Mykolo Miežinio „Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko“ žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai

143Terminologija | 2014 | 21 Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai– lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviški oraz łotewskie synonimiczne i wariantywne nazwy roślin Solvita labanauSkienė Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: nazwy roślin, język litewski, język łotewski, synonimy, warianty, słowniki UWAGI WSTĘPNE Tradycja litewskich i łotewskich słowników dwui wielojęzycznych sięga XVII wieku. Za najstarszy kontakt języków litewskiego i łotewskiego w leksykografii uważa się porównawczy słownik języków łotewskiego i litewskiego Glossarium Letticum cum harmonia et differentia Dialecti Lithuanicae (1772), autorstwa leksykografa pochodzenia niemieckiego, który mieszkał głównie w Danii, Christiana Friedricha Temlera (Christian Friedrich Temler, 1717–1780). Zawiera on również odpowiedniki w językach łacińskim, niemieckim, pruskim, greckim, polskim, serbskim, angielskim, duńskim, hiszpańskim, fińskim i innych. Warto wspomnieć także o jeszcze jednym słowniku opracowanym przez K. F. Temlera, Glossarium Illyricum, w którym niektóre wyrazy serbskie i wyrazy innych języków słowiańskich porównywane są z łotewskimi i litewskimi. Rękopisy obu słowników są przechowywane w Bibliotece Królewskiej Danii w Kopenhadze. Dyplomata narodowości niemieckiej K. F. Temler wiele podróżował i gromadził materiały w różnych językach. Informacje o tych mało znanych słownikach przedstawił filolog Kārlis Draviņš (Karlis Dravinis)1. Biblioteka Łotewskiej Akademii Nauk nabyła mikrofilmy tych słowników (szerzej zob. Zemzare 1961: 153–157). Litewskie i łotewskie słowa z XVIII w. można znaleźć w dwutomowym słowniku porównawczym 200 języków Europy i Azji, opracowanym przez niemieckiego zoologa i botanika Petera Simona Pallasa (Peter Simon Pallas) (w latach 1787 i 1789). Szerzej opisuje go łotewska językoznawczyni Daina Zemzarė w 1961 r. 1 Kārlis Draviņš. „Dr. jur. Christian Friedrich Temler un sein vergleichendes Wörterbuch der lettischen Sprache“ (wydanym w jednym z roczników Instytutu Slawistyki Uniwersytetu w Lund w Szwecji). Litewski językoznawca Jonas Kruopas pisał o tym słowniku w czasopiśmie Literatūra ir kalba 2 (1957) w artykule „Najstarszy słownik porównawczy języków łotewskiego i litewskiego”. 144 Solvita Labanauskienė W wydanej monografii Mykolo Miežinio rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai– Latviešu vārdnīcas (līdz 1900. g.) (zob. Zemzare 1961: 164–174). Później z materiału słownika P. S. Pallasa skorzystał pisarz i znawca języków Aleksander Szyškov, który w 1838 r. wydał swój słownik porównawczy Vergleichendes Wörterbuch in zweihundert Sprachen ral Alexander Schischkoff, Präsidenten der Kaiserlicher russischen Akademie. Jame lyginami 200 kalbų, tarp jų lietuvių ir latvių, 168 žodžiai. vom AdmiW XIX w. przybyło słowników przekładowych, których językami są również litewski i łotewski; niektóre z nich nigdy nie zostały wydrukowane. D. Zemzarė wspomina o dwóch rękopisach XIX-wiecznych słowniczków porównawczych przechowywanych w zbiorach niemieckiego językoznawcy Friedricha von Adelunga (Friedrich von Adelung, 1768–1843), w Dziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej (RNB, dawniej Państwowa Biblioteka Publiczna im. Sałtykowa-Szczedrina): łotewsko-litewsko-polski słowniczek Wocabular der Lettischen, Lithauischen und Polnischen Sprache (1816) oraz rosyjsko-litewsko-łotewski słownik porównawczy Словарь. Русско–литовско–ла тыш скiй (1816) (Zemzare 1961: 192–196). W XIX w. pracę leksykograficzną podjęli sami Litwini i Łotysze. Łotewski działacz społeczny, językoznawca i literat Andrėjis Dyrikis (Andrejs Dīriķis, 1853–1888) bardzo interesował się językiem litewskim, którego uczył się z książek i gazet. W 1872 r. opracował słownik języków łotewskiego i litewskiego, którego rękopis do czasów II wojny światowej był przechowywany w bibliotece Łotewskiego Towarzystwa w Rydze, jednak do dziś się nie zachował. Według D. Zemzarė słownik ten zawierał około 10 000 słów: nie wszystkie litewskie słowa zostały przetłumaczone na język łotewski, w jednym miejscu znajdowało się tłumaczenie na język niemiecki, w innym zaś wpisany był znak zapytania (zob. Zemzare 1961: 351). O słowniku A. Dyrikisa w 1935 r. opublikowano jedyny artykuł litewskiego językoznawcy Petera Jonikasa2. Z A. Dyrikisem blisko współpracował litewski językoznawca, folklorysta i etnograf, ksiądz Antanas Juška (1819–1880), po którym zachował się rękopis dwuczęściowego słownika języków łotewsko-litewsko-polskiego (A–O; P–Z) (około 1875 r., nieopublikowany); oryginał przechowywany jest w Instytucie Literatury i Folkloru Litewskiego. A. Juška pełnił posługę kapłańską w wielu litewskich miastach i miasteczkach (w Zarasach, Obelach, Antazavė, Wiłkomierzu, Pušalotas, Lyduvėnai, Wiłkiji, Wielonie, Alsėdžiai). Mieszkając w Alsėdziai, A. Juška zaczął uczyć się języka łotewskiego. Nawiasem mówiąc, pokrewieństwo Łotyszy z Litwinami interesowało wówczas wielu Litwinów (Tolutienė 1961: 136). 2 Artykuł P. Jonikasa „Par Andreja Dīriķa leišu latviešu valodas vārdnīcas rokrakstu“ został opublikowany w wydawanym na Łotwie czasopiśmie Ceļi 6 (1935). 145Terminologija | 2014 | 21 Niemal po 25 latach, w 1894 r. wydano przygotowany przez litewskiego językoznawcę, księdza Mykolasa Miežinisa (1827–1888) czterojęzyczny słownik Lietuviszkai–latviszkai– lenkiszkai–rusiszkas. STRUKTURA SŁOWNIKA M. MIEŽINISA W siódmej dekadzie XIX w. katolicki ksiądz, działacz społeczny M. Miežinis w klasztorze w Rosieniach zakończył pisanie lenkiszkairusiszką žodyną. Norėdamas jį išleisti, autorius kreipėsi į Vilniaus mokslo apygardos globėją Pompėjų Batiuškovą. Istorikas Rimantas Vėbra Lietuviszkai-latviszkaiwskazuje, że P. Batiuszkow, zwracając rękopis, poinformował, iż nie widzi przeszkód w wydaniu słownika, jednak wcześniej należy wyrzucić polskie słowa jako całkowicie niepotrzebne, a litewskie i łotewskie trzeba drukować cyrylicą (Vėbra 1977: 146). Z takimi poprawkami nie zgodził się Departament Duchowych Spraw Wyznań Zagranicznych, który ze środków oddziału rzymskokatolickiego miał wydać ten słownik. Wydanie utknęło na parę dziesięcioleci. Dopiero w 1894 r. w Tylży3 z inicjatywy bratanka M. Miežinisa, Matasa Miežinisa, słownik wydano w nakładzie 2000 egzemplarzy. Lietuviszkailatviszkailenkiszkairusiszkas žodynas jest jednym z nielicznych drukowanych słowników Wielkiej Litwy z XIX wieku. Jak twierdzi Vincas Urbutis, „w swoim czasie słownik Miežinysa znacznie rozszerzył i uzupełnił obraz leksyki języka litewskiego, który do tego czasu kreśliła o wiele bogatsza leksykografia Małej Litwy, przede wszystkim rejestrująca słowa z tamtego regionu” (Urbutis 2009: 271). Jonas Jablonskis pisał o tym słowniku: „Ks. Miežinys niewiele zebrał materiału z cudzych prac; słowników Kuršaitisa i Nesselmanna prawdopodobnie w ogóle nie znał, w każdym razie mnóstwo słów niewątpliwie litewskich, które znajdujemy w słownikach tych językoznawców, nie znalazło miejsca w pracy ks. Miežinysa” (Jablonskis 1935: 44). Do słownika M. Miežinysa mogły trafić także słowa używane w jego rodzinnej miejscowości (Vaitiekūnai, rejon radziwiliski), miejscach nauki (uczył się w szkołach w Grinkiškis i Dotnuvie, w progimnazjum w Kiejdanach, w seminarium duchownym w Worniach) oraz miejscach proboszczowania (Šėta, Klykoliai, Didkiemis, Smalvos i in.). Zdaniem D. Zemzarė niektóre łotewskie odpowiedniki w słowniku M. Miežinysa odpowiadają słownikowi Kreewu–latweeshu–wahzu wardnize (rosyjsko–łotewsko–niemieckiemu słownikowi języków 3 Lietuviszkailatviszkailenkiszkairusiszkas nie mógł być wydawany w rodzinnych stronach M. Miežinysa z powodu zakazu druku. 146 Solvita Labanauskienė Słownik języków Mykolasa Miežinysa rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–) wydanemu w 1872 r. pod kierownictwem Krišjanisa Valdemārsa (Krišjāns Valdemārs), oraz wydanemu w 1879 r. Latweeschu–kreewu–wahzu wardnize4 (łotewsko–rosyjsko–niemieckiemu słownikowi języków) (Zemzare 1961: 346). Z językiem łotewskim M. Miežinys mógł bliżej zapoznać się lub nauczyć się go także w latach 1854–1866, pełniąc posługę kapłańską na Łotwie, w Brunavie (w rejonie Bauski), Šimbarce (w okolicach Skaistkalne) (zob. Vaižgantas 2007: 129). W tym liczącym około 15 000 słów słowniku znaleziono niemal po 200 litewskich i łotewskich nazw roślin, nazywanych przez samego autora augyvėmis. Najczęściej podawane są z oznaczeniem bot. Przy niektórych nazwach roślin zamieszczono nazwę łacińską. W odróżnieniu od A. Juški autor wybiera jako hasło główne nazwę litewską, a dalej podaje odpowiedniki łotewskie, polskie i rosyjskie5, np.: asiuklis. m. traušls. bot. przybus, gnidosz, гнидникъ bitkrėslys m bitkreslis. bot, melisa ogrodowa. пчелиная трава czarnuszka. (nigalla sativa). czarnuszka. czarnuszka dagis, ilis m dadzis, piktdadzis. bot., ostrożeń, oset. волчецъ, осетъ georgins. jeorgine. georginia. георгинiя judra. f. idras. bot, konianka, luboriusz pospolity. gwiazda, roślina garszva f. gárses. bot, dzięgiel. dzięgiel garstyczia. f. sinape. bot, gorczyca. gorczyca kasztonas (drzewo). kasztan (drzewo). kasztan (drzewo), каштанъ (drzewo) lawenda. lawenda. lewenda. лаванда (lavadula vera). Celem tego artykułu jest zidentyfikowanie, nazwy jakich roślin zostały podane w słowniku M. Miežinisa, ustalenie, w jakich gwarach lub tekstach odnotowano używane nazwy roślin, a także zbadanie pod względem pochodzenia szeregów synonimów i wariantów litewskich i łotewskich nazw roślin. Dane litewskie porównano z Litewskim słownikiem botanicznym (LBŽ, 1938), Słownikiem języka litewskiego (LKŽe) i kartoteką jego uzupełnień (LKŽK), w razie potrzeby korzystano z wydanych słowników gwar i dialektów, natomiast dane łotewskie – z książką Inese Ēdelmane (Inesė Ėdelmanė) i Āriji Ozoli (Arija Uozuola) Latviešu valodas augu nosaukumi (Łotewskie nazwy roślin) (LVAN, 2003), a także ze słownikiem Kārlisa Mīlenbāhsa (Karlis Miūlenbachs) Latviešu valodas vārdnīca 1–4 (Słownik języka łotewskiego 1–4) (ME I–IV, 1923–1932). Ponadto oparto się na Atlasie języków bałtyckich. Leksyka 1. Flora (CD) (BKA, 2012), w którym podano zarówno litewskie, jak i łotewskie nazwy roślin. 4 Nazwy słowników podano współczesnymi znakami pisarskimi. 5 Podane przykłady nazw roślin zapisuje się tak, jak przedstawiono je w słowniku M. Miežinisa. 147Terminologija | 2014 | 21 Synonimy Słownik M. Miežinisa jest interesujący z tego względu, że przy nazwach roślin podaje również synonimy ich nazw. Jak twierdzi Stasys Keinys, „synonimy powstają dlatego, że terminologia nie jest ujednolicona, a także dlatego, że z powodu niewiedzy o terminach używanych przez innych autorów i ich nieakceptowania tworzy się własne terminy. Na przykład niemal cały bogaty dorobek litewskiej botaniki XIX wieku pozostał w rękopisach. Nic więc dziwnego, że ówczesne terminy botaniczne bardzo się różniły” (Keinys 1980: 98). Często tę samą roślinę nie tylko w różnych gwarach – nawet w poszczególnych wsiach nazywa się zupełnie inaczej, ponieważ użytkownicy języka zwracają uwagę na różne cechy rozpoznawcze roślin, tj. w procesie poznawczym różni się punkt widzenia, parametr, który staje się istotny w określonej sytuacji podczas rejestrowania przedmiotu lub zjawiska (Gritėnienė 2006: 13). nazwy, np.: lit. barszcziai (~ barščiai)6, batvinis, łot. batvini (~ batviņi). Wśród litewskich nazw roślin należałoby wymienić i omówić jeszcze jeden szereg synonimów sviklas, cviklis, barsztis (~ barštis), który M. Miežinis podaje osobno (bez łotewskiego Didžiąją dalį M. Miežinio žodyne rastų (iš viso – keturios dešimtys) lietuviškų ir latviškų augalų vardų sinonimų eilučių sudaro vienažodžiai odpowiednika) i którym określa współczesny rodzaj buraka (Beta). Jak podaje LKŽe, barščiu nazywa się „czerwony burak (Beta rubra)”. Barštis to zapożyczona z języków słowiańskich (białorus. боршщ, pol. borszcz) nazwa, znana zachodnim Auksztotom z okolic Kowna (Bd, Gs) (LKŽe) oraz rozpowszechniona na obszarze żmudzkiej gwary rasiejniškiai (Erž, Nmk, Btg – LKŽK). Zapożyczenie batvinis (batviņi) (białorus. бацвiнне, pol. boćwina) (Beta vulgaris) występuje w źródłach pisanych (OZ8, S.Dauk, M.Valanč, JD683, JV734) oraz w gwarach auksztockich (Pls, Sv) i żmudzkich (Akm, Gršl, Rt). Synonimu barszczu slavybę sviklą, według danych LKŽe, posługują się mieszkańcy zachodniej Auksztoty (Smln, Rg, Sk) i zachodniej Żmudzi (Krg), występuje on również w źródłach pisanych (Q421, SD33, P, MŽ, Sut, K.Donel, LC1883,1, FrII502, K, J, M, L, LVIII1157, NdŽ, LBŽ, KŽ, LKAI163). Forma slavybė cviklis jest odnotowana w powiatach wiłkowyskim i mariampolskim (LKŽe). Sviklas i cviklis należy uznać za warianty fonetyczne i ortograficzne. Należy podkreślić, że w LBŽ przy nazwie rodzaju (Beta) podano między innymi wszystkie wymienione synonimy (runkelis (Mr, Šk, V), barkštis (Al, Šl), batvinis (K, Ak, Ž, St, B, Pn), burokas (N, Iv, K), sviklius (P)). W Łatgalii (Balvuo6 W nawiasach podano transponowane przez autorkę formy litewskich i łotewskich nazw roślin. Dane litewskie i łotewskie sprawdzono na podstawie wcześniej wymienionych źródeł, oparto się również na badaniu V. Urbutisa (2009: 271–303) „M. Miežinio žodyno leticizmai” (Letonizmy w słowniku Miežinisa). 148 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai– se) rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai oraz w źródłach pisanych odnotowany synonim buraka zwyczajnego łot. batvene (LVAN 46), który najprawdopodobniej jest nazwą čemerys, atgirios batviņi variantas; liet. gailios, atgirios. LKŽe nurodyta, jog augalo vardas gailios „baltasis (Veratrum album) podaną przez M. Miežinisa; użyto jej wyłącznie w słowniku M. Miežinisa. Również tylko w tym słowniku odnotowana forma liczby pojedynczej nazwy rośliny atgiria jest rozpowszechniona w rejonach szawelskim (Krš) i zarasajskim (Ds) (LKŽe). Łotewska nazwa rośliny nie została podana w słowniku; lit. kalavijai, os. dalgios, vylkdalgis (~ vilkdalgis), łot. vilku kalmji. Forma liczby pojedynczej rodzaju męskiego kalavijas, według danych LBŽ, jest rozpowszechniona w okręgach olickim, sejneńskim i szawelskim oraz w piśmiennictwie (F, M, BŽ212, LBŽ – LKŽe), natomiast forma liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego kalavija – w rejonach kłajpedzkim, poniewieskim i zarasajskim; znaleziono ją także w materiałach zebranych przez pisarkę Gabrielė Petkevičaitė-Bitė do Słownika botanicznego. Według LKŽe odnotowano w Dusetos, Grūžiuose i Pelesoje, a także w piśmiennictwie (J, LBŽ, NdŽ). Synonim vilkdalgis – dalgios – jest używany w dialekcie żmudzkim (Mž, Rs – LKŽe). Vilkdalgis (Iris), jak podano w LKŽe, jest używany przez południowych i północnych Żmudzinów (Lkv, Kv, Krž, Yl, Šts) oraz zachodnich Auksztotów (Vdžg), a także w piśmiennictwie (R322, MŽ, MŽ 431, D.Pošk, N, I, KBII72, KI304, K, J, LL255, L, L370, Rtr, LBŽ, BŽ197,498, DŽ, NdŽ, KŽ, LFII555, LKT167, LTEXII251, A.Vaičiul). Według danych LVAN vilku kalmji (Iris) jest nazwą rośliny używaną wyłącznie w źródłach pisanych (LVAN 127); lit. nůtrinē (~ nuotrynė), gudnoterē (~ gudnoterė), dilgēlē (~ dilgėlė), łot. nátra (~ nātra). W zachodniej części Żmudzi – w gwarach zachodniożmudzkich i północnożmudzkich kretyngijskich, a także w położonych bliżej nich gwarach telszajskich i warnińskich – używany jest derywat z przyrostkiem -ynė nõtrynė oraz jego warianty nótrynė, notrỹnė (BKA 2012: 220). W dialekcie żmudzkim szeroko rozpowszechnione są nazwy złożone, których drugim członem jest żmudzka nazwa pokrzywy notrė oraz różne jej warianty morfonologiczne (Gritėnienė 2006: 43). Jedną z nich jest gudnoterė (MitI34 – LKŽe). Łotysze nazywają raštuose (LVAN 238). Vardas bendras daugeliui ide. kalbų (Gritėnienė 2006: 43); pokrzywę tym samym rdzeniem – nātre, nātra (Urtica), który jest rozpowszechniony w wielu dialektach łotewskich i poświadczony jako lit. pelynas, metēlē (~ metėlė), łot. vérmeles (~ vērmeles). W LKŽe wskazuje się, że zapożyczenie pelynas (brus. палын) (Artemisia absinthium) jest używane w 149Terminologija | 2014 | 21 M. Miežinio amžininkų Frydricho Kuršaičio ir A. Juškos. Šis augalo vargwarach zachodnich (Gdl, Dkš), południowych (Rud, Sn) i wschodnich Auksztotów (Aps, Kp), a także w piśmiennictwie (J, Mt, LBŽ, V.Krėv, J.Balt). Metėlė vartota das, według danych LKŽe, jest charakterystyczne dla Auksztotów południowych (Sn), zachodnich (Vlkv, Skr, Gs) i Żmudzinów południowych (Užv), a także poświadczone w piśmiennictwie (K, J, R, LBŽ, KlvK, L3). We współczesnej litewskiej nomenklaturze botanicznej używa się nie nazwy metėlė, lecz nazwy gatunkowej kartusis kietis. Łotewska nazwa rośliny vērmeles jest zapożyczeniem ze średnio-dolnoniemieckiego (Karulis 2001: 1143), rozpowszechnionym na całym terytorium Łotwy (LVAN 418); lit. pienē (~ pienė), kiaulpienē (~ kiaulpienė), łot. mlecz. Według współczesnej nomenklatury botanicznej lit. kiaulpienė (Taraxacum) i pienė (Sonchus) należą do tej samej rodziny astrowatych. Pienė to wspólna litewska i łotewska nazwa tej rośliny (zob. Sabaliauskas 1990: 157). Na Litwie jest używana niemal we wszystkich gwarach aukszockich (Dkš, Ukm, Vl, Trgn – LKŽe, BKA 226). W języku łotewskim, według danych LVAN, pienis jest wariantem słowa pienė, używanym w piśmiennictwie (LVAN 225). Nazwa rośliny rodzaju żeńskiego piene została odnotowana tylko w niektórych gwarach Widzemii, Łatgalii i Semigalii – w Aknyscie, Kaunacie, Senuole (zob. BKA 226); lit. pijonka, žibůklē (~ žibuoklė), łot. vijolite (~ vijolīte). Należy wspomnieć jeszcze jeden podany przez M. Miežinisa szereg wariantów žydůklē (~ žyduoklė), žybůklē (~ žybuoklė), dla których nie podano łotewskiego odpowiednika nazwy rośliny. Pijonka jest zapożyczeniem z języków słowiańskich. W LKŽe przykłady pijonki pochodzą z gwar wschodnioaukštaitskich panevėžiškių (Nj) oraz zachodnioaukštaitskich šiauliškių (Pc), a także ze źródeł pisanych (NS967, LBŽ, NdŽ). Nazwa bratka (Viola), polnego i ogrodowego kwiatu z rodziny fiołkowatych, žibuoklė, jak pokazują materiały LKŽe, używana jest w rejonach Jurbarkasu (Stk) i Zarasai (LTR(Ant)) oraz w piśmiennictwie (Q623, KII285, Rtr, ŠT326, Š, LBŽ, NdŽ, KŽ, K.Bink, S.Nėr). Žyduoklė występuje wyłącznie w źródłach pisanych (M, NdŽ, KŽ). Nazwa žybuoklė jest wariantem wspomnianej wcześniej žibuoklė, który nie został odnotowany ani w LBŽ, ani w LKŽe. W języku łotewskim nazwa bratka jest zapożyczeniem ze średnio-dolnoniemieckiego (Karulis 2001: 1162), które trafiło do niektórych gwar języka łotewskiego (Brukna, Burtniekai, Garsenė, Krapė, Krimulda, Limbažiai, Luodė, Nyca, Patkulė, Rankiai, Skaistkalnė, Tūja) i zostało odnotowane w piśmiennictwie (LVAN 424); lit. roputē (~ roputė), bulvē (~ bulvė), łot. rácińi (~ rāciņi), ziemniaki (~ kartupeļi). W LKŽe wskazano, że w litewskim języku ogólnym utrwalony zapożyczony z języków słowiańskich synonim nazwy bulvė ‘ziemniak’ — roputė (Solanom tuberosum) — jest szeroko rozpowszechniony na Żmudzi (Šlu, Krg, Bt, Pgr, NmŽ, Rsn, Grdm, Žv, Erž, Jdr, Trg, Pln, Krtn, Kv, Ktč), w zachodniej Auksztocie (Skr, Grdž, Vdžg, Jrb) i występuje w piśmiennictwie (BzF165(Šlu, Krg), P, M. Valanč, 150 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai– rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai N(Rg, Tlž), TP1880,40, K, KII13, KII51, I, M, LBŽ, LKGI570, KŽ, I.Simon). łot. rāciņi odnotowano w południowej części południowo-wschodniej Łotwy (w Selonii) — w Aknystem (LVAN 144; ME III 494), natomiast kartupeļi występuje we wszystkich dialektach łotewskich (zob. BKA 293); lit. saulēgranža (~ saulėgrąža), saulēkrislis (~ saulėkrislis), łotewską nazwą jest saulgrieze (Helianthus annuus). Motywację litewskiego saulėgrąža i łotewskiego saulgrieze określa właściwość kwiatu rośliny polegającą na obracaniu się ku słońcu (zob. Gritėnienė 2006: 150, 151). Jak pokazują dane LBŽ, saulėgrąža jest rozpowszechniona zarówno w dialektach auksztaickich (Al, Kn), jak i żmudzkich (Rs, Trg, Tl), nazwa ta została odnotowana również w źródłach pisanych (M, K. Būg(Kv), Mt, LBŽ, J. Krišč, ŽŪŽ133, ŽŪŽ70 – LKŽe). Nazwy saulėkrislis na określenie zwyczajnego słonecznika używał tylko M. Miežinis (LKŽe). Łot. saulgrieze została odnotowana w źródłach pisanych (LVAN 335); litew. serbentos, vaszůklei (~ vašuokliai), łotew. jánůga (~ jāņoga), zustrene. Forma liczby pojedynczej serbenta, według danych LKŽe, jest szeroko rozpowszechniona w gwarach litewskich (Nm, Lbv, Jz, Als, Slnt, Bgs, Srj, Krp), odnotowano ją również w źródłach pisanych (SD278, R, MŽ288, K, J. Jabl, Rrt, NdŽ, LKAI169(Pkl, Vgr), LKAI169(Skrd, Prn, Alv, Mtl), LKAI169(Drs, Jz, Brb, Rdš), LKAI169(Ms, Yl) i in.). Podana przez M. Miežinisa żmudzka forma vašuoklis jest najprawdopodobniej wariantem formy vašoklis (Ribes), która, jak podaje LKŽe, jest bardziej rozpowszechniona w dialekcie żmudzkim (Kv, Slnt, Ktč, Sd, Plt, Kl, Žr, Ms, Grg, Klm, NmŽ, Skdv, Žgč, Erž, Vlkš, Vkš, Pj, Vn, Pln) niż w auksztaickim (Šmk, Jrb), występuje również w piśmiennictwie (Jn, K.Būg, Š, NdŽ, KŽ, LKI169, DŽ2, Sr, D.Pošk, Sut, LBŽ, ŠT98, Vaižg). Łotewska nazwa rośliny jāņoga jest odnotowana w Łatgalii i Vidzeme oraz w piśmiennictwie, natomiast synonim porzeczki zustrene – tylko w źródłach pisanych (LVAN 132); lit. soras, laisziai (~ laišiai), łot. léca (~ lēca), lécas (~ lēcas). Nazwa rośliny rodzaju męskiego soras (Panicum), poświadczona przez Algirdasa mone, gali būti senas baltiškas žodis (LKEŽe). Jis fiksuotas vakarų aukštaičių šnektose (KzR II 259) ir, LKŽe duomenimis, vartotas raštuose Sabaliauskasa od- (Q468, CI952, N, M, KŽ), natomiast laišiai w znaczeniu „proso” – tylko przez M. Miežinisa. Łot. lēca (-as) jest używana głównie w gwarach zachodniej Łotwy, lecz w znaczeniu „wyka” (Vicia) (LVAN 430). Jest to germanizm, który, według A. Sabaliauskasa, z języka niemieckiego 1990: 262); przedostał się do wielu języków europejskich (zob. Sabaliauskas lit. strebulē (~ strebulė), gurgždis (gurgždis), łot. saute, striebule. Synonim skudutisa leśnego (Angelica silvestris) strebulė mógł zostać przejęty z języka łotewskiego (zob. Urbutis 2009: 287). Jak podano w LKŽe, jest on używany 151Terminologija | 2014 | 21 tylko w źródłach pisanych (M, L, Rtr, BŽ134, LBŽ, KŽ), natomiast gurgždis – nie tylko w piśmiennictwie (CI98, R, Ak, P, K.Būg), lecz także w gwarze żmudzkiej (Lkv). Według danych LVAN łot. saute odnotowano w Dobele (Semigalia), natomiast formę rodzaju męskiego striebulis (-ļi) – w Limbaži (Vidzeme) oraz w piśmiennictwie (LVAN 471); lit. svogunas, ēlis (~ svogūnas, -ėlis), cibulis, łot. sípůls (~ sīpols). Spośród wszystkich języków indoeuropejskich cebula występuje tylko w języku litewskim. Zdaniem A. Sabaliauskasa jest to najprawdopodobniej zapożyczenie z któregoś z języków turecko-tatarskich. Litwini przejęli je, jak się wydaje, bezpośrednio, a nie za pośrednictwem jakichś pośredników (np. od osiadłych na Litwie Tatarów i Karaimów) (LKEŽe). M. Miežinis obok używanej na całym terytorium Litwy nazwy rośliny podaje synonimicznie również formę deminutywną. Slawizm cibulis (s. l. cybula) (Allium) jest szeroko znany na Auksztocie (Ūd, Al, Vlkv, Dkš, Šln, Trgn) i na Żmudzi (Krp). Zdaniem A. Sabaliauskasa nazwa tej cebuli mogła dostać się do języka litewskiego z języka polskiego lub białoruskiego (LKEŽe). Łotewska nazwa rośliny sīpols jest używana we wszystkich dialektach łotewskich (LVAN 351). Jest to zapożyczenie ze średnioholenderskiego (Karulis 2001: 818); litew. tymas, czepronēlis (~ čepronėlis), łotew. timijans. Tymas (Thymus) jest nazwą zapożyczoną z łaciny, używaną wyłącznie w piśmiennictwie (Mt, KŽ – LKŽe), natomiast čepronėlis, który najprawdopodobniej również jest zapożyczeniem, występuje w pismach Jurgisa Ambrazieja Pabrėžy, a także jest żywo używany w dialekcie żmudzkim (Žr, Sd, Yl – LKŽK). Łotewski odpowiednik tymianku timijans znaleziono w źródłach pisanych (LVAN 210); litew. trauszlei (~ traušliai), asiukai, łotew. trzcina ostra. Według danych LKŽe liczba mnoga traušliai była używana przez M. Miežinisa i Augusta Leskyna, natomiast warianty rodzaju męskiego traũšlis i traušlỹs (forma liczby pojedynczej) występują w źródłach pisanych (NdŽ, KŽ). Jak podaje LKŽe, synonim skrzypu asiukas jest używany w rejonie trockim (Auk). Skrzyp należy uznać za starą pożyczkę z języków fińskich (zob. Sabaliauskas 1990: 226). Podana przez M. Miežinisa łotewska nazwa rośliny nie jest odnotowana w LVAN ani ME. Bez określenia łotewska nazwa rośliny ašķis (-i) (Equisetum) jest wspólna dla wielu języków ide. języków (Karulis 2001: 81) i wszystkich gwar łotewskich (LVAN 153); lit. vitolis (~ vytolis), žilvitis, łot. vítůls (~ vītols), kárklis (~ kārklis). Z języka łotewskiego pochodzi nazwa rośliny vytolis (Urbutis 2009: 296), odnotowana w LBŽ z okręgu birżańskiego. Drugie znaczenie wyrazu žilvitis to „krzew z rodziny wierzb, wierzba wiciowa (Salix viminalis)” (LKŽe). Nazwa została odnotowana zarówno na Auksztocie (Pš, Rdš, Šlv, Rz, Ėr, Žml, Nm, Lt, LTR(Auk), DrskŽ), jak i na Żmudzi (Štk, End, LTR(Brs), DūnŽ), a także w źródłach pisanych (D. Pošk, 158 Solvita Labanauskienė Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai– rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai 4. Odnotowane litewskie nazwy roślin są rozpowszechnione zarówno w gwarach auksztockich, jak i żmudzkich, zatem przypuszczalnie M. Miežinis zbierał nazwy roślin z żywego języka, pracując w różnych miejscowościach Litwy. Nazwy roślin przedstawione w tym słowniku znajdujemy także w pismach Pilypasa Ruigysa, Ferdinanda Neselmana, F. Kuršaitisa i A. Juški. 5. Zdecydowana większość nazw roślin w obu językach przedstawionych w słowniku to zapożyczenia: nazwy litewskie zapożyczono z języków słowiańskich, niemieckiego, łotewskiego, łaciny lub języków tureckich, a łotewskie – z języków słowiańskich i germańskich (szwedzkiego lub niderlandzkiego). 6. Znaleziono 20 szeregów synonimów litewskich i 20 łotewskich nazw roślin. Na określenie jednej rośliny M. Miežinis stosuje po dwa lub trzy synonimy, używane w żywej mowie i źródłach pisanych. Niektóre podane litewskie i łotewskie nazwy roślin nie są odnotowane ani w LBŽ i LKŽe, ani w LVAN i ME. 7. Część nazw roślin znalezionych w obu językach jest synchronicznie uznawana za warianty. Wśród 19 szeregów wariantów litewskich nazw roślin przeważają warianty fonetyczne i ortograficzne. Znaleziono tylko jeden szereg wariantów łotewskiej nazwy rośliny, w którym podano warianty morfologiczne. LITERATURA I ŹRÓDŁA Ambrazas S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. BKA 2012: Atlas języków bałtyckich. Leksyka 1. Flora (CD), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Būga K. 1959: Dzieła wybrane 2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Gritėnienė A. 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Jablonskis J. 1935: Słownik księdza Mykolasa Miežinisa. – Pisma 4, Kowno: drukarnia „Ryto”, 43–46. Jonikas P. 1935: O rękopisie słownika języka litewskiego i łotewskiego Andrejasa Dīriķisa. – Ceļi 6, 203–208. Karulis K. 2001: Słownik etymologiczny języka łotewskiego, Ryga: Avots. Keinys St. 1980: Alfabet terminologiczny, Wilno: Mokslas. Kruopas J. 1957: Najstarszy słownik porównawczy języków łotewskiego i litewskiego. – Literatura i język 2, 467–470. KzR II – Słownik gwary Kazlų Rūdy 2. Red. A. Pupkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. LBŽ 1938: Litewski słownik botaniczny. Red. J. Dagys, Kowno: drukarnia A/B „Varpas“. LKEŽe – Baza danych Litewskiego słownika etymologicznego. Dostęp przez Internet: http://etimologija.baltnexus.lt/. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. LKŽK – Kartoteka Słownika języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LVAN 2003: Ēdelmane I., Ozola Ā. Łotewskie nazwy roślin, Ryga: wydanie przygotował i rozpowszechnia SIA „Augsburgas institūts“. LVG 2013: Gramatyka języka łotewskiego, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. ME I–IV – Słownik języka łotewskiego K[ārļisa] Mǖlenbacha 1–4. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga: Ministerstwo Oświaty, 1923–1932. Miežinis M. 1894: Słownik litewskołotewskopolskorosyjski, w Tylży. Mitkevičienė A. 2004: Warianty terminów podręcznika V. Duby „Literatura powszechna“. – Terminologija 11, Ozols A. 1968: Leksyka zapożyczona starołotewskiego 119–144. języka piśmiennego a współczesny język łotewski. – Rozwój leksyki łotewskiej, 11–49. 159Terminologia | 2014 | 21 Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. TB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search. Tolutienė B. 1961: A. Juška leksykograf. – Literatura i język 5, 87–377. Umbrasas A. 2010: Terminologia prawa litewskiego w latach 1918–1940. Terminy podstawowych kodeksów, Wilno: Litewskie kalbos institutas. Urbutis V. 2009: M. Miežinio žodyno leticizmai. – Baltų etimologijos etiudai 2, 271–303. Vaižgantas 2007: Pisma 18, Wilno: Litewski Instytut Literatury i Folkloru. Vėbra R. 1977: Mykolas Miežinis. – Žmonės ir kalba, 146–150. Zemzare D. 1961: Latviešu vārdnīcas (līdz 1900. gadam), Rīga: Latvijas PSR Zinātņu akademijas izdevniecība. LIETUVIŠKI IR LATVIŠKI SINONIMINIAI IR VARIANTINIAI AUGALŲ PAVADINIMAI MYKOLO MIEŽINIO ŽODYNE LIETUVISZKAI–LATVISZKAI–LENKISZKAI–RUSISZKAS ŽODYNAS Lietuviszkailatviszkailenkiszkairusiszkas žodynas (1894), parengtas Mykolo Miežinio, yra vienas iš nedaugelio spausdintų žodynų iš tikrosios Lietuvos XIX amžiuje. Zawiera ogromną liczbę słów z języka ludowego, które następnie wyszły z użycia. Wśród innych tego rodzaju słów słownik ten przedstawia nazwy roślin w językach litewskim, łotewskim, polskim i rosyjskim. Artykuł dotyczy terminów litewskich i łotewskich, które mają synonimy i warianty. Bandymas nustatyti, kokie augalai buvo įvardyti Miežinio žodyne rastais žodžiais, buvo sėkmingas. W słowniku tym jest bardzo niewiele łacińskich nazw roślin; dlatego nie zawsze łatwo było zidentyfikować roślinę pod daną nazwą. W niektórych przypadkach pomocne były nazwy łotewskie. Kai kuriais atvejais Miežinis skirtingų augalų pavadinimus pateikė kaip sinonimus, tikriausiai todėl, kad liaudies kalboje šie augalai nebuvo skiriami ir buvo vadinami panašiais vardais. Istnieją również przypadki przeciwne, gdy tej samej nazwy używano dla różnych roślin. Rasti pavadinimai buvo vartojami tiek Žemaitijos, tiek Aukštaitijos tarmėse. Tai leidžia manyti, kad Miežinis šiuos pavadinimus rinko dirbdamas skirtingose Lietuvos ir Latvijos vietose. Augalų pavadinimų iš Miežinio žodyno taip pat galima rasti Phillipo Ruhigo (Pilypo Ruigio), Ferdinando Nesselmanno, Friedricho Kurschato (Frydricho Kuršaičio) ir Antano Juškos darbuose. Większość nazw roślin przedstawionych w słowniku to zapożyczenia: nazwy litewskie zapożyczono z języków niemieckiego, łotewskiego, łacińskiego, słowiańskich lub tureckich, a nazwy łotewskie – z języków germańskich lub słowiańskich. There were 20 lines of synonyms found for both Lithuanian and Latvian. Miežinis used two or three synonymous names for a plant which were used in the folk language and in written sources. Wśród 19 wariantów litewskich nazw przeważają warianty fonetyczne i ortograficzne. Odnotowano tylko jeden przypadek wariantów morfologicznych nazw łotewskich. Otrzymano 2014-11-17 Solvita Labanauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT–10308 Wilno E-mail [email protected]