Angelo ir velnio pavadinimai 1800–1882 metų katekizmuose

132 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nazwy anioła i diabła | 1800–1882 metų katekizmuose Nazwy anioła i diabła w katechizmach z lat 1800–1882 AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego SŁOWA KLUCZOWE: katechizm, termin religijny, nazwa istoty nadprzyrodzonej, anioł, diabeł Uwagi wstępne Religijne terminy katechizmów to słowa i połączenia wyrazowe, którymi nazywane są podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, postacie religijne, a także istoty nadprzyrodzone, księgi, dokumenty i teksty religijne (w tym również liturgiczne), akty wiary, zjawiska i właściwości, sakramenty, grzechy, wady, cnoty, obrzędy religijne, paramenty liturgiczne (wyposażenie ołtarza, liturgiczne szaty duchownych i ich części, naczynia liturgiczne itp.), święta religijne, dni świąteczne i inne związane z religią pojęcia czasu, różne miejsca religijne, administracja kościelna i jej podział administracyjny, a także symbole religijne (Rimkutė 2012: 56). nazwy istot nadprzyrodzonych, takich jak duch, anioł, diabeł – niewielka semantyczna grupa terminów religijnych. Stanowią zaledwie 3 proc. wszystkich terminów religijnych katechizmów wydanych w latach 1800–1882. Celem niniejszego artykułu jest omówienie wszystkich nazw anioła i diabła znalezionych w katechizmach wspomnianego okresu pod względem ich pochodzenia, treści i formy1. 1. nazwy jednowyrazowe anioł – jedno z najpiękniejszych stworzeń Boga, nieśmiertelna nadprzyrodzona, bezcielesna istota, służąca Bogu i nieustannie Go wielbiąca2, „szlachetny duch, 1 Niniejszy artykuł powstał w ramach stażu podoktorskiego „Terminy religijne katechizmów z lat 1800–1882” na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Staż podoktorski jest finansowany w ramach projektu „Realizacja staży podoktorskich (post doc) na Litwie”, wdrażanego zgodnie z działaniem programu operacyjnego Unii Europejskiej dotyczącego rozwoju zasobów ludzkich, mobilności naukowców i innych badaczy oraz wspierania prac naukowych studentów (VP1-3.1-ŠMM-01). 2 Anioł – „nadprzyrodzona istota duchowa. Znany w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. W Kościołach katolickim i prawosławnym aniołowie są czczeni jako święci” (VLE 2001: 510). 133Terminologija | 2014 | 21 posłaniec i pełnomocnik Boga” (Pismo Święte 2009: 2610), „двасесъ бе куна, апдовинотасъ су проту иръ вали“ (TK 1865 13)3. W katechizmach wydanych w latach 1800–1882 jest on określany terminami różnego pochodzenia i o różnych formach. Tylko w jednym z szesnastu katechizmów wydanych w latach 1800–1882 używany jest jednowyrazowy termin angelas mKKK 1844 10. Jest to wczesna pożyczka, taka sama jak bažnyčia, gavėnia, krikštas, Kūčios, Kalėdos, Velykos, 2002: 1, 2005: 8–15). Uważa Verbos, vynas ir kt. (būga 1958: 348, 1961: 776; Zinkevičius 2000: 12, się, że do języka litewskiego przybył on ze wschodniosłowiańskiego najprawdopodobniej w IX–XI w., jeszcze przed oficjalnym chrztem Litwy, por. st.rus. aнъгелъ. Termin angelas pochodzi od gr. ἄγγελος „posłaniec“ (Fasmeris 1986: 78; Hiršs, Hirsa 2008: 60). Jest on używany już w pierwszej drukowanej książce litewskiej dla ewangelików luteranów – Catechismvsa prasty szadei Martynasa Mažvydasa (1547, Królewiec) (Urbas 1998: 19). Oprócz terminu angelas w katechizmach z lat 1800–1882 znajdujemy również pochodzącą z języka polskiego nazwę istoty nadprzyrodzonej pochodzenia greckiego aniolas („anioł“, pol. anioł < łac. angelus < gr. angelos): ×Aniełas sK 1803 284, ×Anjełas sK 1803 19, tK 1861 14, ×Aniolas KK 1863 8, ×aniołas pK 1828 61, ×Aniołas mKd 1845 27, KK 1854 19, mLsK 1852 47, Rm 1862 [1878] 28, mRK 1869 44, ×Анiоласъ tK 1865 135. W etymologicznym słowniku języka polskiego podaje się, że polskie anioł wcześniej miało postać angioł, a w XIV–XV w. – angieł (brückner 1974: 5). Ten polonizm występuje w pracach M. Mažvydasa, Konstantinasa Sirvydasa i Merkelisa Petkevičiusa. Każdy wierzący ma swojego anioła stróża, który towarzyszy mu i otacza go opieką przez całe życie, wstawia się za nim w obliczu śmierci. W Nowej nauce czytania pismo żmudzkie używany jest jednowyrazowy termin Sargas nmK 1848 20 w znaczeniu „anioł stróż“. zgodnie z tradycją chrześcijaństwa wszystkich aniołów, w zależności od znaczenia pełnionej roli i funkcji, dzieli się na dziewięć rang, czyli chórów, które według znaczenia grupuje się po trzy w trzy szeregi (metford 2001: 26). Anioł wyższej rangi tylko w jednym katechizmie wydanym w latach 1800–1882 nazywany jest terminem pochodzenia greckiego archanioł: Archangełas sK 1803 26 („starszy anioł“, łac. archangelus < gr. archangelos). W innych katechizmach jego 3 definicję anioła, znalezioną w katechizmie przygotowanym przez biskupa Motieja Valančiusa w 1865 r., podano w oryginalnej pisowni. Wiadomo, że przetłumaczył go z języka polskiego i zapisał literami litewskimi sam biskup, lecz cyrylicą wydał go Wileński Okręg Naukowy (Biržiška 1990: 103). Symbolem „ד oznacza się wyrazy nieużywane we współczesnym ogólnym języku litewskim. W artykule 5 warianty pisowni nie są omawiane. 134 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nazwy anioła i diabła określane | 1800–1882 metų katekizmuose zapożyczeniem z języka polskiego ×arkaniolas: ×Archaniołas pK 1828 155, mLsK 1852 45, ×Arkaniołas deK 1855 [1873] 20, deK 1860 [1873] 20, Rm 1862 [1878] 39, mRK 1869 152 oraz ×Archanielas mKKK 1844 67, ×Арханiоласъ tK 1865 47 (pol. archanioł < łac. archangelus < gr. archangelos, por. ros. архангел). Podobnie jak anioł, archanioł trafił do języka litewskiego za pośrednictwem sąsiednich języków słowiańskich. Anioł, archanioł – to takie same od dawna używane rodzime terminy religijne jak ołtarz, apostoł, chrzest, ksiądz, msza, grzech, hostia, piekło, psalm, raj, sakrament itd. jednak w analizowanych katechizmach z ośmiu dziesięcioleci XiX wieku są one rzadkie – zamiast nich najczęściej używane są polonizmy ×aniolas i ×archaniolas. Archaniołowie i aniołowie są pośrednikami i posłańcami Boga na ziemi (Rž 1991: 20; Kiž 1997: 25; metford 2001: 26; norkutė 2009: 209; Gregg 2011: 20–21). Jak napisano w traktacie O hierarchii niebiańskiej, napisanym w V w. przez teologa Dionizego Areopagitę, należą oni do najniższego szczebla hierarchii anielskiej, którego zadaniem jest służenie ludzkości i obcowanie z nią (norkutė 2009: 209). Aniołowie najniższej rangi bywają określani derywatem z przyrostkiem -yst wyrazem Kunigajksztistes mKd 1845 33, mRK 1869 44. Kazys Alminauskis wywodzi kunigaikštis od słowa kunigas i wskazuje, że jest to germanizm (alminauskis 1931: 75). Algis Rubinas w artykule „Nazwy duchownych i ich historia” pisze, że kunigáikštis utworzono od słowa kùnigas „król” za pomocą przyrostka -aikštis (Rubinas 2001: 191; por. būga 1958: 546; Kabelka 1964: 120). Przeznaczeniem aniołów tej rangi jest opieka nad mieszkańcami konkretnej parafii (asKt 2012). Aniołowie i archaniołowie najniższej rangi są zawsze skrzydlaci, bezpłciowi, piękni młodzieńcy o kobiecym wyglądzie, w długich, luźnych szatach i z nimbami (Kiž 1997: 26). Jak twierdzi John Callan James Metford, drugi chór hierarchiczny to władcy gwiazd i ciał niebieskich oraz żywiołów: panowania, moce, władze (metford 2001: 26). W wydanym w 1869 r. katechizmie znajdujemy następujące terminy: Ponistes mRK 1869 44, Galibes mRK 1869 44 i Wiresnibes mRK 1869 44. Są to derywaty z przyrostkami -ystir -yb. Termin ponystės utworzono od właściwego zapożyczenia ponas (pol. pan, brus. пан; sabaliauskas 1990: 232), a galybės i vyresnybės od wyrazów rodzimego pochodzenia. Tylko w trzech katechizmach omawianego okresu wspomina się o pierwszym, według klasyfikacji wspomnianego teologa D. Areopagity, najbliższym Bogu i otaczającym tron Boga chórze hierarchicznym – serafinach, cherubinach, 135Terminologija | 2014 | 21 344; metford 2001: 26): Serapinaj mRK 1869 44 („sześcioskrzydły anioł uzbrojony w ogniste miecze”, łac. seraphim < hebr. seraphim, ponadto por. pol. serafin)6, Kerubinaj mRK 1869 44 („anioł najwyższej rangi”, 1847 23. Trony gr. cheroubim < hebr. kerubim, dar plg. lenk. cherubin) ir Cherbynu nKKK nazywane są dwojako – albo jednym terminem ×tronaj mKd 1845 33 (pol. tron < niem. Thron < gr. thronos), albo dwoma synonimicznymi terminami różnego pochodzenia, połączonymi spójnikiem albo: Sostaj albo ×tronaj mRK 1869 44. tronach (Rž 1991: aniołowie są sługami i posłańcami Boga. Oni „w niebie zawsze oglądają <...> oblicze Ojca niebieskiego” (Mt 18, 10), dlatego są „potężni, wykonujący Jego rozkazy, posłuszni Jego słowu” (Ps 103, 20). jednak nie wszyscy aniołowie są dobrzy. Niektórzy aniołowie zbuntowali się przeciwko Bogu i za to zostali strąceni do piekła. W katechizmach z lat 1800–1882 są oni określani różnymi terminami jednowyrazowymi. przede wszystkim należy wymienić litewski termin velnias: Welnas mKKK 1844 27, KK 1863 9, welnes mKd 1845 35, nKKK 1847 73, mLsK 1852 36, tK 1856 66, wełnes Rm 1862 [1878] 29, welnias pK 1828 19, mKd 1845 35, nKKK 1847 77, mLsK 1852 44, KK 1854 25, mRK 1869 46 oraz wialnias KK 1854 25, wialnis KK 1854 23, велнесъ tK 1865 147. jest to słowo należące nie tylko do leksyki religijnej, lecz także mitologicznej. W litewskim folklorze velnias to „bodaj najczęściej spotykana istota mitologiczna, której pierwowzorem był niewątpliwie niegdysiejszy bóg velnias lub vėlinas. Miał on być związany ze zwierzętami, zmarłymi, podziemiami, skarbami podziemi, sferą ekonomiczną, a także magią, przemianami i żyniais” (beresnevičius 2001). w katechizmach z lat 1800–1882 diabły zazwyczaj nie są dzielone według hierarchii. wyróżniany jest jedynie diabeł Lucyfer, który włada piekłem. W źródłach z analizowanego okresu nazywany jest terminem pochodzenia greckiego Antikristas mRK 1869 149 oraz polonizmem ×Anty-chrystus mKd 1845 227 (pot. „diabeł, zły duch”, gr. antichristos). bez wątpienia termin ten został zapożyczony za pośrednictwem sąsiednich języków słowiańskich, por. pol. Antychryst, ros. Антихрист (Fediukina 2014: 21). W niektórych katechizmach z lat 1800–1882 upadły anioł nazywany jest starym zapożyczeniem pochodzenia hebrajskiego šėtonas, uzyskanym za pośrednictwem języka polskiego: czeto6 W wydanym w 2003 r. Komputerowym słowniku wyrazów międzynarodowych w haśle interleksis podany jest termin serafas [hebr. seraphim (l.mn.)], w chrześcijaństwie – sześcioskrzydły anioł, anioł najwyższego stopnia; serafin, natomiast cherubin – zob. kerubas, kerubinas. A zatem pierwszeństwo, jak się wydaje, przyznaje się krótszym formom pochodzącym z języka hebrajskiego. 7 W słowniku K. Sirvydasa odnotowano formę velinas. 136 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nazwy anioła i diabła nas mLsK 1852 48, | 1800–1882 metų katekizmuose Szetonas mKd 1845 142, nKKK 1847 16, szetonas mKd 1845 35, nmK 1848 45, Sziatonas nmK 1848 43, sziatonas KK 1854 23, szietonas sK 1803 29, zetonas nKKK 1847 103 („zły duch, diabeł”, pol. szatan < łac. satanas < hebr. sātān). W katechizmach występuje również więcej nielitewskich nazw diabła. W Moksłe lietuwiszko skajtimo i Katechizme używa się slawizmu ×biesas mLsK 1852 48 („diabeł, zły duch”, białorus. бec, pol. bies, ukr. bis), a także slawizmu ×čertas: ×Czertas mKd 1845 42, ×czertas mKd 1845 35, mLsK 1852 48 (białorus. чoрт, ros. чёрт, pol. czart). Upadły anioł nazywany jest także słowem kipšas, właściwym wyłącznie językowi litewskiemu: kipszas mRK 1869 47, кипшасъ tK 1865 14. Z przykładów użycia podanych w LKŽe wynika, że kipšas występuje tylko w późniejszych zabytkach językowych. Nadal używane jest także słowo judošius: Judoszius KK 1863 55 („diabeł”, por. pol. judasz). W LKŽe podawane są następujące znaczenia tego słowa: 1. zob. judas „porusza się, zdrajca”, 2. takie przekleństwo, por. velnias, kelmas. W katechizmach w znaczeniu „diabeł” używane są zsubstantywizowane przymiotniki zaimkowe nelabasis mRK 1869 179 (LKŽe 1. „zły duch, diabeł, czart”), juadajsis mLsK 1852 48 (LKŽe przekl. „diabeł, zły”) i piktasis mRK 1869 120 (LKŽe „zły, diabeł”), a także imiesłów zaimkowy prakiejktasis KK 1854 85, mRK 1869 120 (LKŽe „ten, kto jest przeklęty, potępiony”: Prakéiktasai (nelabasis, velnias) pekloj jam ažmokės ds). Tymi terminami upadłe anioły były najwyraźniej określane według cech charakteru, wyglądu lub innych wyobrażanych właściwości. W ikonografii kościelnej diabły najczęściej przedstawiane są jako czarne (biedermannas 1998: 170), spadające z nieba pod postacią najróżniejszych potworów, gadów, węży, żmij, smoków i innych zwierząt (Kiž 1997: 315). Szerzej należałoby omówić termin juodasis. Językoznawczyni Saulė Juzelėnienė wyróżnia następujące konotacyjne znaczenia słowa júodas: 1) związany z nieszczęściem, smutkiem, cierpieniem, rozpaczą; 2) nieznane, zło, coś złego, niedobrego; 3) związany ze śmiercią; 4) ciężki, codzienny (Juzelėnienė 2002: 37). ponadto w strukturę wszystkich tych konotacji wchodzi niezwykle silny negatywny komponent wartościujący. Zdaniem Birutė Jasiūnaitė „nie ma się co dziwić, że cecha czarności wiąże się z negatywną postacią mitologiczną. należy podkreślić, że w tradycyjnej kulturze etnicznej różne kolory lub ich połączenia nabierają znaczenia symbolicznego. Symbolika czerni jest chyba najbardziej konkretna: kojarzy się ona z ciemnością i ziemią. W rozumieniu wielu narodów niektóre bóstwa lub demony zoomorficzne są czarne. Kolor ten jest charakterystyczny dla miejsca zamieszkania istot mitologicznych i środków czarnoksięskich” (Jasiūnaitė 2012: 108). 137Terminologija | 2014 | 21 w symbolice chrześcijaństwa oznacza nie tylko velnias dar vadinamas lietuvišku žodžiu žaltys: Źaltys KK 1863 10, kuris diabła, demona, lecz także grzech pierworodny, zło, a także uwodzenie, kuszenie. W LKŽ nie odnotowuje się znaczenia słowa žaltys „diabeł”, jednak znajdujemy przykłady użycia w znaczeniu przenośnym „zło”. Pranė Dundulienė pisze, że motywy demonizowania żmij mogą być dwojakie: „jedne wiążą się z biblijnym stworzeniem świata i buntem aniołów, inne powstały w średniowieczu” (Dundulienė 2005: 123). W Moksle Rima-Kataliku i Katekizoj katalikų znajdujemy niezwykłe przypadki, gdy diabeł zostaje nazwany słowem levas, zapożyczonym z języków słowiańskich: ×Lewas KK 1863 9, ×lawas mRK 1869 328 („lew”, pol. lew, brus. лeў). W wydanym w 1852 r. Moksłe lietuwiszko skajtimo i Katechizmie w znaczeniu „diabeł, niegodziwiec” używany jest eufemizm ×ledokas mLsK 1852 48 („diabeł, niegodziwiec”, stpol. ledako, por. pol. ledaka). Słowo ledokas w znaczeniu „zły, nikczemny, nic niewart człowiek” występuje w rękopiśmiennych słownikach z połowy XVII w. Lexicon Lithuanicum i Clavis Germanico–Lithvana (Palionis 2004: 218). W wydanym w Wilnie w 1865 r. katechizmie biskupa M. Valančiusa Трумпасъ катехизмасъ: аукщяусей крашта виреснибей лійпанть парашитасъ делъ каталику яунуменесъ и мокслусъ лейдамосъ ишспаустасъ spotykamy jeszcze jedną eufemistyczną nazwę tej nadprzyrodzonej i mistycznej istoty: kelmas: келмасъ tK 1865 14. W LKže podano następujące znaczenie słowa kelmas 9: keik. (łagodnie) „diabeł, czart“. z ostatnich przykładów wynika, że czasami w katechizmach, podobnie jak w ogóle w języku potocznym, mówiąc o niebezpiecznej istocie nadprzyrodzonej, unika się wymieniania jej imienia. jak widać, dlatego istnieje co najmniej kilka zastępników prawdziwego imienia, które w katechizmach zapisuje się w nawiasach lub łączy spójnikiem arba: piktasis (welnias) mRK 1869 47, Welnas arba Szetonas mKKK 1844 11, źaltis arba szetonas nKKK 1847 95, żaltis arba welnes deK 1855 [1873] 20, deK 1860 [1873] 20, źaltis arba welnias mRK 1869 49, źałtis arba welnis mRK 1869 52, żaltis, arba wialnis KK 1854 27. nazwy diabła w katechizmach z lat 1800–1882 są podobne do imion diabła spotykanych w XVI–XVIII-wiecznym religijnym piśmiennictwie litewskim, gdzie obok zapożyczeń ×biesas, ×čiortas, šėtonas używa się także wyrażeń piktoji dvasia, piktasis angelas, piktasis, piktybė itp. (vėlius 1987: 236). nazwy ×biesas, ×čiortas, kipšas, judošius, nelabasis, juodasis, piktasis, prakeiktasis, žaltys, ×levas, ×ledokas i kelmas, znalezione zaledwie w jednym lub dwóch katechizmach badanego okresu, można zaliczyć do terminologii religii ludowej. Mają one cechy wartościujące, są nacechowane stylistycznie i mają określony odcień emocjonalny. 138 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nazwy anioła i diabła | 1800–1882 metų katekizmuose 2. Złożone nazwy złożonych terminów, którymi nazywane są istoty nadprzyrodzone – anioły – w katechizmach wydanych w latach 1800–1882 jest znacznie mniej. W pierwszej kolejności należy wymienić terminy wskazujące, kto stworzył anioły i komu są one podległe: Angelas Wieszpaties mKKK 1844 25, ×Aniołas Wieszpaties mKd 1845 97, ×Aniołs Pona nmK 1848 21, ×Aniołas Diewo pK 1828 152, ×Aniołas Diewa mKd 1845 33, mLsK 1852 24, ×Aniolas Diewa nmK 1848 20, ×Aniolas Diewo Rm 1862 [1878] 20, ×aniołas Diewo Rm 1862 [1878] 21. Innymi terminami określane są pewne cechy aniołów – świętość, dobroć, wierność itd.: ×Aniełas Szw. sK 1803 29, Szwentas ×Aniołas mLsK 1852 83, Швентасъ ×Анiоласъ tK 1865 14, geras ×Aniolas KK 1863 9, gieras ×Aniołas mRK 1869 45, герасъ ×Анiоласъ tK 1865 13, isztikimas ×Aniołas mRK 1869 45, ×czistas8 Aniołas nKKK 1847 39. W Nauce Rzymsko-Katolickiej używany jest dwuwyrazowy termin ×Aniołas dąngaus mRK 1869 84, którym określane jest miejsce przebywania. Jak widać z przykładów, istoty nadprzyrodzone trzeciej (najniższej) hierarchii najczęściej nazywane są terminami dwuwyrazowymi, których głównym członem jest polonizm ×aniolas, pochodzący z języka greckiego. Anioł stróż w katechizmach z lat 1800–1882 nazywany jest terminami dwuwyrazowymi, utworzonymi z członów różnego pochodzenia: ×Aniołas S. KK 1854 92, ×Aniolas Sargas KK 1863 9, ×Aniołas sargas mKd 1845 33, nmK 1848 20, mRK 1869 45. W niektórych katechizmach podkreślana jest jego świętość, dlatego używane są terminy trzywyrazowe: S. ×Aniołas Sargas pK 1828 152, Szwentas ×Aniolas Sargas KK 1863 8, Szwęntas ×Aniołas sargas mRK 1869 45. W nauce rzymskokatolickiej, oprócz terminu ×Aniołas sargas, znaleziono trójwyrazowy opisowy termin ×Aniołas dabojęntis9 źmogu mRK 1869 45. W katechizmach badanego okresu nie znaleziono terminów złożonych z członem angelas. W trzech katechizmach omawianego okresu wymieniono jednych z najważniejszych archaniołów – archaniołów Gabriela i Rafała: KK 1863 65, ×Archaniołas Gabrielus mLsK 1852 45, Szwęts Rapałs ×Archaniolas Gabrielus ×Arkaniołs tK 1856 11. W katechizmie katolickim Nawieme krykszczionyszkame katalykyszkame pierwszy nazywany jest po prostu aniołem Gabrielem: ×Aniołas S. 8 Čystas „czysty, prawy, czysty, jasny“ (brus. чыcты, pol. czysty). 9 Daboti „chronić, troszczyć się, oszczędzać“ (pol. dbać). 139Terminologia | 2014 | 21 Gabryjelus nKKK 1847 17. W Piśmie Świętym wymienieni są tylko trzej archaniołowie: św. Michał, św. Gabrielius i św. Rapolas (Kiż 1997: 38)10. Dwuwyrazowymi terminami rodzimego pochodzenia nazywany jest także upadły anioł, tj. diabeł: pikta dwase KK 1854 23, Rm 1862 [1878] 29, mRK 1869 46, pikta dwasia mLsK 1852 48, tK 1856 30, pykta dwase mKd 1845 35. W dziele Moksle Rima-Kataliku znajdujemy także termin dwasia biauri mRK 1869 46. Człony innych terminów dwuwyrazowych mają mieszane pochodzenie: dwasia ×neczista11 mRK 1869 46 oraz ×нечиста двасе tK 1865 14. W książce Naujes moksłas skajtima raszta żemajtyska diel mażun wajkun znajdujemy termin sziatonas ×neprietelius12 nmK 1848 19. oba człony terminu są zapożyczone. Diabeł w katechizmach omawianego okresu nazywany jest także dwuwyrazowym terminem prakejktas welnes mLsK 1852 60 oraz terminami o mieszanym pochodzeniu, których jednym z członów jest angelas lub ×aniolas: piktas Angelas mKKK 1844 11, piktas ×Aniolas KK 1863 9, ×анiоласъ пасипутесъ tK 1865 16, ×Aniołas sugrieszyjusys13 mKd 1845 35, kaltasis ×Aniołas KK 1854 22, недорасъ ×Анiоласъ tK 1865 13, пасипутесъ ×Анiоласъ tK 1865 14, пракейктасъ ×Анiоласъ tK 1865 14. Czasami synonimicznie używane są terminy jednoi dwuwyrazowe: Welnas arba pikta Dwase KK 1863 8 oraz pikta dwasia arba welnes Rm 1862. [1878] 29. Podsumowując, można powiedzieć, że w katechizmach z lat 1800–1882 anioł i diabeł są nazywani także terminami złożonymi (zwykle dwuwyrazowymi), których jeden z członów najczęściej jest nielitewski. Wnioski nazwy anioła i diabła – niewielka część nazw istot nadprzyrodzonych znalezionych w katechizmach z lat 1800–1882. Pod względem budowy nazwy te bywają jednowyrazowe (angelas, ×aniolas, velnias, šėtonas, kipšas, žaltys i in.) oraz złożone: dwuwyrazowe (angelas Dievo, ×aniolas Dievo, geras ×aniolas, šventas ×aniolas, Angelas sargas, pikta dvasia, piktas ×aniolas, kaltasis ×aniolas i in.) oraz trzywyrazowe (Šventas ×Aniolas sargas, ×Aniolas dabojantis žmogų). 10 Gabriel – nosiciel słowa Bożego; Raphael – anioł uzdrawiający; Michał – dowódca wiernych Bogu aniołów i ludzi, który pokonał Lucyfera (vLe 2001: 777). 11 Nečystas „niegodziwy, nieczysty” (brus. нечыcты, pol. nieczysty). 12 Nieprietelius „nieprzyjaciel, wróg, nikczemnik” (brus. нeпpuятель). 13 Sugriešyti „popełnić przestępstwo, zgrzeszyć” (ros. сгpeшить). 140 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė | Nazwy anioła i diabła Terminy nazywające | 1800–1882 metų katekizmuose anioły i diabły ze względu na pochodzenie dzieli się na litewskie (sostai, galybės, vyresnybės, velnias, šėtonas, kipšas, nelabasis, juodasis, žaltys, pikta dvasia i in.), międzynarodowe (angelas, archangelas, antikristas), zapożyczenia (×aniolas, ×archaniolas, ×tronai, ×levas, ×ledokas i in.) oraz hybrydowe, tj. mieszanego pochodzenia (kunigaikštystės, ponystės, ×Aniolas sargas, piktas ×aniolas i in.). Nazwy anioła i diabła znalezione w katechizmach z lat 1800–1882 stanowią interesującą i znaczącą grupę terminów religijnych, odzwierciedlającą ponad osiemdziesięcioletni okres użycia w XIX w. w większości przypadków, mówiąc o nazwach anioła, pierwszeństwo przyznawano zapożyczeniom – częściej używano terminów jednowyrazowych ×aniolas, ×archaniolas niż angelas, arkangelas. W katechizmach częstsze są nazwy diabła rodzimego pochodzenia, takie jak velnias, kipšas, juodasis, nelabasis, piktoji dvasia i in.; zapożyczenia występują rzadziej. ŹRÓDŁA14 sK 1803: Seanas katechizmas, arba pamoksłey Weikialams, ape Wierą szwintą Krikszczonizką su pasakimeis, isz Raszta szwinta giesmems ir małdoms su skeyczium baźniczos, didesniu ir maźesniu, del naudos surinkima Lietuwiszka. drukawotas isz nauia, uź pazwalenies synoda Kasztu [mintauja, biržų]15 parapios. nitauioy [mintauja]: [J. F. stefenhageno spaustuvė]. – 32 p. pK 1828: Pawinnastes krikszczioniszkos, arba Katechizmas ape tuos dayktus, kuriuos kiękwienas krikszczionis tur tyket, żinot, ir darit, idant galetu but iszganitas: del dwasiszkos krikszczioniu naudos, isz lękiszko letuwiszkay iszgulditas, ir truputi padaugintas / Kazimieras Klimavičius. Wilno: w drukarni diecezjalnych księży misjonarzy przy kościele św. Kazimierza. – 225 p. mKKK 1844: Mały Katechizm chrześcijański katolicki, czyli krótka nauka o wierze, o chrześcijańskim postępowaniu i o świętych sakramentach. ułożony przez księdza Fr. Thiedigę, proboszcza najpierw drangowskiego, a teraz wormdyckiego, w Tylży: drukowany u J. Reylandera. – 108 p. mKd 1845: Wielka nauka chrześcijańska dla nauczenia się młodzieży obrządku rzymskokatolickiego, będąca w kościele, napisana po polsku na rozkaz Zwierzchności i drukowana w Wilnie w 1834 roku; a teraz na język żmudzki przez księdza Antoniego Janikowicza, proboszcza płotelskiego, przetłumaczona. W Wilnie: w drukarni Józefa Zawadzkiego: [nakładem J. K. Gintili]. – 335 p. nKKK 1847: Nowy chrześcijański katolicki katechizm, czyli prawdziwa nauka o prawdziwej wierze, miłości Boga, świętych sakramentach i o chrześcijańskim postępowaniu, w formie prostego kazania przez pytania i odpowiedzi, wszystkim, a najbardziej młodym, bardzo potrzebna, przez jednego księdza z Towarzystwa Jezusowego. a teraz na czystym języku żmudzkim wyłożone, z pewnymi dodatkami duchowymi, przez urzędnika Gubernialnej Lustracji Jerzego, syna Adama, Ławowicza. W Wilnie: w drukarni ś. blunmK 1848: Nauka czytania mawiczes, numunse s. J. m. Kunygajkszcze aginske. – 114 p. pisma żmudzkiego dla małych dzieci: w której zawarta jest wszelka nauka chrześcijańska katolicka, a także krótkie nabożeństwa na każdy dzień, z dodatkiem pięknych krótkich modlitw i katechizmu katolickiego, którego każdy katolik powinien znać i nauczyć się; przez księdza Jana Ławowicza krótko zebrana i po raz pierwszy wydrukowana. Wylniuj: kasztu yr spaustuwy a. dworcziaus. – 48 s. mLsK 1852: Nauka czytania po litewsku i Katechizm, albo nauka chrześcijańska o artykułach świętej wiary katolickiej, przez księdza J. Dydyńskiego napisana. W Wilnie: w drukarni M. Zymelowicza, typografa [nakładem J. Dydyńskiego]. – 101 s. 14 Źródła podano chronologicznie. 15 W nawiasach kwadratowych podano wyłącznie prawdziwe dane wydawnicze.