Lietuviški blakių pobūrio vardai

175Terminologia | 2016 | 23 Litewskie nazwy podrzędu pluskwiaków ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: podrząd pluskwiaków, nazwa rodziny pluskwiaków, nazwa gatunku pluskwiaków, neologizmy, złożenia WSTĘP W ostatnim dziesięcioleciu ukazało się kilka artykułów i publikacji entomologicznych, w których zaczęto normalizować terminy entomologiczne i nazwy nomenklaturowe (Stonis et al. 2009; Stonis et al. 2010; Stonis, Diškus 2011; Diškus, Stonis 2012a; Diškus, Stonis 2012b; Stonis, Remeikis, Baužys 2013; Stonis et al. 2015). W 2013 r. wydano podręcznik trzech autorów — Jonasa Rimantasa Stonisa, Andriusa Remeikisa i Dariusa Baužysa — dla studentów, nauczycieli oraz wszystkich interesujących się przyrodą: Blakės. Różnorodność i nazwy, w którym opisano pluskwiaki występujące zarówno na Litwie, jak i w innych krajach. W publikacji tej omówiono 45 rodzin podrzędu pluskwiaków oraz należące do nich 463 gatunki, dla których utworzono niemało nowych nazw. Tym samym przedmiotem niniejszego artykułu są litewskie nazwy 45 rodzin pluskwiaków i 463 gatunków, a jego celem jest synchroniczne zbadanie sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków podrzędu pluskwiaków oraz derywacji neologizmów, omówienie syntaktycznych i semantycznych relacji między głównymi i pobocznymi członami nazw dwuwyrazowych oraz ustalenie najbardziej produktywnych sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków. Jak piszą entomolodzy, największą część różnorodności biologicznej Ziemi stanowią owady (łac. Insecta). Są one szeroko rozpowszechnione na całym świecie, liczne są również w faunie Litwy, żyją w najróżniejszych siedliskach, są bardzo zróżnicowane i niezwykle ważne zarówno z naukowego i teoretycznego, jak też gospodarczego i praktycznego punktu widzenia. Obliczono, że owady stanowią około 65–67 proc. taksonomicznej różnorodności biologicznej Ziemi, czyli 56–57 proc. obecnie już poznanej i opisanej różnorodności (Stonis et al. 2015: 6). Pluskwiaki można znaleźć na całym świecie, obecnie na Litwie znanych jest około 300 ich gatunków, jednak część z nich nie została jeszcze wykryta i, jak się wydaje, na Litwie żyje ich więcej niż 400 gatunków (Stonis, Remeikis, Bau- 176 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy pluskwiaków z podrzędu żys 2013: 5). W omawianej publikacji przyjmuje się współczesne ujęcie systematyczne – pluskwiaki (łac. Heteroptera) zalicza się do rzędu pluskwiaków ( łac. Hemiptera, syn. Rhynchota), do którego należą bardzo różnorodne owady, dzielone na liczne rodziny i 4 podrzędy (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 25), z których jeden to pluskwiaki. Ogółem występujące na świecie około 38 000 gatunków pluskwiaków różnoskrzydłych grupuje się w liczne rodziny. Jest zrozumiałe, że litewska terminologia entomologiczna i nazwy owadów były tworzone także wcześniej, wydawano leksykony, podręczniki (Lešinskas, Pileckis 1967; Lešinskas, Pileckis 1968; Pileckis, Žuklys 1974; Pileckis 1976; Pileckis 1982; Jonaitis 1983; Pileckis et al. 1994; LF1 1995). Terminologię entomologiczną analizowali nie tylko entomolodzy, lecz także językoznawcy. Terminolog Kazimieras Gaivenis w 1979 r. w czasopiśmie Lietuvių kalbotyros klausimai (Lietuvių kalbos specialioji leksika, t. 19) opublikował artykuł „Nauji lietuviški vabzdžių pavadinimai”, w którym omówił sposoby tworzenia litewskich neologizmów i derywatów dotyczących systematyki entomologicznej oraz przedstawił rejestr 170 litewskich neologizmów z tej dziedziny (Gaivenis (1979) 2014: 332–348). We wspomnianym rejestrze znajduje się tylko jeden neologizm dotyczący pluskwiaków różnoskrzydłych: sietaspanė (2) – określenie w dwuwyrazowej nazwie rodziny: sietasparnės blakės (łac. Tingidae) (Lešinskas, Pileckis 1967: 77; Gaivenis (1979) 2014: 345). W podręczniku Lietuvos vabzdžiams pažinti (1967) (dalej – Podręcznik) wyodrębniono i opisano rząd łac. Hemiptera – pluskwiaki (półpokrywy) i 10 jego rodzin (Lešinskas, Pileckis 1967: 74–86). W niniejszej publikacji podano litewskie nazwy wszystkich rodzin wspomnianego rzędu oraz należących do nich 22 gatunków, natomiast w przypadku rodzajów podano wyłącznie nazwy łacińskie, z wyjątkiem rodzaju lot. Eurydema z rodziny tarczówkowatych (łac. Pentatomidae). Eurydema – tarczówki krzyżowe (Lešinskas, Pileckis 1967: 79). 177Terminologija | 2016 | 23 Należy zauważyć, że większość gatunków nazwano nazwami dwuwyrazowymi, jednak pięć gatunków określono nazwami trzywyrazowymi: wzorzysta pluskwianka lucernowa (łac. Brachycoleus decolor), pospolita pluskwianka łąkowa (łac. Lygus pratensis), zielona pluskwianka łąkowa (łac. Lygus pabulinus), brunatna pluskwianka buraczana (łac. Polymerus cognatus), żółta pluskwianka buraczana (łac. Polymerus vulneratus). Zatem przy tworzeniu nazw litewskich w omawianej publikacji nie zawsze przestrzega się wymogu Międzynarodowego kodeksu nomenklatury zoologicznej (ICZN) – zasady nomenklatury binominalnej – naukowa nazwa gatunku jest binominalna, złożona z nazwy rodzaju i gatunku (zob. ICZN Article 5.1). W 2010 r. w czasopiśmie Acta Zoologica Lituanica po raz pierwszy opublikowano wyczerpującą listę litewskich nazw wszystkich 324 gatunków pluskwiaków stwierdzonych na Litwie, zaliczanych do 31 rodzin (zob. Stonis et al. 2010: 262–272), w której podano wiele nowo utworzonych litewskich nazw rodzin i gatunków. Jak zauważają autorzy artykułu, dotychczas większość gatunków i rodzin pluskwiaków stwierdzonych w naszym kraju nie miała litewskich nazw albo nazwy gatunków nie były znormalizowane; wiele nazw gatunków owadów do dziś ma charakter opisowy. To bardzo utrudnia użycie i nie odpowiada zasadom międzynarodowej nomenklatury binominalnej. Dlatego takie nazwy pluskwiaków, które składały się z więcej niż 2 słów, zastąpiono krótszymi (Stonis et al. 2010: 265). W publikacji Pluskwiaki. Różnorodność i nazwy autorzy podali nie tylko nazwy gatunków pluskwiaków występujących na Litwie, opublikowane we wspomnianym już artykule, lecz także gatunków spotykanych w innych krajach. Przestrzegali oni przyjętej już w entomologii praktyki – nie nazywać rodzajów w języku litewskim. Według autorów książki znanych jest wiele bardzo blisko spokrewnionych, trudnych do odróżnienia rodzajów pluskwiaków. Gdyby gatunki uzyskały w języku litewskim nazwy, których pierwsze słowo określałoby rodzaj, różnorodność terminologiczna byłaby tak duża, że niezwykle utrudniałaby używanie nazw (zapamiętywanie ich oraz orientowanie się w systemie). Przy opracowywaniu książki kierowano się zasadą, że pierwszeństwo powinno zostać przyznane taksonom wyższej rangi i o większym znaczeniu – rodzinom. Uznano, że nazewnictwo rodzajów pluskwiaków w języku litewskim nie ma szczególnego znaczenia: 1) taksonomia rodzajów pluskwiaków dość szybko się zmienia i nie jest powszechnie uznawana; 2) zewnętrzne różnice morfologiczne między rodzajami pluskwiaków są niewielkie i niespecjalistom najczęściej trudno byłoby (albo byłoby niemożliwe) zidentyfikować rodzaje pluskwiaków; 3) z praktycznego (z punktu widzenia użycia) punktu widzenia wyraźna przynależność gatunków do konkretnych rodzin jest ważniejsza niż przynależność do rodzajów (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 10). 178 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai LITEWSKIE NAZWY RODZIN PLUSKWIAKÓW I TAKSONÓW WYŻSZEJ RANGI Nazwy rodzin pluskwiaków Jak już wspomniano, w publikacji Pluskwiaki. Różnorodność i nazwy wyróżniono i omówiono 45 rodzin pluskwiaków z podrzędu. Według autorów, normalizując litewskie nazwy rodzin podrzędu pluskwiaków, kierowali się zasadą, że litewskie nazwy owadów są złożone z dwóch słów (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 9). Wszystkie nazwy rodzin džių šeimų ir aukštesnio rango taksonų vardai būtų arba vienažodžiai, tradycyjnie podawane są w liczbie mnogiej, większość z nich jest jednowyrazowa, podano 15 dwuwyrazowych nazw rodzin, np.: didgavės senãblakės (łac. Enicocephaidae, ang. Gnat Bugs; Unique-headed Bugs; Enicocephalids) 301; rẽtosios senãblakės (łac. Aenictopecheidae, ang. Aenictopecheids) 30; netkrosios vikriãblakės (łac. Ceratocombidae, ang. Ceratocombids) 31; tkrosios vikriãblakės (łac. Dipsocoridae, ang. Jumping Ground Bugs; Dipsocorids) 31; netìkrosios vandénskrodės (łac. Mesoveliidae, ang. Watter Treaders; Pondweed Bugs, Ripple Bugs) 34; tìkrosios vandénskrodės (łac. Veliidae, ang. Watter Striders; Broad-Shouldered Watter Striders; Ripple Bugs) 34; Naucoridae, ang. Saucer Bugs; Creeping Water Bugs) 41; tìkrosios kam púotblakės (łac. Coreidae, ang. Squash Bugs; Leaf-Footed Bugs) 51; netìkrosios kampúotblakės (łac. Rhopalidae, ang. Scentless Plant Bugs) 53; augaldės skỹdblakės (łac. Acanthosomatidae, ang. Acanthosomatid Bugs; Shield Bugs) 75; vandenniai čiuožkai (łac. Gerridae, ang. Pond-Skaters; Water-Striders; Wherrymen; Jesus Bugs) 35. Ta ostatnia nazwa ddžiosios vandénblakės (lot. Belostomatidea, angl. Giant Water Bugs; Electric Light Bugs; Toe-Biters; Alligator Ticks) 39; plãčiosios vandénblakės (lot. rodziny była już używana w Przewodniku, a jeszcze kilka dwuwyrazowych nazw rodzin, używanych we wspomnianym Przewodniku, w książce Pluskwiaki. Różnorodność i nazwy podano jako synonimy, natomiast rodzajowy człon nazw gatunkowych podawany jest już jako jednowyrazowy, np.: žieviãblakės, syn. požievìnės blãkės (łac. Aradidae, ang. Bark Bugs; Flat Bugs; Flat Bark Bugs) 49; žõlblakės, syn. žolìnės blãkės; ãklės (lot. Miridae, angl. Plant Bugs; Leaf Bugs) 81; sietaspanės blãkės, sin. setblakės (lot. Tingidae, angl. Lace Bugs) 95; pa razìtinės blãkės, sin. kraujãblakės (lot. Cimicidae, angl. Bed Bugs; Bloodsucking Bugs) 103; plėšriãblakės, sin. blãkės plėšrnės (lot. Reduviidae, angl. 1 Przy podawaniu przykładów najpierw podaje się nazwę litewską, zaakcentowaną tak jak w źródle, w nawiasach podaje się odpowiednik łaciński i, jeśli istnieje, angielski, a po nawiasach wskazuje się stronę źródła. 179Terminologia | 2016 | 23 Assassin Bugs; Conenose Bugs) 99. Wymienione jednowyrazowe nazwy rodzin są złożeniami, podobnie jak wszystkie inne jednowyrazowe nazwy rodzin. Określające człony dwuwyrazowych nazw rodzin najczęściej wskazują na relacje rodziny z innymi rodzinami: netkrosios vikriãblakės 31; tkrosios vik riãbla kės 31; netìkrosios vandénskrodės 34; tìkrosios vandénskrodės 34; tìkro sios kampúotblakės 51; netìkrosios kampúotblakės 53; netìkrosios dirvãbla kės 56; tìkrosios dirvãblakės 57; tkrosios skỹdblakės 64. Tylko określające człony nazw kilku rodzin nazywają charakterystyczną cechę wyróżniającą rodziny: didgavės senã blakės 30; rẽtosios senãblakės 30; ddžiosios vandénblakės 39; plãčiosios van dénblakės 41; augaldės skỹdblakės 75; vandenniai čiuožkai 35. Większość analizowanych nazw rodzin pluskwiaków i odpowiednio rodzajowych członów nazw gatunków to neologizmy utworzone drogą kompozycji, jednak w Vadove używano już złożeń: skorpiònblakės (łac. Nepidae, ang. Water Scorpions) 39, por. skorpionblakės V 85; nùgarplaukos (łac. Notonectidae, ang. Back Swimmers; Backswimmers; Greater Water Boatmen) 45, por. nugarplaukos V 86; raudónblakės (łac. Pyrrhocoridae, ang. Red Bugs; Fire Bugs; Stainers) 62, por. raudonblakės V 81; tkrosios skỹdblakės, syn. skỹdablakės (łac. Pentatomidae, ang. Shield Bugs; Stink Bugs) 64, por. skydablakės V 78. W terminologii litewskiej kompozycja pod względem produktywności jest drugim po derywacji sufiksalnej sposobem tworzenia neologizmów. Jak zauważa Stasys Keinys, terminy złożone pozwalają wyrazić złożone pojęcia jednym słowem, dobrze odpowiadają istotnym dla specjalistycznych dziedzin użycia języka wymaganiom precyzji, jasności i zwięzłości języka (Keinys (1983) 2005: 177). Zazwyczaj logicznym, gramatycznym i semantycznym centrum złożeń jest drugi człon, a ich pierwszy człon określa drugi; złożenia tego typu nazywa się złożeniami determinatywnymi. Drugi człon rozpatrywany oddzielnie jest zazwyczaj hiperonimem (nazwą rodzajową) względem derywatu (hiponimu) lub terminu złożonego (nazwy gatunkowej) (Gaivenis (1998) 2014: 243). Wszystkie neologizmy nazw rodzin podrzędu pluskwiaków różnoskrzydłych są derywatami złożonymi z członów połączonych bezpośrednio. Około 92 procent analizowanych neologizmów stanowią derywaty złożone, których drugi człon, podobnie jak nazw podanych w Podręczniku, brzmi blakės, wskazując na ich przynależność do podrzędu, natomiast pierwszy człon określa drugi według cech wyróżniających rodzinę. Można wyróżnić kilka grup ze względu na to, jaką charakterystyczną cechę wskazuje pierwszy człon derywatu złożonego: a) człon rzeczownikowy wskazuje różne właściwości ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś: 180 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy pluskwiaków różnoskrzydłych gaurãblakės (: gaurai) (łac. Hebridae, ang. Velvet Watter Bugs) (duże tvirtas kūnas padengtas gausiais vandenį atstumiančiais plaukeliais) 37, išskirtos 2 rūšys; irklãblakės (: irklas) (łac. Corixidae, ang. Water Boatman; Waterboatman; Lesser Water Boatmen) 42, nazwano 27 gatunków; kamúolblakės (: kamuolys) (łac. Coptosomatidae (syn. Plataspididae), ang. Coptosomatids) 80, opisano 1 gatunek; pluskwiaki szczudłowe (: szczudło) (łac. Berytidae, ang. Stilt Bugs) 56, wyróżniono 4 gatunki; pluskwiaki szerokogłowe (: oścień) (łac. Alydidae, ang. Broad-headed Bugs; BroadHeaded Bugs; Ant Bugs) (nogi, zwłaszcza tylne, są długie, z kolcami na udach) 50, opisano 2 gatunki; pluskwiaki ropusze (: ropucha) (łac. Gelastocoridae, ang. Toad Bugs) 42, wymieniono 1 gatunek; pluskwiaki koronkowe (: sito) (łac. Tingidae, ang. Lace Bugs) (błona przednich skrzydeł ma gęste komórki i przypomina koronkę, grzbiet jest wydłużony i częściowo może zakrywać głowę) 95, wyróżniono 16 gatunków; tarczówkowate żółwie (: żółw) (łac. Scutelleridae, ang. Shield-Backed Bugs; ShieldBack Bugs; Jewel Bugs; Tortoise Bugs; Scutellerids) (charakterystyczna jest szczególnie duża tarczka grzbietowa, która niczym twarda zbroja zakrywa prawie cały odwłok) 78, opisano 8 gatunków; pluskwiaki korowate (: kora) (łac. Aradidae, ang. Bark Bugs; Flat Bugs; Flat Bark Bugs) (owady imitujące kolor kory drzew) 49, wymieniono 10 gatunków. Do tej grupy należy zaliczyć również wymienione już w Przewodniku tarczówkowate (: tarcza) – tarczówkowate właściwe (łac. Pentatomidae, ang. Shield Bugs; Stink Bugs) 64, opisano 35 gatunków, oraz tarczówkowate roślinożerne (łac. Acanthosomatidae, ang. Acanthosomatid Bugs; Shield Bugs) 75, wymieniono 8 gatunków (tarczka grzbietowa jest bardzo silna) 64, por. tarczówkowate V 78 oraz skorpionowate (: skorpion) (łac. Nepidae, ang. Water Scorpions) 39, opisano 2 gatunki, por. skorpionowate V 85; b) człon rzeczownikowy wskazujący miejsce zamieszkania lub żerowania: dirvãblakės (: dirva) – netìkrosios dirvãblakės (łac. Stenocephalidae, ang. Spurgebugs; Spurge Bugs) 56 i tìkrosios dirvãblakės (łac. Lygaeidae, ang. Ground Bugs; Seed Bugs) 57; w publikacji opisano 1 gatunek netikrjų dirvãblakių, a tikrjų dirvãblakių – 64 gatunki; dugnãblakės (: dugnas) (łac. Aphelocheiridae, ang. Benthic Watter Bugs) 41, wymieniono 1 gatunek; jrblakės (: jūra) (łac. Aepophilidae, ang. Marine Bugs) 47, przedstawiono 1 gatunek; 181Terminologija | 2016 | 23 kailiãblakės (: kailis) (łac. Polyctenidae, ang. Bat Bugs; Polyctenids) (przystosowane do życia w owłosionej sierści żywiciela) 104, wymieniono tylko rodzinę; kérpblakės (: kerpės) (łac. Microphysidae, ang. Minute Bugs; Minute Bladder Bugs; Lichen Bugs) 97, podano tylko rodzinę; urvãblakės (: urvas) (łac. Cydnidae, ang. Burrowing Bugs; czasami Negro Bugs) 77, opisano 9 gatunków; pluskwiaki wodne (: woda) – ddžiosios vandénblakės (łac. Belostomatidea, ang. Giant Water Bugs; Electric Light Bugs; Toe-Biters; Alligator Ticks) 39 i plãčiosios vandénblakės (łac. Naucoridae, ang. Saucer Bugs; Creeping Water Bugs) 41, opisano 3 gatunki ddžiosios vandénblakės, plãčiosios vandénblakės – 1 gatunek; žedblakės (: pierścień) (łac. Anthocoridae, ang. Flower Bugs; Minute Pirate Bugs) 97, wymieniono 13 gatunków; c) pierwszy człon przymiotnikowy wskazuje charakterystyczne cechy zachowania: drapieżne pluskwiaki (: drapieżny) (łac. Reduviidae, ang. Assassin Bugs; Conenose Bugs) 99, przedstawiono 11 gatunków; skoczkowate (: skoczny) (łac. Saldidae, ang. Shore Bugs) 47, opisano 7 gatunków; skoczkowate (: skoczny) – skoczkowate właściwe (łac. Ceratocombidae, ang. Ceratocombids) 31, tak nazwane 3 gatunki, oraz skoczkowate niewłaściwe (łac. Dipsocoridae, ang. Jumping Ground Bugs; Dipsocorids) 31, nazwane 2 gatunki. Należy tu wspomnieć jeszcze jedną nazwę rodziny, której pierwszy człon jest czasownikiem wskazującym na cechę wynikającą z działania: sieciarkowate (: zarzynać, zarżnął) (łac. Nabidae, ang. Nabids; Damsel Bugs) (są to szczególnie aktywne drapieżniki, żywiące się innymi stawonogami, mniejszymi od siebie; czasami występuje także kanibalizm. Schwytaną zdobycz pluskwiaki te często trzymają, chwyciwszy ją przednimi nogami) 102, opisano 11 gatunków; d) człon przymiotnikowy wskazuje na kształt lub rozmiar ciała: załamanowate (: załamany) – załamanowate właściwe (łac. Coreidae, ang. Squash Bugs; Leaf-Footed Bugs) 51 i załamanowate niewłaściwe (łac. Rhopalidae, ang. Scentless Plant Bugs) 53, dla obu rodzin podano po 11 gatunków; drobnoskrzydłe (: mały) (łac. Schizopteridae, ang. Schizopterids; Jumping Ground Bugs) 32, wymieniono tylko rodzinę; spłaszczowate (: płaski) (łac. Hypsipterygidae, ang. Hypsipterygidae) 32, gatunków nie wyodrębniono; 182 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy pluskwiaków e) kolor ciała określa pierwszy człon przymiotnikowy: júodblakės (: juodas) (łac. Thyreocoridae, ang. Negro Bugs; Black Bugs; Ebony Bugs) 80, nazwano 1 gatunek; plkblakės (: pilkas) (łac. Piesmatidae, ang. Beet Bugs; Ash-Gray Leaf Bugs) 64, podano 2 gatunki. Wśród tych nazw należy wspomnieć także wymienioną w Przewodniku rodzinę raudónblakės (: raudonas) (łac. Pyrrhocoridae, ang. Red Bugs; Fire Bugs; Stainers) 62, opisano 1 gatunek, por. raudonblakės V 81; f) obiekt odżywiania określa człon rzeczownikowy: kraujãblakės (: krew) (łac. Cimicidae, ang. Bed Bugs; Bloodsucking Bugs) (żywią się krwią człowieka, innych ssaków lub ptaków) 103, wymieniono 7 gatunków; żõlblakės (: trawa) (łac. Miridae, ang. Plant Bugs; Leaf Bugs) (wysysają soki roślinne, wiele z nich jest szkodnikami roślin uprawnych) 81, jest to najliczniejsza rodzina – opisano 158 gatunków. Osobno należy wymienić dwuwyrazowe nazwy dwóch bardzo starych rodzin, których pierwszy przymiotnikowy człon złożenia w głównym członie senablakės również wskazuje tę cechę: a) senãblakės (: stary) – didgavės senãblakės (łac. Enicocephaidae, ang. Gnat Bugs; Unique-headed Bugs; Enicocephalids) i rẽtosios senãblakės (łac. Aenictopecheidae, ang. Aenictopecheids (bardzo archaiczne rodziny) 30, gatunki niewyodrębnione; b) niedawno odkryte i opisane minkštãblakės (: miękki) (łac. Stemmocryptidae, ang. Stemmocryptids) 33, których pierwszy człon przymiotnikowy wskazuje, że ich ciało jest miękkie i pozbawione tarczki; wymieniono tylko rodzinę. Pierwsze człony złożeń nazw rodzin pluskwiaków z drugim członem -blakės są rzeczownikowe, przymiotnikowe i czasownikowe; ich rozkład przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Pierwsze człony złożeń z drugim członem -blakės Daiktavardinis sandas Būdvardinis sandas Veiksmažodinis sandas dirvjuodskerddugnkampuotgaurmažirklminkštjūrpilkkailplėšrkamuolplokščkerpraudonkraujsenlazdšoklpentinvikrrupūžsietskydskorpionvėžlžiedžievžol- 183 Terminologija | 2016 | 23 Daiktavardinis sandas Būdvardinis sandas Veiksmažodinis sandas urvvandenOgółem 21 Ogółem 11 Ogółem 1 Omówione złożone nazwy rodzin pluskwiaków z drugim członem -blakės tworzą grupę złożeń mających ten sam człon bazowy. Warto zauważyć, że w terminologii entomologicznej utworzono również większe grupy takich złożeń. W dziele naukowym Lietuvos fauna (1996), poświęconym charakterystyce chrząszczy, podano aż 77 złożonych nazw rodzin, których drugim członem jest -vabaliai (: vabalas) (Gaivenis (1998) 2014: 246). St. Keinys, badając słowotwórstwo litewskich terminów złożonych, omówił także tego typu grupy z innych dziedzin (szerzej zob. Keinys (1983) 2005: 129–182). Jeszcze dwa złożenia są używane do nazywania rodzin i wskazują sposób poruszania się owadów w wodzie; różnią się od omówionej grupy terminów tym, że ich drugi człon jest czasownikowy, a pierwszy opiera się na rzeczowniku vanduo: vandénmatės (: vanduo „woda”, matuoti „mierzyć”) (łac. Hydrometridae, ang. Water-Measurers; Marsh-Treaders) 37, opisano 2 gatunki; vandénskrodės (: vanduo „woda”, skrosti „przecinać”, skrodė „przeciął”) – netìkrosios vandénskrodės (łac. Mesoveliidae, ang. Watter Treaders; Pondweed Bugs; Ripple Bugs), opi- 190 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy podrzędu pluskwiaków Odnotowano dwie nazwy gatunków pluskwiaków, których człon poboczny jest złożonym przymiotnikiem: žiedamgė žõlblakė (łac. Phytocoris (Ktenocoris) insignis) 92; įvairiadė žõlblakė (łac. Phytocoris (Ktenocoris) ulmi) 92. Ta grupa semantyczna stanowi 17 proc. wszystkich nazw gatunków pluskwiaków. 3. Miejsce występowania, np.: nartnik stawowy (łac. Gerris (Gerris) lacustris, ang. Common Pondskater) 36; wioślak denny (łac. Sigara (Subsigara) fossarum) 44; kowalnica mrówcza (łac. Alydus calcaratus, ang. Ant Bug) 50 (zob. ryc. 6); pluskwiak polny cieniośny (łac. Cymus glandicolor, ang. Seed Bug) 57; tarczówka łąkowa (łac. Rubiconia intermedia) 74; żółtobrzeżek stepowy (łac. Leptopterna ferrugata) 87; dziubałek owocowy (łac. Anthocoris nemorum) 98; dziubałek polanowy (łac. Nabis (Nabis) ferus, ang. Field Damsel Bug) 102. Drugi człon nazw gatunków pluskwiaków o tym znaczeniu wyrażany jest przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Ta grupa jest o połowę mniejsza niż omówiona wcześniej. 4. Właściwość podmiotu podlegająca ocenie, np.: nykióji vikriãblakė (łac. Ceratocombus (Xylonannus) corticalis) 31; paprastàsis čiuožkas (łac. Gerris (Gerriselloides) lateralis) 36; grakščióji vandénmatė (łac. Hydrometra gracilenta, ang. Lesser Water Measurer) 37; paprastóji vandénblakė (łac. Ilyocoris cimicoides, ang. Saucer Bug; Common Water Creeper) 41; pa prastóji žieviãblakė (łac. Aradus corticalis, ang. Flat Bark Bug) 49; tikróji lazdãblakė (łac. Neides tipularius) 57; paslaptngoji dirvãblakė (łac. Peritrechus convivus) 60; liūdnóji dirvãblakė (łac. Stygnocoris fuli gineus) 62; nuostabióji žõlblakė (łac. Miris striatus) 89. Nazwy gatunków tej grupy semantycznej stanowią około 6,5 proc. wszystkich nazw gatunków. 5. Miejsce pochodzenia lub występowania, np.: álpinė vandénskrodė (łac. Velia (Plesiovelia) currens) 35; amerykańska pluskwiak wodny (łac. Lethocerus americanus, ang. American Giant Water Bug) 40; europejska wioślakowata (łac. Arctocorisa germari) 42; południowy pluskwiak ziemny (łac. Eremocoris podagricus) 58; australijski tarczówkowaty (łac. Calliphara imperialis, ang. Jewel Bug) 78; niemiecki tasznikowaty (łac. Alloeotomus germanicus) 82; meksykański pluskwiak drapieżny (łac. Paratriatoma hirsute, ang. Mexican Bed Bug) 100; tropikalny pluskwiak krwiopijny (łac. Cimex hemipterus, ang. Tropical Bedbug) 103. Miejsce pochodzenia lub występowania, podobnie jak miejsce zamieszkania, wyrażane jest przymiotnikami z przyrostkiem -inis i stanowi zaledwie 5 proc. wszystkich nazw gatunkowych pluskwiaków. 6. Charakterystyczna cecha zachowania, np.: drapieżny nartnik (łac. Gerris (Gerriselloides) asper) 36; srogi pluskwiak wodny (łac. Lethocerus 191Terminologia | 2016 | 23 (Lethocerus) patruelis, ang. European Giant Water Bug) 40; zwinny pluskwiak ziemvã blakė (lot. Dicranocephalus agilis) 56 (žr. 7 pav.); pušialaip žõlbla kė (lot. Camptozygum aequale) 83; medlaip žõlblakė (lot. Neolygus viridis) 90. Nazwy gatunków, których określające człony opisują charakterystyczne cechy zachowania, stanowią zaledwie około 3% wszystkich nazw gatunków — jest to najmniejsza grupa semantyczna. Ryc. 5. Błękitna tarczówka Ryc. 6. Mrówczycza kolcodzióbka Ryc. 7. Zwinna ziemniczka (fot. D. Baužysa) (rys. L. Jasiukonytė i J. R. Stonysa) (rys. L. Jasiukonytė i J. R. Stonysa) Ryc. 8. Procentowy rozkład nazw gatunków pluskwiaków według funkcji semantycznych ich członów pobocznych 192 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy pluskwiaków WNIOSKI 1. Nazwy rodzin pluskwiaków z podrzędu kłujek są jednoi dwuwyrazowe oraz, jak zwykle w entomologii, podawane w formie liczby mnogiej. Nazwy dwuwyrazowe stanowią jedną trzecią wszystkich nazw rodzin tego podrzędu. 2. Większość podstawowych członów jednoi dwuwyrazowych nazw rodzin to złożenia, tylko jeden neologizm (nugarplaukėlės) oraz podstawowy człon wcześniej używanej dwuwyrazowej nazwy rodziny (čiuožikas) są derywatami sufiksalnymi. Zatem kompozycja jest dominującym sposobem tworzenia nazw rodzin podrzędu pluskwiaków. Złożone nazwy rodzin podrzędu pluskwiaków są złożeniami determinatywnymi. 3. Około 92 proc. złożonych nazw rodzin pluskwiaków stanowi grupa złożeń mających ten sam drugi człon -blakės, których pierwsze człony określają drugi według wyróżniających cech rodziny. Pierwsze człony dwóch trzecich takich złożeń są rzeczownikami, które wskazują na właściwości ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś albo miejsce bytowania lub żerowania. 4. Nazwy nadrodzin i gałęzi podrzędu są konsekwentnie tworzone od nazw rodzin za pomocą sufiksu -iniai. 5. Niemal wszystkie poboczne człony nazw gatunków pluskwiaków są przydawkami uzgodnionymi i wyrażane są różnymi przymiotnikami. Ponad jedna trzecia z nich została podana za pomocą przymiotników z przyrostkiem -inis, nieco mniej niż jedna trzecia pobocznych członów to przymiotniki złożone, a nieco więcej niż jedna piąta – proste przymiotniki zaimkowe. 6. Poboczne człony nazw gatunków pluskwiaków, według pełnionej przez nie funkcji semantycznej, nie są jednorodne; najliczniejsza grupa, stanowiąca około 57 proc. wszystkich nazw gatunków, wskazuje cechy zewnętrzne, druga pod względem liczebności grupa, wskazująca obiekt odżywiania, stanowi około 17 proc., natomiast najmniej gatunków charakteryzuje się na podstawie typowych cech zachowania – tylko około 3 proc. wszystkich gatunków pluskwiaków. 7. Używanie rzeczowników złożonych przy nazywaniu rodzin oraz podawanie przymiotników złożonych przy określaniu pobocznych członów nazw gatunków jest charakterystyczną cechą tworzenia nazw pluskwiaków, najprawdopodobniej uwarunkowaną potrzebą możliwie najdokładniejszego nazwania i odróżnienia jednego taksonu od drugiego. LITERATURA I ŹRÓDŁA Diškus A., Stonis J. R. 2012a: Endobiontyczne owady Litwy. Charakterystyka taksonomiczna, chorologiczna i troficzna fauny Nepticulidae. Monografia, Kowno: Lututė. Diškus A., Stonis J. R. 2012b: Poznajmy egzotyczną faunę świata. Patyczaki, Kowno: Lututė. DLKG 2006: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Gaivenis K. (1998) 2014: O dwóch seriach litewskich terminów złożonych z tymi samymi członami. – Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 243–248. 193Terminologija | 2016 | 23 Gaivenis K. (1975) 2014: Dwuwyrazowe terminy złożone we współczesnym języku litewskim. – Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 60–97. Gaivenis K. (1979) 2014: Nowe litewskie nazwy owadów. – Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 332–348. ICZN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury zoologicznej. Czwarte wydanie. – http://www.nhm.ac.uk/hostedsites/iczn/code/. Jonaitis V. 1983: Błonkówki z rodziny gąsienicznikowatych Litwy, Wilno: Mokslas. Keinys St. (1983) 2005: Słowotwórstwo litewskich terminów złożonych. – Współczesna terminologia litewska, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 129–182. Lešinskas A., Pileckis S. 1967: Przewodnik po owadach Litwy, Wilno: Mintis. Lešinskas A., Pileckis S. 1968: Przewodnik po szkodnikach roślin na podstawie uszkodzeń, Wilno: Mintis. LF1 1995: Fauna Litwy: Chrząszcze 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Pileckis S., Žuklys L. 1974: Poradnik pracownika ochrony roślin, Wilno: Mintis. Pileckis S. 1976: Chrząszcze Litwy, Wilno: Mokslas. Pileckis S. 1982: Chrońmy pożyteczne owady, Wilno: Mokslas. Pileckis S., Repšienė D., Vengeliauskaitė A., Žuklienė R., Žuklys L. 1994: Szkodniki i choroby roślin polowych, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Stonis J. R., Dapkus D., Auksoriūtė A., Vilkas A. 2009: Taksonomiczny wykaz litewskich nazw ważek (Insecta, Odonata). – Nowe i rzadkie dla Litwy gatunki owadów. Doniesienia i opisy 21, 155–165. Stonis J. R., Diškus A. 2011: Познайте экзотическую фауну мира. Богомолы, тараканы, термиты, каменницы, гладиаторы, сетчатокрылые и трупоеды, Каунас: Lututė. Stonis J. R., Remeikis A., Auksoriūtė A., Baužys D., Vilkas A. 2010: Нормализованные и новые названия встречающихся в Литве насекомых отряда жуков-долгоносиков, подотряда клопов (Insecta: Hemiptera: Heteroptera). – Acta zoologica Lituanica 20(3), 262–272. Stonis J. R., Remeikis A., Baužys D. 2013: Познайте насекомых мира. Клопы. Разнообразие и названия, Вильнюс: Edukologija. Stonis J. R., Sruoga V., Diškus A., Remeikis A., Auksoriūtė A., Žvironienė J. 2015: Обзор групп насекомых и предложения по употреблению терминологии. Część 1. Pradowniki – pluskwiaki różnoskrzydłe. Środek metodyczny / Litewski Uniwersytet Edukologiczny, Instytut Bałtycko-Amerykańskiej Biotaksonomii, Wilno: Wydawnictwo Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego. LITEWSKIE NAZWY PODRZĘDU HETEROPTERA W 2013 roku opublikowano podręcznik dla studentów pod tytułem Blakės. Įvairovė ir pavadinimai (Heteroptera. Variety and Names) autorstwa Jonasa Rimantasa Stonisa, Andriusa Remeikisa i Dariusa Baužysa. Opisuje pluskwiaki różnoskrzydłe występujące na Litwie i w innych krajach. Przedmiotem niniejszego artykułu są litewskie nazwy 45 rodzin i 463 gatunków pluskwiaków różnoskrzydłych. Celem jest synchroniczne zbadanie sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków w tym podrzędzie, opisanie relacji syntaktycznych i semantycznych między głównymi i podrzędnymi elementami nazw dwuwyrazowych oraz ustalenie najbardziej produktywnych sposobów tworzenia nazw. Do nazywania rodzin w rzędzie Hemiptera, podrzędzie Heteroptera, stosuje się, zgodnie z powszechną praktyką w entomologii, nazwy jednolub dwuwyrazowe w liczbie mnogiej. Jedna trzecia wszystkich nazw rodzin w tym podrzędzie to nazwy dwuwyrazowe. Większość głównych elementów nazw jednolub dwuwyrazowych stanowią złożenia (irklãblakės, łac. Corixidae, ang. Water Boatmen; Lesser Water Boatmen; rupżblakės, łac. Gelastocoridae, ang. Toad Bugs; żedblakės, łac. Anthocoridae, ang. Flower Bugs; Minute Pirate Bugs; żõlblakės, łac. Miridae, Eng. Plant Bugs; Leaf Bugs), tylko jeden neologizm (nugarplaukėlės, łac. Pleidae, ang. Pigmy Backswimmer) oraz główny element nazwy rodziny, który był już w użyciu (čiuožikas, łac. Gerridae, ang. Pond-Skater), są derywatami sufiksalnymi. 194 Albina Auksoriūtė | Litewskie nazwy pluskwiaków podrzędu Heteroptera Derywacja kompozycyjna jest dominującym sposobem tworzenia nazw rodzin w podrzędzie Heteroptera. Takie złożenia są złożeniami podrzędnymi. Około 92 procent nazw rodzin w podrzędzie Heteroptera należy do grupy nazw z drugim komponentem -blakės, który jest określany przez pierwszy komponent zgodnie z cechą wyróżniającą danej rodziny. Dwie trzecie tych złożeń ma jako pierwszy komponent rzeczownik opisujący cechy ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś albo miejsce życia lub żerowania (plkblakės, łac. Piesmatidae, ang. Beet Bugs; Ash-Gray Leaf Bugs; vėžliãblakės, łac. Scutelleridae, vã blakės, łac. Cydnidae, ang. Burrowing Bugs). Nazwy nadrodzin i Eng. Shield-Backed Bugs; Shield-Back Bugs; Jewel Bugs; Tortoise Bugs; Scutellerids; urgałęzi podrzędów są konsekwentnie tworzone od nazw rodzin za pomocą sufiksu -iniai (žievia bla k niai (Aradoidea), dirvablakniai (Lygeoidea), skorpionblakiniai (Nepomorpha), šoklia blakniai (Leptopodomorpha)). Niemal wszystkie elementy podrzędne nazw gatunków Heteroptera są przydawkami uzgadniającymi się i wyrażane są przymiotnikami. Ponad jedna trzecia z nich to with the suffix -inis, less than a third are compound adjectives, more than one fifth przymiotniki są niederywowanymi przymiotnikami określonymi. Elementy podrzędne nazw gatunków Heteroptera różnią się pod względem funkcji semantycznej. Największa grupa nazw, obejmująca około 57 procent wszystkich nazw gatunków, określa cechy zewnętrzne; druga co do wielkości grupa, obejmująca około 17 procent, określa pokarm, a jedynie 3 procent gatunków Heteroptera nosi nazwy nadane na podstawie ich charakterystycznego zachowania. Użycie rzeczowników złożonych do nazywania rodzin oraz przymiotników złożonych do nazywania elementów podrzędnych gatunków jest charakterystyczną cechą słowotwórstwa nazw podrzędu Heteroptera, co najprawdopodobniej wynika z potrzeby nazywania taksonów w możliwie najbardziej precyzyjny sposób i odróżniania jednego taksonu od drugiego. Otrzymano 2016-11-09 Albina Auksoriūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno E-mail: albina.auksor[email protected]