„Motininė įmonė“ ir „dukterinė įmonė“: nuo žodynų iki teisės aktų

9 0 Alvydas Umbrasas|Spółka dominującai spółka zależna: | nuo žodynų iki teisės aktų Spółka dominująca i spółka zależna: od słowników do aktów prawnych ALVYDAS UMBRASAS Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, rozwój terminów, normalizacja terminów, spółka dominująca, spółka zależna W artykule analizuje się problematyczne terminy spółka dominująca, spółka zależna, ich rozwój w terminografii, bada się użycie w aktach najnowszych propozycji terminologicznych oraz zwrócenie uwagi na aktualny stan prawnych. Celem jest zapoznanie z poglądami językoznawców na temat dawnych i terminów i luki w systemie terminologicznym. W wydawanej obecnie Wielkiej encyklopedii litewskiej w pierwszym tomie znajdujemy: spółka wtórna, spółka zależna – „spółka akcyjna kontrolowana przez inną spółkę (pierwotną). Do spółki pierwotnej należy pakiet kontrolny akcji spółki wtórnej, zapewniający >50 % głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Spółka wtórna nie może nabywać akcji spółki pierwotnej“ (VLE I 2001: 611). W encyklopedii postanowiono nie wyjaśniać spółki pierwotnej w osobnym haśle (być może uznano, że wszystko jest jasne na podstawie przedstawionego hasła, tym bardziej że spółka jest pierwotna tylko w stosunku do spółki wtórnej). Do spółki zależnej dodano synonim spółka córka, jednak nadal nie jest jasne, czy autorzy encyklopedii dodaliby do spółki macierzystej określenie spółka matka. Choć termin spółka córka (przedsiębiorstwo, firma, kompania) jest podawany w encyklopedii, ma już dość długą tradycję poprawiania. Kto i kiedy zaczął poprawiać ten termin, trudno teraz dokładnie powiedzieć, ale już w wydanym w 1976 r. poradniku praktyki językowej spółka córka (przedsiębiorstwo, fabryka, kompania) jest uznawana za błąd językowy i poprawiana na spółka zależna, pokrewna, powstała z jednej z drugiej, podporządkowana (przedsiębiorstwo, fabryka, kompania) (KPP 1976: 66). Prawda, w nowszym wydaniu poradnika (KPP 1985) poprawka ta z jakiegoś powodu zo- 9 1Terminologia | 2014 | 21 stała usunięta1, jednak z tego powodu poprawianie się nie skończyło. Do powstania tradycji poprawiania w znacznym stopniu przyczynił się Kazimieras Gaivenis. Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy zaczęły już zarysowywać się zmiany gospodarcze, w czasopiśmie Kalbos kultūra pisał, że „termin gospodarki kapitalistycznej spółka córka jest nieprecyzyjnie poprawiany na spółka podległa. Trafniej byłoby poprawić go na termin spółka zależna” (Gaivenis 1989: 48). Po trzech lat w publikacji „Gimtoji kalba” ponownie nie przyjął się termin „zależna spółka” i zaproponował później bardzo rozpowszechniony termin „spółka zależna” (Gaivenis 1992: 16). Nie wspomniał priminė, jo nuomone, netikslų taisymą pavaldi įmonė, atkreipė dėmesį, kad o spółce macierzystej (nie było jej również w KPP 1976; KPP 1985), lecz w razie potrzeby termin „spółka pierwotna” był systemowo domyślny, tym bardziej że obok zaproponował zastąpienie „spółki-córki” „spółką trzeciorzędną”. Poprawkę tę wówczas w czasopiśmie „Kalbos kultūra” poparł również Kazys Linkevičius – „połączenie «firma córka (spółka, przedsiębiorstwo)» należałoby zastąpić wyrażeniami «firma zależna, firma wtórna»; słowo «wtórna» byłoby chyba najbardziej odpowiednie i najdokładniejsze” (Linkevičius 1993: 22). Jednocześnie twierdził, że „przedsiębiorstwo, które dało początek przedsiębiorstwu wtórnemu, można nazwać głównym. Obie te nazwy («przedsiębiorstwo główne», «przedsiębiorstwo wtórne») nie są sprzeczne z logiką powstawania przedsiębiorstw i istotą ich wzajemnych relacji” (tamże). Prawdą jest, że w publikacji „Terminologijos taisymai”, której jednym z redaktorów był K. Gaivenis (TT 1992), te problematyczne terminy z jakiegoś powodu się nie znalazły. Recenzując wspomnianą publikację z poprawkami, Vytautas Vitkauskas właśnie wyraził ubolewanie, że – jak stwierdził – „dawniej weszło do użycia biurokratów i nadal jest rozpowszechniane wyrażenie” «przedsiębiorstwo-córka», a jednocześnie wskazał własny wariant poprawki – «filia przedsiębiorstwa» (Vitkauskas 1994: 94). Redaktorzy i wykładowcy kultury języka zapewne nie przeoczyli wszystkich wspomnianych poprawek, jednak nie brakowało zamieszania. Program języka specjalistycznego zatwierdzony w 2003 r. przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, w którym wiele uwagi poświęcono terminologii, przyczynił się do wydawania różnych pomocy dydaktycznych do nauki języka specjalistycznego przeznaczonych dla studentów. Zawierały one również niemało poprawek terminologicznych, wśród których można znaleźć przedsiębiorstwo macierzyste i (lub) przedsiębiorstwo córkę, jednak poprawki pokazują, że studentów uczono różnie. Na przykład w jednym z ówczesnych wydawnictw Litewskiego Uniwersytetu Prawa w rozdziale poświęconym semantyzmom wyjaśniono: „Obecnie szczególnie częste wyrażenie motininė2 jest używane we właściwym znaczeniu, gdy wskazuje na to, co bezpośrednio wiąże się ze słowem motina, np. „: Prawo macierzyste (oparte na władzy matki, jej pierwszeństwie). Jednak nie1 Być może dlatego, że przedsiębiorstwo córka znajdowało się już w niektórych słownikach? Zob. dalej w artykule. 2 W źródłach poprawek rozstrzelenie lub pogrubienie czcionki często występuje w oryginale, jednak wymienione dalej dane ze słowników terminologicznych itp. zostały rozstrzelone przez autora artykułu. 9 2 Alvydas Umbrasas|Spółka macierzystai spółka zależna: należy używać takich połączeń, jak spółka | nuo žodynų iki teisės aktų macierzysta, fabryka, firma, aby podkreślić, że jest ona główna, pierwotna (por.: zależna). Np. : Nowością tego kursu ekonomii jest to, że wiedzę teoretyczną zdobywa się, pracując w spółce macierzystej (= głównej) „Verslo bendrija“. Macierzysta (= główna, pierwotna) spółka litewskiego ubezpieczyciela „Codan“ zaczęła świadczyć pierwsze usługi sprzedaży telefonicznej w 1993 r. M a c i e r z y s t a (= Pierwotna) spółka „BLS VILNIUS“ należy do szwedzkiej poczty królewskiej. Podobnie nie nadaje się do używania takich połączeń, jak spółka zależna, fabryka, firma, aby podkreślić, że jest ona podporządkowana większej spółce albo wywodzi się z niej: w spółce zależnej (= podporządkowanej spółce akcyjnej „Lietuvos avialinijos“ albo wywodzącej się ze spółki akcyjnej „Lietuvos avialinijos“) „Lietuvos avialinijos“ AB „Aviakompanija Lietuva“ (Kunevičienė, Pečkuvienė, Žilinskienė 2003: 78–79). Jak widać, wszystkie przykłady są poprawiane różnie, jak padalinys. Pvz.: Tokio pobūdžio tyrimai buvo atlikti ir akcinės bendrovės gdyby nie był to termin, lecz kwestia stylistyczna zależna od kontekstu (szczególnie widać to w ostatnim zdaniu), obok członu pierwotna nawet nie proponuje się wtórna. Po kilku latach w wydawnictwie Uniwersytetu Michała Römera częściowo ta sama autorka dodaje jeszcze jeden człon – pokrewna: spółka zależna (= wtórna, pokrewna, podporządkowana), firma, fabryka; macierzysta (= pierwotna, główna) spółka, fabryka, firma (Pečkuvienė, Žilinskienė 2005: 33, 39). Podobnie uczy się także w nowszym podręczniku tego samego uniwersytetu: przedsiębiorstwo zależne (= wtórne, podporządkowane, powiązane); a także przedsiębiorstwo macierzyste (= główne) (Akelaitis, Pečkuvienė, Žilinskienė 2009: 78). Prawda, tutaj jest już – odwrotnie – przedsiębiorstwo wtórne, ale nie ma przedsiębiorstwa pierwotnego. W publikacji Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina przedstawiono to systematycznie, bez wahań: przedsiębiorstwo zależne (= wtórne), przedsiębiorstwo macierzyste (= pierwotne) (Kaulakienė, Petrėtienė, Rutkienė, Žukienė 2007: 63, 67; zachowano to także w późniejszych wydaniach książki, por. Kaulakienė, Petrėtienė, Rutkienė, Žukienė 2010: 66, 71). Czasami studentom proponuje się, aby sami ruszyli głową. Oto w zbiorze ćwiczeń wydanym przez Kowieński Uniwersytet Technologiczny podano zdanie UAB „Rožė” – przedsiębiorstwo (zależne, podległe, wtórne) zrzeszenia „Gėlių rojus”, założone 12 lipca 2012 r. (Juzelėnienė 2012: 32), w którym należy wykreślić niewłaściwe warianty terminów spośród podanych w nawiasach. Zachęca się do sprawdzenia na stronie internetowej Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz w Banku Terminów Republiki Litewskiej3. Podobnych 3 Być może w zdaniu przewidziano dwie poprawne odpowiedzi (z trzech), ale student znajdzie w Banku Terminów jeszcze inną odpowiedź. O tym – dalej w artykule. 9 3Terminologija | 2014 | 21 poprawek dokonuje się również w publikacjach kolegiów, na przykład w wydanej przez Litewski Koledż Morski książce do nauki znajduje się lista niewłaściwych terminów biznesowych, w której poprawia się dukterinė (= zależna, wtórna) įmonė na (Domarkienė 2005: 165). Obok motininės įmonės z jakiegoś powodu nie ma, lecz dodano najprawdopodobniej zaczerpnięte od K. Gaivenisa, w innych publikacjach zazwyczaj przemilczane (ponieważ nie jest widoczne w użyciu) įmonė dukraitė (= przedsiębiorstwo trzeciorzędne). Jaki jest motyw tej korekty? W podręcznikach bywa on nomas iš to, kad pavyzdžiai teikiami semantizmų skyriuje. K. Linkevičius przemilczany albo napomyka się, że motininis, dukterinis zaczęto stosować w języku ekonomii pod wpływem wyrazów rosyjskich, natomiast w języku litewskim słowami motina i duktė zwykło się opisywać tylko ludzi i pszczoły (Linkevičius 1993: 22). Chociaż wówczas najaktualniejszy był język rosyjski i przede wszystkim na niego zwracano uwagę, należy powiedzieć, że mogły równocześnie oddziaływać także inne języki, ponieważ terminy pokrewieństwa w analogicznych sytuacjach są wyraźnie lub przynajmniej domyślnie szeroko włączane (por. angielskie parent company – affiliated/daughter company, francuskie société mère – filiale, rosyjskie материнская компания – дочерняя компания, niemieckie Muttergesellschaft – Tochtergesellschaft, a nawet łotewskie mātesuzņēmums – meitasuzņēmums). Nie można wykluczyć, że poprawianie rozpoczęto od takich połączeń jak motininė kiaulė (już w 1962 r. upowszechniała się propozycja paršavedė, proponowano także bardziej uniwersalne słowo vedeklė; zob. Tolutienė 1962), a później korektę zastosowano szerzej – „Przez kilkadziesiąt lat energicznie poprawiając, pozbyliśmy się nawet niewłaściwej nazwy motininė kiaulė i w jej miejsce zadomowiliśmy termin paršavedė. Fizycy rosyjski termin дочернее вещество również tłumaczą już jako substancja potomna, a nie substancja macierzysta. Geolodzy także bez trudu mogliby zrezygnować z terminu skała macierzysta, a mikrobiolodzy – z terminu drożdże macierzyste” (Gaivenis 1989: 48). Podawszy przykłady: roślina macierzysta, linia macierzysta, forma macierzysta, roślina rodzicielska, linia rodzicielska, forma rodzicielska itd.4 K. Gaivenis wyciąga wniosek – „w terminologii genetyki i hodowli nie można się obejść bez kalkowanych przymiotników potomny, macierzysty, rodzicielski. W terminologii innych dziedzin te kalki należałoby poprawić” (Gaivenis 1989: 49). Ten wniosek autorytetu niewątpliwie wpłynął na późniejsze porządkowanie terminologii. Mówimy tu zasadniczo o metaforze kalkowanej. Trudno byłoby chyba ustalić ścisłe kryteria językowe, kiedy metafory kalkowane są dopuszczalne, a kiedy – nie, 4 Można dodać na przykład chromosomy potomne „chromatydy po metafazie mitozy albo drugiej metafazie mejozy”, dawca rodzicielski „jedno z rodziców (roślin), którego jeden lub kilka genów jest przenoszonych do biorcy”, dziedziczenie macierzyste „dziedziczenie przekazywane wyłącznie przez organizmy żeńskie” (ŽŪASSTŽ 2010: 47, 63, 153). 9 4 Alvydas Umbrasas|Firma matkai firma córka: powiedzieć, ale w | nuo žodynų iki teisės aktų naszej tradycji normalizacji terminologii wyczuwalna jest tendencja do ich unikania, zwłaszcza jeśli metafora jest wyraźnie niezwykła. Ponadto metafory czynią terminy obrazowymi, co zazwyczaj nie jest uznawane za pożądaną cechę terminów; ceniona jest neutralność, unika się konotacji emocjonalnej. Rasuolė Vladarskienė zauważa, że terminologii ekonomicznej właściwa jest uniwersalna tendencja do metaforyzacji – antropomorfizm, w którym modelem metafor jest człowiek jako podmiot społeczny, a podstawą przeniesienia znaczenia są słowa opisujące działalność człowieka (Vladarskienė 2012: 87). Mimo to przy ocenie określenia firma matka mogła zadziałać emocjonalna ekspresywność takiego połączenia, obawa przed dewaluacją matki jako wartości, tym bardziej że w gwarach nie występują podobne rzeczy matczyne. I ogólnie rzecz biorąc, słów bezpośrednio związanych z człowiekiem (np. twarz, rodzenie, śmierć) niechętnie przenosi się do innych dziedzin (np. w kontekst zwierząt). Przymiotniki matczyny, córkowy nie są w języku typowe pod względem swojej formy. Oto jeden z najwybitniejszych korektorów językowych pisze – „Dopełniacze przynależności nie powinny być zastępowane przymiotnikami (te najczęściej mają przyrostki -inis, -iškas). Prawda, jak dotąd nikt nie mówi ojcowski dom (ros. otcovskij dom), matczyna (= matki) chustka, chociaż zaczęto używać określenia matczyna świnia w znaczeniu gatunkowym (= świnia hodowlana, locha); ale nie jest zbyt dobrze, że utrwalają się przedsiębiorstwa zależne (lepiej byłyby działy przedsiębiorstwa lub filie, córki przedsiębiorstwa czy też inaczej)” (Šukys 1998: 124–125). Mieszają się tu kwestie wyrażenia i semantyki, ale interesujące jest to, że Jonowi Šukysowi nie odpowiadał tylko przymiotnik, natomiast metafora córki mu odpowiadała; wśród innych wariantów proponuje on również używanie wyrażenia córki przedsiębiorstwa. Później jednak już o tej propozycji nie wspominał, w ogóle nie proponował, jak to poprawić, tylko ubolewał, że „szkoda, już pojawiły się firmy-córki, w kołchozach była nawet świnia-matka (= hodowlana)” (Šukys 2003: 93). Mówiąc o tych przymiotnikach, nie można pominąć również faktu, że przedsiębiorstwo zależne zostało podane w pierwszym Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽ11954) jako przykład użycia przymiotnika dukterinis, stamtąd zaś przepisane do Słownika języka litewskiego (LKŽ II2 19695), chociaż w drugim (DLKŽ2 1972) i późniejszych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego tego terminu już nie było (przedsiębiorstwa macierzystego również w żadnym z nich nie było). Można więc sądzić, że w dobro tego terminu zwątpiono już niemal pół wieku temu. Prawda, filia nikomu nie przeszkadzała, chociaż w tym słowie również kryje się córka (łac. filia – córka). Na motywację wyrazów międzynarodowych zazwyczaj się nie patrzy. 5 W wydanym wcześniej tomie (LKŽ II1 1947) jeszcze tego nie było. 9 5Terminologia | 2014 | 21 komórka-córka, przedsiębiorstwo-córka, DLKŽ2 1972 Įdomu tai, kad DLKŽ11954 būdvardis dukterinis iliustruotas pavyzdžiais pozostały tylko komórki-córki (zmieniono liczbę, w tym i późniejszych wydaniach dodatkowo dodano kwalifikator, wskazujący, że jest to bot.), nuo DLKŽ3 1993 iki DLKŽ7 2012 greta dukterinių ląstelių dar įterpiama dukterinės gentys. Nuo DLKŽ5 2003 prie dukterinių ląstelių pridėta znaczenie przenośne (przen.), a przykład ten oddzielono dwiema pionowymi kreskami, podczas gdy plemiona-córki, jak należy przypuszczać, uznano za przykład znaczenia dosłownego. Jakie to znaczenie? Prawdopodobnie „plemiona wywodzące się od córek”. Jest prawdopodobne, że plemiona-córki zostały włączone do słownika na podstawie zamieszczonego w LKŽ II2 1969 zdania Fryderyka Engelsa ilustrującego przymiotnik dukterinis: „Plemiona pierwotne, w miarę wzrostu liczby ludności, rozpadają się każde na kilka plemion-córek”. TERMINOGRAFIA Jaką drogę terminograficzną wybrała terminografia? Jak wiadomo, w okresie pierwszej niepodległości nie wydano ani słowników terminów prawniczych, ani ekonomicznych. W pierwszym i jedynym wydanym w czasach sowieckich słowniku terminów prawniczych Alfonsasa Žiurlisa (TTŽ 1954) nie było ani przedsiębiorstw-matek, ani przedsiębiorstw-córek. Takich pojęć ówczesny system, jak się wydaje, w ogóle specjalnie nie potrzebował. Mimo to terminy podawano w słownikach ekonomicznych. Jeszcze w wydanym w 1966 r. Rosyjsko-litewskim słowniku terminów ekonomicznych, opracowanym przez Instytut Ekonomiki Litewskiej SRR Akademii Nauk Litewskiej SRR (LTSR MA), znajdujemy: общество дочернее – d u k t e ri n ė bendrovė, общество-мать – bendrovė-m o ti n a, общество-внук – bendrovė-d uk r ai t ė (RLETŽ 1966: 123). Łączenie przydawki łącznikiem jest tu oczywiście niewłaściwe (przejęto rosyjski sposób wyrażania terminów), ale najważniejsze jest to, że posłużono się terminami pokrewieństwa. Co prawda, nie dążono do jednolitości – obok bendrovė motina nie utworzono połączenia bendrovė duktė (lub dukra). Nawiasem mówiąc, słownik został zrecenzowany przez Komisję Terminologiczną Instytutu Języka Litewskiego i Literatury LTSR MA. W przedmowie stwierdza się, że w omawianiu terminów aktywnie uczestniczyli członkowie wspomnianej komisji Jonas Kruopas i K. Gaivenis. Mimo to wyrażenie z przydawką się nie rozpowszechniło. Mniej więcej dziesięć lat później w słowniku Antanasa Buračasa, również zrewidowanym przez terminologów (na okładce tytuł Anglų-lietuvių kalbų ekonomikos terminų žodynasminimumas, na stronie tytułowej – English–Lithuanian Dictionary of Economic Terms for Students), w artykule hasłowym parent Co6 podano – pagrindinė (motininė) 6. W artykule hasłowym gniazda znajduje się company = Co. 9 6 Alvydas Umbrasas|Spółka macierzystai spółka zależna: spółka, | nuo žodynų iki teisės aktų subsidiary Co – spółka zależna (kontrolowana) (ELDETS 1975: 33). Jak widać, zaproponowano tu już składnik pagrindinė (motininė jedynie jako synonim), a przy dukterinė dopisano także kontroliuojamoji7. Po kolejnych pięciu latach w wydanym przez Instytut Ekonomiki Akademii Nauk Litewskiej SRR słowniku terminów ekonomicznych opracowanym przez tego samego A. Buračasa odpowiedniki zaczynają jeszcze bardziej się różnicować: affiliated company – su s ij u si / dukterinė/kontroliuojamoji8 bendrovė; parent company – pa gr i ndinė/motininė bendrovė (ALKETŽ 1980: 89). Chociaż wskazano subsidiary company zob. affiliated company (ALKETŽ 1980: 90), z jakiegoś powodu jako osobne hasło podano z innymi odpowiednikami subsidiary – d u k t e r i n ė / priklausomoji bendrovė (ALKETŽ 1980: 356). Słownik został również zrewidowany przez wspomnianą Komisję Terminologiczną. We wstępie wskazano, że w jego opracowaniu uczestniczyli K. Gaivenis, Stasys Keinys, Angelė Kaulakienė. Różnorodność odpowiedników zaproponowana w tym słowniku w taki czy inny sposób znalazła odzwierciedlenie zarówno w późniejszych słownikach, jak i w poprawkach terminologicznych. Po odzyskaniu niepodległości, wraz z pojawieniem się gospodarki rynkowej, zaistniała potrzeba nowych terminów ekonomicznych, a także słowników terminów ekonomicznych i prawnych — przekładowych oraz objaśniających. Przyczyniło się to do publikowania słowników i słowniczków o różnej jakości. Już w 1991 r. ukazał się Encyklopedyczny słownik współczesnych terminów ekonomicznych w językach litewskim–angielskim–rosyjskim–niemieckim autorstwa Petra Auštrevičiusa, Dainiusa Pupkevičiusa i Dalie Treigienė (recenzował K. Gaivenis), w którym podano interesującą nas w artykule parę terminów: dukter i n ė bendrovė (subsiadiary) – „spółka, która należy do głównej spółki akcyjnej” (ŠETEŽ 1991: 55), motininė bendrovė/9kompanija (parent company) – „firma kontrolująca kapitałem akcyjnym jedną lub więcej firm” (ŠETEŽ 1991: 128). Jak widać, bez żadnych synonimów podano terminy z członami dukterinė, motininė, chociaż w definicji pierwszego terminu opozycję wyraża się słowem pagrindinė. W podobnych, niewielkich i dość słabej jakości terminograficznej anonimowych10 słowniczkach, które ukazały się w 1992 r. i nosiły tytuł Angliškų vė, kontrolująca pakiety akcji innych spółek), a także we wspomnianym wcześniej słowniku podano już холдинг компани – kontroliuojančioji bendrovė (RLETŽ 1966: 256). 8 Por. holding company – a. kontroliuojančioji bendrovė (spółka posiadająca pakiety kontrolne akcji innych spółek); b. spółka założycielska (ALKETŽ 1980: 89). 9 W oryginale ukośnik pominięto, ale w 7 Prirašyti kontroliuojamoji gal paskatino tai, kad greta su paaiškinimu buvo holding Co – holdingas (bendroinnych artykułach jest używany. 10 Wydał „Balticon”, autorzy nie zostali podani, przedmowy podpisuje Kolektyw Autorów. W jednym słowniczku wraz ze znakiem praw autorskich zapisuje się jakby inicjały V.I.L.A.Ž, w innym – firma VILAŽ. 9 7Terminologija | 2014 | 21 słownik objaśniający terminów: biznes, komercja i niemiecko-litewski stosunek rynku do spółki dominującej: company parent11 – „spółka (kompania) macierzysta12, zarządzająca pakietami terminų aiškinamasis žodynas, sąvokos paaiškinamos plačiau, parodomas kontrolnymi akcji spółek (kompanii) zależnych i, inaczej niż spółka holdingowa (ang. holding company), sama wytwarzająca niektóre towary lub samodzielnie przeprowadzająca niektóre operacje finansowe” (ATAŽVK 1992: 14); subsidiary company – „s p ó ł k a z a l e ż n a, tj. formalnie samodzielna spółka (zarejestrowana jako samodzielna), jednakże pakiet kontrolny jej akcji należy do innej (macierzystej) spółki (ang. company parent), która często jest jedynym akcjonariuszem i w praktyce wyznacza główne kierunki działalności spółki zależnej” (ATAŽVK 1992: 46). To samo podano także w drugim wspomnianym słowniczku przy Muttergesellschaft (VLRTAŽ 1992: 36), Tochtergesellschaft (VLRTAŽ 1992: 46), tylko w definicji pierwszego terminu napisano nie spółka dominująca, lecz spółka holdingowa (niem. Holdinggesellschaft). Z powodu braku dobrych własnych słowników próbowano tłumaczyć wydane za granicą. Jedna z takich prób pojawiła się w 1994 r. Był to Słownik terminów ekonomicznych Christophera Passa (Christopher Pass), Bryana Lowesa (Bryan Lowes) i Lesliego Daviesa (Leslie Davies). Jak stwierdzono w słowie Wydawców i Rady Redakcyjnej, „publikacja ta jest pożegnaniem z K. Marksem, pokoleniem jego zwolenników oraz upadłą teorią socjalistycznego sposobu produkcji”. Oprócz ekonomistów nad słownikiem pracowała cała grupa lituanistów – redagował go Aldonas Pupkis, terminologią i tekstem zajmowały się odpowiednio A. Kaulakienė i Rita Miliūnaitė, recenzował K. Gaivenis. Starano się w miarę możliwości zlituanizować słownik. Nie ma w nim ani spółki zależnej, ani spółki dominującej, podano natomiast: spółka zależna (subsidiary company) – „spółka będąca własnością innej spółki (zob. firma). Spółka zależna może nadal prowadzić działalność handlową pod własną nazwą, jednak jest całkowicie lub częściowo kontrolowana przez spółkę dominującą” (ETŽ 1994: 190). Jak widać, wybrano termin wcześniej krytykowany przez K. Gaivenisa. Występujący w definicji termin spółka dominująca nie został podany w osobnym haśle (najwyraźniej tak było w oryginale). Interesujące jest to, że w wydanym po trzech latach uzupełnionym i poprawionym wydaniu spółkę zależną zastąpiono spółką córką, a definicji nie zmieniono (ETŽ 1997: 90). Można jedynie przypuszczać, że wkład lituanistów w pierwszym wydaniu był tak duży, iż wydawcy postanow11 Jest odsyłacz parent company, zob. company parent (ATAŽVK 1992: 40). 12 Definicja w glosariuszu nie została oddzielona od terminu, kursywą zapisano ją tylko tutaj, w artykule. Forma językowa nie została zredagowana. 9 8 Alvydas Umbrasas|Spółkamatka i spółkacórka:owili, że jest on zbyt | nuo žodynų iki teisės aktų obszerny... (dlatego w drugim wydaniu wspomnianych nazwisk już nie ma; podano, że redakcji i korekty dokonali Aleksandras Vytautas Rutkauskas i Stasys Vaitkevičius, ten ostatni był także konsultantem-redaktorem terminologii pierwszego wydania). W tym samym 1994 roku ukazał się również Słownik-leksykon terminów biznesowych, bankowych i giełdowych litewsko-angielsko-litewski A. Buračasa i Broniusa Svecevičiusa. W nim wraz z synonimami podano: spółka córka/drugorzędna 13 spółka – subsidiary/allied/affiliated/associate/constituent company; spółka bazowa (z prawami nieprzekazywanymi spółce dominującej); spółka dominująca/pierwotna – parent company (BBBTŽŽ 1994: 43). Dodano odpowiednio także spółkę zależną/ w t ó r n ą – subsiadiary company; spółka dominująca/pierwotna – parent company (BBBTŽŽ 1994: 111). Słownik został zrewidowany przez K. Gaivenisa, a także przez niego zrewidowany został wydany po trzech latach Słownik objaśniający terminów bankowości i handlu A. Buračasa, w którym w głównych hasłach nie ma już synonimów: s p ó ł k a w t ó r n a – subsiadiary/allied/affiliated/associate/constituent/underlying company; spółka pierwotna – parent company (BKTAŽ 1997: 46, 47). Spółkę zależną i dominującą można znaleźć tylko w odsyłaczach (zob.) do głównych haseł (BKTAŽ 1997: 47). Wprawdzie, być może wskutek przeoczenia, pozostało nabycie spółki zależnej/wtórnej14 – acquisition of subsidiary (BKTAŽ 1997: 134). W wydanych w podobnym czasie, nieocenionych przez terminologów słownikach Ireny Čeikauskaitė i Emy Volungevičienė można znaleźć: Tochtergesellschaft – spółka zależna, filia (VLLVKTTŽ 1995: 179), parent company – s p ó ł k a m a t k a (ALKETŽ 1995: 40). W obu słownikach znajduje się tylko jeden z członów analizowanej pary terminów. Za pewną granicę w litewskiej terminografii można uznać rok 1997, ponieważ na początku tego roku (30 stycznia) przyjęto uchwałę nr 59 Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej „W sprawie zatwierdzania słowników terminologicznych” (Žin., 1997, nr 12-257), którą [przekazano] komisji słowników terminologicznych (VLKK). W jednym z pierwszych słowników, które uzyskały aprobatę – Dydaktycznym słowniku angielsko-litewskim terminów prawniczych Vity Bitinaitė – podano: parent company – przedsiębiorstwo główne, przedsiębiorstwo kontrolujące; 13 Istnieją również odsyłacze spółka wtórna zob. spółka zależna; spółka pierwotna zob. spółka macierzysta (BBBTŽŽ nų leidėjai įpareigoti teikti žodynus vertinti Valstybinei lietuvių kalbos 1994: 43). 14 Tę niezgodność i wiele innych niedociągnięć wskazał w recenzji Jonas Klimavičius (2 2000: 27). 105Terminologija | 2014 | 21 Oto na przykład w obowiązującej ustawie Republiki Litewskiej o instytucjach finansowych (Žin., 2002, nr 91-3891) występuje para terminów przedsiębiorstwo dominujące (patronackie)22 („przedsiębiorstwo, które posiada część kapitału zakładowego innego przedsiębiorstwa i (lub) praw głosu, zapewniającą prawo do kontrolowania działalności przedsiębiorstwa”) i przedsiębiorstwo kontrolowane („przedsiębiorstwo, w którym inna osoba posiada część kapitału zakładowego i (lub) praw głosu, zapewniającą prawo do kontrolowania działalności przedsiębiorstwa. Wszystkie przedsiębiorstwa kontrolowane przez przedsiębiorstwa kontrolowane również uważa się za przedsiębiorstwa kontrolowane przez pierwsze przedsiębiorstwo sprawujące pieczę (dominujące) nad wszystkimi tymi przedsiębiorstwami”. Jak widać, pojęcie przedsiębiorstwa kontrolowanego odpowiada tu zatwierdzonemu pojęciu przedsiębiorstwa zależnego (por. definicje zawarte w przyjętej 17 lipca 2014 r. ustawie Republiki Litewskiej nr XII-1033 o operatorach kantorów wymiany walut23: przedsiębiorstwo dominujące – „przedsiębiorstwo, które posiada udział w kapitale zakładowym i (lub) prawach głosu innego przedsiębiorstwa, dający prawo do kontrolowania działalności przedsiębiorstwa”, przedsiębiorstwo zależne – „przedsiębiorstwo, w którym inna osoba posiada udział w kapitale zakładowym i (lub) prawach głosu, dający prawo do kontrolowania działalności przedsiębiorstwa”). Relacje między pojęciami opierają się na pojęciu kontroli (por. pakiet kontrolny akcji), należy jednak mieć na uwadze, że kontrola, kontrolowanie są terminami szeroko stosowanymi w aktach prawnych w różnych kontekstach (lub słowami niekoniecznie zdefiniowanymi jako terminy), por. kontrola alkoholu, kontrola polityki budżetowej, kontrola finansowa, kontrola gryzoni, kontrola produktywności świń, kontrola korupcji, kontrola żywności, kontrola przestępczości, kontrola graniczna, kontrola transportu, kontrola wewnętrzna, kontrola państwowa itp. (przykłady z LRTB). Z tego wynika, że jako odpowiedniki terminów spółka matka i spółka córka terminy przedsiębiorstwo kontrolujące i przedsiębiorstwo kontrolowane, choć częściowo możliwe, byłyby zbyt mało konkretne. Ponadto problem stanowi fakt, że przedsiębiorstwo kontrolujące od dawna jest używane (i zatwierdzone przez LRTB) jako odpowiednik holding company24 (por. także fundusz kontrolujący (holding fund)), a jest to pewna odmiana przedsiębiorstwa dominującego (zob. na przykład we wspomnianym już litewskim ... 22 W terminografii nie udało się znaleźć terminu przedsiębiorstwo sprawujące pieczę, jest to kolejny odpowiednik przedsiębiorstwa matki. Nawiasem mówiąc, w art. 59 ustawy Republiki Litewskiej o bankach (Žin., 2004, Nr 54-1832) wspomniano również o przedsiębiorstwie sprawującym pieczę (zależnym), choć jako pojęcie nie zostało ono zdefiniowane w aktach prawnych. O tym przypadku użycia, jak się zdaje, nie wiedziano, gdy w 2007 r. zamiast przedsiębiorstwa córki zaproponowano przedsiębiorstwo zależne. 23 W zestawieniu z terminem operator kantoru wymiany walut w projekcie niefortunnie zmieniono wcześniej dobrą nazwę ustawy Republiki Litewskiej o operatorach kantorów wymiany walut. Także zatwierdzone w projekcie terminy „organ nadzoru operatorów kantorów wymiany walut”, „wykaz operatorów kantorów wymiany walut” w ustawie pojawiają się niepotrzebnie, jak gdyby kantor wymiany walut miał wielu operatorów. 24 Widocznie dla jasności w aktach prawnych często doprecyzowuje się w nawiasie – spółka kontrolująca (h o l d i n g o w a). pakeisti į valiutos k e i t y k l o s operatorių priežiūros institucija, valiutos k e i t y k l o s operatorių sąrašas. Iš- 106 Alvydas Umbrasas|Spółkadominująca i spółka zależna: | nuo žodynų iki teisės aktų w ustawie zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o ubezpieczeniach). Z drugiej strony należy mieć na uwadze także to pojęcie: państwowa „įmonė, kurioje daugiau kaip 1/2 akcijų, suteikiančių balso teisę visuotiniame akcininkų susirinkime, nuosavybės teise priklauso valstybei ar savi- (samorządowa) spółka k o n t r o l o w a n a25 – zarządowi” (ustawa zmieniająca ustawę Republiki Litewskiej nr VIII-480 o prywatyzacji majątku państwowego i samorządowego, ustawa nr XII-792 (TAR, 2014-04-03, nr 4032)). Chociaż kontrolowanie i tutaj jest podobne, z pewnością nie jest to spółka zależna i nie mogła nią być26. Być może z powodu wieloznaczności lub trudności związanych ze stosunkiem do patronatu w projekcie ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej nr IX-576 o skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych grup przedsiębiorstw (terminy zatwierdzone przez LRTB) próbuje się uniknąć kontroli; stosuje się tu termin decydujący wpływ (bezpośredni lub pośredni) i właśnie na tym terminie opiera się stosunek spółki dominującej („spółka, która może wywierać na inną spółkę bezpośredni lub pośredni d e c y d u j ą c y w p ł y w”) oraz spółki zależnej („spółka, na którą inna spółka może wywierać bezpośredni lub pośredni d e c y d u j ą c y w p ł y w”). Należy przypomnieć, że w rozważaniach Podkomisji Terminologicznej VLKK (z inicjatywy J. Klimavičiusa) w starszych aktach prawnych częsty termin „wpływ” jest często zastępowany terminem „oddziaływanie”. W poprzedniej ustawie Republiki Litewskiej o skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych przedsiębiorstw (Žin., 2001, Nr. 99-3517) kontrolę definiowano jako „prawo przedsiębiorstwa do wywierania d e c y d u j ą c e g o w p ł y w u na inne przedsiębiorstwo, zarządzania działalnością finansową i gospodarczą innego przedsiębiorstwa oraz prowadzenia jej w celu uzyskania z tego korzyści. Kontrola może być bezpośrednia i pośrednia”. Że kontrola i decydujący wpływ są obecnie w istotnym dla nas kontekście zasadniczo utożsamiane, widać na przykładzie ustawy Republiki Litewskiej o podmiotach zbiorowego inwestowania przeznaczonych dla poinformowanych inwestorów (Žin., 2013, Nr. 68-3410), ponieważ zawarto tu po prostu odesłanie: kontrola – „bezpośredni i (lub) pośredni d e c y d u j ą c y w p ł y w na przedsiębiorstwo, zgodnie z definicją zawartą w ustawie Republiki Litewskiej o skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych grup przedsiębiorstw”. Z tego wszystkiego można wnioskować, że system terminologiczny nie jest jeszcze ustabilizowany, niekiedy dostosowuje się go do potrzeb poszczególnych aktów prawnych; specjaliści muszą tu jeszcze załatać luki. 25 Aby uniknąć nawiasów, LRTB słusznie wyodrębnia i przedstawia w odrębnych artykułach dwa terminy. 26 Nawiasem mówiąc, w nauce prawa występują dość osobliwe twierdzenia dotyczące pojęcia spółki zależnej; na przykład twierdzi się, że „Grupa przedsiębiorstw składa się z prawnie samodzielnych podmiotów, forma samodzielności prawnej nie ma znaczenia, dlatego zarówno jednostką dominującą, jak i spółką zależną mogą być uznane podmioty o dowolnej formie prawnej, które pozostają w stosunku kontroli, dlatego należy odrzucić twierdzenia niektórych naukowców, że państwo lub osoba tame tarpe fizinis asmuo ir valstybė. Kvalifikuojant grupės buvimą arba nebuvimą svarbiausia yra konstafizyczna nie może być spółką zależną” (Papijanc 2007: 87; brzmienie niezmienione). 107Terminologia | 2014 | 21 WNIOSKI 1. Na językową poprawność tłumaczonych terminów metaforycznych spółka macierzysta/córka (przedsiębiorstwo, spółka, firma, kompania), motywowanych najprawdopodobniej wpływem języka rosyjskiego (por. материнская/дочерняя компания), powątpiewano już w czasach sowieckich, jednak konieczność poprawienia tych terminów najwyraźniej wskazano pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Przedstawione przez K. Gaivenisa stanowisko, że wyrazy motininis, dukterinis są niezbędne w terminologii genetyki i hodowli, natomiast w innych dziedzinach należy je poprawiać, niewątpliwie przyczyniło się do ugruntowania tradycji poprawiania wspomnianych terminów i wpłynęło na terminografię. 2. Mimo negatywnej oceny językoznawców zarówno spółka macierzysta, jak i spółka córka były podawane w wielu słownikach. Niektóre z tych słowników zostały zrewidowane przez językoznawców. W najnowszych słownikach spółka macierzysta występuje już rzadko, natomiast spółka córka jest podawana częściej. Ogólnie rzecz biorąc, niemało jest słowników, w których podaje się tylko drugi z członów tej pary pojęć. 3. Spółkę macierzystą (odnotowano także niezręcznie połączoną formę spółka-matka) próbowano zastąpić na różne sposoby – odnotowano terminy z członami pierwotna, główna, kontrolująca, dominująca. Zamiast proponowanego terminu spółka zależna istnieje więcej wariantów – określenia z członami: druga, podległa (zależna), zależna, kontrolowana albo po prostu filia. Zdarzały się również określenia ze wspólnymi członami: powiązana, pokrewna. Większość tych określeń jest mniej lub bardziej możliwa, jednak zarazem nie są one na tyle precyzyjne, by nie wywoływały skojarzeń ubocznych, co zapewne jest powodem, dla którego w terminografii terminy nadal konkurują ze sobą. Można powiedzieć, że w historii normalizacji tych terminów punkt zasadniczo nie został jeszcze janti (patronuojanti) įmonė su opozicija kontroliuojama įmonė, o globojama postawiony. 4. Akty prawne wyróżniają się swoistym użyciem terminów – od początku niepodległości szeroko stosowano w nich niesystemową parę terminów: przedsiębiorstwo (spółka) patronackie i przedsiębiorstwo (spółka) zależne. W niektórych miejscach mignęło określenie przedsiębiorstwo otaczane opieką (patronowane), użyte chyba tylko raz. To właśnie akty prawne są obecnie przyczyną rozpowszechnienia się terminu przedsiębiorstwo zależne. 5. Uwzględniając opozycję kontrolująca–kontrolowana, na posiedzeniu Podkomisji Terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego w 2007 r. zaproponowano parę terminów: przedsiębiorstwo patronujące i przedsiębiorstwo patronowane. Terminy te trafiły już do Banku Terminów Republiki Litewskiej, aktów prawnych Republiki Litewskiej i Unii Europejskiej, jednak system terminologiczny nie jest jeszcze ustabilizowany, występują w nim luki i wariantywność. 108 Alvydas Umbrasas|Przedsiębiorstwomacierzyste i przedsiębiorstwozależne: | nuo žodynų iki teisės aktų ŠALTINIAI 5KŽEPT 2006: 5 kalbų žodynas: ekonomika, politika, teisė. Sudarytojai E. I. Volungevičienė, R. Laurušonienė, R. Tamošaitienė, Vilnius: Teisinės informacijos centras. AALKTVŽ 2013: Bitinaitė V., Snapkauskaitė D. Aiškinamasis anglų–lietuvių kalbų teisės ir verslo žodynas, Vilnius: Registrų centras. AĮVTŽ 2000: Martinkus B., Neverauskas B., Sakalas A. ir kt. Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas, Kaunas: Technologija. ALATŽ 1998: Bartaška R., Zaikauskas E. Anglų–lietuvių apskaitos terminų žodynėlis: su angliškais terminų apibrėžimais ir lietuviškų terminų rodykle, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. ALKETŽ 1980: Buračas A. Anglų–lietuvių kalbų ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. ALKETŽ 1995: Anglų–lietuvių kalbų ekonominių terminų žodynėlis. Sudarė I. Čeikauskaitė, Vilnius: Informacijos ir leidybos centras. ALKTŽ 1998: Armalytė o., Pažūsis L. Anglų–lietuvių kalbų teisės žodynas, Vilnius: Alma littera. ALLAKETŽ 2013: Zemkauskienė V. Anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Ciklonas. ATAŽVK 1992: Angliškų terminų aiškinamasis žodynas: verslas, komercija. [Nenurodytų autorių kolektyvas], Vilnius: Balticon. BBBTŽŽ 1994: Buračas A., Svecevičius B. Lietuvių–anglų–lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas-žinynas, Vilnius: Žodynas. BKTAŽ 1997: Buračas A. Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas. 1 dalis. Lietuvių–anglų kalbų aiškinamasis bankinių ir komercinių terminų žodynas, Vilnius, Kaunas: Vilniaus universitetas. DAKŽ 2001: Piesarskas B. Dabartinės anglų kalbos žodynas, Vilnius: Alma littera. DALKŽ 2000: Piesarskas B. Didysis anglų–lietuvių kalbų žodynas. Trečias pataisytas leidimas, Vilnius: Alma littera. DLKŽ11954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DLKŽ2 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 2-asis papild. leid. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. DLKŽ3 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 3-iasis patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DLKŽ5 2003: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 5-asis (2-asis elektroninis) patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DLKŽ7 2012: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 7-asis patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DVLKŽ II 2006: Križinauskas J., Smagurauskas S. Didysis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ELDETS 1975: Buračas A. English–Lithuanian Dictionary of Economic Terms for Students, Vilnius: LTSR Aukštojo ir spec. vid. mokslo m-ja. ETŽ 1994: Pasas K., Louzas B., Deivis L. Ekonomikos terminų žodynas. Vertimas iš anglų kalbos leidinio. Red. A. Pupkis, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ 1997: Pass Ch., Lowes B., Davies L. Ekonomikos terminų žodynas. Antrasis papildytas ir pataisytas leidimas. Iš anglų kalbos vertė Z. Bareikytė, L. B. Žemaitytė, K. Francūzevičiūtė, redagavo ir tikslino A. V. Rutkauskas, S. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ 2005: Vainienė R. Ekonomikos terminų žodynas: apie 1400 terminų, Vilnius: Tyto alba. Eurovoc 2004: Europos žodynas Eurovoc. 3.1 versija. 3 dalis. Daugiakalbė. Parengė Lietuvos Respublikos Seimo kanceliarija, Vilnius: Valstybės žinios. LKŽ II1 1947: Lietuvių kalbos žodynas 2. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla. LKŽ II2 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2. 2-asis leid. Ats. red. J. Kruopas, Vilnius: Mintis. LLKŽ 2003: Latvių–lietuvių kalbų žodynas. Sudarytojas ir ats. redaktorius A. Butkus, Kaunas: Aesti. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt. LVKVTTŽ 2001: Rakucevičius R. Lietuvių–vokiečių kalbų verslo ir teisės terminų žodynas, Vilnius. LVKŽT 2006: Goldamer Y., Plaušinaitis S. Lietuvių–vokiečių kalbų žodynas teisininkams, Vilnius: TEV. MALKTTŽ 1998: Bitinaitė V. Mokomasis anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodynas, Vilnius: Eugrimas. MALKTTŽ 2008: Bitinaitė V. Mokomasis anglų–lietuvių kalbų teisės terminų žodynas. 3-iasis patais. ir papild. leid., Vilnius: Eugrimas. 109Terminologija | 2014 | 21 MPKŽ 2009: Mokomasis prancūzų kalbos žodynas. Vertė I. Kovalčikienė, J. Navakauskienė, G. Strigockytė, A. Venckus, Vilnius: Alma littera. MPLKVŽ 2005: Katalynaitė R. E., Dubikaltytė-Raugalienė L. Mokomasis prancūzų–lietuvių kalbų verslo žodynas, Vilnius: Technika. RLETŽ 1966: Rusiškai lietuviškas ekonomikos terminų žodynas. Ats. red. K. Meškauskas, Vilnius: Mintis. RLKŽ I 1982: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 1. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius: Mokslas. ŠETEŽ 1991: Auštrevičius P., Pupkevičius D., Treigienė D. Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbomis, Vilnius: Lietuvos komersantas. TTŽ 1954: Teisinių terminų žodynas. Sudarė A. Žiurlys, Vilnius: Valst. polit. ir moks. lit. l-kla. VLE I 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija 1. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLKTVTŽ 2004: Rakucevičius R. Vokiečių–lietuvių kalbų teisės ir verslo terminų žodynas, Vilnius. VLKTŽ 2004: Vokiečių–lietuvių kalbų teisėtvarkos žodynas. Sudarytojos L. Addo, L. Dantienė, I. Sagaitienė, N. Slavinskienė, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. VLKŽ II 1992: Križinauskas J., Smagurauskas S. Vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 2, Vilnius: Mokslas. VLLVKTTŽ 1995: Volungevičienė E. Vokiečių–lietuvių, lietuvių–vokiečių kalbų teisės terminų žodynas, Vilnius: Žodynas. VLRTAŽ 1992: Vokiečių–lietuvių rinkos terminų aiškinamasis žodynas. [Nenurodytų autorių kolektyvas], Vilnius: Balticon. VTALKŽ 2004: Verslo terminų anglų–lietuvių kalbų žodynas. Autorės A. Cesevičienė ir D. Čivilienė, Ukmergė: Valdo leidykla. ŽŪASSTŽ 2010: Sliesaravičius A., Lazauskas J., Stanys V., Keinys St., Klimovienė G. Žemės ūkio augalų selekcijos ir sėklininkystės terminų žodynas, Vilnius: Inforastras. LITERATURA Akelaitis G., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2009: Język specjalistyczny. Podręcznik języka administracyjnego, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu Michała Römera. Babickienė Z. 2012: Rozpowszechnienie gramatycznych i leksykalnych wariantów terminów ekonomicznych: norma i rzeczywistość. – Język specjalistyczny: gramatyka i logika. Zbiór artykułów naukowych, Wilno: Uniwersytet Michała Römera, 51–64. Domarkienė I. 2005: Kultura języka. Podręcznik, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Gaivenis K. 1989: Zagadnienia języka naukowego. – „Kalbos kultūra” 56, 43–53. Gaivenis K. 1992: Czym zastąpić termin dukterinė įmonė (firma, kompania)? – „Gimtoji kalba” 2, 16. Juzelėnienė S. 2012: Ćwiczenia z kultury języka zawodowego. Dla studentów matematyki stosowanej. Podręcznik, Kowno: Technologija. Kaulakienė A., Petrėtienė A., Rutkienė L., Žukienė R. 2007: Porady językoznawców dla studentów: teoria i praktyka, Wilno: Technika. Kaulakienė A., Petrėtienė A., Rutkienė L., Žukienė R. 2010: Porady językoznawców dla studentów: teoria i praktyka. Podręcznik, 3. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Technika. Klimavičius 2006: Rūta Vainienė. Słownik terminów ekonomicznych, Wilno: Tyto alba, 2005 [recenzja]. – Te rminologija 13, 202–206. Klimavičius J. 2000: Buračas A. Objaśniający słownik terminów bankowych i handlowych. Część pierwsza: Objaśniający słownik litewsko-angielski terminów bankowych i handlowych. Wilno * Kowno: Uniwersytet Wileński * Wydział Humanistyczny w Kownie, 1997 [recenzja]. – Gimtoji kalba 1, 14–19; 2, 20–28. Papijanc V. 2007: Aspekty regulacji prawnej grup przedsiębiorstw: pojęcie i cechy. – Jurisprudencija 4(94), KPP 1976: Porady 81–88. dotyczące praktyki językowej. Opracował A. Pupkis, Wilno: Nauka. KPP 1985: Porady dotyczące praktyki językowej. II poprawione i uzupełnione wydanie. Opracował A. Pupkis, Wilno: Nauka. Kunevičienė A., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2003: Kultura języka specjalistycznego. Podręcznik, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu Prawa Litwy. Linkevičius K. 1993: Błędy znaczeniowe słów w języku gazet. – Kultura języka 64, 20–28. Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2005: Porady językowe dla studentów. Publikacja dydaktyczna, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu im. Mykolasa Romerisa. 110 Alvydas Umbrasas|Spółka macierzystai spółka zależna: | nuo žodynų iki teisės aktų Šukys J. 1998: Przypadki i przyimki języka litewskiego: użycie i normy, Kowno: Šviesa. Šukys J. 2003: Kultura języka dla wszystkich, Kowno: Šviesa. Tolutienė B. 1962: W sprawie niektórych słów używanych w literaturze rolniczej. – Kultura języka 3, 43–45. TT 1992: Korekty terminologiczne. Opracowali K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Wilno: Mokslas. Vitkauskas V. 1994: Księga korekt terminologicznych. – Kalbos kultūra 66, 93–96. Vladarskienė R. 2012: Metaforyczne terminy ekonomiczne. – Terminologija 19, 83–92. SPÓŁKA MACIERZYSTA (PARENT COMPANY) I SPÓŁKA ZALEŻNA (SUBSIDIARY COMPANY): OD SŁOWNIKÓW DO AKTÓW PRAWNYCH Artykuł analizuje rozwój problematycznych terminów motininė įmonė i dukterinė įmonė w terminografii, a także opinie litewskich językoznawców na temat tych terminów i ich użycia w aktach prawnych. Przedstawia również przegląd wcześniej używanych i najnowszych terminów, a jednocześnie ukazuje obecny stan systemu terminologicznego i luki w nim. Wątpliwości co do poprawności językowej metaforycznych kalk motininė įmonė i dukterinė įmonė, opartych na wpływie języka rosyjskiego (por. материнская/дочерняя компания), pojawiły się już w czasach sowieckich, choć konieczność korekty została najwyraźniej wskazana pod koniec lat osiemdziesiątych. Sugestia Kazimierasa Gaivenisa, że słowa motininis i dukterinis są niezbędne w terminologii genetyki i selekcji, lecz w innych dziedzinach należy ich unikać, przyczyniła się do ustanowienia tradycji korygowania tych terminów i wpłynęła na terminografię. Mimo negatywnej oceny językoznawców zarówno motininė įmonė, jak i dukterinė įmonė zostały uwzględnione w kilku słownikach. Niektóre z tych słowników były recenzowane lub redagowane przez samych językoznawców. W słownikach z późniejszych lat motininė įmonė występuje raczej rzadko, natomiast dukterinė įmonė jest uwzględniana dość często. Podejmowano próby zastąpienia zarówno motininė įmonė, jak i dukterinė įmonė innymi terminami, jednak nie utrwaliły się one w terminografii i nadal ze sobą konkurują. Można stwierdzić, że standaryzacja tych terminów nie została jeszcze zakończona. Osobliwe użycie terminów można zaobserwować w aktach prawnych – od początku niepodległości na początku lat 90. powszechnie używano niesystemowej pary terminów patronuojanti įmonė (bendrovė) i dukterinė įmonė (bendrovė). Użycie w aktach prawnych jest przyczyną rozpowszechnienia terminu dukterinė įmonė. Na posiedzeniu Podkomisji Terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego w 2007 roku zaproponowano stosowanie pary terminów patronuojančioji įmonė i patronuojamoji įmonė. Terminy te są uwzględnione w Lietuvos Respublikos terminų bankas (Banku Terminów Republiki Litewskiej), a także w aktach prawnych Republiki Litewskiej i Unii Europejskiej, choć system terminów nie jest jeszcze ustalony i nadal występują pewne warianty oraz niedociągnięcia. Otrzymano 2014-09-29 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. paštas [email protected]