„Motininė įmonė“ ir „dukterinė įmonė“: nuo žodynų iki teisės aktų

Przedsiębiorstwo macierzyste i przedsiębiorstwo zależne: od słowników do aktów prawnych ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, rozwój terminów, normalizacja terminów, przedsiębiorstwo dominujące, przedsiębiorstwo zależne W artykule analizuje się rozwój problematycznych terminów przedsiębiorstwo macierzyste, przedsiębiorstwo zależne w terminografii, omawia się podejście językoznawców do tych terminów oraz bada ich użycie w aktach prawnych. Celem jest zapoznanie z dawnymi i najnowszymi propozycjami terminologicznymi, a zarazem zwrócenie uwagi na obecną sytuację terminów i luki w systemie terminologicznym. W pierwszym tomie właśnie kończonej edycji Powszechnej encyklopedii litewskiej znajdujemy: spółka zależna, spółka córka – „spółka akcyjna kontrolowana przez inną spółkę (pierwotną). Spółka pierwotna posiada pakiet kontrolny akcji spółki zależnej, dający >50% głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Spółka zależna nie może nabywać akcji spółki pierwotnej” (VLE I 2001: 611). W encyklopedii nie zdecydowano się na osobne objaśnienie hasła spółka pierwotna (być może uznano, że wszystko jest jasne na podstawie podanego artykułu, zwłaszcza że spółka jest pierwotna tylko w stosunku do zależnej). Do hasła spółka zależna dodano synonim spółka córka, pozostaje jednak niejasne, czy redaktorzy encyklopedii dodaliby do hasła spółka pierwotna określenie spółka macierzysta. Choć termin spółka córka (przedsiębiorstwo, firma, kompania) jest podawany w encyklopedii, ma już dość długą historię korygowania. Trudno dziś dokładnie powiedzieć, kto i kiedy zaczął korygować ten termin, ale już w wydanym w 1976 r. poradniku Porady dotyczące poprawności językowej formy córka (przedsiębiorstwo, fabryka, kompania) uznano za błąd językowy i poprawiono na zależna, pokrewna, powstała z jednej z drugiej, podporządkowana (firma, fabryka, kompania) (KPP 1976: 66). Co prawda, z nowszego wydania poradnika (KPP 1985) tę korektę z jakiegoś powodu usu- 90 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų nięto1, ale korekty na tym się nie skończyły. Do ukształtowania się tradycji korygowania w znacznym stopniu przyczynił się Kazimieras Gaivenis. Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, gdy zaczęły już zarysowywać się zmiany gospodarcze, w czasopiśmie Kultura języka pisał, że „termin gospodarki kapitalistycznej przedsiębiorstwo córka jest błędnie korygowany na przedsiębiorstwo podporządkowane. Trafniej byłoby skorygować go na termin przedsiębiorstwo zależne” (Gaivenis 1989: 48). Trzy lata później w czasopiśmie Język ojczysty ponownie przypomniał, jego zdaniem, błędną korektę przedsiębiorstwo podporządkowane, zwrócił uwagę, że nie przyjmuje się określenie przedsiębiorstwo zależne, i zaproponował później bardzo rozpowszechnioną propozycję przedsiębiorstwo wtórne (Gaivenis 1992: 16). Nie wspomniał o przedsiębiorstwie macierzystym (nie występowało ono też w KPP 1976; KPP 1985), ale w razie potrzeby termin przedsiębiorstwo pierwotne można było systemowo wywnioskować, zwłaszcza że obok zaproponował zastąpienie określenia przedsiębiorstwo wnuczka przez przedsiębiorstwo trzeciego stopnia. Korektę tę popierał wówczas w czasopiśmie Kultura języka także Kazys Linkevičius: „połączenie firma córka (przedsiębiorstwo, kompania) należałoby zastąpić przez firma zależna, wtórna; słowo wtórna wydaje się chyba najlepsze i najtrafniejsze” (Linkevičius 1993: 22). Twierdził również, że „przedsiębiorstwo, które dało początek przedsiębiorstwu zależnemu, można nazwać głównym. Obie te nazwy (przedsiębiorstwo główne, zależne) nie są sprzeczne z logiką powstawania przedsiębiorstw ani z istotą ich wzajemnych relacji” (tamże). Co prawda, te problematyczne terminy z jakiegoś powodu nie znalazły się w Korektach terminologicznych, których jednym z redaktorów był K. Gaivenis (TT 1992). Recenzując wspomniany zbiór korekt, Vytautas Vitkauskas właśnie w nim dopatrzył się braku, jak to ujął, „wyrażenia, które dawno weszło do użycia urzędniczego i nadal jest rozpowszechniane” przedsiębiorstwo córka, wskazując zarazem własny wariant korekty – filia przedsiębiorstwa (Vitkauskas 1994: 94). Redaktorzy i wykładowcy kultury języka zapewne nie przeoczyli żadnej z wymienionych korekt, jednak nie brakowało wahań. Zatwierdzony w 2003 r. przez Państwową Komisję Języka Litewskiego program języka specjalistycznego, w którym wiele uwagi poświęcono terminologii, pobudził publikowanie różnych podręczników języka specjalistycznego przeznaczonych dla studentów. Zawierały one również liczne korekty terminologiczne, wśród których można znaleźć określenia macierzyste i/lub przedsiębiorstwo córka, jednak korekty pokazują, że studentów uczono różnie. Na przykład w jednej z publikacji ówczesnego Litewskiego Uniwersytetu Prawa w rozdziale poświęconym semantyzmom wyjaśniono: „Obecnie szczególnie częste określenie m o t i n i n ė2 jest używane we właściwym znaczeniu, gdy wskazuje na coś, co jest bezpośrednio związane ze słowem matka, np.: prawo matczyne (oparte na władzy matki, jej pierwszeństwie). Jednak nie- 1 Czyżby dlatego, że przedsiębiorstwo córka występowało już w niektórych słownikach? Zob. dalszą część artykułu. 2 W źródłach korekt kursywa lub pogrubienie często występują w oryginale, natomiast dalej wymienione dane ze słowników terminologicznych i innych źródeł zostały wyróżnione kursywą przez autora artykułu. Terminologija | 2014 | 21 91 należy stosować takie połączenia, jak przedsiębiorstwo, fabryka, spółka m a t k a, aby podkreślić, że jest ona główna, pierwotna (por.: spółka córka). Np.: Nowością tego kursu ekonomii jest to, że wiedzę teoretyczną zdobywa się, pracując w = głównym przedsiębiorstwie „Verslo bendrija”. Spółka ubezpieczeniowa „Codan”, = główna, pierwotna firma ubezpieczeniowa „Lietuvos draudimo“, zaczęła świadczyć pierwsze usługi sprzedaży telefonicznej w 1993 r. Spółka „BLS VILNIUS” = Pierwotna należy do szwedzkiej poczty królewskiej. Również nie należy stosować takich połączeń jak przedsiębiorstwo, fabryka, spółka c ó r k a, aby podkreślić, że podlega ona większemu przedsiębiorstwu lub stanowi jego oddział. Np.: Tego rodzaju badania przeprowadzono również w przedsiębiorstwie AB „Aviakompanija Lietuva”, będącym spółką córką (= podlegającym akcyjnej spółce „Lietuvos avialinijos” lub wywodzącym się z akcyjnej spółki „Lietuvos avialinijos”) należącym do akcyjnej spółki „Lietuvos avialinijos” (Kunevičienė, Pečkuvienė, Žilinskienė 2003: 78–79). Jak widać, wszystkie przykłady poprawia się w różny sposób, jak gdyby nie była to kwestia terminu, lecz stylistyczna, zależna od kontekstu (szczególnie widać to w ostatnim zdaniu); obok członu pierwotna nie proponuje się nawet wtórna. Po kilku latach częściowo te same autorki w publikacji Uniwersytetu Michała Römera dodają jeszcze jeden człon – spokrewniona: spółka, przedsiębiorstwo, fabryka c ó r k a (= wtórna, spokrewniona, zależna); przedsiębiorstwo, fabryka, spółka m a t k a (= pierwotna, główna) (Pečkuvienė, Žilinskienė 2005: 33, 39). Podobnie naucza się w nowszym podręczniku tego samego uniwersytetu: przedsiębiorstwo c ó r k a (= wtórne, zależne, spokrewnione); a także przedsiębiorstwo m a t k a (= główne) (Akelaitis, Pečkuvienė, Žilinskienė 2009: 78). Warto jednak zauważyć, że tutaj – odwrotnie – jest wtórna, ale nie ma pierwotnej. W publikacji Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina ujęcie jest systematyczne, bez wahań: przedsiębiorstwo c ó r k a (= wtórne), przedsiębiorstwo m a t k a (= pierwotne) (Kaulakienė, Petretienė, Rutkienė, Žukienė 2007: 63, 67; zachowano to również w późniejszych wydaniach książki, por. Kaulakienė, Petretienė, Rutkienė, Žukienė 2010: 66, 71). Czasami studentom proponuje się, by sami pogłówkowali. Oto w zbiorze ćwiczeń wydanym przez Kowieński Uniwersytet Technologiczny podano zdanie UAB „Rožė” – przedsiębiorstwo stowarzyszenia „Gėlių rojus” (spółka córka, zależna, wtórna), założone 12 lipca 2012 roku (Ju¬zelienienė 2012: 32), w którym należy skreślić niezalecane warianty terminów podane w nawiasach. Zachęca się do sprawdzenia w witrynie Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz w Banku Terminów Republiki Litewskiej3. Podobnych 3 Być może w zdaniu przewidziano dwie prawidłowe odpowiedzi (z trzech), ale student znajdzie w Banku Terminów jeszcze inną odpowiedź. O tym – w dalszej części artykułu. 92 Alvydas Umbrasas Mोतininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų korekt dokonuje się również w publikacjach kolegiów, na przykład w książce do nauki wydanej przez Litewskie Kolegium Morskie zamieszczono listę niezalecanych terminów biznesowych, w której poprawia się spółka córka (= zależna, wtórna) spółka (Domarkienė 2005: 165). Spółki matki z jakiegoś powodu tu nie ma, dodano jednak zapewne podpatrzony u K. Gaivenisa, zwykle pomijany w innych publikacjach (bo nie występuje w użyciu) termin spółka wnuczka (= trzeciorzędna spółka). Jaki jest powód tych poprawek? W podręcznikach bywa on przemilczany lub domyślny na podstawie tego, że przykłady podaje się w rozdziale poświęconym semantyzmom. K. Linkevičius twierdzi, że określenia matczyny, córkowy zaczęto stosować w języku ekonomii, wzorując się na wyrazach rosyjskich, podczas gdy w języku litewskim wyrazami matka i córka zwykło się określać wyłącznie ludzi i pszczoły (Linkevičius 1993: 22). Choć wówczas najistotniejszy był język rosyjski i to na niego zwracano największą uwagę, trzeba powiedzieć, że mogły oddziaływać również inne języki, ponieważ terminy pokrewieństwa w analogicznych sytuacjach są wyraźnie lub przynajmniej domyślnie wykorzystywane na szeroką skalę (por. angielskie parent company – affiliated/daughter company, francuskie société mère – filiale, rosyjskie материнская компания – дочерняя компания, niemieckie Muttergesellschaft – Tochtergesellschaft, a nawet łotewskie mātesuzņēmums – meitasuzņēmums). Nie można wykluczyć, że poprawianie zaczęto od takich połączeń jak locha matka (już w 1962 r. rozpowszechniał się zalecany termin locha, proponowano też bardziej uniwersalny wyraz maciora; zob. Tolutienė 1962), a później poprawkę rozszerzono – „Przez kilkadziesiąt lat energicznych poprawek pozbyliśmy się niewłaściwej nazwy locha matka i upowszechniliśmy zamiast niej termin locha. Fizycy tłumaczą rosyjski termin дочернее вещество również jako substancja wtórna, a nie substancja macierzysta. Geolodzy również mogliby bez trudu zrezygnować z terminu skała macierzysta, a mikrobiolodzy – z terminu drożdże macierzyste” (Gaivenis 1989: 48). Po przedstawieniu przykładów roślina macierzysta, linia macierzysta, forma macierzysta, roślina ojcowska, linia ojcowska, forma ojcowska i tym podobnych4 K. Gaivenis wyciąga wniosek: „w terminologii genetyki i hodowli nie można się obejść bez kalk przymiotnikowych córkowy, macierzysty, ojcowski. W terminologii innych dziedzin należałoby poprawić te kalki” (Gaivenis 1989: 49). Ten wniosek autorytetu niewątpliwie wpłynął na późniejsze porządkowanie terminologii. Mówimy tu zasadniczo o metaforze kalkowanej. Trudno byłoby chyba ustalić ścisłe kryteria językowe określające, kiedy metafory kalkowane są dopuszczalne, a kiedy nie. 4 Można dodać na przykład chromosomy potomne „chromatydy po metafazie mitozy lub metafazie drugiego podziału mejotycznego”, dawca ojcowski „jeden z rodziców (roślin), którego jeden lub kilka genów przenosi się do biorcy”, dziedziczenie matczyne „dziedziczenie przekazywane wyłącznie przez organizmy żeńskie” (ŽŪASSTŽ 2010: 47, 63, 153). Terminologija | 2014 | 21 9 3 można powiedzieć, ale w naszej tradycji normalizacji terminologii wyczuwalna jest tendencja do ich unikania, zwłaszcza jeśli metafora jest wyraźnie nietypowa. Ponadto metafory czynią terminy obrazowymi, co zwykle nie jest uznawane za pożądaną cechę terminów; ceni się neutralność i unika konotacji emocjonalnej. Rasuolė Vladarskienė zauważa, że terminologia ekonomiczna charakteryzuje się uniwersalną tendencją do metaforyzacji – antropomorfizmem, w którym modelem metafory jest człowiek jako podmiot społeczny, a podstawą przeniesienia znaczenia są słowa opisujące działalność człowieka (Vladarskienė 2012: 87). Mimo to przy ocenie motininę įmonę mogła zadziałać emocjonalna ekspresywność takiego połączenia, obawa przed dewaluacją matki jako wartości, tym bardziej że w dialektach nie ma podobnych motininių rzeczy. I ogólnie rzecz biorąc, słów bezpośrednio kojarzonych z człowiekiem (np. veidas, gimdymas, mirtis) niechętnie przenosi się do innych dziedzin (np. w kontekst zwierzęcy). Przymiotniki motininis, dukterinis nie są w języku typowe pod względem formy. Oto jeden z najwybitniejszych korektorów językowych pisze: „Dopełniacze przynależności nie powinny być zastępowane przymiotnikami (te najczęściej mają przyrostki –inis, –iškas). To prawda, że nikt jeszcze nie mówi tėvinis namas (ros. otcovskij dom), motininė (= motinos) skarelė, chociaż zaczęto używać określenia motininė kiaulė (= veislinė kiaulė, paršavedė) w znaczeniu odmiany; ale niezbyt dobrze, że upowszechniają się dukterinės įmonės (lepsze byłyby įmonės padaliniai albo filialai, įmonės dukterys, lub inne określenie)” (Šukys 1998: 124–125). Pomieszano tu kwestie formy i semantyki, ale ciekawe jest to, że Jonui Šukysowi nie odpowiadał tylko przymiotnik, natomiast metafora dukters mu odpowiadała; wśród innych wariantów proponuje on także używać określenia įmonės dukterys. Później jednak już nie wspominał o tej propozycji ani nie sugerował, jak to poprawić; jedynie ubolewał, że „szkoda, że pojawiły się już dukterinės firmos, w kołchozach była nawet motininė (= veislinė) kiaulė” (Šukys 2003: 93). Omawiając te przymiotniki, nie można pominąć faktu, że dukterinė įmonė zostało podane w pierwszym Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (DLKŽ₁1954) jako przykład użycia przymiotnika dukterinis, a stamtąd przepisano je do Lietuvių kalbos žodyno (LKŽ II₂ 1969⁵), chociaż w drugim wydaniu (DLKŽ₂ 1972) i późniejszych wydaniach Dabartinės lietuvių kalbos žodyno terminu już nie było (motininės įmonės nie było w żadnym z nich). Można zatem sądzić, że wątpliwości co do poprawności tego terminu pojawiły się już niemal pół wieku temu. Co prawda, filialas nikomu nie przeszkadzało, chociaż w tym wyrazie również kryje się duktė (łac. filia – duktė). Zwykle nie zwraca się uwagi na motywację wyrazów międzynarodowych. 5 W wydanym wcześniej tomie (LKŽ II₁ 1947) jeszcze go nie było. 94 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų Ciekawe, że w DLKŽ1 1954 przymiotnik dukterinis zilustrowano przykładami dukterinė ląstelė, dukterinė įmonė, w DLKŽ2 1972 pozostało tylko dukterinės ląstelės (zmieniono liczbę; w tym i późniejszych wydaniach dodano jeszcze kwalifikator bot.); od DLKŽ3 1993 do DLKŽ7 2012 obok dukterinių ląstelių dodawano również dukterinės gentys. Od DLKŽ5 2003 przy dukterinių ląstelių dodano kwalifikator wskazujący na znaczenie przenośne (prk.), a przykład ten oddzielono dwiema pionowymi kreskami; natomiast dukterinės gentys, jak należy sądzić, uznano za przykład znaczenia dosłownego. Jakie to znaczenie? Zapewne „plemiona wywodzące się od córek”. Prawdopodobnie dukterinės gentys trafiło do słownika na podstawie zdania Fryderyka Engelsa, ilustrującego przymiotnik dukterinis, podanego w LKŽ II2 1969: „Pierwotne plemiona, w miarę wzrostu liczby ludności, dzielą się każde na kilka plemion potomnych”. TERMINOGRAFIA Jaką drogę doboru terminów obrała terminografia? Jak wiadomo, w okresie pierwszej niepodległości nie wydano ani słowników terminów prawnych, ani ekonomicznych. W pierwszym i jedynym radzieckim słowniku terminów prawnych autorstwa Alfonso Žiurlisa (TTŽ 1954) nie było ani motininės, ani dukterinės įmonės. Najwyraźniej ówczesny system w ogóle niezbyt potrzebował takich pojęć. Terminy podawano jednak w słownikach ekonomicznych. W wydanym już w 1966 r. Rusiškai lietuviškame ekonomikos terminų žodyne, opracowanym przez Instytut Ekonomii Litewskiej Akademii Nauk SRR (LTSR MA), znajdujemy: общество дочернее – d u k t e r i n ė b e n d r o v ė, общество-мать – bendrovė-m o t i n a, общество-внук – bendrovė-d u k r a i t ė (RLETŽ 1966: 123). Oczywiście, łączenie członu określającego łącznikiem jest tu niewłaściwe (przejęto formę rosyjskich terminów), ale najważniejsze jest to, że wykorzystano terminy pokrewieństwa. Nie dążono jednak do jednolitości – obok bendrovės motinos nie utworzono połączenia bendrovė duk­tė (ani dukra). Nawiasem mówiąc, słownik został zrecenzowany przez Komisję Terminologiczną Instytutu Języka i Literatury Litewskiej LTSR MA. We wstępie podano, że w omawianiu terminów aktywnie uczestniczyli członkowie wspomnianej komisji, Jonas Kruopas i K. Gaivenis. Mimo to forma z członem określającym się nie upowszechniła. W wydanym około dziesięć lat później, również zrecenzowanym przez terminologów, słowniku Antanasa Buračasa (na okładce tytuł Anglų-lietuvių kalbų ekonomikos terminų žodynas-minimumas, na stronie tytułowej – English–Lithuanian Dictionary of Economic Terms for Students) podano parent Co6 – p a g r i n d i n ė (m o t i n i n ė) 6 W artykule z hasłem gniazdowym znajduje się company = Co. Terminologija | 2014 | 21 95 bendrovė, subsidiary Co – dukterinė (kontroliuojamoji) bendrovė (ELDETS 1975: 33). Kaip matyti, čia jau pasiūlytas dėmuo pagrindinė (motininė tik kaip sinonimas), prie dukterinės prirašyta ir kontroliuojamoji7. Dar po penketo metų išleistame LTSR MA Mokslų akademijos Ekonomikos institute to paties A. Buračo parengtame ekonomikos terminų žodyne atitikmenys ima dar labiau įvairėti: affiliated company – susijusi / dukterinė/kontroliuojamoji8 bendrovė; parent company – pagrindinė/motininė bendrovė (ALKETŽ 1980: 89). Nors ir nurodyta subsidiary company žr. affiliated company (ALKETŽ 1980: 90), kažkodėl atskiru straipsniu su kitais atitikmenimis pateikta subsidiary – dukterinė / priklausomoji bendrovė (ALKETŽ 1980: 356). Žodynas taip pat buvo peržiūrėtas minėtos Terminologijos komisijos. Pratarmėje nurodyta, kad prie jo rengimo prisidėjo K. Gaivenis, Stasys Keinys, Angelė Kaulakienė. Šiame žodyne pasiūlyta atitikmenų įvairovė vienaip ar kitaip atsispindėjo tiek vėlesniuose žodynuose, tiek terminų taisymuose. Po odzyskaniu niepodległości, wraz z pojawieniem się gospodarki rynkowej, zaistniała potrzeba nowych terminów ekonomicznych, a także tłumaczeniowych i objaśniających słowników terminologii ekonomicznej i prawnej. Sprzyjało to publikowaniu słowników i słowniczków o zróżnicowanej jakości. Już w 1991 r. ukazuje się Encyklopedyczny słownik współczesnych terminów ekonomicznych w językach litewskim, angielskim, rosyjskim i niemieckim Petra Auštrevičiusa, Dainiusa Pupkevičiusa i Dalios Treigienės (recenzowany przez K. Gaivenisa), w którym podano interesującą nas parę terminów: spółka-córka (subsidiary) – „spółka należąca do głównej spółki akcyjnej” (ŠETEŽ 1991: 55), spółka-matka9spółka (parent company) – „firma kontrolująca kapitał akcyjny jednej lub większej liczby firm” (ŠETEŽ 1991: 128). Jak widać, podano terminy z członami córka, matka, bez żadnych synonimów, choć w definicji pierwszego terminu przeciwstawienie wyrażono słowem główna. W podobnych, niewielkich słowniczkach o dość słabej jakości terminograficznej, opublikowanych w 1992 r. przez anonimowych10 autorów, zatytułowanych angielskich 7 Dodanie określenia kontrolująca być może wynikało z tego, że obok objaśnienia podano holding Co – holding (spółka kontrolująca pakiety akcji innych spółek), a ponadto we wcześniej wspomnianym słowniku podano już holding kompanų – spółka kontrolująca (RLETŽ 1966: 256). 8 Plg. holding company – a. kontroliuojančioji bendrovė (bendrovė, turinti kitų bendrovių akcijų kontrolinius paketus); b. bendrovė steigėja (ALKETŽ 1980: 89). W oryginale pominięto ukośnik, ale jest on używany w innych hasłach.9 10 Wydało wydawnictwo „Balticon”, autorzy nie zostali podani, a przedmowy podpisuje Kolektyw autorski. W jednym słowniczku widnieje znak praw autorskich i zapis przypominający inicjały VI.L.A.Ž, w innym zaś – firma VILAŽ. 96 Alvydas Umbrasas │ Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų W słowniku objaśniającym terminów: biznesu, handlu oraz niemiecko-litewskim słowniku objaśniającym terminów rynkowych pojęcia są objaśniane szerzej, a relację z spółką dominującą przedstawiono następująco: spółka dominująca11 – „spółka macierzysta (kompania)12, posiadająca pakiety kontrolne akcji spółek zależnych (kompanii) i w odróżnieniu od spółki dominującej (ang. spółka holdingowa), sama wytwarzająca niektóre towary lub samodzielnie przeprowadzająca określone operacje finansowe” (ATAŽVK 1992: 14); spółka zależna – „spółka zależna, czyli formalnie samodzielna spółka (zarejestrowana jako samodzielna), której pakiet kontrolny akcji należy jednak do innej (macierzystej) spółki (ang. spółka dominująca), która często jest jedynym akcjonariuszem i w praktyce wyznacza główne kierunki działalności spółki zależnej” (ATAŽVK 1992: 46). To samo podano również w drugim wspomnianym słowniczku przy hasłach Muttergesellschaft (VLRTĀŽ 1992: 36) i Tochtergesellschaft (VLRTĀŽ 1992: 46), z tym że w definicji pierwszego terminu napisano nie spółka dominująca, lecz spółka holdingowa (niem. Holdinggesellschaft). Z braku dobrych rodzimych słowników próbowano tłumaczyć wydane za granicą. Jedna z takich prób ukazała się w 1994 r. Był to Słownik terminów ekonomicznych Kristoferio Paso (Christopher Pass), Brajeno Louzo (Bryan Lowes) i Lesliego Deivio (Leslie Davies). Jak napisano w słowie wydawców i rady redakcyjnej, „ta publikacja jest pożegnaniem z K. Marksem i pokoleniem jego naśladowców oraz z upadłą teorią socjalistycznego sposobu produkcji”. Oprócz ekonomistów nad słownikiem pracował cały zespół lituanistów – redagował Aldonas Pupkis, terminologię i tekst opracowały odpowiednio A. Kaulakienė i Rita Miliūnaitė, recenzował K. Gaivenis. Starano się w jak największym stopniu zlituanizować słownik. Nie ma w nim ani spółki zależnej, ani macierzystej; podano hasło: spółka podległa (subsidiary company) – „spółka będąca własnością innej spółki (zob. firma). Spółka podległa może nadal prowadzić handel pod własną nazwą, ale jest całkowicie lub częściowo kontrolowana przez spółkę główną” (ETŽ 1994: 190). Jak widać, wybrano termin wcześniej krytykowany przez K. Gaivenisa. W definicji wspomniano termin spółka główna, którego nie podano jako odrębnego hasła (zapewne tak było w oryginale). Co ciekawe, w wydaniu uzupełnionym i poprawionym, opublikowanym trzy lata później, spółkę podległą zastąpiono spółką zależną, a definicji nie zmieniono (ETŽ 1997: 90). Można jedynie przypuszczać, że wkład lituanistów w pierwsze wydanie był tak duży, iż wydawcy postanowili 11 Yra nuoroda parent company žr. company parent (ATAŽVK 1992: 40). W słowniczku definicja nie jest oddzielona od terminu; kursywę zastosowano tylko tutaj, w artykule. Zapisu nie zredagowano.12 Terminologija | 2014 | 21 97 że jest on zbyt obszerny... (dlatego wymienionych nazwisk nie ma już w drugim wydaniu; podano, że redagowali i poprawiali Aleksandras Vytautas Rutkauskas i Stasys Vaitkevičius, przy czym ten ostatni był również konsultantem redakcyjnym terminów w pierwszym wydaniu). W tym samym 1994 r. ukazał się również Lietuvių–anglų–lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas–žinynas A. Buračasa i Broniusa Svecevičiusa. Z synonimami podaje on: dukterinė/ antrinė13 bendrovė – subsidiary/allied/affiliated/associate/constituent company; underlying company (z prawami, których nie można przekazać spółce macierzystej); motininė/pirminė bendrovė – parent company (BBBTŽŽ 1994: 43). Analogicznie podano także dukterinė/ antrinė kompanija – subsidiary company; motininė/ pirminė kompanija – parent company (BBBTŽŽ 1994: 111). Słownik został zrecenzowany przez K. Gaivenisa, podobnie jak wydany trzy lata później Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas A. Buračasa; w jego hasłach głównych nie ma już synonimów: antrinė bendrovė – subsidiary/allied/affiliated/associate/constituent/underlying company; pirminė bendrovė – parent company (BKTAŽ 1997: 46, 47). Dukterinę ir motininę bendroves można znaleźć jedynie w odsyłaczach (zob.) do haseł głównych (BKTAŽ 1997: 47). Rzeczywiście, być może wskutek przeoczenia pozostało dukterinės/antrinės bendrovės įsigijimas14 – acquisition of subsidiary (BKTAŽ 1997: 134). W wydanych mniej więcej w tym samym czasie słownikach Ireny Č eikauskaitė i Emy Volungevičienė, nieocenianych przez terminologów, można znaleźć: Tochtergesellschaft – dukterinė bendrovė, filialas (VLLVKTTŽ 1995: 179), parent company – motininė kompanija (ALKETŽ 1995: 40). W obu słownikach występuje tylko po jednym członie omawianej pary terminów. Za pewną cezurę w litewskiej terminografii można uznać rok 1997, ponieważ na początku tego roku (30 stycznia) przyjęto uchwałę nr 59 Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej „W sprawie zatwierdzania słowników terminologicznych” (Žin., 1997, Nr. 12–257), na mocy której wydawcy słowników terminologicznych zostali zobowiązani do przedkładania słowników do oceny Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VLKK). W jednym z pierwszych słowników, które uzyskały aprobatę – Mokomajame anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodyne Vity Bitinaitė – podano: parent company – pagrindinė, kontroliuojančioji įmonė; 13 Są też odsyłacze: antrinė bendrovė žr. dukterinė bendrovė; pirminė bendrovė žr. motininė bendrovė (BBBTŽŽ 1994: 43). 14 Tę niekonsekwencję i wiele innych niedociągnięć wskazał w recenzji Jonas Klimavičius (2 2000: 27). 98 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų subsidiary company – k o n t r o l i u o j a m o j i įmonė (MALKTȚŽ 1998: 44), nors kitoje vietoje subsidiary company – k o n t r o l i u o j a m o j i įmonė, f i - l i a l a s greta subsidiary – f i l i a l a s15 (MALKTȚŽ 1998: 173). Kaip matyti, čia bene pirmą kartą terminografijoje kaip pagrindinės įmonės sinonimas atsiranda kontroliuojančioji įmonė, nepaisant to, kad greta tame pačiame lizde yra holding company – kontroliuojančioji įmonė. Vėliau pasirodė dar pora to paties žodyno pataisytų ir papildytų leidimų (2002, 2008; jie svarstyti VLKK nebuvo teikti, nors aprobata įrašyta). Parent company atitikmenys juose nekeisti (MALKTȚŽ 2008: 53, 167), o prie antro termino pridėtas sinonimas: subsidiary company – k o n t r o l i u o j a - m o j i, a n t r i n ė įmonė (MALKTȚŽ 2008: 53), nors kitoje vietoje tebe- palikta subsidiary company – k o n t r o l i u o j a m o j i įmonė, f i l i a l a s (MALKTȚŽ 2008: 218). W Anglų–lietuvių kalbų teisės žodyne, opracowanym przez Olimpi-ję Armalytę i Lionginasa Pažūsisa, który ukazał się w tym samym roku co pierwszy słownik V. Bitinaitė, ponownie znajdujemy subsidiary (daughter) company – d u k t e r i n ė įmonė (ALKTŽ 1998: 94), ale w innych miejscach słownika różne warianty: subsidiary – d u k - t e r i n ė, p r i k l a u s o m o j i bendrovė (ALKTŽ 1998: 473), choć obok również subsidiary company/corporation – p r i k l a u s o m o j i, d u k t e r i n ė įmonė (ALKTŽ 1998: 473). Warto zwrócić uwagę, że w tym słowniku pojawia się odpowiednik parent company – p a t r o n u o - j a n t i bendrovė, nieuwzględniony we wcześniejszej terminografii (ALKTŽ 1998: 94). W innym miejscu podano jednak już parent company – p a g r i n d i n ė, p a t r o n u o j a n t i bendrovė, įmonė (ALKTŽ 1998: 329). Słownik został oceniony przez eksperta VLKK K. Gaivenisa, ale nie uzyskał aprobaty. Natomiast w niewielkim słowniczku rachunkowości wydanym w tym samym 1998 r. na Uniwersytecie Wileńskim (nieocenionym przez VLKK) para terminów jest inna: investments of subsidiary in capital stock of parent company – a n t r i n i ų įmonių investicijos į p i r m i n ė s įmonės kapitalą (ALATŽ 1998: 40). Wcześniej spotykany w niektórych słownikach obok dukterinės įmonės termin filialas w Aiškinamajame įmonės vadybos terminų žodyne, opracowanym przez zespół autorów i wydanym w 2000 r. na Uniwersytecie Technologicznym w Kownie, staje się terminem głównym: f i l i a l a s, p a v a l d ž i o j i įmonė – „przedsiębiorstwo, którego ponad 50 proc. akcji uprawniających do głosowania należy do innego przedsiębiorstwa” (AĮVTŽ 2000: 53). Jest też odsyłacz pavaldžioji įmonė zob. filialas (AĮVTŽ 2000: 55). VLKK nie zgłasza zastrzeżeń (słownik uzyskał aprobatę). 15 Por. subsidiary – k o n t r o l i u o j a m o j i įmonė, f i l i a l a s (MALKTȚŽ 2008: 218). Terminologija | 2014 | 21 99 W wydanym w 2001 r., bardzo słabym terminograficznie słowniku Romualda Rakucevičiusa Litewsko-niemiecki słownik terminów biznesu i prawa znajdujemy, obok siebie i z jakiegoś powodu jako dwa odrębne hasła, terminy m o t i n i n ė bendrovė – Muttergesellschaft; m o t i n i n ė bendrovė (kompanija) – Stammhaus (LVKVTTŽ 2001: 80). Jest też p a g r i n d i n ė firma – Mutterfirma, Muttergesellschaft (LVKVTTŽ 2001: 31), p a g r i n d i n ė įmonė – Leitbetrieb (LVKVTTŽ 2001: 42), d u k t e r i n ė firma – Tochterfirma, Tochtergesellschaft (LVKVTTŽ 2001: 31). W słowniku tego samego autora, wydanym trzy lata później i z odwróconym układem języków, jest podobnie: Muttergesellschaft – p a g r i n d i n ė akcinė bendrovė (VLKTVTŽ 2004: 169), Tochtergesellschaft – d u k t e r i n ė bendrovė, Tochterunternehmen – d u k t e r i n ė įmonė (VLKTVTŽ 2004: 232). Żaden z tych słowników nie był oceniany przez VLKK, podobnie jak wydany w 2004 r. przez Aušrę Cesevičienė i Danutė Čivilienė Słownik terminów biznesowych angielsko-litewski, w którym podobnie podano parent company – p a g r i n d i n ė kompanija/įmonė (VTALKŽ 2004: 76), subsidiary – d u k t e r i n ė įmonė, pagalbininkas16 (VTALKŽ 2004: 108). Przy okazji podano też niesystematyczną i językowo niezbyt udaną parę partially-owned subsidiary – d a l i n a i v a l d o m a d u k t e r i n ė įmonė, wholly-owned subsidiary – v i s i š k a i p a v a l d i d u k t e r i n ė įmonė17 (VTALKŽ 2004: 108). Inaczej jest w wydanym w tym samym czasie, przejrzanym przez ekspertów VLKK (choć nieposiadającym aprobaty) Niemiecko-litewskim słowniku z zakresu prawodawstwa: Tochtergesellschaft – a n t r i n ė bendrovė, f i l i a l a s (VLKTŽ 2004: 258). Szczególny status wśród innych słowników ma Europejski słownik Eurovoc, długo konsultowany przez tłumaczy, terminologów i innych specjalistów, a wydany w 2004 r. przez Kancelarię Sejmu Republiki Litewskiej za zgodą VLKK. Nie jest to właściwy słownik terminów, lecz systematyczny wykaz terminów i innych słów oraz ich połączeń, służący do klasyfikowania aktów prawnych i indeksowania ich treści. Zawiera również interesujące nas w tym artykule terminy: p a g r i n d i n ė bendrovė [įmonė] – parent company; société mère; Muttergesellschaft (Eurovoc 2004: 98), p a v a l d ž i o j i bendrovė – subsidiary; filiale; Tochtergesellschaft (Eurovoc 2004: 103). Spośród wymienionych słowników wyróżnia się wydany w 2005 r. Słownik terminów ekonomicznych Rūty Vainienė. Być może po raz pierwszy i jak dotąd jedyny w terminografii zamieszczono w nim kategoryczną ocenę d u k t e r i n ė įmonė (subsidiary) – ntk. = a n t r i n ė įmonė (ETŽ 2005: 73), a następnie podano antrinė įmonė (subsidiary) – „przedsiębiorstwo, 16 Widać tu wyraźnie, że inne znaczenie niezręcznie podano jako synonim. 17 Por. też wholly-owned subsidiary – v i s i š k a i p r i k l a u s o m a d u k t e r i n ė bendrovė (ALKTŽ 1998: 473). 100 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų nuosavybės teise priklausanti pagrindinei įmonei“ (ETŽ 2005: 22). Neteiktina laikoma ir patronuojanti įmonė – ntk. = pagrindinė įmonė (ETŽ 2005: 211). Terminas aiškinamas lakoniškai: pagrindinė įmonė (parent company) – „kitą įmonę kontroliuojanti įmonė“ (ETŽ 2005: 197). Žodynas buvo teiktas ekspertuoti VLKK (išsamią recenziją pateikė J. Klimavičius; tie griežti teikiniai yra jo), bet išleistas VLKK nesvarščius18. Widać, że w słownikach o charakterze terminologicznym wydanych w roku publikacji słownika R. Vainienės lub później, z przyzwyczajenia podawano: filiale – filialas, dukterinė kompanija, firma (MPLKVŽ 2005: 56), maison affiliée – dukterinė kompanija (MPLKVŽ 2005: 72), maison mère – pagrindinė kompanija (MPLKVŽ 2005: 72), dukterinė bendrovė – subsidiary (company), affiliate (5KŽEPT 2006: 67), dukterinė bendrovė – Tochtergesellschaft, Tochterunternehmen (LVKŽT 2006: 31), motininė bendrovė – Muttergesellschaft, Mutterunternehmen (LVKŽT 2006: 72). Jak można się już domyślić, słowniki te nie były oceniane przez VLKK (w istocie chyba nie są to prawdziwe słowniki terminów, bo w tytułach nie ma słowa „terminy”). W całkiem niedawno wydanych słownikach terminologicznych (choć również nie przedstawiono ich VLKK do oceny) unika się członów dukterinis i motininis. W Objaśniającym słowniku prawa i biznesu angielsko-litewskim V. Bitinaitė i Diany Snapkauskaitė synonimy przedstawiono w różny sposób: parent company – pagrindinė (patronuojanti) įmonė, bendrovė; subsidiary company – antrinė, pavald(i) įmonė, bendrovė (AALKTVŽ 2013: 147). W Angielsko-litewskim i litewsko-angielskim słowniku terminów ekonomicznych Valentiny Zemkauskienė synonimów nie ma: parent company – pagrindinė bendrovė (ALLAKETŽ 2013: 40), subsidiary company – pavaldžioji bendrovė (ALLAKETŽ 2013: 41); dodano też sister company – gimininga bendrovė (ALLAKETŽ 2013: 41). Wspomniana terminografia niewątpliwie wpływała także na współczesne słowniki ogólne dwujęzyczne, w tym słowniki dla uczących się języka. Można w nich również znaleźć hasła zaczerpnięte ze słowników terminologicznych, często tylko jeden z terminów danej pary, na przykład: Tochtergesellschaft – dukterinė bendrovė (VLKŽ II 1992: 319; DVLKŽ II 2006: 349), meitasuzņēmums – dukterinė įmonė (LLKŽ 2003: 406), maison mère – pagrindinė įmonė (MPKŽ 2009: 841). W takich słownikach nie unikano też synonimii. Na przykład w jednym ze słowników B. Piesarskiego znajdujemy parent company – pagrindinė bendrovė (DALKŽ 18 Z tego powodu J. Klimavičius wyraził ubolewanie w recenzji opublikowanej w „Terminologija” (Klimavičius 2006). Terminologija | 2014 | 21 1 0 1 2000: 646), subsidiary – spółka/corporation zależna (także subsidiary company); oddział (DAKŽ 2000: 918), natomiast w innym słowniku tego autora wybór odpowiedników jest już znacznie bardziej zróżnicowany: parent company – główna/macierzysta/pierwotna spółka (DAKŽ 2001: 462), subsidiary – spółka/corporation zależna/podrzędna (także subsidiary company); oddział (DAKŽ 2001: 648). Jak wynika z przedstawionych danych, w słownikach obok członu macierzysta stosuje się określenia pierwotna, główna, kontrolująca, dominująca, odnotowano także niefortunne złożenie spółka-matka. Spółka zależna (przedsiębiorstwo, korporacja, firma) jest również nazywana przy użyciu członów podrzędna, podporządkowana (zależna), afiliowana (powiązana), kontrolowana, powiązana albo po prostu oddział. Słowo oddział nie jest odpowiednie w tym przypadku, ponieważ zwykle oznacza jednostkę organizacyjną tego samego przedsiębiorstwa, a nie inne przedsiębiorstwo; określenie przedsiębiorstwo powiązane jest zbyt mało konkretne, a pozostałe wymienione warianty są mniej lub bardziej możliwe, choć każdy z nich akcentuje nieco inny aspekt tego samego pojęcia. Wspomniana wcześniej i niezbyt udana, zdaniem językoznawców, propozycja użycia członu pokrewna nie jest wiele lepsza, podobnie uboczna19, a określenie powstała z jednej z drugiej, wywodząca się w ogóle nie ma charakteru terminologicznego. K. Gaivenis z jednej strony w znacznym stopniu przyczynił się do powstania tradycji poprawiania określenia spółka macierzysta i zależna, z drugiej zaś w słownikach, które opracowywał, terminy te często były podawane. Częściowo świadczy to o jego tolerancyjnym podejściu: „Korekty terminów powinny być akceptowalne dla specjalistów z danej dziedziny. Jeśli nie mamy odpowiedniej korekty, lepiej nie poprawiajmy” (Gaivenis 1992: 16). Na posiedzeniach można było usłyszeć, jak K. Gaivenis mówił, że niektórzy specjaliści (wśród nich A. Buračas, autor słowników ekonomicznych) nie zawsze uwzględniali jego propozycje recenzenckie. Ze słowników wynika, że określenie spółka zależna jest podawane częściej niż spółka macierzysta (drugiego pojęcia czasem w słowniku brak albo jest ono nazywane inaczej). Dlaczego określenie spółka zależna jest tak rozpowszechnione w użyciu, mimo że językoznawcy je poprawiają, a słowniki proponują również inne terminy? Z jednej strony słowniki odzwierciedlały użycie, z drugiej zaś tworzyły tradycję normatywną, ponieważ dane z jednych słowników przepisywano do innych. Możliwe, że do tego przyczyniły się właśnie wspomniane słowniki terminologiczne z okresu sowieckiego20 i z początku niepodległości. Ogólnie odnosi się wrażenie, że do określenia spółka zależna podchodzono nieco przychylniej niż do określenia spółka macierzysta. 19 Zofija Babickienė mówi, że w odniesieniu do przedsiębiorstw proponuje się pary członów pierwotna – podrzędna, główna – uboczna (Babickienė 2012: 59), jednak spółki ubocznej chyba nikt więcej nie proponował. 20 Dane trafiły również do ówczesnych słowników przekładowych, np. дочерние предприятия – spółki zależne (RLKŽ I 1982: 519). 102 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų TEISĖS AKTAI Prawdopodobnie najjaśniejsza odpowiedź na pytanie o trwałość terminów kryje się w aktach prawnych. Już w art. 12 ust. 3 ustawy Republiki Litewskiej o spółkach akcyjnych, przyjętej 30 lipca 1990 r. przez Radę Najwyższą Republiki Litewskiej – Sejm Restytucyjny (Žin., 1990, Nr. 24-594), znajdujemy następujący zapis: „Jeżeli spółka nabywa kontrolny pakiet akcji innej spółki (przedsiębiorstwa), staje się ona spółką kontrolowaną. Kontrolny pakiet akcji stanowią akcje, które dają ich posiadaczowi ponad 50 procent głosów na walnym zgromadzeniu. Spółka kontrolowana jest spółką zależną, a kontrolująca ją – spółką dominującą. Spółka zależna nie może nabywać akcji spółki dominującej”. Trudno dziś powiedzieć, co zadecydowało o wyborze tak osobliwej, niesystemowej pary dominująca–zależna (jeśli odpowiednia była zależna, dlaczego nie odpowiadała macierzysta, a przeciwnie – jeśli nie odpowiadała macierzysta, dlaczego odpowiadała zależna?), tym bardziej że do tego czasu w terminografii nie odnotowano spółki dominującej. Decyzja ta miała jednak bardzo duży wpływ – również w obecnej ustawie Republiki Litewskiej o spółkach akcyjnych (Žin., 2000, Nr. 64-1914) nadal występują te same terminy; art. 5 nosi tytuł „Spółki dominujące i zależne”21. Co prawda, w pojedynczych uchwałach, zarządzeniach czy wnioskach komisji publikowanych w bazie aktów prawnych Sejmu można znaleźć także określenie spółka macierzysta, ale są to odosobnione, niesystemowe przypadki, najpewniej wynikające z nieuwagi i nieprzestrzegania terminologii przyjętej w ustawach. 21 Zapisano w nim: „1. Uznaje się, że spółka jest spółką dominującą, jeżeli w innej spółce, będącej jej spółką zależną, posiada bezpośrednio i (lub) pośrednio większość głosów albo bezpośrednio lub pośrednio może wywierać decydujący wpływ na inną spółkę. 2. Uznaje się, że spółka posiada bezpośrednio większość głosów w innej spółce, jeżeli nabyła akcje tej innej spółki uprawniające do ponad 1/2 głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. 3. Uznaje się, że spółka posiada pośrednio większość głosów w trzeciej spółce, jeżeli posiada bezpośrednio większość głosów w spółce, która bezpośrednio lub pośrednio posiada większość głosów w trzeciej spółce. 4. Uznaje się, że spółka będąca akcjonariuszem innej spółki może wywierać bezpośrednio decydujący wpływ na tę spółkę, jeżeli: 1) jest uprawniona do powołania lub odwołania kierownika innej spółki, większości członków jej zarządu lub rady nadzorczej albo 2) na podstawie porozumień zawartych z innymi akcjonariuszami posiada większość głosów w tej spółce. Pełnomocnictwo uprawniające spółkę do reprezentowania innego akcjonariusza oraz głosowania i podejmowania decyzji w jego imieniu stanowi wystarczający dowód zawarcia takiego porozumienia. 5. Uznaje się, że spółka może pośrednio wywierać decydujący wpływ na trzecią spółkę, jeżeli spełnia co najmniej jeden z następujących warunków: 1) spółka ta może wywierać bezpośrednio decydujący wpływ na inną spółkę, która bezpośrednio lub pośrednio posiada większość głosów w trzeciej spółce albo bezpośrednio lub pośrednio może wywierać decydujący wpływ na trzecią spółkę; 2) spółka ta posiada bezpośrednio lub pośrednio większość głosów w innej spółce, która może bezpośrednio lub pośrednio wywierać decydujący wpływ na trzecią spółkę; 3) łącznie z innymi spółkami, w których spółka ta posiada bezpośrednio lub pośrednio większość głosów albo na które może bezpośrednio lub pośrednio wywierać decydujący wpływ, posiada większość głosów w trzeciej spółce albo wskazane w niniejszym punkcie inne spółki łącznie posiadają większość głosów w trzeciej spółce”. Terminologija | 2014 | 21 103 Opozycję patronuojanti–dukterinė omówiono na posiedzeniu Podkomisji Terminologicznej VLKK 3 kwietnia 2007 r. w obecności przedstawicieli zainteresowanych instytucji – publicznej instytucji Lietuvos Respublikos apskaitos instituto (która zgłosiła tę kwestię), a także ministerstw finansów i gospodarki Republiki Litewskiej. Specjaliści z danej dziedziny stwierdzili wówczas, że terminy proponowane przez językoznawców pirminė įmonė i antrinė įmonė wprowadzają w błąd, ponieważ kojarzą się z innymi pojęciami – w prawie Unii Europejskiej rozróżnia się pirminis ir antrinis įmonių steigimasis (ang. primary/secondary establishment). Problemem jest też aspekt czasowy, ponieważ przedsiębiorstwo pierwotne może zostać założone później niż przedsiębiorstwo wtórne (gdy młodsza spółka nabywa starszą). Specjaliści mówili wówczas na posiedzeniu, że kontroliuojančioji įmonė i kontroliuojamoji įmonė (w aktach prawnych często zapisuje się kontroliuojama įmonė) to para terminów o innym znaczeniu (spółka dominująca zawsze sprawuje kontrolę, ale istnieją też inne kryteria, na podstawie których przedsiębiorstwo może zostać uznane za kontrolujące). W nawiązaniu do tej pary na posiedzeniu zaproponowano (J. Klimavičius), by utworzyć odpowiednio parę p a t r o n u o j a n č i o j i į m o n ė i p a t r o n u o j a m o j i į m o n ė (zamiast patronuojanti i dukterinė). Propozycja została przyjęta. Choć nie bez trudności, propozycja ta stopniowo toruje sobie drogę do dokumentów. Terminy z członami patronuojančioji–patronuojamoji zostały zatwierdzone przez VLKK w 2008 r. i opublikowane w Banku Terminów Republiki Litewskiej (LRTB), pochodząc z projektu ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym grup przedsiębiorstw (projekt nie został przyjęty), a później z projektu ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o ubezpieczeniach. Ten ostatni projekt został przyjęty (Žin., 2012, Nr. 127-6385), choć jego wejście w życie odroczono (do 1 stycznia 2016 r.; Žin., 2013, Nr. 140-7080). Aby zachować związek z innymi aktami prawnymi, w rozdziale ustawy poświęconym pojęciom zapisano jednak w nawiasie patronuojamoji (dukterinė) įmonė. Później ta para terminów trafiła do LRTB z projektu ustawy Republiki Litewskiej o operatorach kantorów wymiany walut oraz projektu ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o dodatkowym nadzorze nad przedsiębiorstwami należącymi do konglomeratu finansowego (definicje nieco się różnią, zob. LRTB). Terminy te są już czasem używane w aktach prawnych niższego szczebla Republiki Litewskiej (zarządzeniach, uchwałach); są też dość powszechnie stosowane w litewskich tłumaczeniach oficjalnych aktów prawnych Unii Europejskiej (rozporządzeń, dyrektyw), co wpływa na litewskie akty prawne. Czas pokaże, na ile decyzja dotycząca patronuojančiosios i patronuojamosios įmonės była trafna – w wielu aktach prawnych terminów tych jeszcze nie ma. Istotne jest również to, że samo pojęcie patronavimo nadal nie zostało zdefiniowane, a jego relacja z pojęciami kontrole, kontroliavimu budzi wątpliwości. 104 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų Štai, pavyzdžiui, galiojančiame Lietuvos Respublikos finansų įstaigų įstatyme (Žin., 2002, Nr. 91-3891) yra terminų pora globojanti (patronuojanti) įmonė22 („įmonė, kuri turi kitos įmonės įstatinio kapitalo ir (arba) balsavimo teisių dalį, suteikiančią teisę kontroliuoti įmonės veiklą“) ir kontroliuojama įmonė („įmonė, kurioje kitas asmuo turi įstatinio kapitalo ir (arba) balsavimo teisių dalį, suteikiančią teisę kontroliuoti įmonės veiklą“). Visos kontroliuojamų įmonių kontroliuojamos įmonės taip pat laikomos pirmosios visas šias įmones globojančios (patronuojančios) įmonės kontroliuojamomis įmonėmis“). Kaip matyti, čia kontroliuojamos įmonės sąvoka atitinka aprobuotą patronuojamosios įmonės sąvoką (plg. apibrėžtis 2014 m. liepos 17 d. priimtame Lietuvos Respublikos valiutos keityklos23 operatorių įstatyme Nr. XII-1033: patronuojančioji įmonė – „įmonė, kuri turi kitos įmonės įstatinio kapitalo ir (arba) balsavimo teisių dalį, suteikiančią teisę kontroliuoti įmonės veiklą“; patronuojamoji įmonė – „įmonė, kurioje kitas asmuo turi įstatinio kapitalo ir (arba) balsavimo teisių dalį, suteikiančią teisę kontroliuoti įmonės veiklą“). Sąvokų santykiai grindžiami kontrolės sąvoka (plg. kontrolinis akcijų paketas), bet turėtina omenyje tai, kad kontrolė, kontroliavimas yra plačiai teisės aktuose įvairiuose kontekstuose vartojami terminai (ar nebūtinai kaip terminai apsibrėžti žodžiai), plg. alkoholio kontrolė, biudžeto politikos kontrolė, finansų kontrolė, graužikų kontrolė, kiaulių produktyvumo kontrolė, korupcijos kontrolė, maisto kontrolė, nusikaltimų kontrolė, pasienio kontrolė, transporto kontrolė, vidaus kontrolė, valstybės kontrolė ir pan. (pavyzdžiai iš LRTB). Iš to matyti, kad kaip motininės įmonės ir dukterinės įmonės atitikmenys terminai kontroliuojančioji įmonė ir kontroliuojamoji įmonė nors iš dalies ir būtų įmanomi, bet stokotų konkretumo. Be to, koją kiša tai, kad kontroliuojančioji įmonė jau seniai vartojama (ir aprobuota LRTB) kaip holding company24 atitikmuo (dar plg. ir kontroliuojantysis fondas (holding fund)), o tai yra tam tikra patronuojančiosios įmonės atmaina (žr., pavyzdžiui, jau minėtame Lietuvos 22 Globojančios įmonės nie udało się znaleźć w terminografii; to kolejny odpowiednik terminu motininės įmonės. Warto dodać, że w art. 59 ustawy Republiki Litewskiej o bankach (Žin., 2004, Nr. 54-1832) wspomniano również o globojama (patronuojama) įmonė, choć pojęcie to nie zostało zdefiniowane w aktach prawnych. Najwyraźniej nie wiedziano o tym użyciu, gdy w 2007 r. zaproponowano termin patronuojamoji įmonė zamiast dukterinės įmonės. 23 W zestawieniu z terminem valiutos keityklos operatorius niefortunnie zastąpiono w projekcie dobrą wcześniejszą nazwę Lietuvos Respublikos valiutos keityklų operatorių įstatymo. Zatwierdzone w projekcie terminy valiutos keityklų operatorių priežiūros institucija, valiutos keityklų operatorių sąrašas również niepotrzebnie zastąpiono w ustawie formami valiutos keityklos operatorių priežiūros institucija, valiutos keityklos operatorių sąrašas. Wynika z tego, że kantor wymiany walut ma wielu operatorów. 24 Najwyraźniej dla jasności w aktach prawnych często doprecyzowuje się w nawiasie: kontroliuojančioji (holding) įmonė. Terminologija | 2014 | 21 105 ustawie zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o ubezpieczeniach). Z drugiej strony należy mieć na uwadze również to pojęcie: przedsiębiorstwo kontrolowane przez państwo (samorząd)25 – „przedsiębiorstwo, którego ponad połowa akcji dających prawo głosu na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy należy do państwa lub samorządu” (ustawa nr XII-792 zmieniająca ustawę nr VIII-480 Republiki Litewskiej o prywatyzacji majątku państwowego i samorządowego (TAR, 2014-04-03, nr 4032)). Chociaż kontrolowanie również w tym przypadku przypomina omawiane zjawisko, z pewnością nie jest to i nie mogło być przedsiębiorstwo zależne26. Być może ze względu na wieloznaczność lub trudności związane z relacją do patronatu w projekcie ustawy zmieniającej ustawę nr IX-576 Republiki Litewskiej o skonsolidowanej sprawozdawczości finansowej grup przedsiębiorstw (terminy zatwierdzone przez LRTB) stara się uniknąć kontroli; zamiast tego używa się terminu decydujący wpływ (bezpośredni lub pośredni) i właśnie na nim opiera się relacja między przedsiębiorstwem dominującym („przedsiębiorstwem, które może wywierać bezpośredni lub pośredni decydujący wpływ na inne przedsiębiorstwo”) a przedsiębiorstwem zależnym („przedsiębiorstwem, na które inne przedsiębiorstwo może wywierać bezpośredni lub pośredni decydujący wpływ”). Warto przypomnieć, że podczas obrad podkomisji terminologicznej VLKK (z inicjatywy J. Klimavičiusa) często występujący w starszych aktach prawnych termin wpływ zastępuje się terminem oddziaływanie. W poprzedniej ustawie Republiki Litewskiej o skonsolidowanej sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstw (Žin., 2001, nr 99-3517) kontrola była definiowana jako „prawo przedsiębiorstwa do wywierania decydującego wpływu na inne przedsiębiorstwo, zarządzania działalnością finansową i gospodarczą innego przedsiębiorstwa oraz kierowania nią w celu czerpania z tego korzyści. Kontrola może być bezpośrednia i pośrednia”. To, że kontrola i decydujący wpływ są obecnie w istocie utożsamiane w interesującym nas kontekście, widać na przykładzie ustawy Republiki Litewskiej o podmiotach zbiorowego inwestowania przeznaczonych dla poinformowanych inwestorów (Žin., 2013, nr 68-3410), w której po prostu podaje się odsyłacz: kontrola – „bezpośredni lub pośredni decydujący wpływ na przedsiębiorstwo, zgodnie z definicją zawartą w ustawie Republiki Litewskiej o skonsolidowanej sprawozdawczości finansowej grup przedsiębiorstw”. Z tego wszystkiego można wywnioskować, że system terminologiczny nie jest jeszcze ustabilizowany, bywa dostosowywany do potrzeb poszczególnych aktów prawnych, a specjaliści wciąż muszą uzupełniać w nim luki. 25 Aby uniknąć nawiasów, LRTB słusznie rozdzielił te dwa terminy i podał je w osobnych artykułach. 26 Nawiasem mówiąc, w naukach prawnych można znaleźć dość osobliwe twierdzenia dotyczące pojęcia przedsiębiorstwa zależnego; na przykład twierdzi się, że „Grupa przedsiębiorstw składa się z prawnie samodzielnych podmiotów, a forma tej samodzielności prawnej nie ma znaczenia, dlatego zarówno za przedsiębiorstwo dominujące, jak i zależne można uznać podmioty dowolnej formy prawnej, w tym osobę fizyczną i państwo. Przy ustalaniu, czy grupa istnieje, najważniejsze jest stwierdzenie istnienia relacji kontroli, dlatego należy odrzucić twierdzenia niektórych naukowców, że państwo ani osoba fizyczna nie mogą być przedsiębiorstwem zależnym” (Papijanc 2007: 87; sformułowanie zachowano bez zmian). 106 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų WNIOSKI 1. Przypisując to najprawdopodobniej wpływowi języka rosyjskiego (por. материнская/дочерняя компания), już w okresie sowieckim podawano w wątpliwość poprawność językową kalkowanych terminów metaforycznych motininė/dukterinė įmonė (bendrovė, firma, kompanija), jednak potrzebę skorygowania tych terminów wyrażono najwyraźniej pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Stanowisko K. Gaivenisa, że wyrazy motininis, dukterinis są niezbędne w terminologii genetycznej i selekcyjnej, lecz wymagają poprawy w innych dziedzinach, niewątpliwie przyczyniło się do utrwalenia tradycji korygowania wspomnianych terminów i wpłynęło na terminografię. 2. Mimo negatywnej oceny językoznawców zarówno motininė, jak i dukterinė įmonė były odnotowywane w wielu słownikach. Niektóre z tych słowników poddano konsultacji językoznawczej. W nowszych słownikach motininė įmonė występuje już rzadko, natomiast dukterinė įmonė jest podawana częściej. Ogólnie rzecz biorąc, istnieje wiele słowników, w których podano tylko drugi człon tej pary pojęć. 3. Motininę įmonę (odnotowano też niezręcznie złożone określenie bendrovė-motina) próbowano zastąpić na różne sposoby — odnotowano terminy z członami pierminė, pagrindinė, kontroliuojančioji, patronuojanti. Proponowanych wariantów zamiast dukterinės įmonės jest więcej — określa się je za pomocą członów antrinė, pavaldžioji (pavaldì), priklausomoji (priklausoma), kontroliuojamoji albo po prostu filialas. Zdarzały się też określenia utworzone z użyciem wspólnych członów susijusi, giminiška. Większość tych propozycji jest mniej lub bardziej odpowiednia, ale zarazem nie na tyle precyzyjna, by nie wywoływać niepożądanych skojarzeń; zapewne dlatego terminy wciąż konkurują ze sobą w terminografii. Można powiedzieć, że historia normalizacji tych terminów w zasadzie nadal nie została zamknięta. 4. Akty prawne wyróżniają się swoistym użyciem terminów — od początku niepodległości szeroko stosowano w nich niesystematyczną parę terminów patronuojanti įmonė (bendrovė) i dukterinė įmonė (bendrovė). Sporadycznie pojawia się globojanti (patronuojanti) įmonė w opozycji do kontroliuojama įmonė, natomiast globojama (patronuojama) įmonė użyto chyba tylko raz. To właśnie akty prawne są obecnie przyczyną rozpowszechnienia terminu dukterinė įmonė. 5. W 2007 r., biorąc pod uwagę opozycję kontroliuojančioji–kontroliuojamoji, na posiedzeniu podkomisji terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego zaproponowano parę terminów patronuojančioji įmonė i patronuojamoji įmonė. Terminy te trafiły już do Banku Terminów Republiki Litewskiej oraz do aktów prawnych Republiki Litewskiej i Unii Europejskiej, jednak system terminologiczny nie jest jeszcze ustabilizowany i nadal występują w nim luki oraz wariantywność. Terminologija | 2014 | 21 107 ŠALTINIAI 5KŽEPT 2006: 5 kalbų žodynas: ekonomika, politika, teisė. Sudarytojai E. I. Volungevičienė, R. Laurūšonie, R. Tamošaitienė, Vilnius: Teisinės informacijos centras. AALKT VŽ 2013: Bitinaitė V., Snapkauskaitė D. Aiškinamasis anglų–lietuvių kalbų teisės ir verslo žodynas, Vilnius: Registrų centras. AIŽT 2000: Martinkus B., Neverauskas B., Sakalas A. ir kt. Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas, Kaunas: Technologija. ALATŽ 1998: Bartaška R., Zaikauskas E. Anglų–lietuvių apskaitos terminų žodynėlis: su angliškais terminų apibrėžimais ir lietuviškų terminų rodykle, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. ALKETŽ 1980: Buračas A. Anglų–lietuvių kalbų ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. ALKETŽ 1995: Anglų–lietuvių kalbų ekonominių terminų žodynėlis. Sudarė I. Čei̇kauskaitė, Vilnius: Informacijos ir leidybos centras. ALKTŽ 1998: Armalytė O., Pažusis L. Anglų–lietuvių kalbų teisės žodynas, Vilnius: Alma littera. ALLAKETŽ 2013: Zemkauskienė V. Anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Ciklonas. ATAŽVK 1992: Angliškų terminų aiškinamasis žodynas: verslas, komercija. [Nenurodytų autorių kolektyvas], Vilnius: Balticon. BBBTŽŽ 1994: Buračas A., Svečevicius B. Lietuvių–anglų–lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas–žinynas, Vilnius: Žodynas. BKTAŽ 1997: Buračas A. Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas. 1 dalis. Lietuvių–anglų kalbų aiškinamasis bankinių ir komercinių terminų žodynas, Vilnius, Kaunas: Vilniaus universitetas. DAKŽ 2001: Piesarskas B. Dabartinės anglų kalbos žodynas, Vilnius: Alma littera. DALKŽ 2000: Piesarskas B. Didysis anglų–lietuvių kalbų žodynas. Trečias pataisytas leidimas, Vilnius: Alma littera. DLKŽ₁954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DLKŽ₂ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 2-asis papild. leid. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. DLKŽ₃ 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 3-iasis patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DLKŽ₅ 2003: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 5-asis (2-asis elektroninis) patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DLKŽ₇ 2012: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 7-asis patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DVLKŽ II 2006: Križinauskas J., Smagurauskas S. Didysis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ELDETS 1975: Buračas A. English–Lithuanian Dictionary of Economic Terms for Students, Vilnius: LTSR Aukštojo ir spec. vid. mokslo m-ja. ETŽ 1994: Pasas K., Louzas B., Deivis L. Ekonomikos terminų žodynas. Vertimas iš anglų kalbos leidinio. Red. A. Pupkis, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ 1997: Pass Ch., Lowes B., Davies L. Ekonomikos terminų žodynas. Antrasis papildytas ir pataisytas leidimas. Iš anglų kalbos vertė Z. Bareikytė, L. B. Žemaitytė, K. Francūzevičiūtė, redagavo ir tikslino A. V. Rutkauskas, S. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ 2005: Vainienė R. Ekonomikos terminų žodynas: apie 1400 terminų, Vilnius: Tyto alba. Eurovoc 2004: Europos žodynas Eurovoc. 3.1 versija. 3 dalis. Daugiakalbė. Parengė Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija, Vilnius: Valstybės žinios. LKŽ II₁ 1947: Lietuvių kalbos žodynas 2. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla. LKŽ II₂ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2. 2-as leid. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. LKŽŽ 2003: Latuvių–lietuvių kalbų žodynas. Sudarytojas ir ats. redaktorius A. Butkus, Kaunas: Aesti. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt. LVKVTTŽ 2001: Rakucevičius R. Lietuvių–vokiečių kalbų verslo ir teisės terminų žodynas, Vilnius. LVKŽT 2006: Goldamer Y., Plaušinaitis S. Lietuvių–vokiečių kalbų žodynas teisininkams, Vilnius: TEV. MALKKTTŽ 1998: Bitinaitė V. Mokomasi anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodynas, Vilnius: Eugrimas. MALKKTTŽ 2008: Bitinaitė V. Mokomasi anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodynas. 3-iasis patais. ir papild. leid., Vilnius: Eugrimas. 108 Alvydas Umbrasas │ Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų MPKŽ 2009: Mokom asis prancūzų kalbos žodynas. Vertė I. Kovalčikienė, J. Navakauskienė, G. Strigockytė, A. Venckus, Vilnius: Alma littera. MPLKVŽ 2005: Katalynaitė R. E., Dubikaltýtė-Raugalienė L. Mokomasis prancūzų–lietuvių kalbų verslo žodynas, Vilnius: Technika. RLETŽ 1966: Rusiškai lietuviškas ekonomikos terminų žodynas. Ats. red. K. Meškauskas, Vilnius: Mintis. RLKŽ I 1982: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 1. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius: Mokslas. ŠETĖŽ 1991: Auštrevičius P., Pupkevičius D., Treinienė D. Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbomis, Vilnius: Lietuvos komersantas. TTŽ 1954: Teisinių terminų žodynas. Sudarė A. Žiurlys, Vilnius: Valst. polit. ir moks. lit. 1-kla. VLE I 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija 1. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLKTVTŽ 2004: Rakucevičius R. Vokiečių–lietuvių kalbų teisės ir verslo terminų žodynas, Vilnius. VLKTŽ 2004: Vokiečių–lietuvių kalbų teisėtvarkos žodynas. Sudarytojos L. Addo, L. Dantienė, I. Sagaitienė, N. Slavinskienė, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. VLKŽ II 1992: Krizinauskas J., Smagurauskas S. Vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 2, Vilnius: Mokslas. VLLVKTŽ 1995: Volungevičienė E. Vokiečių–lietuvių, lietuvių–vokiečių kalbų teisės terminų žodynas, Vilnius: Žodynas. VLRTAŽ 1992: Vokiečių–lietuvių rinkos terminų aiškinamasis žodynas. [Nenurodytų autorių kolektyvas], Vilnius: Balticon. VTALKŽ 2004: Verslo terminų anglų–lietuvių kalbų žodynas. Autorės A. Cesevičienė ir D. Čivilienė, Ukmergė: Valdo leidykla. ŽŪASSTŽ 2010: Sliesaravičius A., Lazauskas J., Stanys V., Keinys St., Klimovienė G. Žemės ūkio augalų selekcijos ir sėklininkystės terminų žodynas, Vilnius: Inforastras. LITERATŪRA Akelaitis G., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2009: Specialybės kalba. Administracinės kalbos vadovėlis, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. Babickienė Z. 2012: Ekonomikos terminų gramatinių ir leksinių variantų sklaida: norma ir realybė. – Specialybės kalba: gramatika ir logika. Mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 51–64. Domarkienė I. 2005: Kalbos kultūra. Studijų knyga, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Gaivenis K. 1989: Mokslo kalbos dalykai. – Kalbos kultūra 56, 43–53. Gaivenis K. 1992: Kuo pakeisti terminą dukterinė įmonė (firma, kompanija)? – Gimtoji kalba 2, 16. Juzelėnienė S. 2012: Profesinės kalbos kultūros pratimai. Taikomosios matematikos studentams. Mokomoji knyga, Kaunas: Technologija. Kaulakienė A., Petrėtienė A., Rutkienė L., Žukienė R. 2007: Kalbininkų patarimai studentams: teorija ir praktika, Vilnius: Technika. Kaulakienė A., Petrėtienė A., Rutkienė L., Žukienė R. 2010: Kalbininkų patarimai studentams: teorija ir praktika. Mokomoji knyga, 3-ioji pataisyta ir papildyta laida, Vilnius: Technika. Klimavičius 2006: Rūta Vainienė. Ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Tyto alba, 2005 [recenzija]. – Terminologija 13, 202–206. Klimavičius J. 2000: Buračas A. Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas. Pirmoji dalis: Lietuvių–anglų kalbų aiškinamasis bankinių ir komercinių terminų žodynas. Vilnius * Kaunas: Vilniaus universitetas * Kauno humanitarinis fakultetas, 1997 [recenzija]. – Gimtoji kalba 1, 14–19; 2, 20–28. Papijanc V. 2007: Įmonių grupės teisinio reguliavimo aspektai: samprata ir požymiai. – Jurisprudencija 4(94), 81–88. KPP 1976: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. KPP 1985: Kalbos praktikos patarimai. II pataisytas ir papildytas leidimas. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. Kunevičienė A., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2003: Specialybės kalbos kultūra. Vadovėlis, Vilnius: Lietuvos teisės universiteto Leidybos centras. Linkevičius K. 1993: Žodžių reikšmių klaidos laikraščių kalboje. – Kalbos kultūra 64, 20–28. Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2005: Kalbos patarimai studentams. Mokomasis leidinys, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. Terminologija | 2014 | 21 109 Šukys J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Šukys J. 2003: Kalbos kultūra visiems, Kaunas: Šviesa. Tolutienė B. 1962: Dėl kai kurių žemės ūkio literatūroje vartojamų žodžių. – Kalbos kultūra 3, 43–45. TT 1992: Terminologijos taisymai. Parengė K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Vilnius: Mokslas. Vitkauskas V. 1994: Terminų taisymų knyga. – Kalbos kultūra 66, 93–96. Vladarskienė R. 2012: Metaforiniai ekonomikos terminai. – Terminologija 19, 83–92. MOTININĖ ĮMONĖ (PARENT COMPANY) AND DUKTERINĖ ĮMONĖ (SUBSIDIARY COMPANY): FROM DICTIONARIES TO ACTS OF LEGISLATION The article analyses the development of problematic terms motininė įmonė and dukterinė įmonė in terminology as well as the opinions of Lithuanian linguists on these terms and their usage in acts of legislation. It also provides an overview of the previously used and newest terms and at the same time highlights the current state of and gaps in the terminological system. Doubt about the linguistic appropriateness of metaphorical loan translations motininė įmonė and dukterinė įmonė based on the influence of the Russian language (cf. маме-рская/дочерняя компания) arose already in Soviet times, though the necessity of the correction was most clearly pointed out at the end of the 1980s. Kazimieras Gaivenis’ suggestion that words motininis and dukterinis are necessary in the terminology of genetics and selection, but in other fields should be avoided, contributed to the establishment of the tradition to correct these terms and influenced terminography. Despite the negative evaluation from linguists both motininė įmonė and dukterinė įmonė were included in a few dictionaries. Some of these dictionaries were reviewed or edited by linguists themselves. In the dictionaries of the later years motininė įmonė is rather rare, but dukterinė įmonė is included quite frequently. There were attempts to replace both motininė įmonė and dukterinė įmonė with some other terms, but they have not been established in the terminology and they are still competing. It can be concluded that standardisation of these terms is not yet finished. The peculiar usage of terms can be observed in acts of legislation – from the beginning of independence in early 1990s a non-systemic pair of terms patronuojanti įmonė (bendrovė) and dukterinė įmonė (bendrovė) was widely used. Usage in acts of legislation is the reason for the spread of the term dukterinė įmonė. At the meeting of the Terminology Sub-Commission of the State Commission of the Lithuanian Language in 2007 a suggestion was made to use the pair of terms patronuojančioji įmonė and patronuojamoji įmonė. Such terms are included in Lietuvos Respublikos terminų bankas (Term Bank of the Republic of Lithuania) as well as acts of legislation of the Republic of Lithuania and the European Union, though the system of terms is not yet established and some variation and shortcomings are still present. Gauta 2014-09-29 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 110 Alvydas Umbrasas Motininė įmonė ir dukterinė įmonė: nuo žodynų iki teisės aktų