Mykolo Miežinio „Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko“ žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai

Litewskie i łotewskie synonimiczne oraz wariantywne nazwy roślin w słowniku Mykolo Mieżinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno SOLVITA LABANAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: nazwy roślin, język litewski, język łotewski, synonimy, warianty, słowniki UWAGI WSTĘPNE Tradycja litewskich i łotewskich słowników dwu- i wielojęzycznych sięga XVII wieku. Za najstarszy kontakt języków litewskiego i łotewskiego w leksykografii uważa się porównawczy słownik języków łotewskiego i litewskiego autorstwa niemieckiego leksykografa Christiana Friedricha Temlera (Christian Friedrich Temler, 1717–1780), który mieszkał głównie w Danii: Glossarium Letticum cum harmonia et differentia Dialecti Lithu anicae (1772). Zawiera on także odpowiedniki łacińskie, niemieckie, pruskie, greckie, polskie, serbskie, angielskie, duńskie, hiszpańskie, fińskie i w innych językach. Warto wspomnieć jeszcze jeden słownik opracowany przez K. F. Temlera, Glossarium Illyricum, w którym niektóre słowa serbskie i z innych języków słowiańskich porównano z łotewskimi i litewskimi. Rękopisy obu słowników przechowywane są w Bibliotece Królewskiej Danii w Kopenhadze. Niemieckiej narodowości dyplomata K. F. Temler wiele podróżował i gromadził materiały dotyczące różnych języków. Informacje o tych mało znanych słownikach podał filolog Kārlis Draviņš1. Biblioteka Łotewskiej Akademii Nauk nabyła mikrofilmy tych słowników (szerzej zob. Zemzarė 1961: 153–157). W XVIII wieku litewskie i łotewskie wyrazy występują w dwutomowym porównawczym słowniku 200 języków Europy i Azji, opracowanym przez niemieckiego zoologa i botanika Petera Simona Pallasa (Peter Simon Pallas) (1787 i 1789). Szerzej opisuje go łotewska językoznawczyni Daina Zemzarė w 1961 roku. 1 Kārlis Draviņš. „Dr. jur. Christian Friedrich Temler un sein vergleichendes Wörterbuch der lettischen Sprache” (opublikowany w jednym z roczników Instytutu Slawistyki Uniwersytetu w Lund w Szwecji). Litewski językoznawca Jonas Kruopas pisał o tym słowniku w artykule „Seniausias lyginamasis latvių ir lietuvių kalbų žodynas”, opublikowanym w czasopiśmie Literatūra ir kalba 2 (1957). Terminologija | 2014 | 21 143 išleistoje monografijoje Latviešu vārdnīcas (līdz 1900. g.) (žr. Zemzare 1961: 164–174). Vėliau P. S. Pallaso žodyno medžiaga pasinaudojo rašytojas, kalbų žinovas Aleksandras Šiškovas ir 1838 m. išleido savo lyginamąjį žodyną Vergleichendes Wörterbuch in zweihundert Sprachen vom Admiral Alexander Schischkoff, Präsidenten der Kaiserlicher russischen Akademie. Jame lyginami 200 kalbų, tarp jų lietuvių ir latvių, 168 žodžiai. Słowników przekładowych, obejmujących także języki litewski i łotewski, przybyło w XIX w.; niektóre z nich nigdy nie zostały wydrukowane. D. Zemzare wymienia dwa rękopisy XIX-wiecznych słowników porównawczych przechowywane w zbiorach niemieckiego językoznawcy Frydricha von Adelunga (Friedrich von Adelung, 1768–1843), w Dziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej (RBN, dawniej Państwowa Biblioteka Publiczna im. Sałtykowa-Szczedrina): słowniczek łotewsko-litewsko-polski Wocabular der Lettischen, Lithauischen und Polnischen Sprache (1816) oraz rosyjsko-litewsko-łotewski słownik porównawczy Словарь. Русско–литовско–латышский (1816) (Zemzare 1961: 192–196). W XIX w. pracę leksykograficzną podjęli sami Litwini i Łotysze. Łotewski działacz społeczny, językoznawca i literat Andrējis Dyrikis (Andrejs Dīriķis, 1853–1888) bardzo interesował się językiem litewskim, którego uczył się z książek i gazet. W 1872 r. opracował słownik łotewsko-litewski; jego rękopis do II wojny światowej przechowywano w bibliotece Łotewskiego Towarzystwa w Rydze, lecz nie zachował się do naszych czasów. Według D. Zemzare słownik ten zawierał około 10 000 wyrazów: nie wszystkie litewskie słowa przetłumaczono na łotewski, przy niektórych podano tłumaczenie na niemiecki, a w innych miejscach wpisano znak zapytania (zob. Zemzare 1961: 351). O słowniku A. Dyrikisa ukazał się w 1935 r. jedyny artykuł litewskiego językoznawcy Petra Jonikasa2. Litewski językoznawca, folklorysta i etnograf, ksiądz Antanas Juška (1819–1880), blisko współpracował z A. Dyrikisem; zachował się rękopis dwuczęściowego słownika łotewsko-litewsko-polskiego (A–O; P–Z) jego autorstwa (około 1875 r., niewydany), którego oryginał przechowywany jest w Litewskim Instytucie Literatury i Folkloru. A. Juška pełnił posługę kapłańską w wielu litewskich miastach i miasteczkach (Zarasai, Obeliai, Antazavė, Ukmergė, Pušalotas, Lyduvėnai, Vilkija, Veliuona, Alsėdžiai). Mieszkając w Alsėdžiai, A. Juška zaczął uczyć się języka łotewskiego. Zresztą pokrewieństwo Łotyszy z Litwinami interesowało wówczas wielu Litwinów (Tolutienė 1961: 136). 2 Artykuł P. Jonikasa „Par Andreja Dīriķa leišu latviešu valodas vārdnīcas rokrakstu“ został opublikowany w wydawanym na Łotwie czasopiśmie Ceļi 6 (1935). 144 Solvita Labanauskienė Mykolo miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Niespełna 25 lat później, w 1894 r., wydano czterojęzyczny słownik opracowany przez litewskiego językoznawcę i księdza Mykolasa Miežinisa (1827–1888) Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszkas žodynas. UKŁAD SŁOWNIKA M. MIEŽINISA W latach sześćdziesiątych XIX w. katolicki ksiądz i działacz społeczny M. Miežinis zakończył w klasztorze w Raseiniai pisanie Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszką žodyną. Chcąc go wydać, autor zwrócił się do kuratora Wileńskiego Okręgu Naukowego, Pompejusza Batiuszkowa. Historyk Rimantas Vėbra podaje, że P. Batiuszkov, zwracając rękopis, poinformował, iż nie widzi przeszkód w wydaniu słownika, jednak wcześniej należy usunąć polskie wyrazy jako całkowicie zbędne, a litewskie i łotewskie drukować cyrylicą (Vėbra 1977: 146). Takie poprawki nie spotkały się z aprobatą Departamentu Spraw Duchownych Wyznań Obcych, który miał wydać ten słownik ze środków przeznaczonych na sekcję rzymskokatolicką. Publikacja utknęła na około dwie dekady. Dopiero w 1894 r. w Tylży3, z inicjatywy siostrzeńca M. Miežinisa, Matasa Miežinisa, słownik wydano w nakładzie 2000 egzemplarzy. Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszkas žodynas jest jednym z nielicznych drukowanych słowników Wielkiej Litwy z XIX w. Jak pisał Vincas Urbutis, „w swoim czasie słownik Miežinisa znacznie poszerzył i uzupełnił obraz zasobu leksykalnego języka litewskiego, który do tej pory kształtowała znacznie bogatsza leksykografia Małej Litwy, rejestrująca przede wszystkim słowa z tamtego regionu” (Urbutis 2009: 271). Jonas Jablonskis pisał o tym słowniku: „Ks. Miežinis zebrał niewiele materiału z cudzych prac; słowników Kuršaitisa i Nesselmann‘a zapewne w ogóle nie znał, skoro liczne niewątpliwie litewskie wyrazy, które znajdujemy w słownikach tych językoznawców, nie znalazły miejsca w pracy ks. Miežinisa” (Jablonskis 1935: 44). Do słownika M. Miežinisa mogły trafić również słowa używane w jego rodzinnej miejscowości (Vaitiekūnai, rejon radziwiliski), miejscach nauki (uczył się w szkołach w Grinkiškis i Dotnuva, w progimnazjum w Kėdainiai oraz w seminarium duchownym w Varniai), a także w miejscach, w których był proboszczem (Šėta, Klykoliai, Didkiemis, Smalvos i in.). Zdaniem D. Zemzare niektóre łotewskie odpowiedniki w słowniku M. Miežinisa odpowiadają tym z Kreewu–latweeshu–wahzu wardnize (Rosyjsko-łotewsko-niemieckiego 3 Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszkas žodynas nie mógł być wydany w rodzinnych stronach M. Miežinisa z powodu zakazu druku. Terminologija | 2014 | 21 145 słownik językowy) oraz wydany w 1879 r. Latweeschu–kreewu–wahzu wardnize4 (Słownik łotewsko-rosyjsko-niemiecki) (Zemzare 1961: 346). M. Miežinis mógł bliżej poznać język łotewski lub nauczyć się go także w latach 1854–1866, gdy pełnił posługę kapłańską na Łotwie, w Brunawie (w rejonie Bauski) i w Šimbarce (w okolicach Skaistkalne) (zob. Vaižgantas 2007: 129). W tym słowniku liczącym około 15 000 wyrazów znaleziono prawie po 200 litewskich i łotewskich nazw roślin, określanych przez samego autora mianem augyvės. Najczęściej podano je z oznaczeniem bot. Przy niektórych nazwach roślin umieszczono nazwę łacińską. W odróżnieniu od A. Juški autor jako hasło główne wybiera nazwę litewską, po której podaje odpowiedniki łotewskie, polskie i rosyjskie5, np.: asiuklis. m. traušls. bot. przybus, gnidosz, гнидникъ bitkrėsl̇ys m bitkreslis. bot, melisa ogrodowa. пчелиная трава czarnuszka. (nigalla sativa). tšernuška. czarnuszka dagis, ilis m dadzis, piktdadzis. bot., bodjak, oset. волчецъ, осеть georgins. jeorgine. georginia. георгиния judra. f. idras. bot, konianka, luboriusż pospolity. зоря, растение garszva f. gárses. bot, dzięgiel. дягиль garstyczia. f. sinape. bot, gorczyca. горчица kasztonas (drzewo). kastańú (kūks). kasztan (drzewo), каштанъ (дерево) lavanda. lavanda. lewanda. лаванда (lavadula vera). Celem tego artykułu jest identyfikacja nazw roślin podanych w słowniku M. Miežinisa, ustalenie, w których dialektach lub tekstach odnotowano używane nazwy roślin, oraz zbadanie pod względem pochodzenia szeregów synonimów i wariantów litewskich i łotewskich nazw roślin. Lietuviški duomenys lyginami su Lietuvišku botanikos žodynu (LBŽ, 1938), Lietuvių kalbos žodynu (LKŽe) ir jo papildymų kartoteka (LKŽK), prireikus naudotasi išleistais tarmių ir šnektų žodynais, latviški – su Inesės Ēdelmanės (Inese Ēdelmane) ir Arijos Uozuolos (Ārija Ozola) knyga Latviešu valodas augu nosaukumi (Latvių kalbos augalų vardai) (LVAN, 2003), Karlio Miūlenbacho (Kārlis Mīlenbahs) Latviešu valodas vārdnīca 1–4 (Latvių kalbos žodynas 1–4) (ME I–IV, 1923–1932). Taip pat remtasi Baltų kalbų atlasu. Leksika 1. Flora (CD) (BKA, 2012), kuriame pateikta ir lietuviškų, ir latviškų augalų vardų. 4 Tytuły słowników podano we współczesnej pisowni. 5 Przykłady nazw roślin zapisano tak, jak zostały podane w słowniku M. Miežinisa. 146 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio lietuviškai–latviškai–lenkiškai–rusiško žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Synonimy Słownik M. Miežinisa jest interesujący, ponieważ przy nazwach roślin podaje również synonimy ich nazw. Jak zauważa Stasys Keinys, „synonimy powstają dlatego, że terminologia nie jest ujednolicona, a także dlatego, że nie znając terminów używanych przez innych autorów lub nie akceptując ich, tworzy się własne terminy. Na przykład niemal cały bogaty dorobek litewskiej botaniki z XIX w. pozostał w rękopisach. Nic więc dziwnego, że ówczesne terminy botaniczne były bardzo zróżnicowane” (Keinys 1980: 98). Często tę samą roślinę nazywa się różnymi nazwami nie tylko w różnych dialektach, lecz nawet w poszczególnych wsiach, ponieważ użytkownicy języka zwracają uwagę na różne cechy odróżniające rośliny, tj. w procesie poznawania różni się punkt widzenia, parametr, który staje się istotny w danej sytuacji podczas rejestrowania przedmiotu lub zjawiska (Gritėnienė 2006: 13). Większość wierszy synonimicznych litewskich i łotewskich nazw roślin znalezionych w słowniku M. Miežinisa (łącznie – cztery dziesiątki) stanowią nazwy jednowyrazowe, np.: lit. barszcziai (~ barščiai6, batvinis, łot. batvini (~ batviņi). Wśród litewskich nazw roślin należy wspomnieć i omówić jeszcze jeden szereg synonimów: sviklas, cviklis, barsztis (~ barštis), który M. Miežinis podaje osobno (bez łotewskiego odpowiednika) i określa jako współczesny rodzaj buraka (Beta). Jak podaje LKŽe, barščiu oznacza „czerwony burak (Beta rubra:)”. Barštis to zapożyczona z języków słowiańskich nazwa (białor. борщш, pol. borszcz), znana zachodnim Auksztotom z okolic Kowna (Bd, Gs) (LKŽe) oraz rozpowszechniona na obszarze południowych Żmudzinów z okolic Rosień (Erž, Nmk, Btg – LKŽK). Zapożyczenie batvinis (batviņi) (białor. бауінне, pol. boćwina) (Beta vulgaris) występuje w źródłach pisanych (OZ8, S.Dauk, M.Valanč, JD683, JV734) oraz w dialektach Auksztotów (Pls, Sv) i Żmudzinów (Akm, Gršl, Rt). Słowiańskiego synonimu barszczu, svikla, według danych LKŽe używają zachodni Auksztoci (SmIn, Rg, Sk) i zachodni Żmudzini (Krg); występuje on również w źródłach pisanych (Q421, SD33, P, MŽ, Sut, K.Donel, LC1883,1, FrII502, K, J, M, L, LVIII1157, NdŽ, LBŽ, KŽ, LKAI163). Słowiańskie zapożyczenie cviklis odnotowano w powiatach wyłkowyskim i mariampolskim (LKŽe). Sviklas i cviklis należy uznać za warianty fonetyczne i ortograficzne. Warto podkreślić, że w LBŽ przy nazwie rodzaju (Beta) podano między innymi wszystkie wymienione synonimy (runkelis (Mr, Šk, V), barkštis (Al, Šl), batvinis (K, Ak, Ž, St, B, Pn), burokas (N, Iv, K), sviklius (P)). W Łatgalii (Balvuo 6 W nawiasach podano formy litewskich i łotewskich nazw roślin przetranskrybowane przez autorkę. Dane litewskie i łotewskie sprawdzono na podstawie wymienionych wcześniej źródeł, wykorzystano również opracowanie V. Urbučio (2009: 271–303) „Leksyzmy słownika M. Miežinisa”. Terminologija | 2014 | 21 147 se) oraz odnotowany w źródłach pisanych synonim zwyczajnego buraka, łot. batvene (LVAN 46), który jest prawdopodobnie wariantem nazwy batvini podanej przez M. Miežinisa; lit. gailios, atgirios. LKŽe podaje, że nazwa rośliny gailios „biały ciemiężyc, atgirios (Veratrum album)” była używana wyłącznie w słowniku M. Miežinisa. Również odnotowana tylko w tym słowniku liczba pojedyncza nazwy rośliny atgiria jest rozpowszechniona w rejonach szawelskim (Krš) i jezioroskim (Ds) (LKŽe). Łotewskiej nazwy tej rośliny nie podano w słowniku; lit. mieczyki, os. dalgios, vylkdalgis (~ vilkdalgis), łot. vilku kalmji. Forma rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej mieczyk, według danych LBŽ, występuje w powiatach Alytus, Sejny i Szawle oraz w źródłach pisanych (F, M, BŽ212, LBŽ – LKŽe), natomiast forma rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej mieczyka – w rejonach Kłajpedy, Poniewieża i Zarasai; odnotowano ją również w materiałach do Słownika botanicznego zebranych przez pisarkę Gabrielė Petkevičaitė-Bitė. Według LKŽe odnotowano ją w Dusetos, Grūžiai i Pelesa, a także w źródłach pisanych (J, LBŽ, NdŽ). Synonim irysa dalgios jest używany w gwarze żmudzkiej (Mž, Rs – LKŽe). Irys (Iris), jak podaje LKŽe, jest używany przez południowych i północnych Żmudzinów (Lkv, Kv, Krž, Yl, Šts) oraz zachodnich Auksztotów (Vdžg), a także występuje w źródłach pisanych (R322, MŽ, MŽ 431, D.Poš, N, I, KBII72, KI304, K, J, LL255, L, L370, Rtr, LBŽ, BŽ197,498, DŽ, NdŽ, KŽ, LFII555, LKT167, LTEXII251, A.Vaičiul). Według danych LVAN vilku kalmji (Iris) to nazwa rośliny używana wyłącznie w źródłach pisanych (LVAN 127); lit. nūtrinė (~ nuotrynė), gudnoterė (~ gudnotere), dilgelė (~ dilgelė), łot. nātra (~ nātra). W zachodniej części Żmudzi – w dialektach zachodniożmudzkim i północnożmudzkim kretyńskim, a także w położonych bliżej nich gwarach telszewskich i warnieńskich – używany jest derywat z przyrostkiem -ynė nõtrynė oraz jego warianty nótrynė, notrýnė (BKA 2012: 220). W dialekcie żmudzkim szeroko rozpowszechnione są nazwy złożone, których drugim członem jest żmudzka nazwa pokrzywy notrė oraz jej różne warianty morfonologiczne (Gritėnienė 2006: 43). Jednym z nich jest gudnoterė (Mit134 – LKŽe). Łotysze określają pokrzywę tą samą podstawą słowotwórczą – nātre, nātra (Urtica) – która jest rozpowszechniona w wielu dialektach łotewskich i odnotowana w tekstach (LVAN 238). Nazwa ta jest wspólna wielu językom indoeuropejskim (Gritėnienė 2006: 43); lit. pelynas, metelė (~ metelė), łot. vērmeles (~ vērmeles). LKŽe podaje, że zapożyczona nazwa pelynas (białor. пальін) (Artemisia absinthium) jest używana w gwarach zachodnich (Gdl, Dkš), południowych (Rud, Sn) i wschodnich Auksztotów (Aps, Kp), a także występuje w tekstach (J, Mt, LBŽ, V.Krėv, J.Balt). Metelė była używana 148 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviškai–latviškai–lenkiškai–rusisko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai współczesnych M. Miežiniowi Frydricha Kuršaitisa i A. Juški. Jak wynika z danych LKŽe, nazwa ta jest charakterystyczna dla południowych (Sn) i zachodnich (VIkv, Skr, Gs) gwar wschodnioauksztockich oraz południowych gwar żmudzkich (Užž), a także została odnotowana w źródłach pisanych (K, J, R, LBŽ, KlvK, L3). We współczesnej litewskiej nomenklaturze botanicznej używa się nie nazwy metelės, lecz nazwy gatunkowej kartusis kietis. Łotewska nazwa rośliny vērmeles jest zapożyczeniem ze środkowo-dolnoniemieckiego (Karulis 2001: 1143), rozpowszechnionym na całym terytorium Łotwy (LVAN 418); litew. pienė (~ pienė), kiaulpienė (~ kiaulpienė), łotew. pienis. Zgodnie z obecną nomenklaturą botaniczną litew. kiaulpienė (Taraxacum) i pienė (Sonchus) należą do tej samej rodziny astrowatych. Pienė jest wspólną litewską i łotewską nazwą tej rośliny (zob. Sabaliauskas 1990: 157). Na Litwie używa się jej niemal we wszystkich gwarach wschodnioauksztockich (Dkš, Ukm, Vl, Trgn – LKŽe, BKA 226). W języku łotewskim, według danych LVAN, pienis jest wariantem pienės, używanym w źródłach pisanych (LVAN 225). Nazwę rośliny rodzaju żeńskiego pienė odnotowano tylko w niektórych gwarach Widzemii, Łatgalii i Semigalii – w Aknīście, Kaunacie i Senuole (zob. BKA 226); litew. pijonka, žibuklė (~ žibuoklė), łotew. vijolite (~ vijolīte). Warto wspomnieć jeszcze jeden szereg wariantów podany przez M. Miežinisa: žydūklė (~ žyduoklė), žybuklė (~ žybuoklė), dla których nie podano łotewskiego odpowiednika nazwy rośliny. Pijonka jest zapożyczeniem z języków słowiańskich. W LKŽe przykłady użycia pijonkos pochodzą z podgwar wschodnioauksztockich panevėžyskich (Nj) oraz zachodnioauksztockich szawelskich (Pc), a także ze źródeł pisanych (NS967, LBŽ, NdŽ). Nazwa polnej i ogrodowej rośliny z rodziny fiołkowatych, fiołka (Viola), žibuoklė, jak pokazują materiały LKŽe, jest używana w rejonach Jurbarkas (Stk) i Zarasai (LTR(Ant)) oraz odnotowana w źródłach pisanych (Q623, KII285, Rtr, ŠT326, Š, LBŽ, NdŽ, KŽ, K.Bink, S.Nėr). Žyduoklė występuje wyłącznie w źródłach pisanych (M, NdŽ, KŽ). Nazwa žybuoklė jest wariantem wspomnianej wcześniej nazwy žibuklė, którego nie odnotowano ani w LBŽ, ani w LKŽe. W języku łotewskim nazwa fiołka jest zapożyczeniem ze środkowo-dolnoniemieckiego (Karulis 2001: 1162), które przedostało się do niektórych gwar łotewskich (Brukna, Burtnieki, Garsenė, Krapė, Krimulda, Limbažiai, Luodė, Nyca, Patkulė, Rankiai, Skaistkalnė, Tūja) i zostało odnotowane w źródłach pisanych (LVAN 424); litew. roputė (~ roputė), bulvė (~ bulvė), łotew. rācini (~ rācini), kartupeli (~ kartupeli). LKŽe podaje, że synonimem utrwalonej w litewskim języku ogólnym, zapożyczonej z języków słowiańskich nazwy bulvė jest roputė (Solanom tuberosum), szeroko rozpowszechniona na Żmudzi (Šlu, Krg, Bt, Pgr, NmŽ, Rsn, Grdm, Žv, Erž, Jdr, Trg, Pln, Krtn, Kv, Ktč), w zachodniej Auksztocie (Skr, Grdž, Vdžg, Jrb) i używana w źródłach pisanych (BzF165(Šlu, Krg), P, M.Valanč, Terminologija | 2014 | 21 149 N(Rg, Tlž), TP1880,40, K, KII13, KII51, I, M, LBŽ, LKGI570, KŽ, I.Simon). Łotew. rācini odnotowano na południu południowo-wschodniej Łotwy (w Seli) – w Aknīście (LVAN 144; ME III 494), natomiast kartupeli używane jest we wszystkich gwarach łotewskich (zob. BKA 293); litew. saulėgr anža (~ saulėgrąža), saulėkrislis (~ saulėkrislis), łotew. saulgrieze (Helianthus annuus). Motywację litew. saulėgrąža i łotew. saulgrieze, będących kalkami z języków klasycznych, stanowi właściwość kwiatu tej rośliny, który obraca się ku słońcu (zob. Gritėnienė 2006: 150, 151). Jak pokazują dane LBŽ, saulėgrąža jest rozpowszechniona zarówno w gwarach auksztockich (Al, Kn), jak i żmudzkich (Rs, Trg, Tl), a nazwa została odnotowana również w źródłach pisanych (M, K.Būg(Kv), Mt, LBŽ, J.Krišč, ŽŪŽ133, ŽŪŽ70 – LKŽe). Nazwy Saulėkrislio, oznaczającej zwykły słonecznik, używał wyłącznie M. Miežinis (LKŽe). Łotew. saulgrieze odnotowano w źródłach pisanych (LVAN 335); litew. serbentos, vašūklei (~ vašūokliai), łotew. jānūga (~ jāņoga), zustrene. Forma liczby pojedynczej serbenta jest, według danych LKŽe, szeroko rozpowszechniona w gwarach litewskich (Nm, Lbv, Jz, Als, Slnt, Bgs, Srj, Krp), odnotowano ją również w źródłach pisanych (SD278, R, MŽ288, K, J.Jabl, Rrt, NdŽ, LKAI169(Pkl, Vgr), LKAI169(Skrd, Prn, Alv, Mtl), LKAI169(Drs, Jz, Brb, Rdš), LKAI169(Ms, Yl) i in.). Podana przez M. Miežinisa żmudzka forma vašuoklio jest prawdopodobnie wariantem vašoklio (Ribes), który, jak podaje LKŽe, jest bardziej rozpowszechniony w gwarach żmudzkich (Kv, Slnt, Ktč, Sd, Plt, Kl, Žr, Ms, Grg, Klm, NmŽ, Skdv, Žgč, Erž, Vlkš, Vkš, Pj, Vn, Pln) niż auksztockich (Šmk, Jrb), a także używany w źródłach pisanych (Jn, K.Būg, Š, NdŽ, KŽ, LKI169, DŽ², Sr, D.Pošk, Sut, LBŽ, ŠT98, Vaižg). Łotewską nazwę rośliny jāņoga odnotowano w Łatgalii i Widzemii oraz w źródłach pisanych, zaś synonim porzeczki zustrene – wyłącznie w źródłach pisanych (LVAN 132); litew. soras, laisžiai (~ laišiai), lēca (~ lēca), lēcas (~ lēcas). Męska nazwa rośliny soras (Panicum) może być, zdaniem Algirdasa Sabaliauskasa, dawnym wyrazem bałtyckim (LKEŽe). Odnotowano ją w gwarach zachodnioauksztockich (KzR II 259) i, według danych LKŽe, używano jej w źródłach pisanych (Q468, Cl952, N, M, KŽ), natomiast laišiai w znaczeniu „proso” występuje wyłącznie u M. Miežinisa. Łotew. lēca (-as) używane jest głównie w gwarach zachodniej Łotwy, ale w znaczeniu „wyka” (Vicia) (LVAN 430). Jest to germanizm, który, jak podaje A. Sabaliauskas, z języka niemieckiego przedostał się do wielu języków Europy (zob. Sabaliauskas 1990: 262); litew. strebulė (~ strebulė), gurgždis (gurgždis), łotew. saute, striebule. Synonim leśnego dzięgla (Angelica silvestris), strebulė, mógł zostać przejęty z języka łotewskiego (zob. Urbutis 2009: 287). Jak podano w LKŽe, jest używ 150 Solvita Laban auskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviski ir latviski sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai odnotowywane jedynie w źródłach pisanych (M, L, Rtr, BŽ134, LBŽ, KŽ), natomiast gurgždis – nie tylko w tekstach (CI98, R, Ak, P, K.Būg), lecz także w gwarze żmudzkiej (Lkv). Według danych LVAN łot. saute odnotowano w Dobele (Semigalia), a formę rodzaju męskiego striebulis (–ļi) – w Limbaži (Liwońska) oraz w źródłach pisanych (LVAN 471); lit. svogūnas, ėlis (~ svogūnas, –ėlis), cibulis, łot. sīpūls (~ sīpols). Spośród wszystkich języków indoeuropejskich svogūnas występuje tylko w języku litewskim. Zdaniem A. Sabaliauskasa jest to najprawdopodobniej zapożyczenie z któregoś z języków turecko-tatarskich. Litwini przejęli je zapewne bezpośrednio, a nie za pośrednictwem innych języków (np. od Tatarów i Karaimów osiadłych na Litwie) (LKEŽe). M. Miežinis obok nazwy rośliny używanej na całym terytorium Litwy podaje synonimicznie także formę zdrobniałą. Nazwa cibulis (st. lit. cybula) (Allium) jest szeroko znana na Auksztocie (Ūd, Al, Vlkv, Dkš, Šln, Trgn) i Żmudzi (Krp). Zdaniem A. Sabaliauskasa nazwa cebuli mogła trafić do języka litewskiego z polskiego lub białoruskiego (LKEŽe). Łotewska nazwa rośliny sīpols jest używana we wszystkich gwarach łotewskich (LVAN 351). Jest to zapożyczenie ze średnio-niderlandzkiego (Karulis 2001: 818); lit. tymas, czepronėlis (~ čep ro nėlis), łot. timijans. Tymas (Thymus) jest nazwą zapożyczoną z łaciny, używaną wyłącznie w źródłach pisanych (Mt, KŽ – LKŽe), natomiast čep ronėlis, prawdopodobnie również będące zapożyczeniem, występuje w pismach Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy, a także jest używane potocznie w gwarze żmudzkiej (Žr, Sd, Yl – LKŽK). Łotewski odpowiednik tymianku timijans odnotowano w źródłach pisanych (LVAN 210); lit. trauszlei (~ traušliai), asiukai, łot. meldra aški. Według danych LKŽe forma liczby mnogiej traušliai była używana przez M. Miežinisa i Augustasa Leskynasa, a warianty rodzaju męskiego traušlis ir traušlys (forma liczby pojedynczej) występują w źródłach pisanych (Ndž, KŽ). Jak podaje LKŽe, synonim skrzypu asiūkas jest używany w rejonie trockim (Auk). Asiūklis należy uznać za dawne zapożyczenie z języków fińskich (zob. Sabaliauskas 1990: 226). Podana przez M. Miežinisa łotewska nazwa rośliny nie jest odnotowana w LVAN ani ME. Łotewska nazwa rośliny aškis (–i) (Equisetum), bez określenia, jest wspólna dla wielu języków indoeuropejskich (Karulis 2001: 81) i wszystkich gwar języka łotewskiego (LVAN 153); lit. vītolis (~ vytolis), žilvitis, łot. vītūls (~ vītols), kārklis (~ kārklis). Nazwa rośliny vytolis, przejęta z języka łotewskiego (Urbutis 2009: 296), została w LBŽ przypisana do powiatu birżańskiego. Drugie znaczenie nazwy Žilvičio to „krzew z rodziny wierzbowatych, wierzba wiciowa (Salix viminalis)” (LKŽe). Nazwa ta jest odnotowana zarówno na Auksztocie (Pš, Rdš, Šlv, Rz, Er, Žml, Nm, Lt, LTR(Auk), DrskŽ), jak i na Żmudzi (Štk, End, LTR(Brs), DūnŽ), a także w źródłach pisanych (D.Pošk, Terminologija | 2014 | 21 151 P, KII339, K, M.Valanč, Sut, I, N, M, LMD, LBŽ, DŽ, NdŽ, KŽ). Łot. kārklis odnotowano w różnych gwarach łotewskich (LVAN 44). Ta nazwa rośliny nie ma odpowiedników w innych językach indoeuropejskich. Jej pochodzenie jest dość niejasne (Sabaliauskas 1990: 156). W wierszach synonimicznych, jak widać, najczęściej podaje się nie tylko po jednym, lecz także po dwa lub trzy synonimy. W Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkame žodyne podano kilka dwuczłonowych łotewskich nazw roślin7, np.: łot. oliva, eļļas kūks (~ eļļas koks), lit. alyva. W źródłach leksykalnych dawnego języka łotewskiego nie odnotowano podanych przez M. Miežinisa łotewskich nazw roślin. We współczesnej łotewskiej nomenklaturze botanicznej używa się formacji hybrydalnej olīvokoks. Nazwa alyva, przejęta z języków słowiańskich (biał. олива, pol. oliwa) (Olea europaea), występuje w litewskich źródłach pisanych (BBSir50,11, SD225, DP1, R, K, J); łot. cedveres, cērmų zāles (~ cērmų zāles), lit. citvaras. Łotewska nazwa rośliny cedveres oznaczająca lek na robaki, „cērmjuzāles”, jest zapożyczeniem z języka niemieckiego (Ozols 1968: 44). Synonim cērmų zāles (Tanacetum vulgare) występuje na Liwonii (w Jaunlaicene i Rūjienie) oraz w Semigalii (w Vecumnieki), a także jest wymieniany w źródłach pisanych (LVAN 48). Na określenie litewskiej nazwy rośliny M. Miežinis podaje inną nazwę rośliny z tej samej rodziny astrowatych, citvaras (Artemisia cina), używaną przez J. A. Pabrėžę i rozpowszechnioną na obszarze gwary panevėžiškiai wschodnich Auksztotów (Ėr) (LKŽe), która we współczesnym użyciu nosi nazwę citvariniu kiečiu; łot. sunu stiebri, vilnaratki, lit. durnaropė (~ durnaropė). Podane przez M. Miežinisa łotewskie nazwy roślin sunu stiebri i velna rutks oznaczają rodzaj z rodziny selerowatych (Conium) (obecnie mauda) (LVAN 380), natomiast litewska nazwa odnosi się do innej rośliny – rodzaju z rodziny psiankowatych (Datura). Według danych LKŽe durnaropė jest używana w gwarach wschodnioaukštockich (Slm, Ėr, Mžš) i południowoaukštockich (Lp), a jak wynika z materiałów LKŽK, także w południowej (Btg) i północnej (Yl) podgwarze żmudzkiej; łot. tūku zāle (~ tūku zāle), zemes apiņi (~ zemes apiņi), dūleji (~ dūleji), lit. veronika. M. Miežinis podał trzy łotewskie nazwy roślin oznaczające przetacznik. Są to wyrazy ze źródeł pisanych (LVAN 412). Litewska nazwa veronika (Veronica) pochodzi z łaciny. Nazwę tę (LKŽe) odnotowano we wschodniej Auksztocie (Sb, Tvr) oraz w źródłach pisanych (M, L, Rtr, LBŽ, NdŽ, DŽ1, KŽ, DS137, LFV440, MedŽ, LTEXII176, LEXXXIII439). 7 Te dwuczłonowe nazwy roślin zostały wyszarzone przez autorkę artykułu. 152 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Jak wynika z podanych przykładów, te dwuwyrazowe łotewskie nazwy roślin tworzą również szeregi synonimiczne. W słowniku brak wielowyrazowych synonimicznych nazw roślin litewskich. W słowniku M. Miežinisa znaleziono jeden szereg synonimiczny, w którym łotewskiej nazwie rośliny towarzyszy określenie: łot. aklā nātre (~ akla nātre), aklais, lit. aklis. Obie łotewskie nazwy roślin odnotowano w źródłach pisanych (LVAN 257, 259). Aklis było używane wyłącznie w znaczeniu jasnoty białej (Lamium album) u M. Miežinisa (LKŽe). M. Miežinis w swoim słowniku niektóre litewskie szeregi synonimiczne podaje osobno, powtarzając już wymienione nazwy roślin: drebulė (~ drebulė), apusis (~ apušis). Według LBŽ nazwa drebulės (Populus tremula) jest używana w gwarach południowo-, zachodnio- i wschodnioauksztockich (Al, Mr, Vln) oraz południowożmudzkich (Rs), a także w źródłach pisanych (R, Ml, N, K, Juš). Nazwa pochodzi od drebėti; pod względem semantycznym por. niem. Zitteresche, Zitterpappel: zittern „drżeć”, bułg. трепетлика, serb.-chorw. трепетљика, słoweń. trepelljika: st. słow. trepetati „drżeć” (LKEŽe). LKŽe podaje, że apušis jest używane w gwarach zachodnioauksztockich szawelskich (Krtv) i wschodnioauksztockich wileńskich (Lz), a także w źródłach pisanych (N, [K], J). Nazwa ta jest wspólna dla wielu języków indoeuropejskich (zob. Sabaliauskas 1990: 39); kimenai, samanos. Nazwa kimenų (Sphagnum) była używana wyłącznie w źródłach pisanych (N, MitIII139, M – LKŽe). Pochodzenie wyrazu samanos nie jest jasne. Podejmuje się próby powiązania go z łot. sūnas „mchy”, słow. *čbmelb, lit. kamanė (Sabaliauskas 1990: 202); lit. kolis, sietiniai. Obok tych synonimów M. Miežinis podaje jeszcze dwa szeregi synonimiczne: lit. kruczkai (~ kručkai), sėtiniai (~ sėtiniai) oraz lit. sietiniai, gručkai (~ gručkai), łot. kālis (~ kālis). Litewska nazwa rośliny sietiniai podana przez M. Miežinisa jest najprawdopodobniej wariantem nazw roślin sėtinys (Brassica napus) (K, J, Š, Rtr, DŽ, LKAI163), sėtinis (KŽ, LKAI269(Prk. Plik, Plt, Kl) oraz wariantem sėtinis (P, N, Sut, F, I, M, LBŽ, LKAI163). Według danych LKŽe sėtinys jest rozpowszechnione w gwarach żmudzkich (Rsn, Vlkš, Erž, Bt, Žg, Grg, Brs, Als, Šl, Kln, Šll, Krg, Mžk, Kv, Krp, Pvn, Ms, Slnt, Šts, Lkv, Krž, NmŽ, Trš, Skd, DūnŽ) oraz w źródłach pisanych (K, J, Š, Rtr, DŽ, LKAI163), ale występuje także u zachodnioauksztockich szawelskich (Žg). Według A. Sabaliauskasa jest to nazwa gorczycy właściwa wyłącznie językowi litewskiemu, nierozerwalnie związana z czasownikiem sėti (LKEŽe). Białorutenizm gručkas (białorus. бручка), według danych LKŽe, występuje w rejonie mariampolskim (Lbv, KzRI258) oraz w źródłach pisanych (R, Mt). Germanizm kolis (niem. Kohl), oprócz M. Miežinisa, stosował także A. Juška; odnotowano go również w powiatach poniewieskim (Lnkv, Krč, Lg, Grž) i szawelskim Terminologija | 2014 | 21 153 (Jnš, Pkr). Jak pokazuje LKŽe, krūčkai (białorus. кручка) jest częściej używane w gwarach auksztockich (Lš, Rm, Mrp, Brš, Mrk, Bsg) i w źródłach pisanych (J, BS98, JV796, JD941). Gručkiai ir kručkai należy uznać za warianty fonetyczne i ortograficzne. Łot. kālis jest zapożyczeniem rozpowszechnionym na całym obszarze Łotwy i używanym w źródłach pisanych (LVAN 144); lit. paeglis, kadugys. Warto wspomnieć również o jeszcze jednym szeregu wariantów: lit. kadagys, kadugys, łot. paegle. Lit. paeglis „jałowiec” to, zdaniem V. Urbutisa, jeden z wielu leticismów M. Miežinisa (łot. paegle) (LKEŽe). Tej formy wyrazu używał oprócz M. Miežinisa także botanik Juozapas Fedoravičius. Wariant kadugys, jak podaje LKŽe, jest używany w gwarach auksztockich (Brt, Skr, Nm, Vl), a według danych LKŽK i LBŽ także w gwarach żmudzkich (End, Akm, Mžk, Rs) oraz w źródłach pisanych (J, JV248, JV844, JD681, M, J.Jabl, LBŽ – LKŽe). Wielu badaczy języków fińskich uważa, że kadagys ir kadugys ma pochodzenie fińskie, istnieją jednak również opinie, że Finowie przejęli tę nazwę od ludów bałtyckich. Lit. kadagys występuje w XVII-wiecznym rękopiśmiennym słowniku Lexicon Lithuanicum (Sabaliauskas 1990: 226, 227). Łotewska nazwa paegle jest rozpowszechniona w Łatgalii (Agluona, Aulėja, Baltinava, Varaklianai, Vilianai, Zvirgzdene i in.) i odnotowana w źródłach pisanych (LVAN 254). Warianty Z synchronicznego punktu widzenia niektóre odnalezione litewskie nazwy roślin należy uznać za warianty (łącznie 19 wierszy). W pracach niektórych litewskich terminologów warianty i synonimy nie są ściśle rozgraniczane (np. zob. Umbrasas 2010: 169–187). W niniejszym artykule za warianty terminów uznaje się różne postaci tego samego terminu (Mitkevičienė 2004: 124). Wśród nazw roślin znalezionych w słowniku M. Miežinisa można wyróżnić warianty fonetyczne i ortograficzne (a) oraz morfologiczne⁸ (b): a) lit. apynys, apvynys, łot. apiņi. Wyraz apynys (Humulus lupulus) występuje w pracach Frydricho Kuršaitisa, A. Juški i Simona Daukantasa oraz w gwarach aukštaitijskich (Pn, Grž, Rm). Jak wskazuje LKŽe, druga forma wyrazu była używana w źródłach pisanych (SD204, B, R, R¹⁷³, KII63, JV591, J, NS60, NS472), a także jest charakterystyczna dla gwar aukštaitijskich (Ktk, Trgn). Lit. apynys, łot. apiņis – nazwy występujące wyłącznie w językach bałtyckich. Pochodzą od ap(ie) + vyti. Wskazują na to również formy lit. apvynys, łot. apvīnis (Sabaliauskas 1990: 154). Łot. apiņi używały gwary języka łotewskiego (LVAN 20); 8 Przy podziale nazw roślin na warianty fonetyczne i ortograficzne oraz morfologiczne oparto się na klasyfikacji Asty Mitkevičienė (Mitkevičienė 2004: 125–136). 154 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviszki ir latviszki sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai lit. dievmedis, dienmedis, łot. dievkūciņš (~ dievokociņš) (Ginghko biloba, bot.). We współczesnej litewskiej nomenklaturze botanicznej Ginkgo biloba to ginkmedis, zatem M. Miežinis mógł się pomylić, gdyż podano dwa synonimy diemedis (Artemisia abrotanum). Według materiału LKŽe, dievmedis to nazwa rośliny używana głównie w tekstach pisanych (Š, SD18, N52), odnotowana także w Joniškis (LTR(Jnš)). Wariantu dienmedis nie odnotowano ani w LBŽ, ani w LKŽe. Łotewska nazwa rośliny jest rozpowszechniona na całym terytorium Łotwy i używana również w tekstach pisanych (LVAN 419); lit. katpėdios (~ katpėdios), katpėdžios (~ katpėdžios). Wariant katpėdžios, jak wskazuje LKŽe, został odnotowany wyłącznie w słowniku M. Miežinisa, natomiast forma katpėdios nie jest podawana ani w LBŽ, ani w LKŽe. Są to zapewne warianty katpėdė, która utrwaliła się we współczesnej nomenklaturze (Antennaria); lit. kninas (~ knynas), koinas (~ kvynas), kmynas, łot. k’imenes (~ ḳimenes). Lit. knynas było używane wyłącznie przez M. Miežinisa i odnotowane w Žeimelis. Wariant kvynas (LKŽe) jest częstszy w gwarach żmudzkich (Brs, Krš, Ll, Pgr, Slnt, Vl, Užv – LKŽe) oraz w tekstach pisanych ([K], NdŽ, IM1861,24, D.Pošk, OZ29, LBŽ, P, J). Kmynas (Carum) weszło do języka litewskiego z białoruskiego lub polskiego. Nazwa ta występuje w tekstach z XVI–XVII wieku (zob. Sabaliauskas 1990: 239, 240). Łot. ḳimenes jest zapożyczeniem z języka niemieckiego (Karulis 2001: 473), używanym we wszystkich gwarach języka łotewskiego (LVAN 173); lit. lendrė (~ lendrė), nendrė (~ nendrė). Nazwa lendrė według LKŽe jest używana zarówno w gwarach żmudzkich (Krkl, Plt), jak i aukštaitijskich (Sk, Pgg, LTR(Rdd), Prl), a także występuje w tekstach pisanych (Brz, J, JD602, KV989, BsPIII66). Nendrė należy do słownictwa charakterystycznego wyłącznie dla języków bałtyckich i występuje w tekstach z XVI–XVII wieku (zob. Sabaliauskas 1990: 157); lit. medlepė (~ medlepė), medžlepis, łot. baltais kl’aus (~ baltais kḷaus). Medlepė, według danych LKŽe, było używane wyłącznie przez M. Miežinisa. Męska forma medžliepis na określenie klonu, jak wskazuje LBŽ, jest charakterystyczna wyłącznie dla gwar aukštaitijskich (B) i występuje także w tekstach pisanych (Kos). Łotewska nazwa rośliny z określeniem baltais nie jest podawana w LVAN ani ME; lit. panavija, pinavija. Jak wskazuje LKŽe, panavija (Paeonia) jest bardziej charakterystyczna dla Żmudzinów (Mžk, Kv, Vkš, Prk, Lky); podaje się ją również z miejscowości w rejonach kupiskim i birżańskim, zamieszczono ją także w źródłach pisanych (NdŽ, P, D.Pošk, Sut, A.Strazd, J, J.Bil, BM422, LFIII360). Drugi synonim piwonii, pinavija (l. pinawja), odnotowano w rejonach Joniškis (Sk) i Panevėžys (Nj); występuje również w tekstach pisanych (J, JV40, Vnž, LBŽ); lit. rukštynė (~ rūḳštynė), ruszkynė (~ rūšḳynė), por. łot. skābenes (~ skābenes). Lit. rūšḳynė (rūšḳynė), według danych LKŽe, jest używana wyłącznie Terminologija | 2014 | 21 155 w gwarze aukštajckiej (Mrj, Plv, Btr, Nč, Zt, Dv, Klvr, Dbč, Rdš, Lp), a także w tekstach (SD157, LBŽ, DŽ, LFIII153). Lit. rūgštynė (także forma rūškynė) występuje w pierwszym wydaniu słownika Konstantinasa Sirvydasa (Sabaliauskas 1990: 241). Łotewska nazwa rośliny skābenes jest rozpowszechniona na całym obszarze Łotwy (LVAN 355); lit. žemvūgė (~ žemvuogė), žemūgė (~ žemuogė), łot. zemene. Pierwszy wariant nazwy poziomki podany przez M. Miežinisa nie został uwzględniony ani w LBŽ, ani w LKŽe. Nazwa poziomki jest szeroko rozpowszechniona w różnych litewskich gwarach (Tv, Brs, Vkš, Gd, Erž, Plšk, Krš, Vdk, Klp, Šts, End, Pln, Sd, Grd, Žd, Tlž, Dkš, Smln, Aln, Kvr, Všk, LTR(Šr), Rdn, Mžš, Skp, Al, Šmn, Pv, LMD(Žg), Brž), poświadczona także w źródłach pisanych (SD138, SD287, R, R123, MŽ, MŽ161, D.Poš k, Sut, Kos137, P, KBII98, F, N, K, M, J, JV654, MitIII138, L, LL176, K.Būg(Kv), Š, Sln, ŠT54, LBŽ, B.Sruog, NdŽ, DŽ, KŽ, ŽŪŽ44, J.Sav, M.Katil). Łotewska nazwa tej rośliny jest rozpowszechniona we wszystkich gwarach łotewskich i w tekstach (LVAN 460); b) lit. krapas, krapis. Obok nazwy rośliny krapas, która najprawdopodobniej trafiła do języka litewskiego z polskiego (LKEŽe), w słowniku M. Miežinisa pojawia się wariant z końcówką –is krapis, niepoświadczony w LBŽ i LKŽe; lit. melenios (~ mėlenios), mėlynės (~ mėlynės), łot. melenes. Jak pokazują dane LKŽe, mėlenė częściej występuje na Żmudzi (Vkš, Als, Ms, Pj, Up, Rs, Vž, Krš, Trk, KlvrŽ) oraz w źródłach pisanych (J, Žem). Nazwa lit. mėlynės i łot. mellenes jest rozpowszechniona na całym obszarze Litwy i Łotwy; lit. ryžius, ryzai (~ ryžai). Ryžius jest poświadczone wyłącznie w źródłach pisanych (R, N, [K], BŽ489, NdŽ – LKŽe), natomiast druga forma występuje w słowniku M. Miežinisa i w gwarze żmudzkiej (Vkš, Kal). Jest to zapożyczenie słowiańskie z pol. ryż (zob. Sabaliauskas 1990: 241); lit. rūktis (~ rūktis), ruktys (~ rūkt ys), łot. skābenes (~ skābenes) (zirga). Litewskie warianty nazw roślin podane przez M. Miežinisa najprawdopodobniej odnoszą się do rodzaju z rodziny rdestowatych (Polygonum). Według danych LKŽK rūktis używane jest zarówno na Aukštaitii (Švnč, Vdžg), jak i na Żmudzi (Erž). Łotewska nazwa tej rośliny zirga skābenes należy do tej samej rodziny, lecz do innego rodzaju — szczawiu (Rumex). Nazwa ta jest zwyczajowa w wielu gwarach łotewskich i występuje w tekstach (LVAN 357); lit. salotai, salotos. Salotai jest zapożyczeniem słowiańskim, męską formą będącą synonimem sałaty liściowej; jak pokazują materiały LKŽK, poświadczono ją w rejonach Radviliškis (Sdb, Grnk) i Pakruojis, występuje też w tekstach 156 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai (BB2Moz12,8, S.Dauk, M, LD214(Ukm, Klm) – LKŽe). Lit. salota (oraz forma salotas) występuje w tekstach z XVI–XVII w. (Sabaliauskas 1990: 241); lit. taboka, tabakas, łot. tabaka, Tabaka (Nicotiana), według danych LBŽ używane są przez Aukštaitów (B, Pn, Kėd, Mrj, Uk); forma ta występuje w gwarach rejonu Tauragė, a także w tekstach (Šr, M, Mln). Forma tabakas mogła powstać z ros. табак. Do języka litewskiego Prus Wschodnich nazwa tytoniu musiała trafić bezpośrednio z niemieckiego, por. niem. Tabak (Sabaliauskas 1990: 242). Łot. tabaka jest zapożyczeniem, które trafiło do języka ze szw. tobak lub dolnoniem. toback (Karulis 2001: 1003). Nazwa tej rośliny jest używana na Vidzeme (w Ērģeme i Krimulda), a także w źródłach pisanych (LVAN 386). Jak wynika z odnalezionych przykładów, różnią się one obocznością samogłosek lub spółgłosek w rdzeniu, a także wariantami końcówek. W badanym czterojęzycznym słowniku odnotowano tylko jeden przykład łotewskich wariantowych nazw roślin: łot. vāveraji (~ vāverāji), vāverīni (~ vāveriņi), vaivariņi (~ vaivariņi), lit. vaivoras. Nazwy roślin podane przez M. Miežinisa odnoszą się do rodzaju bagna (Ledum) z rodziny wrzosowatych. Są używane w gwarach łotewskich i źródłach pisanych (LVAN 401). Lit. vaivoras należy do tej samej rodziny roślin, lecz do innego rodzaju — borówki bagiennej (Vaccinium uliginosum). Zarówno lit. vaivoras, jak i łot. vaivariņi, vāveriņi oraz vāverāji „bot. bagna” (rośliny te mogą wywoływać zawroty głowy), zdaniem Jānisa Endzelīnsa (Jānis Endzelīns), prawdopodobnie wiążą się z czes. vrávorati „zataczać się, chwiać się” (zob. LKEŽe). WNIOSKI 1. W słowniku M. Miežinisa zgromadzono ogromny zasób słownictwa żywej mowy ludowej, który zachował niejeden wyraz, nieużywany już we współczesnym języku. Podano w nim również nazwy roślin w językach litewskim, łotewskim, polskim i rosyjskim. 2. W słowniku czterojęzycznym znaleziono po blisko 200 ludowych litewskich i łotewskich nazw roślin, charakteryzujących się synonimicznością i wariantywnością. 3. Udało się ustalić, jakie nazwy roślin podano w słowniku M. Miežinisa. Zamieszczono w nim bardzo niewiele łacińskich nazw roślin, dlatego nie zawsze łatwo zidentyfikować, jaką roślinę oznaczono w słowniku daną nazwą. Niekiedy niejasną litewską nazwę rośliny można było ustalić na podstawie nazwy łotewskiej. W niektórych miejscach M. Miežinis podał synonimicznie nazwy różnych roślin, być może dlatego, że rośliny te nie są rozróżniane i w żywej mowie nazywa się je tak samo. Zdarzają się również przypadki przeciwne, gdy w słowniku tą samą nazwą określono różne rośliny. Terminologija | 2014 | 21 157 4. Znalezione litewskie nazwy roślin występują zarówno w dialektach auksztaickich, jak i żmudzkich, toteż M. Miežinis zapewne zbierał je z żywej mowy, pracując w różnych miejscowościach Litwy. Nazwy roślin podane w tym słowniku występują również w pismach Pilypasa Ruigysa, Ferdinanda Nesselmana, F. Kuršaitisa i A. Juški. 5. Zdecydowana większość nazw roślin w obu językach podanych w słowniku to zapożyczenia: nazwy litewskie zapożyczono z języków słowiańskich, niemieckiego, łotewskiego, łaciny lub języków tureckich, a nazwy łotewskie — z języków słowiańskich i germańskich (szwedzkiego lub niderlandzkiego). 6. Znaleziono 20 szeregów synonimicznych litewskich i 20 łotewskich nazw roślin. M. Miežinis używa dwóch lub trzech synonimów na określenie jednej rośliny; stosuje się je w żywej mowie i w źródłach pisanych. Niektóre podane litewskie i łotewskie nazwy roślin nie są odnotowane ani w LBŽ i LKŽe, ani w LVAN i ME. 7. Część nazw roślin znalezionych w obu językach jest synchronicznie uznawana za warianty. Wśród 19 szeregów wariantów litewskich nazw roślin przeważają warianty fonetyczne i ortograficzne. Znaleziono tylko jeden szereg wariantów łotewskiej nazwy rośliny, w którym podano warianty morfologiczne. LITERATURA I ŹRÓDŁA Ambrazas S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BKA 2012: Baltų kalbų atlasas. Leksika 1. Flora (CD), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Gritėnienė A. 2006: Augalų pavadinimų motyvacija šiaurės panevėžiškių patarmėje, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Jablonskis J. 1935: Kunigo Mykolo Miežinio žodynas. – Raštai 4, Kaunas: „Ryto“ spaustuvė, 43–46. Jonikas P. 1935: Par Andreja Dīriņa lešu latviešu valodas vārdnīcas rokrakstu. – Ceļi 6, 203–208. Karulis K. 2001: Latviešu etimoloģijas vārdnīca, Rīga: Avots. Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas. Kruopas J. 1957: Seniausias lyginamasis latvių ir lietuvių kalbų žodynas. – Literatūra ir kalba 2, 467–470. KzR II – Słownik gwary okolic Kazlų Rūdy 2. Red. A. Pupkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. LBŽ 1938: Lietuviškas botanikos žodynas. Red. J. Dagys, Kaunas: A/B „Varpas“ spaustuvė. LKEŽe – Baza danych Litewskiego słownika etymologicznego. Dostęp online: http://etimologija.baltne-xus.lt/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – www.lkz.lt. LKŽK – Kartoteka Słownika Języka Litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LVAN 2003: Edel̇mane I., Ozola Ā. Latviešu valodas augu nosaukumi, Rīga: izdevumu sagatavojs un izplata SIA „Augsburgas institūts“. LVG 2013: Latviešu valodas gramatika, Rīga: LU Latviešu valodas institūts. ME I–IV – K[ār]la Mülenbacha Słownik języka łotewskiego 1–4. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga: Ministerstwo Oświaty, 1923–1932. Miežinis M. 1894: Lietuviszkai-latviszkai-lenkiszkai-rusiszkas žodynas, Tilžėje. Mitkevičienė A. 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 119–144. Ozols A. 1968: Aizgūtā veclatviešu rakstu valodas leksika un mūsdienu latviešu valoda. – Latviešu leksikas attīstība, 11–49. 158 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviszki ir latviski sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. TB – Bank Terminów Republiki Litewskiej. Dostęp online: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search. Tolutienė B. 1961: A. Juška leksikografas. – Literatūra ir kalba 5, 87–377. Umbrasas A. 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais. Pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbutis V. 2009: M. Miežinio žodyno leticizmai. – Baltų etimologijos etudai 2, 271–303. Vaižgantas 2007: Raštai 18, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Vėbra R. 1977: Mykolas Miežinis. – Žmonės ir kalba, 146–150. Zemzare D. 1961: Latviešu vārdnīcas (līdz 1900. gadam), Rīga: Latvijas PSR Zinātņu akademijas izdevniecība. LITEWSKIE I ŁOTEWSKIE SYNONIMICZNE ORAZ WARIANTYWNE NAZWY ROŚLIN W SŁOWNIKU LIETUVISZKAI–LATVISZKAI–LENKISZKAI–RUSISZKAS MYKOLASA MIEŻINISA Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai-rusiszkas žodynas (1894) by Mykolas Miežinis is one of the very few printed dictionaries from Lithuania proper in the 19th century. It contains a huge number of words from folk language which subsequently fell out of usage. Among other such words this dictionary presents names of plants in Lithuanian, Latvian, Polish and Russian. The article deals with Lithuanian and Latvian terms which have synonyms and variants. Próba ustalenia, jakie rośliny określano wyrazami znalezionymi w słowniku Miežinisa, zakończyła się powodzeniem. W słowniku tym występuje bardzo niewiele łacińskich nazw roślin; dlatego ustalenie, jaką roślinę oznaczała dana nazwa, nie zawsze było łatwe. W niektórych przypadkach pomocne były nazwy łotewskie. Niekiedy Miežinis podawał nazwy różnych roślin jako synonimy, prawdopodobnie dlatego, że w języku ludowym roślin tych nie rozróżniano i określano je podobnymi nazwami. Zdarzały się też przypadki odwrotne, gdy tej samej nazwy używano w odniesieniu do różnych roślin. Znalezione nazwy były używane zarówno w dialektach żmudzkim (dolnolitewskim), jak i aukštaitskim (górnolitewskim). Sugeruje to, że Miežinis mógł zbierać te nazwy, pracując w różnych częściach Litwy i Łotwy. Nazwy roślin ze słownika Miežinisa można znaleźć również w pracach Philippa Ruhiga (Pilypas Ruigys), Ferdinanda Nesselmanna, Friedricha Kurschata (Frydrichas Kuršaitis) i Antanasa Juški. Większość nazw roślin podanych w słowniku to zapożyczenia: nazwy litewskie zapożyczono z języka niemieckiego, łotewskiego, łacińskiego, słowiańskiego lub tureckiego, a nazwy łotewskie – z języków germańskich lub słowiańskich. Znaleziono 20 szeregów synonimów zarówno litewskich, jak i łotewskich. Miežinis używał dwóch lub trzech synonimicznych nazw rośliny, występujących w języku ludowym i źródłach pisanych. Wśród 19 szeregów wariantów nazw litewskich przeważają warianty fonetyczne i ortograficzne. Odnotowano tylko jeden przypadek wariantów morfologicznych nazw łotewskich. Otrzymano 2014-11-17 Solvita Labanauskienė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT–10308 Wilno E-mail: [email protected] Terminologija | 2014 | 21 159