Kazimieras Gaivenis – lietuvių kalbos puoselėtojas

209Terminologia | 2014 | 21 Kazimieras Gaivenis – krzewiciel języka litewskiego RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Vilniaus Gedimino technikos universitetas SŁOWA KLUCZOWE: leksyka, terminologia, normalizacja języka, rozpowszechnianie zaleceń językowych Kazimieras Gaivenis przeszedł do historii językoznawstwa litewskiego jako jeden z najwybitniejszych litewskich terminologów. Z tym językoznawcą wiąże się umacnianie litewskiej terminologii w drugiej połowie XX wieku, opracowywanie słowników terminologicznych oraz kwestie porządkowania terminów; tak jest on przedstawiany zarówno w Powszechnej encyklopedii litewskiej (VLE VI), jak i w Encyklopedii języka litewskiego (LKE 2008: 180), w Historii badań języka litewskiego Algirdasa Sabaliauskasa (2012: 233–235), a także w innych publikacjach. Ten obszar działalności był dla niego najważniejszy i właśnie tutaj dokonał najwięcej. W wydanej w 2003 roku bibliografii K. Gaivenisa (KG 2003) uporządkowane liczne jego publikacje świadczą o wszechstronności tego językoznawcy, a zarazem o jego ukierunkowaniu. Wszystkie jego prace koncentrowały się wokół terminologii i tego, co się z nią wiąże: leksyki, składni, akcentuacji i wymowy, nazewnictwa, języka naukowego i kancelaryjnego, tłumaczenia. Zarówno rozważając teoretyczne problemy terminologii, jak i praktyczne kwestie porządkowania terminów, K. Gaivenis był przede wszystkim krzewicielem języka litewskiego. W artykule omówiono działalność tego terminologa w zakresie normowania języka litewskiego, a także jego działalność oświatową i wychowawczą. K. Gaivenis był pracowitym działaczem kultury języka. I nie tylko dlatego, że napisał około 60 artykułów do wydawnictwa „Kalbos kultūra”, przyczyniał się do jego przygotowania i przez wiele lat był członkiem kolegium redakcyjnego. Kultura języka była dla K. Gaivenisa ważna przez cały czas; całe swoje życie poświęcił temu, aby język był jak najbardziej kulturalny, aby ludzie znali możliwości, jakie daje język, i potrafili właściwie z nich korzystać. Ważna była dla niego nie tylko poprawność języka litewskiego i właściwie utworzone terminy, lecz także obrazowość, atrakcyjność, precyzja i jasność języka, jego właściwości estetyczne, a także etyczne – etykieta językowa. 210 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – krzewiciel języka litewskiego Od 36. do 74. zeszytu (1979–2001), czyli przez 23 lata, K. Gaivenis był członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma „Kalbos kultūra”. W tym czasie przeznaczeniem i zadaniem tego wydawnictwa było doskonalenie i ulepszanie języka ojczystego, aby mógł jak najlepiej zaspokajać potrzeby społeczeństwa. Kultura języka ustaliła i ugruntowała kierunki normalizacji powojennego litewskiego języka ogólnego oraz charakter pracy nad kulturą języka. Było to pierwsze wydawane na powojennej Litwie czasopismo poświęcone praktyce językowej. Charakter publikowanych tekstów wynikał z jednego z najważniejszych ówczesnych zadań Kultury języka – udzielania społeczeństwu konsultacji językowych w możliwie popularnej, przystępnej i zrozumiałej formie (Kniūkšta 2002). Idee propagowane przez współpracowników i autorów tego wydawnictwa były bliskie K. Gaivenisowi, dlatego chętnie uczestniczył on w działalności na rzecz kultury języka. Jego pierwsza publikacja w Kulturze języka – artykuł „Niedokładności w użyciu konstrukcji imiesłowowych nominatywnych” – została opublikowana w czwartym zeszycie w 1963 roku; był to jeden z jego pierwszych artykułów, a w kolejnym, piątym zeszycie ukazały się już dwa jego artykuły, i tak co roku po kilka artykułów przez trzydzieści lat, aż w 1994 roku zaczęto wydawać odrębne czasopismo terminologiczne. Większość artykułów językoznawcy (ponad 33), opublikowanych w Kulturze języka, co zrozumiałe, poświęcona była terminologii – rozważał on tu ogólne problemy terminologii oraz praktyczne kwestie budowy terminów złożonych, poprawności nazw i tłumaczenia terminów. Jednak K. Gaivenis nie ograniczał się wyłącznie do terminologii. Podobnie jego działalność jako krzewiciela kultury języka nie ograniczała się do czasopisma Kultura języka. O języku pisał nie tylko w czasopismach poświęconych nauce o języku i praktyce językowej, lecz także w innych publikacjach, przeznaczonych dla najróżniejszych czytelników: w publikacjach ogólnych Vakarinės naujienos, Lietuvos rytas, Nemuno kraštas, Gimtasis kraštas, Kalba Vilnius, Tarybinė moteris, Moteris, Tarybų darbas, Laikas ir įvykiai, w gazecie rodzinnego rejonu uciańskiego; w publikacjach branżowych Žemės ūkis, Kooperatininkas, Savininkas, Tarybinė mokykla, Bibliotekų darbas, Statyba ir architektūra, Sportas, Mūsų gamta, Mūsų sodai, Sveikatos apsauga, Lietuvos fizikos rinkinys, Fizikų žinios; w publikacjach kulturalnych Literatūra ir menas, Kultūros barai, Pergalė; w publikacjach przeznaczonych dla osób zainteresowanych nauką Mokslas ir gyvenimas, Mokslas ir technika, Už tarybinį mokslą (Kaunas), Mokslo Lietuva; w publikacjach przeznaczonych dla uczniów Lietuvos pionierius, Moksleivis. Z takiej obfitości i różnorodności publikacji wynika, że całą swoją działalnością K. Gaivenis starał się jak najbardziej przyczyniać do oświaty społeczeństwa i kształtowania jego wyczucia językowego 211Terminologija | 2014 | 21 dlatego dążył do tego, aby jego słowo docierało jak najszerzej, trafiało do jak największej liczby osób wykonujących różne zawody i wywierało na nie jak największy wpływ. Należy wspomnieć o kilku rzeczach, które rzucają się w oczy podczas przeglądania prac K. Gaivenisa zawierających zalecenia językowe. Jak już wspomniano, językoznawca pisał głównie o terminologii i porządkowaniu terminów, przede wszystkim o tych kwestiach, które wówczas uważał za ważne; niemała część jego artykułów powstała dlatego, że zwracano się do niego z prośbą o odpowiedź na tę czy inną pojawiającą się wątpliwość. Instytut Języka Litewskiego i Literatury (od 1990 r. – Instytut Języka Litewskiego) do 1995 r., kiedy konsultować społeczeństwo zaczęli pracownicy Państwowej Komisji Języka Litewskiego, udzielał instytucjom i osobom telefonicznych konsultacji w kwestiach językowych. Bardzo często zwracano się w sprawie terminów, dlatego terminologowie Instytutu rzeczywiście musieli dodatkowo niemało pracować. K. Gaivenis chętnie doradzał zarówno interesantom, jak i młodszym kolegom w kwestii poprawności terminów. K. Gaivenis analizował nie tylko problemy terminologii, lecz także inne problemy leksyki. Mając doskonałe wyczucie języka, językoznawca zwracał uwagę społeczeństwa na szczególnie interesujące zjawiska leksykalne, które mogłyby je wprowadzać w błąd i szkodzić kulturze języka. Na przykład w jednym z artykułów ostrzega przed zdradliwymi labai panašiai. Tokie žodžiai suklaidina ne tik moksleivius, bet ir patyrusius spaudos darbuotojus, jis atkreipia dėmesį į žodžių junginį šokti pasłowami – paronimami, które oznaczają całkiem różne rzeczy, ale brzmią podobnie: siutišką sambo, ponieważ sambo jest rodzajem samoobrony, poprawia je na wyrażenie šokti pasiutišką sambą; radzi nie mylić znaczeń słów afekt i efektas, kompanija i kampanija (Gaivenis 1980). Językoznawcę przyciągały ciekawostki leksykalne; swoimi spostrzeżeniami na temat różnorodności słów podzielił się z czytelnikami w książeczce Margas žodžių pasaulis, o różnorodności słów pisał: „[ż]odžiai gali būti slapūnai ir klastūnai. Obok słów jasnych i jednoznacznych w języku żyją także setki i setki skojarzeniowo mylących słów. Czasami bywają interesujące, a czasami – boleśnie pouczające” (Gaivenis 1987a: 79). Właśnie podstęp tych słów ujawniał użytkownikom języka, uczył, jak nie wpaść w pułapki słów. K. Gaivenis poświęcał szczególnie wiele uwagi dokładności przekładów; w artykule „Keletas leksinių netikslumų prozos vertimuose” oburzał się na niewłaściwie dobrane przez nawet doświadczonych tłumaczy terminy botaniczne i zoologiczne. Podał przykład z przekładu opowiadania I. Bunina Miłość Mitii: „aksominės juodai raudonos širšės rūpestingai knisosi žieduose... Szerszenie, czyli osy, – są prążkowane jak zebry i w kwiatach w ogóle nie ryją. Rzut oka na oryginał 212 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – krzewiciel języka litewskiego uświadamia, że chodzi o шмели, i należało przetłumaczyć jako trzmiele.“ W dalszej części tego artykułu rzeczowo krytykowane są również inne nieudane, niedokładnie przetłumaczone terminy; tłumaczom zaleca się uwzględnianie terminologii naukowej oraz nomenklatury, wskazuje się, że niedokładnie przetłumaczono pilkieji strazdai, ponieważ ornitolodzy nie używają złożonego terminu gatunkowego pilkieji strazdai, jako że szarawe są także w pewien sposób drozd śpiewak i paszkot. W opowiadaniu należało przetłumaczyć smilginių strazdų. Zwracając uwagę na nieścisłości w tłumaczeniu, językoznawca nie tylko cytuje definicje słownikowe, lecz także uczy czytelników, jak się nimi posługiwać, zwłaszcza gdy wyraz jest wieloznaczny lub używany we frazeologizmie, aby zamiast zmierzchu nie pojawiła się umowna ciemność, a pieniący się kwas chlebowy nie zamienił się w kwaśną kapustę (Gaivenis 1966a: 25–28). Jako terminolog bardzo dobrze znał specyfikę terminów i widział, jak przenikają one także do języka ogólnego; również tutaj dostrzegał pewne zagrożenie. W artykule „Kilka uwag dotyczących używania terminów technicznych i profesjonalizmów w znaczeniu przenośnym” (Gaivenis 1966b: 55–56) autor wskazuje, że użycie terminów technicznych w znaczeniu przenośnym powinno być dla czytelnika łatwo zrozumiałe i logicznie uzasadnione, tj. umotywowane, np.: „Dobrze, że nasi poeci wreszcie uwolnili e n e r g i ę, tkwiącą w atomach myśli <...> W tej książce jest także więcej chłodnego zachwytu nad oryginalnie skonstruowanym obrazem”. Potępia jednak takie przypadki, gdy terminy zaciemniają sens zdania i są używane bez uzasadnienia, np.: „Myśl nie ma tu już poetyckiej sprężystości”. Terminy są używane w języku naukowym; dla K. Gaivenisa bardzo ważne było również to, w jakim kontekście i w jakich zdaniach się pojawią. Doskonale rozumiejąc, że same poprawne terminy nie wystarczą, aby język naukowy się rozwijał, pisał zarówno o prawidłowościach języka naukowego w ogóle, jak i o innych konkretnych kwestiach, od których zależy jego stan; radził, jak właściwie łączyć terminy łacińskie i litewskie, jak za pomocą cyfr oznaczać liczbę lub kolejność przedmiotów; uczył form liczebników porządkowych, poprawnie odczytywać liczby podniesione do potęg. Przyznał, że język dzieł naukowych ma niemało swoistych cech. Myśli K. Gaivenisa o rozwoju litewskiego języka naukowego są bardzo aktualne także dzisiaj: „Niejeden naukowiec wręcz mówi, że nasz język jest ubogi, mało elastyczny, że kiedy coś powiesz lub napiszesz w innym języku – ani nie dodasz, ani nie odejmiesz. W rzeczywistości to iluzja, oszustwo. Nie brakuje nam terminów ani specjalnych konstrukcji, lecz często brakuje szacunku dla języka ojczystego. Wszystko można wyrazić 213Terminologia | 2014 | 21 litewskimi słowami, sformułować najbardziej złożone problemy, wyrazić najważniejsze myśli. Trzeba tylko nie bać się powiedzieć czegoś, czego jeszcze nikt nie powiedział, powiedzieć mądrze, logicznie i przede wszystkim – po litewsku. Zatem język nauki trzeba tworzyć, nikt go za nas nie stworzy” (Gaivenis 1987b: 19). Odpowiadając na potrzeby społeczeństwa, K. Gaivenis doradzał, jak unikać wad języka kancelaryjnego, jak poprawnie pisać pisma urzędowe i protokoły zebrań. Charakteryzując zaś właściwości stylu kancelaryjnego, pisał, że chociaż styl ten „nie cechuje się rozwlekłością i obrazowością, to niepotrzebne i sztuczne jest także jego zubożanie, usiłowanie posługiwania się jednym tylko słowem, podczas gdy istnieje co najmniej kilka dokładniejszych odpowiedników. Na przykład któż nie wie, że dyscyplina, zasady – są naruszane, przysięga – łamana, spokój – zakłócany, mącony, porządek – burzony. Od tych czasowników tworzy się odpowiednio także nazwy wykonawców czynności, por.: dyscypliny, zasad – naruszyciel, przysięgi – łamacz, spokoju – zakłócający, mąciciel, porządku – burzyciel.” Językoznawca uważa, że niedobrze jest, gdy pod wpływem rosyjskiego, w którym w tych przypadkach używa się jednego słowa, litewskie słowo pažeidėjas zaczyna wypierać wymienionych swoich sąsiadów (Gaivenis 1967: 71). Dbał nie tylko o poprawność języka pisanego, lecz także o właściwości języka mówionego, wskazywał na niedostatki języka rolników: niezalecane kalki, błędy akcentuacyjne i wymowy. W gazecie Tarybinis mokytojas rozważał, jakimi sposobami należałoby kształcić język mówiony. Że K. Gaivenis był znakomitym pedagogiem i interesującym gawędziarzem, ukazują jego artykuły edukacyjne dla uczniów w „Lietuvos pionierius”. Zebrane razem zostały wydane w książeczce „Nuostabioji žodžio šviesa” (Gaivenis 2014). Chociaż artykuły te pisano w latach 1979–1988, są tak atrakcyjne, że powinny spodobać się także cyfrowemu pokoleniu dzieci, ponieważ język zmienia się bardzo powoli i wiele opisanych rzeczy pozostaje aktualnych również dzisiaj. W nich językoznawca bardzo żywo, obrazowo i zrozumiałym dla dzieci językiem opowiada o częściach mowy, wyjaśnia pochodzenie wyrazów, różne zagadnienia z historii gramatyki i leksyki, zapoznaje z językami sąsiednich (łotewskiego, cygańskiego) i bardziej odległych narodów, pokrewieństwo języków uzasadnia ich podobieństwami i różnicami, wyjaśnia, jak powstały nazwiska, uczy słów grzecznościowych, opowiada o nazwach grzybów, ptaków i kolorów. Aby skomplikowane zjawiska językowe były dla uczniów bardziej zrozumiałe, K. Gaivenis pomysłowo porównuje je ze znanymi dzieciom rzeczami. Na przykład oto, jak mistrzowsko ukazuje znaczenie kontekstu dla wyrazu: „Sło- 214 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – krzewiciel języka litewskiego wo trochę przypomina meduzę. Pięknie i naturalnie wygląda tylko w wodzie. Wyciągniesz meduzę z wody – i zostanie z niej tylko galaretowata bryła. irgi gyvas tik sakinyje, tam tikrame kalbos stiliuje“ (Gaivenis 2014: 126). Iš kiekvieno straipsnelio matyti siekis sudominus moksleivius kalbos įvaiSłowem, osobliwościami i dziwactwami kształcić ich umiejętności mówienia i pisania poprawnie, precyzyjnie, jasno, obrazowo i uprzejmie. Mówiąc o poradach językowych K. Gaivenisa, należy przeanalizować, na czym opierał on swoje rekomendacje i jakimi kryteriami uzasadniał swoje propozycje. Wzywał, by nie oddalać się od języka ludowego (Gaivenis 1970), choć rozumiał, że „oddalanie się języka naukowego od języka ludowego jest prawdopodobnie zjawiskiem naturalnym i prawidłowym w wielu językach, lecz nie należy go sztucznie przyspieszać” (Gaivenis 1987b: 20). Przy wyborze terminu zalecał uwzględniać systemowość terminów, jednak wymogu zwięzłości nie uważał za konieczny. Twierdził, że każdy termin powinien być poprawny słowotwórczo i gramatycznie, natomiast nie każdy musi być krótki (Gaivenis 1991: 34). Uważał, że wymóg stałości i tradycyjności terminów jest nie mniej ważny niż wymóg systemowości (Gaivenis 1973: 21). Zwrócił uwagę na motywację terminów. Jego zdaniem nie całkiem trafne jest uznawanie terminów niemotywowanych za niewłaściwe, ponieważ przy częstym używaniu terminu motywacja blednie i jest to zjawisko prawidłowe (Gaivenis 1987b: 20). Krytykował słowa o dziwnej i niezrozumiałej budowie, np. banguotavimas (Gaivenis 1981: 63), nie aprobował terminów niezgrabnych (išstova, atstova) (Gaivenis 1981: 64). Poprawiając naganne zjawiska językowe, K. Gaivenis był umiarkowany; podkreślał, że ważne jest, aby „kultura języka nie była przytłaczana przez natarczywą dydaktykę i aby drobiazgów nie mylono z ważnymi rzeczami” (Gaivenis 1990: 19). Ostrożnie oceniał powierzchowny stosunek społeczeństwa do błędów językowych i zalecał dokładne zbadanie zjawiska przed przedstawieniem zaleceń: „Ludzie, którzy pracują poza dziedziną filologii, lecz interesują się kwestiami kultury języka, często utożsamiają błąd językowy z nieprawidłowością słowotwórczą. Nie jest to całkiem trafne: formacja nieprawidłowa w pewnych przypadkach może nie być błędem językowym, natomiast całkowicie prawidłowy neologizm bywa czasem szkodliwym i godnym unikania słowem. Przy ocenie neologizmów należy wyjaśnić nie tylko ich typologię słowotwórczą, lecz także to, w której sferze języka funkcjonują, czy mają inne litewskie lub międzynarodowe odpowiedniki oraz jakie są ich wzajemne relacje semantyczne” (Gaivenis 1974: 27). A zatem językoznawca przedstawiał zalecenia językowe z wielką odpowiedzialnością, gruntownie zbadawszy krytykowane zjawisko, a o obowiązku wobec języka pisał: „Wszyscy my 215Terminologia | 2014 | 21 żyjemy w domu języka. Dom ten zbudowały nam ze słów całe pokolenia na przestrzeni wielu stuleci. Naszym obowiązkiem jest jeszcze go udoskonalić i upiększyć. I pozostawić takim przyszłości – czasowi przyszłemu” (Gaivenis 1987a: 111). Tak postępował przez całe życie i pozostawił przyszłym pokoleniom stworzonych neologizmów, uporządkowane systemy terminologiczne oraz pełne szacunku, odpowiedzialne podejście do języka. K. Gaivenis – terminolog, który wiele dokonał w drugiej połowie ubiegłego wieku, był językoznawcą o szerokich zainteresowaniach. Całą swoją działalnością dbał o podnoszenie kultury językowej społeczeństwa, a obok pracy naukowej aktywnie zajmował się działalnością i upowszechnianiem języka o charakterze normatywnym, oświatowym i wychowawczym: wiele pisał o aktualnych kwestiach językowych w popularnych i zawodowych publikacjach. Językoznawca udzielał konsultacji bardzo odpowiedzialnie; po dokładnym przeanalizowaniu problematycznego zjawiska kierował się kryteriami systemowości, stałości i języka ludowego. Liczne teoretyczne i praktyczne prace terminologa – ogromny wkład w pielęgnowanie języka litewskiego i kształtowanie kultury językowej społeczeństwa. LITERATURA I ŹRÓDŁA Gaivenis K. 1966a: Kilka nieścisłości leksykalnych w tłumaczeniach prozy. – Kalbos kultūra 11, 25–28. Gaivenis K. 1966b: Kilka uwag dotyczących używania terminów technicznych i profesjonalizmów w znaczeniu przenośnym. – Kalbos kultūra 11, 55–56. Gaivenis K. 1967: Styl kancelaryjny. – Kultūros barai 8, 71. Gaivenis K. 1970: Nie oddalajmy się od języka ludowego. – Rolnictwo 10, 39. Gaivenis K. 1973: Meandry rozwoju terminologii. – Kultura języka 25, 19–27. Gaivenis K. 1974: Neologizm neologizmowi nierówny. – Kultura języka 27, 27–30. Gaivenis K. 1980: Paronimy – zdradliwe słowa. – Kultura języka 39, 48–50. Gaivenis K. 1981: Drobiazgi terminologii. – „Kalbos kultūra” 41, 62–66. Gaivenis K. 1987a: Barwny świat słów, Wilno: Mokslas. Gaivenis K. 1987b: Powiedzieć logicznie i po litewsku. – „Kalbos kultūra” 52, 19–21. Gaivenis K. 1990: Dbać o język nauki i terminologię. – „Kalbos kultūra” 59, 17–19. Gaivenis K. 1991: Para drobiazgów terminologicznych. – Kalbos kultūra 61, 32–34. Gaivenis K. 2014: Nuostabioji žodžio šviesa, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Kniūkšta P. 2002: Polityka językowa, teoria i praktyka w „Kalbos kultūra” – Kalbos kultūra 75, 9–30. KG 2003: Kazimieras Gaivenis. Indeks bibliograficzny. Opracowała A. Noreikaitė, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. LKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Sabaliauskas A. 2012: Historia badań języka litewskiego 1980–2010, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. VLE VI – Wielka Encyklopedia Litewska 6 (Fau-Goris), Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2004. KAZIMIERAS GAIVENIS – TROS KLIWY ROZWÓJCA JĘZYKA LITEWSKIEGO Artykuł ukazuje rolę słynnego litewskiego terminologa Kazimierasa Gaivenisa w litewskim językoznawstwie i terminologii. Był wszechstronnym, a zarazem wyspecjalizowanym językoznawcą, którego działalność przyczyniła się do umocnienia terminologii litewskiej, opracowywania słowników terminologicznych i porządkowania terminów. 216 Rasuolė Vladarskienė | Kazimieras Gaivenis – opiekun języka litewskiego Oprócz pracy naukowej Gaivenis zajmował się również porządkowaniem terminologii, a także edukowaniem społeczeństwa w zakresie różnorodnych zagadnień językowych i terminologicznych – publikował wiele artykułów dotyczących rozmaitych kwestii językoznawczych w czasopismach fachowych i popularnych. Jego konsultacje dotyczące problematycznych zagadnień były dobrze przemyślane i ugruntowane oraz oparte na kryteriach systemowości, stałości i współczesnego żywego języka. Liczne teoretyczne i praktyczne prace Gaivenisa wniosły znaczący wkład w rozwój języka litewskiego i kultury językowej. Otrzymano 20141208 Rasuolė Vladarskienė Vilniaus Gedimino technikos universitetas al. Saulėtekio 11, LT03227 Wilno E-mail: rasuole.vladar[email protected]