Valentinai Skujiniai atminti

Na pamiątkę Valentiny Skujiniai (1937.10.2–2015.04.27) Pośród bólu, łez i śmiechu Jest wiele dróg życia, Lecz wszystkie one tłumy ludzi Do wspólnego zamku sprowadzą. (Putinas, wiersz „Wspólny zamek”, 1913 r.) STASYS KEINYS Lietuvių kalbos institutas W południe 30 kwietnia 2015 roku ciało Valentiny Skujinīos (Valentīna Skujiņa), znakomitej łotewskiej językoznawczyni oraz najwybitniejszej i najpracowitszej terminolożki ostatnich dziesięcioleci, oddano ziemi jej rodzinnej Rygi na Cmentarzu Leśnym (Meža kapi). Wśród licznych bukietów pokrywających grób oraz wieńców i koszy ustawionych wokół, rozświetlonych wspólnym kręgiem świec, błyszczały także oczy białych litewskich róż przywiezionych z Wilna przez nasze terminolożki Albinę Auksoriūtė i Angelė Kaulakienė, których serca nakazały im odbyć daleką drogę, by odprowadzić w wieczność dobrą znajomą i koleżankę po fachu litewskich terminologów. V. Skujinia była wielką uczoną, krzewicielką kultury ojczystego języka łotewskiego i miłośniczką swojej ojczyzny. Była osobą skromną, przyjacielską i rozmowną, znakomitą organizatorką, a ponadto dobrą śpiewaczką i miłośniczką podróży; miała mnóstwo znajomych zarówno w ojczystym kraju, jak i za granicą. Często bywała gościem 232 Stasys Keinys | Valentinai Skujiniai atminti (1937.X.2–2015.IV.27) Bywała także na Litwie, uczestnicząc w kongresach bałtystów, konferencjach naukowych organizowanych w instytucjach naukowych i szkołach wyższych oraz w innych wydarzeniach językowych. Ponadto terminologów i krzewicieli kultury języka z krajów bałtyckich jednoczyły wspólne seminaria teoretyczno-metodyczne, organizowane co dwa–trzy lata w latach 1976–1990 kolejno w Wilnie, Tallinnie i Rydze; główną organizatorką dwóch seminariów, które odbyły się w Rydze, była Valentina (zwracanie się do siebie po imieniu było zwyczajem nie tylko podczas tych seminariów). V. Skujinia wkroczyła na drogę naukową jeszcze podczas studiów na ostatnim (piątym) roku filologii łotewskiej i literatury łotewskiej na Uniwersytecie Łotewskim, w 1959 roku, kiedy przyjęto ją do pracy w Instytucie Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk. Po ukończeniu studiów dość szybko powierzono jej niekończący się obszar prac nad terminologią łotewską, do którego dołączono także wymagającą stałej troski kulturę języka. V. Skujinia wytrwale dźwigała to podwójne brzemię przez ponad pięćdziesiąt lat, przechodząc w instytucie kolejne szczeble kariery od laborantki do kierowniczki Grupy Terminologii i Kultury Języka, a po odzyskaniu przez Łotwę niepodległości – do stanowiska kierowniczki Działu Terminologii Instytutu Języka Łotewskiego. Od 1961 r. była również sekretarzem naukowym Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk, od 1992 r. – jej wiceprzewodniczącą, a od 1999 r. – przewodniczącą komisji. Równie konsekwentnie wspinała się pod górę droga V. Skujiniai do uznania naukowego. W 1969 roku obroniła rozprawę kandydata nauk filologicznych „Tehnisko zinātņu terminu veidošana latviešu valodā” („Tworzenie terminów nauk technicznych w języku łotewskim”). W wydanej w 1993 roku monografii teoretycznej Latviešu terminoloģijas izstrādes principi („Zasady opracowywania terminologii łotewskiej”) szeroko omówiono wewnątrzjęzykowe i międzyjęzykowe, a zwięźle przedstawiono pozajęzykowe podstawy tworzenia i opracowywania terminologii. Opiera się ona na pracach wspomnianej Komisji Terminologicznej z czterdziestu lat (w tym przez trzydzieści lat pracowała w niej sama autorka), a także na wydanych w tym czasie słownikach terminologicznych z różnych dziedzin, biuletynach i innych publikacjach. Za tę fundamentalną, syntetyzującą pracę poświęconą terminologii łotewskiej V. Skujiniai przyznano w tym samym roku stopień doktora habilitowanego nauk filologicznych. W 1994 roku V. Skujinia została wybrana na członkinię korespondentkę Łotewskiej Akademii Nauk, a trzy lata później – na członkinię rzeczywistą Akademii (w latach 2000–2012 była także członkinią Senatu Akademii). Ponadto od 1995 roku V. Skujinia była członkinią Międzynarodowego Instytutu Badań Terminologicznych (IITF) w Wiedniu oraz kilku innych instytucji łotewskich i międzynarodowych. Terminologija | 2015 | 22 233 V. Skujinia była niezwykle pracowitą i aktywną badaczką. Choć przez wszystkie lata działalności naukowej głównym kierunkiem jej pracy teoretycznej i praktycznej była terminologia łotewska, wiele czasu poświęcała kulturze języka łotewskiego, jego umacnianiu jako języka państwowego i jego jakości (przez kilkanaście lat była członkinią komisji do spraw języka państwowego), a także językowi nauki i językowi fachowemu. Skalę dorobku badaczki łatwo zrozumieć, wiedząc, że oprócz wspomnianej rozprawy i monografii napisała jeszcze kilka ważnych książek – słownik łacińskich i greckich cząstek wyrazowych używanych w języku łotewskim (1999), studium poświęcone słownikowi Lettus (1638), autorstwa Georga Manceliusa, siedemnastowiecznego twórcy piśmiennictwa łotewskiego (pierwszy słownik języka łotewskiego), oraz derywatom ze zbioru Phraseologia Lettica (2006), kilka książek poświęconych językowi łotewskich pism urzędowych (1993; 1999, 2003, 2014). W publikacjach naukowych i prasie ogólnej opublikowała około 600 artykułów naukowych i popularnonaukowych (z zakresu kultury języka, terminologii i innych dziedzin) oraz krótszych tekstów; część z nich ukazała się w litewskich, austriackich, duńskich, estońskich, kanadyjskich, rosyjskich, niemieckich i innych czasopismach naukowych, a także w publikacjach międzynarodowych. Być może aktywna współpraca z prasą periodyczną i troska o jej język sprawiły, że językoznawczyni V. Skujinia została przyjęta do Związku Dziennikarzy Łotewskich. Wkład V. Skujiniji w łotewską leksykografię jest ogromny. Jest jedną z autorek pierwszego jednotomowego normatywnego słownika objaśniającego języka łotewskiego (Latviešu valodas vārdnīca, pierwsze wydanie 1987). Szczególnie owocnie pracowała nad słownikami terminologicznymi – jej nazwisko jako autorki, współautorki, redaktorki naukowej, recenzentki lub ekspertki figuruje w około siedemdziesięciu łotewskich słownikach terminologicznych z różnych dziedzin; kierowała opracowaniem obszernych słowników ekonomii i zarządzania oraz pedagogiki. Warto wymienić także obszerny słownik objaśniająco-przekładowy podstawowych terminów językoznawczych, napisany przez zespół pod kierownictwem V. Skujiniji (Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, 2007), zawierający odpowiedniki angielskie, niemieckie i rosyjskie. Należy dodać, że znaczną część czasu językoznawczyni pochłonęło przygotowywanie biuletynów terminologicznych z różnych dziedzin, rekomendowanych przez Komisję Terminologiczną Akademii Nauk, uzgadnianie norm Republiki Łotewskiej oraz inne praktyczne prace terminologiczne. O niezwykłej aktywności V. Skujiniji jako badaczki świadczy jej udział z referatami w licznych konferencjach naukowych zarówno na Łotwie, jak i w innych krajach, organizowanie konferencji, przygotowywanie i redagowanie ich tez oraz materiałów, a także zbiorów artykułów naukowych. Bardzo interesujący i, bez 234 Stasys Keinys | Valentinai Skujiniai atminti (1937.X.2–2015.IV.27) wątpienia przydatny nie tylko dla Łotyszy jest wydawany od 2002 roku periodyk Komisji Terminologicznej Akademii Nauk, poświęcony praktycznym zagadnieniom terminologii, pomysł V. Skujiniji, która go redagowała: Terminoloģijas Jaunumi („Nowości terminologiczne”. Już od dawna przydałaby się taka publikacja lub choćby broszurka także nam!). Nawiasem mówiąc, słynna łotewska terminolożka w latach 1998–2012 była również członkinią kolegium redakcyjnego naszego Terminoloģijos (tomy 5–19). Misję terminolożki i krzewicielki kultury języka V. Skujinia pełniła przez około trzy dekady również, wspierając łotewskie szkoły wyższe – Uniwersytet Łotewski, Akademię Pedagogiczną w Lipawie (uniwersytet), Ryski Uniwersytet Techniczny i Łotewski Uniwersytet Rolniczy. W 1999 roku w Lipawie otrzymała tytuł profesorski. Głównymi przedmiotami wykładanymi przez pedagog V. Skujiniję były terminologia i kultura języka; okresowo wykładała także język fachowy i stylistykę. Za zasługi dla terminologii łotewskiej i kultury języka V. Skujiniai przyznano, obok innych wyróżnień, nagrody im. Janisa Endzelīnsa Łotewskiej Akademii Nauk (2001), Eugena Wüstera Międzynarodowego Centrum Informacji Terminologicznej (INFOTERM) (2006) oraz nagrodę fundacji Łotewskiej Akademii Nauk i spółki akcyjnej „Grindeks”; tej ostatniej towarzyszył honorowy znak „Złotej Sowy” („Zelta pūce”) (2007). Żegnając się z towarzyszką, koledzy z Instytutu Języka Łotewskiego napisali: „Odeszła od nas wybitna językoznawczyni – znakomita łotewska terminolożka i teoretyczka terminologii, autorka wielu słowników terminologicznych, niestrudzona działaczka na rzecz kultury języka i jej praktycznego kształtowania, serdeczna i współczująca koleżanka, energiczna i pracowita osoba, która oddała swoje życie językowi łotewskiemu i narodowi łotewskiemu”. Litewscy terminolodzy długo będą wspominać z życzliwością znakomitą towarzyszkę, przyjaciółkę i pomocnicę oraz korzystać z jej prac terminologicznych; długo będą też opłakiwać Zmarłą – przyjaciółkę z czasów terminologicznej młodości, która, jak sama pisała w liście, chętnie o nich pamiętała. Niestety, jak pisał Vincas Mykolaitis-Putinas (wiersz „Fantazijos III”, 1925), Libera! – Libera! – ach, nie wskrzesisz Tego, w kim w życiu śmierć króluje, Tego, komu pochylone od słońca cienie Naznaczyły czoło krzyżami żałoby. Terminologija | 2015 | 22 2 3 5