Deskriptyviosios terminologijos tyrimų rezultatų panaudojimas terminologijos praktikoje

149Terminologia | 2015 | 22 Deskriptyviosios terminologijos wykorzystanie wyników badań w praktyce terminologicznej JOLANTA K OVALEVSKAITĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego AGNĖ B IELINSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego SŁOWA KLUCZOWE: terminologia deskryptywna, nauczanie (uczenie się) terminologii, praktyka terminologiczna, kontekst informatywny, korpus specjalistyczny WPROWADZENIE Środki stosowane w terminologii deskryptywnej (w językoznawstwie litewskim nazywanej również terminologią opisową) oraz wykorzystywane metody mogą być przydatne w praktycznej pracy terminologicznej. Praktykę terminologiczną w tym przypadku rozumiemy jako działalność, która obejmuje nie tylko pracę praktyków (terminologów, tłumaczy, redaktorów itp.), lecz także kształcenie studentów. Na podstawie badań terminologii deskryptywnej nauczanie terminologii można organizować tak, aby rozwiązywanie problemów praktycznych odbywało się indukcyjnie, w oparciu o teorię terminologii zintegrowaną z procesem nauczania (uczenia się) (por. ang. problem-solving principle, zob. Korkas et al. 2010; learning through discovery, zob. Alcina 2011). Terminologia jako przedmiot nauczania jest włączona do programów językoznawstwa, studiów translatorskich itp.; podstawy terminologii lub kursy dostosowane do konkretnej dziedziny przedmiotowej są prowadzone na różnych poziomach studiów, organizuje się seminaria dla praktyków i szkoły letnie (Picht 2011: 21), jednak o nauczaniu (uczeniu się) terminologii do tej pory pisano niewiele (Alcina 2011: 8). Ze względu na szerokie zastosowanie w społeczeństwie informacyjnym znaczenie nauczania terminologii oraz zapotrzebowanie na terminologów wzrastają (Bucher 2007). W ostatnim czasie szczególnie podkreśla się umiejętności terminologiczne w dyskusjach na temat kompetencji potrzebnych tłumaczom (Korkas et al. 2010; Maskaliūnienė et al. 2012; Sikora 2013). Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie, w jaki sposób wyniki badań terminologii deskryptywnej (źródła, narzędzia i metody) mogą być stosowane w praktyce termi- 150 Jolanta Kovalevskaitė Wyniki badań terminologii deskryptywnej nologicznej, Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje ponieważ wiele uwagi poświęca się tu analizie użycia terminów w tekstach (lub korpusach). Analiza użycia terminów jest przydatna przy rozwiązywaniu kwestii istotnych dla opracowania terminologii: podczas badania ogólnych i dystynktywnych cech pojęcia, ustalania miejsca pojęcia w systemie pojęć, oceny jakości definicji i (lub) sporządzania na podstawie korpusu pagrįstą termino apibrėžtį ir pan. 1. PODSTAWOWE ZASADY OPISOWEJ TERMINOLOGII ZASADY TERMINOLOGII OPISOWEJ W jednym z kierunków opisowego porządkowania terminologii – opartym na korpusach zarządzaniu terminologią (ang. corpus-driven terminology management, Budin 2012) – największą uwagę poświęca się użyciu terminu oraz analizie jego użycia w korpusie. Za najważniejszy czynnik kształtowania się znaczenia terminologicznego uznaje się kontekst (por. Zeller 2005), tj. właśnie na podstawie kontekstu można rozstrzygnąć, czy dane słowo lub połączenie wyrazowe jest terminem, czy też nie. Kwestia ta często pojawia się wśród praktyków pracujących w dziedzinie terminologii. Terminologia opisowa charakteryzuje się innymi zasadami porządkowania terminologii, źródłami i środkami niż terminologia preskryptywna (Marcinkevičienė 2000; Budin 2012). W terminologii preskryptywnej opiera się przede wszystkim na dokumentach, normach, zatwierdzonych zbiorach terminów lub bazach, natomiast głównymi źródłami terminologii opisowej są korpusy, przede wszystkim specjalistyczne, utworzone z tekstów analizowanej dziedziny (więcej o tworzeniu korpusów specjalistycznych w języku litewskim zob. Marcinkevičienė 2000; Bielinskienė et al. 2015). W terminologii opisowej korpusy specjalistyczne są przede wszystkim potrzebne do pozyskiwania nowych terminów analizowanej dziedziny, jednak nie mniej ważne jest również gromadzenie innych informacji o terminie, na przykład definicji terminu, kontekstów użycia terminu, jego łączliwości i frekwencji. Terminy w takich korpusach bada się za pomocą automatycznych narzędzi rozpoznawania i analizy terminów. Metody, narzędzia i źródła terminologii deskryptywnej mogą być wykorzystywane podczas wykonywania praktycznej pracy terminologicznej lub nauki jej wykonywania. 2. WYNIKI BADAŃ I PROJEKTÓW NAUKOWYCH DOTYCZĄCYCH TERMINOLOGII DESKRYPTYWNEJ Na Litwie, oprócz stałej pracy terminologicznej wykonywanej przez Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego oraz Podkomisję Terminologii Państwowej Komisji Języka Litewskiego i stale aktualizowanych zasobów (banku terminów Republiki Litewskiej, 151Terminologija | 2015 | 22 Terminynu, bazy terminów Departamentu Standaryzacji, euroTermBanku kalbai pritaikyti įrankiai ir ištekliai, taip pat terminų apibrėžimo, remianitp.), realizowane są również projekty naukowe związane z gromadzeniem zasobów terminologii języka litewskiego, na przykład opracowano system klasyfikacji i terminologii dziedziny medycyny SNOMeD CT1, zaadaptowano dla języka litewskiego dwujęzyczny (angielsko-litewski) tezaurus nauk społecznych LiDA2 itd. W trakcie projektów ŠiMTAi 1 i ŠiMTAi 2 (VDU)3 utworzono kilka korpusów języka litewskiego, metodologię. Elementy tej metodologii (np. pojęcie kontekstów informatywnych) mogą być stosowane w praktyce do analizowania użycia terminów i definiowania terminu. 2.1. Zasoby i narzędzia Badanie w ramach projektów ŠiMTAi 1 i ŠiMTAi 2 prowadzono zgodnie z zasadami terminologii deskryptywnej, dlatego w pierwszej kolejności przygotowano niezbędne źródło – specjalistyczny korpus tekstów z dziedziny oświaty i nauki, liczący 4 mln słów (automatycznie oznakowany morfologicznie). Korpus ten utworzono z dokumentów Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz innych instytucji, obejmujących oświatę, szkolnictwo wyższe itp. (szerzej zob. Bielinskienė et al. 2015: 24). Korpus reprezentuje wybraną konkretną dziedzinę oświaty i nauki, dlatego oczekiwano, że w takich dokumentach znajduje się najwięcej terminów z tej dziedziny. Na podstawie tego korpusu opracowano internetowy Słownik Terminów Edukacji i Nauki (dalej – ŠMTŽ) oraz bezpłatnie dostępna w internecie Ontologia Terminów Edukacji i Nauki (szerzej Markiewicz et al. 2013). Utworzono również kilka narzędzi: 1) narzędzie do automatycznego identyfikowania terminów w korpusie, 2) narzędzie JungLe, przeznaczone do przypisywania kilku form fleksyjnych tego samego terminu jednej formy hasłowej (Boizou et al. 2012), oraz 3) narzędzie do analizy kontekstu terminu Qafe. Ponieważ dane wybrane za pomocą narzędzia Qafe były i mogą być wykorzystywane w procesie nauczania (uczenia się) terminologii, szerzej przedstawimy zasadę jego działania. Celem narzędzia Qafe jest automatyczna analiza kontekstu poszczególnych terminów i ustalenie przekazanej w nim informacji dziedzinowej, tak zwanych 1 http://www.lmb.lt/index.php?-538029741. 2 http://www.lidata.eu/idex tez.php. 3 Automatyczna identyfikacja terminów edukacji i nauki – finansowany przez Litewską Radę Naukową dwuczęściowy projekt, realizowany w Centrum Lingwistyki Komputerowej VDU w latach 2009–2010 (ŠiMTAi 1) oraz 2010–2012 (ŠiMTAi 2). 152 Jolanta Kovalevskaitė Informatywne konteksty wyników badań terminologii Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje deskryptywnej (zob. podrozdział 2.2), w których byłyby widoczne cechy pojęcia określanego terminem oraz jego relacje semantyczne z innymi pojęciami. Po otrzymaniu kontekstów wyselekcjonowanych za pomocą narzędzia Qafe terminolog może szybciej usystematyzować i przeanalizować informacje o pojęciu określanym terminem. Za pomocą narzędzia Qafe wyszukuje się modele paralingwistyczne, w których odzwierciedla się struktura właściwa dla kontekstów informatywnych (np. definicji terminów) oraz inne elementy tej struktury – leksykalne, gramatyczne itd. Ustalono, że definicje, w których zwykle odzwierciedla się relacja hiperonimiczna / hiponimiczna, można odnaleźć w tekście, wyszukując takie modele jak [Tn yra N], [Tn – N], [Tn yra žinomas kaip] itp.4 (więcej o modelach zob. Bielinskienė et al. 2015: 76–78). Wykorzystując zbiór wspomnianych modeli paralingwistycznych, narzędzie Qafe automatycznie wybiera potencjalne konteksty informatywne5. Na przykład podczas analizy terminu privalomieji dalykai automatycznie rozpoznano 7 kontekstów informatywnych i niemal surinkti pagal modelį [T– Nn ], pavyzdžiui, privalomieji dalykai [T] – wszystkie z nich [myślnik] to dalykai [Nn], zapewniające podstawy wiedzy i kompetencji w wybranym kierunku studiów. Ten kontekst informatywny odpowiada typowej strukturze definicji – zazwyczaj przy definiowaniu pojęcia podaje się hiperonim i cechy dystynktywne. A zatem, wyszukując konteksty informatywne, można automatycznie rozpoznać również gotowe definicje, które mogą występować w tekstach korpusu. Informacje językowe wykorzystywane przez narzędzie Qafe można zastosować bezpośrednio lub pośrednio. Korzystając bezpośrednio z danych uzyskiwanych za pomocą narzędzia, badacz może automatycznie zebrać konteksty informatywne i je analizować. Jeśli narzędzie nie jest używane, można zastosować zasady działania narzędzia, na przykład znając strukturę modeli wykorzystywanych przez narzędzie, można również ręcznie wyszukiwać w konkordancji terminu fragmenty wskazujące informacje dziedzinowe itp. (więcej na ten temat zob. w części 3). Całość lub część informacji uzyskiwanych z kontekstów informatywnych można wykorzystać do definiowania terminów. 4 Tn – mianownikowa forma terminu; N – rzeczownik; jest, jest znany jako, myślnik – znaki leksykalne i graficzne niezbędne w wyszukiwanym kontekście. 5 W niniejszym artykule i w innych miejscach (np. Bielinskienė et al. 2015) używane są terminy możliwe terminy, możliwe konteksty informatywne. Takie rozróżnienie jest potrzebne, ponieważ wśród danych uzyskanych automatycznie mogą pojawić się również dane niedokładne. 153Terminologija | 2015 | 22 2.2. Metodyka definiowania terminów na podstawie korpusów Ponieważ w projekcie ŠiMTAi 2 dążono do przedstawienia definicji terminów opisanych w ŠMTŽ na podstawie korpusu, jeden z etapów projektu poświęcono opracowaniu i zastosowaniu metodyki definiowania terminów na podstawie korpusów. W celu zdefiniowania terminów informacje dziedzinowe uzyskano automatycznie za pomocą narzędzia Qafe, wybierając te konteksty terminów, które uznano za potencjalne konteksty informacyjne. konteksty informacyjne binių išteklių, parengtų ir naudotų terminams apibrėžti6. we wspomnianym projekcie były częścią kalAnalizując teksty określonej dziedziny lub korpusy specjalistyczne, można nie tylko wyjaśnić cechy użycia danego terminu (częstość użycia, najczęstszych partnerów kontekstowych itp.), lecz także zgromadzić informacje o pojęciu nazywanym przez termin. Podstawowe informacje dziedzinowe o terminie są przekazywane za pomocą relacji semantycznych, które realizują się w kontekstach informacyjnych (ang. knowledge-rich contexts, zob. Meyer 2001). Ingrid Meyer (2001: 281) za kontekst informacyjny uważa taki kontekst, w którym występuje co najmniej jedna cecha pojęcia nazwanego terminem. Innymi słowy, taki kontekst musi wskazywać cechę pojęcia lub związek pojęcia z innymi pojęciami. i. Meyer (2001) wyróżnia dwa typy kontekstów informatywnych: definiujące (ang. defining knowledge-rich contexts) i objaśniające (ang. explanatory knowledge-rich contexts). Podstawą kontekstów definiujących są semantyczne relacje hiperonimii i hiponimii, rzadziej meronimii7. konteksty informatywne z hiperonimami i hiponimami są zbliżone do klasycznej formy definicji: T (termin) = X (hiperonim) + cechy różnicujące, np.: akredytacja – to ocena stosowana w systemie szkolnictwa wyższego (ocena jest hiperonimem akredytacji). Konteksty definiujące, w których najczęściej odzwierciedlone są istotne informacje o pojęciu, zwykle wykorzystuje się przy formułowaniu definicji. Konteksty objaśniające różnią się od definiujących tym, że nie zawierają hiperonimu, lecz wskazują po prostu jedną lub więcej cech pojęcia, które niekoniecznie są istotne lub różnicujące (Meyer 2001: 288). Konteksty objaśniające są ważne, ponieważ dostarczają innych wiadomości dziedzinowych o terminie i jego użyciu, na przykład pokazują, co termin może, co musi mieć, czym zazwyczaj jest, jako co jest znany itd. Takie konteksty mogą stanowić informację pierwotną 6 Inne dane uzyskane z korpusu są przedstawiane w Słowniku terminów oświaty i nauki: formy fleksyjne terminu, kolokaty, przykłady, konkordancja, zob. ŠMTŽ – http://daukantas.vdu.lt/moksliniai-terminai/. 7 W innych pracach mogą być używane terminy partonimia i partonimy. 154 Jolanta Kovalevskaitė Wyniki badań terminologii deskryptywnej przy Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje formułowaniu definicji albo wejść do definicji jako pewna część (przekazująca cechę), np. : Absolwenci, którzy pomyślnie ukończą program, zdobędą zespół umiejętności niezbędnych do określonej działalności zawodowej. Konteksty informacyjne są wartościowe również dlatego, że stanowią przykłady autentycznego użycia pochodzące z konkordancji konkretnego terminu. Należy wspomnieć, że przykłady autentycznego użycia nie są tak idealne jak niektóre definicje przedstawiane w bazach terminologicznych lub słownikach terminologicznych, dlatego I. Meyer (2001: 284) konteksty, które mają cechy charakterystyczne dla definicji słownikowej, na przykład dwukropek lub myślnik po terminie, nazywa słownikowymi definiującymi kontekstami informacyjnymi (ang. dictionary defining knowledge-rich contexts). Konteksty informacyjne uzyskane z rzeczywistego użycia, których struktura zdania jest swobodniejsza i bardziej zróżnicowana, I. Meyer nazywa naturalnymi (ang. naturally occuring defining knowledge-rich contexts). To właśnie te ostatnie konteksty stanowią większość kontekstu terminu w korpusie. W takich naturalnych kontekstach wymienione cechy pojęcia niekoniecznie są dystynktywne, podobnie jak najbliższe wymienione pojęcie nie zawsze należy uznać za najbliższy hiperonim (ang. closest genus), jakiego wymaga się przy pisaniu definicji. A zatem podczas analizowania użycia terminu w korpusie w kontekstach często informatywnych może znajdować się również informacja niekoniecznie istotna. 3. ANALIZA UŻYCIA TeRMiNU W TeKŚCie SPeCJALiSTyCZNyM Dla terminologii i terminografii bardzo ważne są następujące aspekty: termin, pojęcie, cechy pojęcia, relacje (związki) między pojęciami, systemy pojęć, zasady pisania definicji. Dlatego podczas analizowania użycia terminu ważne jest ustalenie ogólnych i dystynktywnych cech pojęcia, jego miejsca w systemie pojęć, ocena jakości definicji i (lub) opracowanie opartej na korpusie definicji terminu. W terminologii preskryptywnej terminy definiuje się głównie z uwzględnieniem miejsca oznaczanych przez nie pojęć w hierarchicznym systemie pojęć oraz ich relacji z innymi pojęciami (Marcinkevičienė 2000: 6). Zatem zasadniczo zdolność do ustalania ogólnych i dystynktywnych cech dėl to, kad būtų galima sužinoti apie pačią sąvoką ir (arba) parengti terpojęcia jest potrzebna do definicji terminu. Korzystając ze specjalistycznego korpusu tekstów z określonej dziedziny, można badać konkordancje konkretnych terminów i w ten sposób ustalić, jakie pojęcie oznacza termin, jakie są jego cechy oraz z jakimi innymi pojęciami jest ono powiązane. W ten sposób system pojęć tworzony jest „od dołu do góry”, tzn. na podstawie informacji o użyciu terminu. 155Terminologija | 2015 | 22 3.1. Analiza kontekstu terminu pod kątem informacji dziedzinowej Aby można było znaleźć w specjalistycznym korpusie tekstów informacje o pojęciu określanym danym terminem, korpus musi odzwierciedlać daną dziedzinę, a termin musi występować w nim dość często; wtedy badacz otrzyma większą konkordancję, a tym samym więcej informacji o terminie. Przykłady z konkordancji terminu mokslinis darbas w korpusie tekstów: (1) Trzecią przyczyną jest biurokratyzacja pracy naukowej. (2) Praca naukowa była najczęściej wykonywana w Niemczech, Francji, Polsce, na Łotwie i w Szwecji (tabela 4 załącznika 3). (3) Badania naukowe (inaczej – praca naukowa) – badania dzielone na badania naukowe podstawowe i stosowane. (4) Pracownicy naukowi, oprócz pracy naukowej, muszą wykonywać pracę pedagogiczną. Widać, że w zdaniach ten sam termin jest używany w różny sposób: w zdaniach 1 i 2 termin został wprawdzie wymieniony, jednak, chociaż mowa jest o kwestiach związanych z pracą naukową, nie ma tu informacji merytorycznych o pojęciu określanym tym terminem. W przykładach 3 i 4 wymieniono już także inne terminy związane z pojęciem pracy naukowej: badania naukowe, badania podstawowe, badania stosowane, pracownicy naukowi, praca pedagogiczna. Dla terminografii najważniejsze są właśnie takie fragmenty kontekstu terminu, ponieważ mogą pomóc zrozumieć, jak rozumiana jest rzecz określana terminem, jaki jest jej cel lub charakter − pomaga to zdefiniować pojęcie określane terminem. A zatem terminograf musi wybrać z całego kontekstu terminu tylko te miejsca, w których wymieniono inne terminy związane z analizowanym terminem lub podano gotowe definicje. Jeśli wiele wierszy konkordancji terminu trzeba opracować nieautomatycznie, a konkordancja jest duża, wówczas analiza terminu w korpusie staje się nieefektywna i czasochłonna. Przecież aby wybrać konteksty informatywne, należałoby przeczytać całą konkordancję i zagłębić się w treść kontekstu każdego zdania, co dla językoznawcy, tłumacza lub studenta, który nie posiada specjalistycznej wiedzy na temat terminów danej dziedziny nauki, nie jest łatwe. W tym przypadku warto skorzystać z narzędzi, które przynajmniej częściowo zautomatyzowałyby analizę kontekstów terminu. Takie narzędzie, jak Opisane w podrozdziale 2.1 narzędzie Qafe działa jak swego rodzaju filtr, oddzielający konteksty informatywne od innych kontekstów terminu, które są mniej istotne, ponieważ nie przekazują informacji o pojęciu. Spośród ogółem 224 terminów opisanych w ŠMTŽ około 60 proc. definicji napisano na podstawie informacji z kontekstów informatywnych. Zatem, 156 Jolanta Kovalevskaitė Wyniki badań terminologii deskryptywnej terminolog, Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje sporządzając definicje tych terminów, albo przejął znalezioną w korpusie gotową definicję, albo opracował definicję na podstawie kontekstów informatywnych i (lub) całego konkordansu terminu. Część kontekstów informatywnych nie została wykorzystana, ponieważ wśród automatycznie wybranych kontekstów informatywnych znajdują się również konteksty nieodpowiednie, tj. takie, które, chociaż formalnie odpowiadają któremukolwiek modelowi paralingwistycznemu, mimo to nie odzwierciedlają żadnej relacji semantycznej ani cechy analizowanego pojęcia (o tym, jak należałoby udoskonalić modele wykorzystywane przez narzędzie Qafe i zwiększyć dokładność analizy automatycznej, szeroko piszą Bielinskienė et al. 2015, w części 5.2.5). 3.2. Kwestie istotne dla porządkowania terminologii i ich rozwiązywanie na podstawie analizy użycia terminów Przy rozwiązywaniu kwestii pojawiających się w pracy terminologicznej można wykorzystać zarówno konteksty informatywne odpowiedniej, jak i nieodpowiedniej jakości. Poniżej omówiono cztery główne teoretyczne i praktyczne aspekty porządkowania terminologii (o tych i innych aspektach teorii terminologii istotnych dla porządkowania terminologii, na przykład o problemie oddzielania terminu od nieterminu, zob. również Korkas et al. 2010: 129–130). Analiza opiera się na konkordansach terminów ze specjalistycznego korpusu i (lub) fragmentach konkordansu konkretnego terminu z kontekstów informatywnych ustalonych za pomocą narzędzia Qafe8. 3.2.1. PRZEKAZUJĄCYCH INFORMACJĘ ROZPOZNAWANIE FRAGMENTÓW KONTEKSTU TERMINU Aby nabyć umiejętności rozpoznawania w tekście cech pojęcia nazywanego terminem oraz właściwości użycia terminu, należałoby przeanalizować konkordancję terminu o średniej częstotliwości, aby na podstawie koncepcji kontekstu informatywnego (opisana w podrozdziale 2.2) można było nauczyć się znajdować ważne z terminologicznego punktu widzenia miejsca kontekstu terminu. Jak wspomniano, kontekst informatywny powinien wskazywać: a) przynajmniej jedną cechę pojęcia nazywanego terminem, która niekoniecznie musi być istotna, lecz pod pewnym względem charakteryzuje pojęcie, tj. wskazywać, jak rozumiane jest pojęcie, jaka komis. Poniższe konteksty pokazują, że pojęcie nazywane terminem stopień naukowy charakteryzuje się tym, iż nadaje go uniwersytet (przykład 1), ponadto w 8 ŠMTŽ można korzystać z konkordancji wszystkich podanych to dalyko paskirtis, požymis ir pan., arba b) rodyti ryšį su kitomis sąvoterminów. W konkordancjach nie zaznaczono oddzielnie możliwych kontekstów informatywnych i dopóki narzędzie Qafe nie będzie dostępne dla wszystkich użytkowników, konteksty informatywne należałoby ustalać ręcznie. 157Terminologija | 2015 | 22 stopień naukowy jest potrzebny przy ubieganiu się o określone stanowiska jako wymaganie (przykład 2): (1) Prawo do nadawania stopni naukowych ma Uniwersytet po przyznaniu przez Ministerstwo Oświaty i Nauki prawa do prowadzenia studiów doktoranckich jednej instytucji naukowej i szkolnictwa wyższego albo wspólnie z innymi litewskimi lub zagranicznymi instytucjami naukowymi i szkolnictwa wyższego. (2) Dlatego na tym stanowisku powinien być stawiany tylko jeden wymóg kwalifikacyjny – posiadanie stopnia naukowego, przy którego uzyskaniu wykazano umiejętności i kwalifikacje Toliau peržvelgus šio termino kontekstą galima sužinoti, kokių mokslo wymagane od pracownika naukowego. Stopnie bywają różne (doktora, doktora habilitowanego), podobnie jak sposoby ich uzyskania itd. Istotną informację (podstawową cechę wyróżniającą) o pojęciu przekazuje definicja znaleziona w kontekście (o definicjach zob. 3.2.4): Stopień naukowy – stopień poświadczający kwalifikacje naukowe osoby, nadawany po obronie rozprawy doktorskiej. Nawiasem mówiąc, definicja ta została również podana w ŠMTŽ jako najbardziej odpowiadająca istocie terminu. Wśród automatycznie ustalonych kontekstów informacyjnych nie wszystkie konteksty są odpowiednie, tzn. odzwierciedlają cechy pojęcia lub jego związek z innymi pojęciami, np. : W klasie 8 ekonomia jest przedmiotem obowiązkowym, przeznacza się na nią jedną lekcję tygodniowo. Ten kontekst terminu przedmiot obowiązkowy przypisano do nieodpowiednich, ponieważ nie przekazano w nim informacji merytorycznej o terminie. Chociaż dowiadujemy się, że przedmiotem obowiązkowym w klasie 8 może być ekonomia, taka informacja nie ujawnia cech pojęcia (tj. czym jest przedmiot obowiązkowy). W kolejnym przykładzie również nie znajdujemy z punktu widzenia terminologii istotnej informacji o tym, jakie pojęcie określa termin krajowy system kwalifikacji, jaki jest jego charakter itd. : Krajowy system kwalifikacji – priorytetowy kierunek polityki. Jeżeli konkordans terminu jest duży, a nie ma możliwości skorzystania z narzędzia filtrowania kontekstów Qafe, tę samą pracę można wykonać, korzystając z elementów modeli paralingwistycznych stosowanych w analizie automatycznej (zob. 2.1), na podstawie których można wyszukiwać informatywne konteksty definicyjne lub eksplikacyjne. Na przykład takie elementy strukturalne jak być, uważać, stanowić, obejmować, a także myślnik, dwukropek itp. mogą być wykorzystywane do ustalania kontekstów definicyjnych (por. Castagnoli 2006: 167). 164 Jolanta Kovalevskaitė Wyniki badań terminologii deskryptywnej Wśród kontekstów Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje definicyjnych znalezioną odpowiednią definicję można przeformułować, uwzględniając temat dominujący w kontekstach informatywnych (np. dominuje aspekt prawny), cechę istotną lub często powtarzające się sformułowania (Bielinskienė et al. 2015: 100): Akademia Nauk – instytucja lub organizacja zrzeszająca najwybitniejszych naukowców kraju lub (i) określonej dziedziny (dziedzin) nauki oraz pełniąca role reprezentacyjne, eksperckie, koordynacyjne i popularyzatorskie nauki. W przytoczonym przykładzie pierwsza cecha wyróżniająca (zrzeszająca <...> naukowców) została zaczerpnięta z kontekstu definicyjnego (por. Litewska Akademia Nauk (dalej – Akademia Nauk) jest jednostką budżetową zrzeszającą najwybitniejszych naukowców litewskich oraz zagranicznych naukowców związanych swoją działalnością z Litwą), natomiast pełniona funkcja (pełniąca role reprezentacyjne <...> nauki) została sformułowana na podstawie informacji dominujących w konkordansie. Wspomniane sposoby opracowywania definicji na podstawie korpusu mogą być przydatne dla osób piszących definicje (co jest szczególnie istotne dla terminologów) oraz dla osób redagujących definicje znalezione w innych źródłach (dla tłumaczy uzupełniających bazy terminologiczne i oczywiście dla redaktorów). Przecież badanie użycia może ujawnić, że istniejąca definicja jest niepełna, ponieważ zmieniło się pojęcie nazywane terminem itp. To, jak udało się napisać definicję na podstawie korpusu, lub ocenić tę definicję, można sprawdzić, zestawiając opracowaną przez siebie definicję z definicją terminologa napisaną według tej samej zasady, na przykład zamieszczoną w ŠMTŽ. Na przykład studenci, opierając się na kontekstach informacyjnych i ontologii, sformułowali następującą definicję terminu artykuł naukowy: 1. definicja: Recenzowana publikacja naukowa mająca formalną strukturę i publikowana w naukowych wydawnictwach periodycznych, ciągłych lub jednorazowych. Sformułowaną przez siebie definicję porównali oni z definicją terminu artykuł naukowy podaną w ŠMTŽ: 2. definicja: Artykuł opublikowany w prasie naukowej i mający typowy dla określonej dziedziny nauki aparat naukowy oraz spełniający inne kryteria naukowości właściwe dla tej dziedziny. 2. definicja jest oparta na skorygowanym i skróconym kontekście definicyjnym z korpusu: Kontekst definicyjny: Artykuł naukowy – artykuł opublikowany w prasie naukowej lub (i) mający typowy dla określonej dziedziny nauki aparat naukowy (przypisy lub (i) bibliografię, lub (i) wzory, lub (i) rysunki, lub (i) opis metodologii, lub (i) tabele statystyczne itp. ) i spełniający uznawane w tej dziedzinie nauki kryteria naukowości. 165Terminologia | 2015 | 22 Kaip matyti, 1 apibrėžtyje tiksliau parinktas hiperonimas (mokslinėpublikacja, a nie artykuł), wskazując cechę wyróżniającą „recenzowana” i w ten sposób odróżniając ją od publikacji nierecenzowanych. W obu definicjach wskazano, gdzie może być publikowany artykuł naukowy, jednak w definicji 1 określono to bardziej szczegółowo – jest publikowany w periodycznych, ciągłych lub jednorazowych wydawnictwach naukowych, natomiast w definicji 2 zwięźlej – opublikowany w prasie naukowej. nie należałoby ich wymieniać, gdyby w systemie pojęć istniało pojęcie prasa naukowa. W definicji 2 pojęcie aparat naukowy jest szczegółowo wyjaśnione w kontekście definicyjnym, dlatego zamiast cechy mający formalną strukturę, wymienionej w definicji 1, dokładniejsza byłaby przejęta z kontekstu definicyjnego cecha mający aparat naukowy przyjęty w określonej dziedzinie nauki. W pracy praktycznej nierzadko trzeba spośród kilku definicji podanych już w innych źródłach wybrać najodpowiedniejszą. W tym oczywiście mogą pomóc zasady przedstawione w teorii terminologii (adekwatność, systemowość, zwięzłość itd.). Niemniej jednak, oprócz tych zasad, warto jeszcze porównać informacje o terminie zawarte w źródłach leksykograficznych z informacjami, które ujawniają się na podstawie użycia terminu w korpusie tekstów. Nierzadko terminy są używane nie całkiem tak, jak są definiowane (Kaupaitytė 2010), albo w użyciu uwidacznia się, że pojęcie określane terminem nie całkiem pokrywa się z tym, które przy tym samym terminie podano w jakimś źródle leksykograficznym. Porównując definicję napisaną na podstawie korpusu z definicją podaną w słownikach lub bazach terminów, można nie tylko doprecyzować definicję terminu, lecz także porównać definicje napisane według różnych zasad. Na przykład w Słowniku terminów studiów (Smetona, Pukelis 2014) część terminów pokrywa się z terminami podanymi w ŠMTŽ. Porównajmy artykuły hasłowe terminu studijų dalykas w obu słownikach: w Słowniku terminów studiów (Smetona, Pukelis 2014): Część programu studiów utworzona z kilku powiązanych pod względem treści i zintegrowanych efektów uczenia się, mająca określoną liczbę punktów, cel oparty na efektach uczenia się, których osiągnięcie jest oceniane jednym końcowym zaliczeniem (egzaminem lub w innej formie; może być stosowany system punktacji kumulatywnej). ŠMTŽ: 1.Studijųprogramospagrindinissudedamasisvienetas,nuosekliaidėstomasvieną lub kilka semestrów; 2. Kierunek lub gałąź studiów (w statystyce międzynarodowej). W obu definicjach wymieniona jest istotna cecha, że studijų dalykas jest częścią programu studiów, a zatem program studiów jest pojęciem podstawowym, z którym w obu przypadkach wiąże się analizowany termin. W konkordancji terminu 166 Jolanta Kovalevskaitė W wynikach badań terminologii deskryptywnej opartych na Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje korpusie nie ma informacji o takich cechach pojęcia, jak określona liczba punktów kredytowych, cel oparty na efektach kształcenia, których osiągnięcie jest oceniane jednym końcowym zaliczeniem, dlatego nie zostały one uwzględnione w definicji ŚMTŽ. Czas trwania zajęć jest cechą ujawnioną w informacyjnych kontekstach terminu, dlatego w definicji ŚMTŽ wspomina się, że przedmiot studiów jest nauczany w sposób ciągły przez jeden lub kilka semestrów. Z informacyjnych kontekstów wynikało, że termin ten nazywa dwa pojęcia, dlatego w ŚMTŽ podano definicje dwóch pojęć (1, 2). Można dodać, że konteksty definiujące mogą być przydatne jako przykłady lepszych lub gorszych definicji, analizując je bowiem, terminografowie nabywają umiejętności odróżniania definicji właściwej od niepełnej lub wadliwej (Meyer 2001: 284). W artykule przedstawiono przykłady z dziedziny edukacji i nauki, ponieważ jako źródło wykorzystano korpus tekstów właśnie z tej dziedziny. Jednak praktycy zajmujący się terminologią innych dziedzin mogą potrzebować również korpusów z innych dziedzin, dlatego przy stosowaniu metod terminologii deskryptywnej, oprócz już istniejących korpusów, można wykorzystywać także korpusy utworzone za pomocą specjalnych narzędzi9 na potrzeby konkretnego zadania (ang. Do-It-Yourself (DIY) specialized corpora, Zanettin 2002, cyt. za Castagnoli 2006). Aby szybko zgromadzić taki korpus, najczęściej wykorzystuje się opublikowane w internecie teksty z wymaganej dziedziny, w których odzwierciedlone są aktualne pojęcia i najnowsze terminy, czego nie zawsze można oczekiwać od statycznego, tj. utworzonego w pewnym okresie i nieaktualizowanego już korpusu (Castagnoli 2006: 160). UWAGI PODSUMOWUJĄCE Na Litwie, stosując zasady terminologii deskryptywnej, jak dotąd przygotowano zaledwie kilka zasobów i narzędzi. Pierwsze próby uzyskania w projekcie ŠiMTAi 2 danych do słownika i ontologii terminów z dziedziny edukacji i nauki można zastosować do rozwiązywania aktualnych problemów terminologicznych pojawiających się przed specjalistami praktykami, którzy bezpośrednio pracują z tekstami i na ich podstawie uzyskują lub sami tworzą terminologię określonej dziedziny, a także przed studentami studiującymi terminologię, przekład i redakcję. Możliwość bezpośredniej analizy terminów w kontekście ich użycia może pomóc w wyodrębnianiu i rozwiązywaniu problemów istotnych dla terminologii. Omówiona w niniejszym artykule metoda definiowania terminów na podstawie korpusów zapewnia 9 Na przykład narzędzie WebBootCat, oferowane przez Sketchengine: http://www.sketchengine.co.uk/. 167Terminologija | 2015 | 22 możliwość rozpoznawania informatywnych kontekstów terminu, ustalania hierarchicznych relacji między pojęciami, formułowania definicji terminów. wspomnianym docelowym grupom Aprašyti terminologijos darbo aspektai nėra vienodai aktualūs čia mibadaczy, na przykład napisanie definicji zwykle przypada terminologom, natomiast wybranie najlepszej spośród kilku lub zredagowanie znalezionej definicji – tłumaczom bądź redaktorom uzupełniającym bazę terminologiczną. zarówno terminologom, jak i tłumaczom oraz redaktorom, jeżeli analizowanych terminów nie ma w bazach terminów i słownikach terminologicznych, może być ważne rozpoznanie powiązań lub typu relacji między pojęciami nazywanymi terminami, a także zdefiniowanie tych pojęć. ŹRÓDŁA Korpus tekstów edukacyjnych i naukowych. Centrum Lingwistyki Komputerowej VDU, 2010. Ontologia terminów edukacyjnych i naukowych. Dostęp przez internet: http://meta.vdu.lt/webprotege/ (dostęp: 2015-05-15). ŠMTŽ – Słownik terminów edukacyjnych i naukowych. Dostęp przez internet: http://daukantas.vdu.lt/moksliniai-terminai (dostęp: 2015-06-15). LITERATŪRA Alcina A. 2011: Teaching and learning terminology: new strategies and methods. – Teachingandlearning terminology:newstrategiesandmethods (ed. A. Alcina). Benjamins Current Topics 35, Amsterdam: John Benjamins, 1–11. Bielinskienė A., Boizou L., Grigonytė G., Kovalevskaitė J., Rimkutė e., Utka A. 2015: Lietuviųkalbosterminųautomatinisatpažinimasirapibrėžimas. Monografija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Boizou L., Grigonytė G., Rimkutė e., Utka A. 2012: Automatic inference of Base Forms for Multiword Terms in Lithuanian. –ProceedingsoftheFifthInternationalConferenceHumanLanguageTechnologies– TheBalticPerspective2012, 27–35. Bucher A.-L. 2007: Terminology Work the Swedish way. – Terminologija 14, 37–48. Budin G. 2012: Trends Analysis: eLexicography, Terminology, and Global Content Management. Lexicograffiti. european Parliament, Luxembourg 23rd of January, 2012. Prieiga per internetą: https://termcoord.files.wordpress.com/2012/01/presentation budin.pdf (žiūrėta 2015-06-15). Castagnoli S. 2006: Using the Web as a Source of LSP Corpora in the Terminology Classroom. – Wacky! WorkingpapersontheWebasCorpus (eds. M. Baroni, S. Bernardini), Bologna: Gedit, 159–172. Kaupaitytė D. 2010: Švietimoterminųapibrėžtysirvartosena:kompetencijairkvalifikacija. Magistro baigiamasis darbas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Korkas V., Rogers M. 2010: How much terminological theory do we need for practice? An old pedagogical dilemma in a new field. – TerminologyinEverydayLife. TerminologyandLexicographyResearchandPractice. eds. F. Steurs, M. Thelen, Amsterdam: John Benjamins, 123–136. Marcinkevičienė R. 2000: Terminografija ir tekstynas. – Terminologija 6, 5–22. Markiewicz i., Rimkutė e. 2013: Švietimo ir mokslo terminų žodynas ir ontologija. – Terminologija 20, 56–74. Maskaliūnienė N., Kaminskienė L. 2012: Bendrosios kompetencijos ir vertėjų rengimas. – Vertimostudijos 5, 113–130. Meyer i. 2001: extracting Knowledge-rich Contexts for Terminography: A Conceptual and Methodological Framework. – RecentAdvancesinComputationalTerminology. eds. D. Bourigault, Ch. Jaquemin, M. L‘Homme, Amsterdam: John Benjamins, 279–302. Picht H. 2011: The Science of Terminology: History and evolution. – Terminologija 18, 6–26. Rimkutė e. 2010: Lietuvių kalbos terminų automatinio nustatymo galimybės. – Kalbųstudijos16, 71–78. Sikora i. 2013: Contemporary approach to terminological competence, management and terminology teaching on the basis of courses for translators offered by Polish higher education institutions. – Proceedings ofthe19thEuropeanSymposiumonLanguagesforSpecialPurposes, July 8–10, Vienna, 500–509. 168 Jolanta Kovalevskaitė Deskriptyviosiosterminologijostyrimųrezultatų Agnė Bielinskienė panaudojimasterminologijospraktikoje Smetona A., Pukelis K. (sud.) 2014: Studijųterminųžodynas. Prieiga per internetą: http://www.skvc.lt/uploads/documents/files/Kita informacija/Leidiniai/Zodynas.pdf (žiūrėta 2015-06-15). Stankevičienė S. 2013: Gamtosmokslųkalba:gretinamasisvokiečiųirlietuviųkalbųleksinių-semantiniųaspektų tyrimas. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Zeller i. 2005: Automatinisterminųatpažinimasirapdorojimas. Daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. WYNIKI BADAŃ DESKRYPTYWNEJ TERMINOLOGII NA POTRZEBY PRAKTYKI TERMINOLOGICZNEJ Artykuł omawia podejście deskryptywne, które dopiero od niedawna jest szerzej stosowane w litewskiej praktyce terminologicznej. Terminolodzy, tłumacze, korektorzy i inni praktycy zajmujący się terminologią mogą korzystać z metod i narzędzi stosowanych w deskryptywnym zarządzaniu terminologią. Ponadto podejście deskryptywne do terminologii można zastosować do celów nauczania i uczenia się terminologii. Celem artykułu jest opisanie możliwych zastosowań badań deskryptywnych terminologii (zasobów, narzędzi i metod) w praktyce terminologicznej. Po pierwsze, przedstawiamy zasoby i narzędzia opracowane w ramach projektu ŠiMTAi 2 (Automatyczna identyfikacja terminów edukacyjnych i naukowych). Zasoby i narzędzia opracowano na potrzeby półautomatycznej analizy terminów litewskich: tj. specjalistycznego korpusu z adnotacjami, narzędzi do automatycznej ekstrakcji terminologii oraz narzędzia do półautomatycznego wykrywania w specjalistycznym korpusie kontekstów bogatych w wiedzę dotyczących terminów, które następnie można wykorzystać do opracowywania definicji terminów. Konteksty bogate w wiedzę omówiono bardziej szczegółowo. Konteksty bogate w wiedzę zawierają charakterystyki pojęciowe analizowanego terminu, odzwierciedlone przez relacje semantyczne i atrybuty. Stosując podejście korpusowe do deskryptywnej terminologii, pokazujemy a) w jaki sposób można wykrywać konteksty bogate w wiedzę; b) w jaki sposób można identyfikować określone relacje semantyczne w kontekstach bogatych w wiedzę; c) w jaki sposób można konstruować system pojęciowy poprzez analizę użycia tion. We exemplify the possibilities of methods and tools of descriptive terminology terminów; d) w jaki sposób można wykorzystywać konteksty bogate w wiedzę danego terminu do redagowania jego definicji oraz oceny dla praktyków pracujących w dziedzinie terminologii litewskiej. Otrzymano 2015-06-15 Jolanta Kovalevskaitė Uniwersytet Witolda Wielkiego Centrum Lingwistyki Komputerowej ul. K. Donelaičio 52–206, LT-44248 Kowno e-mail j.kov[email protected] Agnė Bielinskienė Uniwersytet Witolda Wielkiego ul. K. Donelaičio 52, LT-44248 Kowno e-mail [email protected]