Kalbos kultūra 11, 55–56. Gaivenis K. 1967: Kanceliarinis stilius. – Kultūros barai 8, 71. Gaivenis K. 1970: Nenutolkime nuo liaudies kalbos. – Žemės ūkis 10, 39. Gaivenis K. 1973: Terminijos ugdymo vingiai. – Kalbos kultūra 25, 19–27. Gaivenis K. 1974: Naujadaras naujadarui nelygu. – Kalbos kultūra 27, 27–30. Gaivenis K. 1980: Paronimai – klastingi žodžiai. – Kalbos kultūra 39, 48–50. Gaivenis K. 1981: Terminologijos smulkmės. – Kalbos kultūra 41, 62–66. Gaivenis K. 1987a: Margas žodžių pasaulis, Vilnius: Mokslas. Gaivenis K. 1987b: Pasakyti logiškai ir lietuviškai. – Kalbos kultūra 52, 19–21. Gaivenis K. 1990: Rūpintis mokslo kalba ir terminija. – Kalbos kultūra 59, 17–19. Gaivenis K. 1991: Pora terminologijos mažmožių. – Kalbos kultūra 61, 32–34. Gaivenis K. 2014: Nuostabioji žodžio šviesa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Kniūkšta P. 2002: Kalbos politika, teorija ir praktika „Kalbos kultūroje“ – Kalbos kultūra 75, 9–30. KG 2003: Kazimieras Gaivenis. Bibliografijos rodyklė. Sudarė A. Noreikaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Sabaliauskas A. 2012: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija 1980–2010, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VLE VI – Powszechna encyklopedia litewska 6 (Fau–Goris), Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2004. KAZIMIERAS GAIVENIS – TROSZCZĄCY SIĘ O ROZWÓJ JĘZYKA LITEWSKIEGO Artykuł przedstawia rolę znanego litewskiego terminologa Kazimierasa Gaivenisa w litewskim językoznawstwie i terminologii. Był wszechstronnym, a zarazem skupionym na swojej dziedzinie językoznawcą, którego działalność przyczyniła się do umocnienia litewskiej terminologii, opracowania słowników terminologicznych i uporządkowania terminów. Terminologija | 2014 | 21 215 Oprócz pracy naukowej Gaivenis zajmował się także porządkowaniem terminologii oraz edukowaniem społeczeństwa w różnych zagadnieniach języka i terminologii – publikował liczne artykuły na różne tematy językoznawcze w czasopismach specjalistycznych i popularnych. Jego konsultacje w sprawach problematycznych były starannie przemyślane i dobrze uzasadnione, a ich podstawę stanowiły kryteria systemowości, trwałości i współczesnego języka żywego. Liczne teoretyczne i praktyczne prace Gaivenisa wniosły znaczący wkład w rozwój języka litewskiego i kultury językowej. Otrzymano 2014-12-08 Rasuolė Vladarskienė Wileński Uniwersytet Techniczny im. Giedymina al. Saulėtekio 11, LT-03227 Wilno E-mail: [email protected] 216 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas