Lietuviški blakių pobūrio vardai

Litewskie nazwy podrzędu pluskwiaków ALBINA AUKSORIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: podrząd pluskwiaków, nazwa rodziny pluskwiaków, nazwa gatunku pluskwiaków, neologizmy, złożenia WSTĘP W ostatnim dziesięcioleciu ukazało się kilka artykułów i publikacji entomologicznych, w których podjęto działania na rzecz normalizacji terminów entomologicznych i nazw nomenklatorycznych (Stonis et al. 2009; Stonis et al. 2010; Stonis, Diškus 2011; Diškus, Stonis 2012a; Diškus, Stonis 2012b; Stonis, Remeikis, Baužys 2013; Stonis et al. 2015). W 2013 r. ukazała się książka edukacyjna trzech autorów — Jonasa Rimantasa Stonisa, Andriusa Remeikisa i Dariusa Baužysa — przeznaczona dla studentów, nauczycieli i wszystkich zainteresowanych przyrodą, Blakės. Įvairovė ir pavadinimai, w której opisano pluskwiaki występujące zarówno na Litwie, jak i w innych krajach. Publikacja ta omawia 45 rodzin podrzędu pluskwiaków oraz zaliczane do nich 463 gatunki, dla których utworzono wiele nowych nazw. Przedmiotem niniejszego artykułu są zatem litewskie nazwy 45 rodzin pluskwiaków i 463 gatunków, a jego celem jest synchroniczna analiza sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków podrzędu pluskwiaków oraz neologizmów, omówienie syntaktycznych i semantycznych relacji między głównymi i pobocznymi członami nazw dwuwyrazowych, a także ustalenie najbardziej produktywnych sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków. Jak piszą entomolodzy, największą część różnorodności biologicznej Ziemi stanowią owady (łac. Insecta). Są szeroko rozpowszechnione na całym świecie, liczne są również w faunie Litwy, zamieszkują najrozmaitsze siedliska, są bardzo zróżnicowane i mają duże znaczenie zarówno z naukowo-teoretycznego, jak i gospodarczo-praktycznego punktu widzenia. Szacuje się, że owady stanowią około 65–67 proc. taksonomicznej różnorodności biologicznej Ziemi, czyli 56–57 proc. różnorodności dotychczas rozpoznanej i opisanej (Stonis et al. 2015: 6). Pluskwiaki można spotkać na całym świecie; obecnie na Litwie znanych jest około 300 ich gatunków, ale część z nich nie została jeszcze odkryta i prawdopodobnie na Litwie żyje ich ponad 400 gatunków (Stonis, Remeikis, Bau- Terminologija | 2016 | 23 175 žys 2013: 5). Aptariame leidinyje laikomasi šiuolaikinės sistematinės sampratos – blakės (lot. Heteroptera) skiriamos straubliuočių būriui (lot. Hemiptera, sin. Rhynchota), kuriam priklauso labai įvairūs vabzdžiai, skirstomi į daugybę šeimų ir 4 pobūrius (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 25), vienas iš kurių ir yra blakės. Iš viso pasaulyje esančios apie 38 000 blakių pobūrio rūšys grupuojamos į daugybę šeimų. Litewska terminologia entomologiczna i nazwy owadów były, rzecz jasna, tworzone także wcześniej; wydawano leksykony i podręczniki (Lešinskas, Pileckis 1967; Lešinskas, Pileckis 1968; Pileckis, Žuklys 1974; Pileckis 1976; Pileckis 1982; Jonaitis 1983; Pileckis et al. 1994; LF1 1995). Terminologią entomologiczną zajmowali się nie tylko entomolodzy, lecz także językoznawcy. Terminolog Kazimieras Gaivenis opublikował w 1979 r. w Lietuvių kalbotyros klausimuose (Lietuvių kalbos specialioji leksika, t. 19) artykuł „Nowe litewskie nazwy owadów”, w którym omówił sposoby tworzenia litewskich neologizmów i nowych wyrazów z zakresu systematyki entomologicznej oraz przedstawił rejestr 170 litewskich neologizmów z tej dziedziny (Gaivenis (1979) 2014: 332–348). W tym rejestrze znajduje się tylko jeden neologizm dotyczący podrzędu pluskwiaków: sietasparnė (2) — określenie w dwuwyrazowej nazwie rodziny: sietasparnės blakės (łac. Tingidae) (Lešinskas, Pileckis 1967: 77; Gaivenis (1979) 2014: 345). Vadove Lietuvos vabzdžiams pažinti (1967) (toliau – Vadovas) išskirtas ir aprašytas būrys lot. Hemiptera – blakės (puskietasparniai) ir 10 jo šeimų (Lešinskas, Pileckis 1967: 74–86). Šiame leidinyje pateikti visų minėto būrio šeimų ir joms priskiriamų 22 rūšių lietuviški vardai, o genčių nurodyti tik lotyniški vardai, išskyrus skydablakių (lot. Pentatomidae) šeimos gentį lot. Eurydema – kryžmažiedinės blakės (Lešinskas, Pileckis 1967: 79). 176 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai Warto zauważyć, że większość gatunków nosi nazwy dwuwyrazowe, jednak pięć gatunków określono nazwami trzywyrazowymi: raštuotoji liucerninė blakė (łac. Brachycoleus decolor), paprastoji pievinė blakė (łac. Lygus pratensis), žalioji pievinė blakė (łac. Lygus pabulinus), rudoji runkelinė blakė (łac. Polymerus cognatus), geltonoji runkelinė blakė (łac. Polymerus vulneratus). Zatem przy tworzeniu litewskich nazw w omawianej publikacji nie zawsze przestrzega się wymogu Międzynarodowego kodeksu nomenklatury zoologicznej (ICZN) – zasady nomenklatury binominalnej – zgodnie z którą naukowa nazwa gatunku jest dwuczłonowa i składa się z nazwy rodzajowej i epitetu gatunkowego (zob. ICZN Article 5.1). W 2010 r. w czasopiśmie Acta Zoologica Lituanica po raz pierwszy opublikowano pełny wykaz litewskich nazw wszystkich 324 gatunków pluskwiaków stwierdzonych na Litwie, należących do 31 rodzin (zob. Stonis et al. 2010: 262–272), w którym podano wiele nowo utworzonych litewskich nazw rodzin i gatunków. Jak zauważają autorzy artykułu, dotychczas większość gatunków i rodzin pluskwiaków stwierdzonych w naszym kraju nie miała litewskich nazw albo nazwy gatunków nie były ustandaryzowane; wiele nazw gatunków owadów nadal ma charakter opisowy. To znacznie utrudnia ich używanie i nie odpowiada zasadom międzynarodowej nomenklatury binarnej. Dlatego nazwy pluskwiaków utworzone z więcej niż dwóch wyrazów zastąpiono krótszymi (Stonis et al. 2010: 265). W publikacji Blakės. Įvairovė ir pavadinimai autorzy podali nazwy nie tylko pluskwiaków występujących na Litwie, wymienione już we wspomnianym artykule, lecz także gatunków spotykanych w innych krajach. Zastosowali przyjętą już w entomologii praktykę niepodawania litewskich nazw rodzajów. Według autorów książki znanych jest wiele bardzo blisko spokrewnionych, trudnych do odróżnienia rodzajów pluskwiaków. Gdyby gatunki otrzymały w języku litewskim nazwy, których pierwszy wyraz wskazywałby rodzaj, różnorodność terminologiczna byłaby tak duża, że niezwykle utrudniałaby używanie nazw (ich zapamiętywanie i orientację w systemie). Przy opracowywaniu książki kierowano się zasadą, że pierwszeństwo należy przyznać taksonom wyższej rangi i o większym znaczeniu – rodzinom. Uznano, że nadawanie litewskich nazw rodzajom pluskwiaków nie ma szczególnego znaczenia: 1) taksonomia rodzajów pluskwiaków zmienia się dość szybko i nie jest powszechnie uznana; 2) zewnętrzne różnice morfologiczne między rodzajami pluskwiaków są niewielkie, dlatego niespecjalistom zazwyczaj trudno (lub niemożliwe) byłoby zidentyfikować rodzaje; 3) z praktycznego punktu widzenia (użycia) jasne przyporządkowanie gatunków do konkretnych rodzin jest ważniejsze niż ich przynależność do rodzajów (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 10). Terminologija | 2016 | 23 177 LIETUVIŠKI BLAKIŲ ŠEIMŲ IR AUKŠTESNIO RANGO TAKSONŲ VARDAI Nazwy rodzin pluskwiaków Jak już wspomniano, w publikacji Blakės. Įvairovė ir pavadinimai wyodrębniono i omówiono 45 rodzin pluskwiaków. Według autorów, normalizując litewskie nazwy rodzin pluskwiaków, kierowali się zasadą, że litewskie nazwy rodzin owadów i taksonów wyższej rangi powinny być jedno- lub dwuwyrazowe (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 9). Wszystkie nazwy rodzin tradycyjnie podawane są w liczbie mnogiej; większość z nich jest jednowyrazowa, a nazw dwuwyrazowych podano 15, np.: didgalvės senablakės (łac. Enicocephaidae, ang. Gnat Bugs; Unique-headed Bugs; Enicocephalids) 30; rėtosios senablakės (łac. Aenictopecheidae, ang. Aenictopecheids) 30; netikrosios vikriablakės (łac. Ceratocombidae, ang. Ceratocombids) 31; tikrosios vikriablakės (łac. Dipsocoridae, ang. Jumping Ground Bugs; Dip socorids) 31; netikrosios vandėnskrodės (łac. Mesoveliidae, ang. Water Treaders; Pondweed Bugs, Ripple Bugs) 34; tikrosios vandėnskrodės (łac. Veliidae, ang. Water Striders; Broad-Shouldered Watter Striders; Ripple Bugs) 34; didžiosios vandėnblakės (łac. Belostomatidea, ang. Giant Water Bugs; Electric Light Bugs; Toe-Biters; Alligator Ticks) 39; plačiosios vandėnblakės (łac. Naucoridae, ang. Saucer Bugs; Creeping Water Bugs) 41; tikrosios kampuotblakės (łac. Coreidae, ang. Squash Bugs; Leaf-Footed Bugs) 51; netikrosios kampuotblakės (łac. Rhopalidae, ang. Scentless Plant Bugs) 53; augalėdės skydblakės (łac. Acanthosomatidae, ang. Acanthosomatid Bugs; Shield Bugs) 75; vandeniniai čiuožikai (łac. Gerridae, ang. Pond-Skaters; Water-Striders; Wherrymen; Jesus Bugs) 35. Ostatnia z tych nazw rodzin była już używana w Vadove, a kilka innych dwuwyrazowych nazw rodzin stosowanych we wspomnianym Vadove w książce Blakės. Įvairovė ir pavadinimai podano jako synonimy, a człon rodzajowy nazw gatunkowych ma już postać jednowyrazową, np.: žiev blakės, sin. požiev inės blakės (łac. Aradidae, ang. Bark Bugs; Flat Bugs; Flat Bark Bugs) 49; žolblakės, sin. žolinės blakės; ąklės (łac. Miridae, ang. Plant Bugs; Leaf Bugs) 81; sietasparnės blakės, sin. sietblakės (łac. Tingidae, ang. Lace Bugs) 95; parazitinės blakės, sin. kraujablakės (łac. Cimicidae, ang. Bed Bugs; Blood-sucking Bugs) 103; plėšriablakės, sin. blakės plėšrūnės (łac. Reduviidae, ang.1 1 Podając przykłady, najpierw przytacza się nazwę litewską, z oznaczeniem akcentu zgodnym ze źródłem; w nawiasie podaje się odpowiednik łaciński i, jeśli istnieje, angielski, a po nawiasie wskazuje stronę źródła. 178 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai Assassin Bugs; Conenose Bugs) 99. Wspomniane jednowyrazowe nazwy rodzin są złożeniami, podobnie jak wszystkie pozostałe jednowyrazowe nazwy rodzin. Człony określające w dwuwyrazowych nazwach rodzin najczęściej wskazują relacje danej rodziny z innymi rodzinami: netikrosios vikriāblakės 31; tikrosios vikriāblakės 31; netikrosios vandėnskrodės 34; tikrosios vandėnskrodės 34; tikrosios kampúotblakės 51; netikrosios kampúotblakės 53; netikrosios dirvāblakės 56; tikrosios dirvāblakės 57; tikrosios skýdblakės 64. Tylko w nazwach kilku rodzin człony określające wskazują charakterystyczną cechę odróżniającą daną rodzinę: didgalvės senāblakės 30; rėtosios senāblakės 30; didžiosios vandėnblakės 39; plāčiosios vandėnblakės 41; augalėdės skýdblakės 75; vandeniniai čiuožikai 35. Większość omawianych nazw rodzin pluskwiaków, a tym samym członów rodzajowych nazw gatunków, to neologizmy utworzone przez złożenie; tylko w Vadove używano już złożeń: skorpionblakės (łac. Nepidae, ang. Water Scorpions) 39, por. skorpionblakes V 85; nūgarplaukos (łac. Notonectidae, ang. Back Swimmers; Backswimmers; Greater Water Boatmen) 45, por. nugarplaukos V 86; raudónblakės (łac. Pyrrhocoridae, ang. Red Bugs; Fire Bugs; Stainers) 62, por. raudonblakės V 81; tikrosios skýdblakės, syn. skýdabakės (łac. Pentatomidae, ang. Shield Bugs; Stink Bugs) 64, por. skydablakės V 78. W terminologii litewskiej złożenie jest pod względem produktywności drugą, po derywacji sufiksalnej, metodą tworzenia neologizmów. Jak zauważa Stasys Keinys, terminy złożone pozwalają wyrazić złożone pojęcia jednym wyrazem i dobrze spełniają ważne w specjalistycznych dziedzinach użycia języka wymogi precyzji, jasności i zwięzłości (Keinys (1983) 2005: 177). Zwykle centrum logicznym, gramatycznym i semantycznym złożeń jest ich drugi człon, a pierwszy określa drugi; złożenia tego typu nazywane są złożeniami podporządkowanymi. Drugi człon rozpatrywany oddzielnie jest zazwyczaj hiperonimem (nazwą rodzajową) w stosunku do złożenia (hiponimu) lub terminu złożonego (nazwy gatunkowej) (Gaivenis (1998) 2014: 243). Wszystkie neologizmy nazw rodzin w podrzędzie pluskwiaków są złożeniami podporządkowanymi. Około 92 procent omawianych neologizmów to złożenia, których drugim członem, podobnie jak w nazwach podanych w Vadove, jest blakės, wskazujące na ich przynależność do podrzędu, natomiast pierwszy człon określa drugi, wskazując cechy wyróżniające rodzinę. Można wyróżnić kilka grup według tego, jaką charakterystyczną cechę wskazuje pierwszy człon złożenia: a) człon rzeczownikowy wskazuje różne cechy ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś: Terminologija | 2016 | 23 179 pluskolce (: pluskolec) (łac. Hebridae, ang. Velvet Watter Bugs) (masywne, mocne ciało pokryte licznymi włoskami odpychającymi wodę) 37, wyróżniono 2 gatunki; wioślakowate (: wiosło) (łac. Corixidae, ang. Water Boatman; Waterboatman; Lesser Water Boatmen) 42, wymieniono 27 gatunków; kulistowate (: kula) (łac. Coptosomatidae (syn. Plataspididae), ang. Coptosomatids) 80, opisano 1 gatunek; patyczakowate (: patyk) (łac. Berytidae, ang. Stilt Bugs) 56, wyróżniono 4 gatunki; ostrogowate (: ostroga) (łac. Alydidae, ang. Broad-headed Bugs; Broad-Headed Bugs; Ant Bugs) (nogi, zwłaszcza tylne, są długie, z kolcami na udach) 50, opisano 2 gatunki; ropuchowate (: ropucha) (łac. Gelastocoridae, ang. Toad Bugs) 42, wymieniono 1 gatunek; siatkowate (: sito) (łac. Tingidae, ang. Lace Bugs) (błona przednich skrzydeł ma gęstą siateczkę komórek i przypomina koronkę; grzbietówka jest wydłużona i może częściowo zakrywać głowę) 95, wyróżniono 16 gatunków; tarczówkowate (: żółw) (łac. Scutelleridae, ang. Shield-Backed Bugs; Shield-Back Bugs; Jewel Bugs; Tortoise Bugs; Scutellerids) (cechą charakterystyczną jest szczególnie duża tarczka grzbietowa, która niczym twarda zbroja osłania niemal cały odwłok) 78, opisano 8 gatunków; korowcowate (: kora) (łac. Aradidae, ang. Bark Bugs; Flat Bugs; Flat Bark Bugs) (owady naśladujące barwę kory drzew) 49, wymieniono 10 gatunków. Do tej grupy należy zaliczyć również tarczówki wymienione już w Vadove: tarczówki (: tarcza) – tarczówkowate właściwe (łac. Pentatomidae, ang. Shield Bugs; Stink Bugs) 64, opisano 35 gatunków, oraz tarczówki roślinożerne (łac. Acanthosomatidae, ang. Acanthosomatid Bugs; Shield Bugs) 75, wymieniono 8 gatunków (tarczka grzbietowa jest bardzo mocna) 64, por. skydablakės V 78 oraz pluskwy skorpionowe (: skorpion) (łac. Nepidae, ang. Water Scorpions) 39, opisano 2 gatunki, por. skorpionblakės V 85; b) człon rzeczownikowy wskazujący miejsce bytowania lub żerowania: pluskwiaki ziemne (: ziemia) – fałszywe pluskwiaki ziemne (łac. Stenocephalidae, ang. Spurgebugs; Spurge Bugs) 56 i prawdziwe pluskwiaki ziemne (łac. Lygaeidae, ang. Ground Bugs; Seed Bugs) 57; w publikacji opisano 1 gatunek fałszywych pluskwiaków ziemnych, a prawdziwych pluskwiaków ziemnych – 64 gatunki; dennicowate (: dno) (łac. Aphelocheiridae, ang. Benthic Watter Bugs) 41, wymieniono 1 gatunek; morskie (: morze) (łac. Aepophilidae, ang. Marine Bugs) 47, podano 1 gatunek; 180 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai pluskwiaki futerkowe (: futro) (łac. Polyctenidae, ang. Bat Bugs; Polyctenids) (przystosowane do życia w owłosionej sierści żywiciela) 104, podano tylko nazwę rodziny; pluskwiaki porostowe (: porosty) (łac. Microphysidae, ang. Minute Bugs; Minute Bladder Bugs; Lichen Bugs) 97, nazwana tylko rodzina; pluskwiaki norowe (: nora) (łac. Cydnidae, ang. Burrowing Bugs; czasami Negro Bugs) 77, opisano 9 gatunków; pluskwiaki wodne (: woda) – wielkie pluskwiaki wodne (łac. Belostomatidea, ang. Giant Water Bugs; Electric Light Bugs; Toe-Biters; Alligator Ticks) 39 oraz szerokie pluskwiaki wodne (łac. Naucoridae, ang. Saucer Bugs; Creeping Water Bugs) 41, opisano 3 gatunki wielkich pluskwiaków wodnych, a szerokich pluskwiaków wodnych – 1 gatunek; pluskwiaki kwiatowe (: kwiat) (łac. Anthocoridae, ang. Flower Bugs; Minute Pirate Bugs) 97, wymieniono 13 gatunków; c) pierwszy człon przymiotnikowy wskazuje charakterystyczne cechy zachowania: pluskwiaki drapieżne (: drapieżny) (łac. Reduviidae, ang. Assassin Bugs; Conenose Bugs) 99, podano 11 gatunków; pluskwiaki skoczne (: skoczny) (łac. Saldidae, ang. Shore Bugs) 47, opisano 7 gatunków; pluskwiaki zwinne (: zwinny) – fałszywe pluskwiaki zwinne (łac. Ceratocombidae, ang. Ceratocombids) 31, tak nazwano 3 gatunki, oraz prawdziwe pluskwiaki zwinne (łac. Dipsocoridae, ang. Jumping Ground Bugs; Dipsocorids) 31, wymieniono 2 gatunki. Warto tu wspomnieć jeszcze o jednej nazwie rodziny, której pierwszy człon jest czasownikiem wskazującym cechę wynikającą z działania: pluskwiaki zarzynające (: zarzynać, zarżnął) (łac. Nabidae, ang. Nabids; Damsel Bugs) (są to szczególnie aktywne drapieżniki, żywiące się innymi, mniejszymi od siebie stawonogami; czasami występuje również kanibalizm. Złapaną zdobycz pluskwiaki te często trzymają, chwytając ją przednimi nogami) 102, opisano 11 gatunków; d) człon przymiotnikowy wskazuje kształt lub wielkość ciała: pluskwiaki kanciaste (: kanciasty) – prawdziwe pluskwiaki kanciaste (łac. Coreidae, ang. Squash Bugs; Leaf-Footed Bugs) 51 oraz fałszywe pluskwiaki kanciaste (łac. Rhopalidae, ang. Scentless Plant Bugs) 53, dla obu rodzin podano po 11 gatunków; małe pluskwiaki (: mały) (łac. Schizopteridae, ang. Schizopterids; Jumping Ground Bugs) 32, podano tylko nazwę rodziny; pluskwiaki płaskie (: płaski) (łac. Hypsipterygidae, ang. Hypsipterygidae) 32, gatunków nie wyróżniono; Terminologija | 2016 | 23 181 e) barwę ciała określa pierwszy człon przymiotnikowy: czarnice (: czarny) (łac. Thyreocoridae, ang. Negro Bugs; Black Bugs; Ebony Bugs) 80, nazwa obejmuje 1 gatunek; szarawice (: szary) (łac. Piesmatidae, ang. Beet Bugs; Ash-Gray Leaf Bugs) 64, podano 2 gatunki. Wśród tych nazw należy wspomnieć również rodzinę nazwaną w Vadove: czerwienice (: czerwony) (łac. Pyrrhocoridae, ang. Red Bugs; Fire Bugs; Stainers) 62, opisano 1 gatunek, por. czerwienice V 81; f) obiekt pożywienia określa człon rzeczownikowy: krwiopijce (: krew) (łac. Cimicidae, ang. Bed Bugs; Bloodsucking Bugs) (żywią się krwią człowieka, innych ssaków lub ptaków) 103, wymieniono 7 gatunków; trawice (: trawa) (łac. Miridae, ang. Plant Bugs; Leaf Bugs) (wysysają soki roślinne, wiele z nich to szkodniki roślin uprawnych) 81, jest to najliczniejsza rodzina – opisano 158 gatunków. Osobno warto wspomnieć o dwuczłonowych nazwach dwóch bardzo starych rodzin, których pierwszy przymiotnikowy człon złożenia w nazwie głównego członu senablakės wskazuje właśnie na tę cechę: a) senāblakės (: stary) – didgalvės senāblakės (łac. Enicocephaidae, ang. Gnat Bugs; Unique-headed Bugs; Enicocephalids) oraz rzadkie senāblakės (łac. Aenictopecheidae, ang. Aenictopecheids (bardzo archaiczna rodzina) 30, gatunków nie wyróżniono; b) niedawno odkryte i opisane minkštāblakės (: miękki) (łac. Stemmocryptidae, ang. Stemmocryptids) 33, których pierwszy człon przymiotnikowy wskazuje, że ich ciało jest miękkie i pozbawione tarczki; wymieniono tylko rodzinę. W złożonych nazwach rodzin z drugim członem -blakės pierwsze człony są rzeczownikowe, przymiotnikowe i czasownikowe; ich rozkład przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Pierwsze człony złożeń z drugim członem -blakės Człon rzeczownikowy Człon przymiotnikowy Człon czasownikowy ziem czarn rzeź den kąt przew mał wios miękk morsk szar 182 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai Człon rzeczownikowy Człon przymiotnikowy Człon czasownikowy futrz– drapież– kulow– płask– strzęp– czerwon– krwaw– star– patyczkow– skoczn– ostrog– zwin– ropuch– sit– tarcz– skorpion– żuraw– wod– woźl– kwiat– korow– traw– Łącznie 21 Łącznie 11 Łącznie 1 Omówione złożone nazwy rodzin pluskwiaków z drugim członem –blakės tworzą grupę złożeń mających ten sam człon podstawowy. Warto zauważyć, że w terminologii entomologicznej utworzono także większe grupy tego rodzaju złożeń. W opracowaniu akademickim Fauna Litwy (1996), poświęconym opisowi chrząszczy, podano aż 77 złożonych nazw rodzin, których drugim członem jest –vabalai (: chrząszcz) (Gaivenis (1998) 2014: 246). St. Keinys, badający słowotwórstwo litewskich terminów złożonych, omówił również grupy tego rodzaju z innych dziedzin (więcej zob. Keinys (1983) 2005: 129–182). Dwa dalsze złożenia używane do nazywania rodzin, wskazujące sposób pływania owadów, różnią się od omówionej grupy terminów, ponieważ ich drugi człon jest czasownikowy, a pierwszy opiera się na rzeczowniku woda: wodomiarki (: woda, mierzyć) (łac. Hydrometridae, ang. Water-Measurers; Marsh-Treaders) 37, opisano 2 gatunki; wodoprzezierniki (: woda, przecinać, przeciął) – fałszywe wodoprzezierniki (łac. Mesoveliidae, ang. Watter Treaders; Pondweed Bugs; Ripple Bugs), pa Terminologija | 2016 | 23 183 opisano 1 gatunek, a pluskwiaki nadwodne (łac. Veliidae, ang. Watter Striders; Broad-Shouldered Watter Striders; Ripple Bugs 34, opisano 4 gatunki. Wśród tych ostatnich neologizmów można wymienić także nazwę Vadove, już tam podaną: nùgarplaukos (: plecy, pływać) (łac. Notonectidae, ang. Back Swimmers; Backswimmers; Greater Water Boatmen 45, opisano 4 gatunki; por. nugarplaukos V 86 (zob. tab. 2). Nazwa tej rodziny posłużyła za podstawę do utworzenia jedynej w podrzędzie pluskwiaków nazwy rodziny z przyrostkiem: nùgarplaukelės (: nugarplauka + -ėlė) (łac. Pleidae, ang. Pigmy Backswimmer) 46, nazwano 1 gatunek. Tabela 2. Złożenia z drugim członem czasownikowym I człon rzeczownikowy II człon czasownikowy wanden- -matės wanden- -skrodės nugar- -plaukos Nazwy gałęzi i nadrodzin podrzędu pluskwiaków W omawianym wydawnictwie wyróżniono siedem gałęzi podrzędu pluskwiaków, a szósta gałąź podrzędu skydblakiniai została dodatkowo podzielona na pięć nadrodzin. Jak zaznaczają autorzy, zdecydowano się konsekwentnie trzymać tradycji już ugruntowanych w terminologii rzędu chrząszczy i w języku litewskim używać jednowyrazowych taksonów rangi nadrodziny pluskwiaków wyłącznie z przyrostkiem -inis. Aby uniknąć niejednoznaczności taksonomicznych, zrezygnowano ze stosowania tego przyrostka w nazwach rodzin (Stonis, Remeikis, Baužys 2013: 10). Nazwy nadrodzin podano w liczbie mnogiej, a ich podstawę stanowią nazwy rodzin: žieviblakiniai (: žieviblakės) (łac. Aradoidea) 49; kampuotblakiniai (: kampuotblakės) (łac. Coreoidea) 50; dirvablakiniai (: dirvablakės) (łac. Lygeoidea) 56; pilkablakiniai (: pilkablakės) (łac. Piesmatoidea) 64; skydblakiniai (: skydblakės) (łac. Pentatomoidea) 64. Nazwy gałęzi podrzędu utworzono według tego samego modelu co nazwy nadrodzin: senablakiniai (: senablakės) (łac. Enicocephalomorpha) 30; vikriablakiniai (: vikriablakės) (łac. Dipsocoromorpha) 31; čiuožikiniai (: čiuožikai) (łac. Gerromorpha) 34; skorpionblakiniai (: skorpionblakės) (łac. Nepomorpha) 39; šokliablakiniai (: šokliablakės) (łac. Leptopodomorpha) 47; skydblakiniai (: skydblakės) (łac. Pentatomorpha) 49; kraujablakiniai (: kraujablakės) (łac. Cimicomorpha) 81. 184 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai POLSKIE NAZWY GATUNKÓW PLUSKWIAKÓW Wiele rodzin obejmuje po kilka wyróżnionych gatunków; jedynie wśród tasznikowatych wymieniono 158 gatunków, wśród prawdziwych ziemikowatych – 64, prawdziwych tarczówkowatych – 35, a wioślakowatych – 27 gatunków. Wszystkie litewskie nazwy gatunków pluskwiaków są dwuwyrazowymi terminami złożonymi, utworzonymi z członu głównego, tj. formy liczby pojedynczej podstawy jednowyrazowej lub dwuwyrazowej nazwy rodziny, oraz członu pobocznego, czyli gatunkowego. Aspekt składniowy Ze względu na typy relacji składniowych wyróżnia się połączenia wyrazowe współrzędne, podrzędne i łączne, a ze względu na sposób wyrażania relacji podrzędnej – trzy sposoby podporządkowania: uzgodnienie, rząd i przyleganie (DLKG 2006: 480–484). Jak zauważa K. Gaivenis, terminy złożone należy podzielić na 3 grupy ze względu na stosunki składniowe między członem głównym a członami pobocznymi: 1) z przydawką uzgodnioną; 2) z przydawką rządzoną oraz 3) z przydawką przylegającą (Gaivenis (1975) 2014: 65). Wszystkie człony poboczne analizowanych nazw gatunków pluskwiaków są przydawkami uzgodnionymi, z wyjątkiem nazw 3 gatunków, w których występuje przydawka rządzona: Linėjaus irklablakė (łac. Hesperocorixa linnaei) 43; Tōmsono dirvablakė (łac. Scolopostethus thomsoni) 62; Vagnerio žolblakė (łac. Capsus wagneri) 83. Człony poboczne nazw tych gatunków wyrażono dopełniaczem nazwiska badacza, który opisał gatunek nazywany członem przydawkowym terminu złożonego. Wybór tych członów pobocznych był wzorowany na terminie łacińskim. Większość członów pobocznych będących przydawkami uzgodnionymi wyrażona jest różnymi przymiotnikami; można wyróżnić 4 ich grupy: 1) przymiotnik relacyjny z przyrostkiem -inis, np.: eurōpinė vikriablakė (łac. Cryptostemma (Pachycoleus) waltli) 32; kryžinė irklablakė (łac. Sigara (Microsigara) hellensii) 44; atlantinė jūrblakė (łac. Aepophilus bonnairei, ang. Marine Bug) 47 (zob. ryc. 2); smėlinė šokliablakė (łac. Saldula orthochila) 48; beržinė žieviiablakė (łac. Aradus betulae) 49; miškinė dirvablakė (łac. Drymus (Sylvadrymus) sylvaticus) 58; pietinė skydblakė (łac. Carpocoris (Carpocoris) pudicus) 68; ganyklinė žolblakė (łac. Chlamydatus (Euattus) pulicarius) 84; 2) przymiotnik złożony, np.: balsvadėmė vandėnskrodė (łac. Microvelia (Microvelia) reticulata) 34; juodagalvė gaurablakė (łac. Hebrus (Hebrus) pusillus) 38; tamsianãgė irklablakė (łac. Callicorixa praeusta) 42; raudonkrãštė kampūotblakė (łac. Boisea trivittata, ang. Box Elder Bug; Maple Bug) 53 (zob. ryc. 3); rudakõjė dirvablakė (łac. Acompus rufipes, ang. Ground Bug) 57; dvitaškė skydblakė (łac. Aelia rostrata, ang. Wheat Terminologija | 2016 | 23 185 Stink Bug) 66; blado pręgowana pluskwiakowata (łac. Acetropis gimmerthalii) 81; jasnoskrzydła dziwaczkowata (łac. Anthocoris limbatus) 98; 3) zwykły przymiotnik jakościowy z zaimkową formą określoną, np.: szary nartnik (łac. Aquarius najas, ang. Water Strider) 35; zmienna wioślakowata (łac. Hesperocorixa moesta) 43; jasna pluskolec (łac. Notonecta (Notonecta) lutea, ang. Yellow Greater Water-Boatman) 45; ponura kątowa (łac. Spathocera laticornis) 53; czarny ziemik (łac. Geocoris (Geocoris) ater) 58; płaski tarczówkowaty (łac. Sciocoris (Aposciocoris) microphthalmus) 74; zwykły tarczówkowaty (łac. Odontoscelis (Odontoscelis) fuliginosa) 79; białawy pluskwiakowaty (łac. Amblytylus albidus) 82; 4) przymiotnik pochodny z zaimkową formą określoną lub nieokreśloną, np.: brodaty ziemik (łac. Scolopostethus puberulus) 61; plamisty płaskownik (łac. Piesma maculatum) 64; opancerzony tarczówkowaty (łac. Podops (Podops) inuncta, ang. Turtle Bug) 73; bezbarwny pluskwiakowaty (łac. Lopus decolor, ang. Plant Bug or Grass Bug) 88; smukłonogi pluskwiakowaty (łac. Monosynamma bohemanni) 90; ziarnisty pluskwiakowaty (łac. Pantilus (Pantilus) tunicatus) 91; pręgowany dziubałek (łac. Nabis (Limnonabis) lineatus, ang. Reed Damsel Bug) 102; włochaty pluskwik (łac. Cimex pilosellus) 104. Najwięcej drugich członów nazw gatunków pluskwiaków wyrażono przymiotnikami z przyrostkiem -inis — 33,7 proc. wszystkich nazw gatunków; pozostałe grupy są mniej liczne (zob. rys. 1). Rys. 1. Procentowy udział drugich członów nazw gatunków pluskwiaków 186 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai Do drugich członów z przydawką zgody zaliczyć można jeszcze nazwy czterech gatunków, w których drugi człon wyrażono imiesłowem w stronie biernej czasu przeszłego w formie określonej lub imiesłowem czynnym czasu teraźniejszego: nakrapiany tarczówkowaty (łac. Holcostethus strictus vernalis) 71; znaczony pluskwiakowaty (łac. Blepharidopterus angulatus, ang. Black Knead Capsid) 83; błyszczący ziemik (łac. Megalonotus antennatus, ang. Ground Bug) 59; wędrujący pluskwiakowaty (łac. Notostira erratica) 90. Na osobną wzmiankę zasługuje nazwa gatunku Vadove używana już w pluskwiak żołnierzyk (łac. Pyrrhocoris apterus, ang. Fire Bug) 62, w którym przydawką niezgodną jest rzeczownik użyty w znaczeniu przenośnym (zob. rys. 4). Rys. 2. atlantycka pluskwiakowata (rysunek L. Jasiukonytė i J. R. Stonisa) Rys. 3. czerwonoboczna ponura (rysunek L. Jasiukonytė i J. R. Stonisa) Rys. 4. Pluskwiak żołnierzyk (fot. D. Baužysa) Terminologija | 2016 | 23 187 Aspekt semantyczny Według K. Gaivenisa terminy złożone są podzielne nie tylko pod względem gramatycznym (składniowym), lecz także ze względu na wyrażaną myśl. Ich określenia mogą charakteryzować człon główny z różnych punktów widzenia (Gaivenis (1975) 2014: 70). Nazwy gatunków pluskwiaków można podzielić na kilka grup według semantycznych funkcji ich członów podrzędnych (zob. rys. 8). Człony podrzędne nazw gatunków pluskwiaków wskazują na: 1. Cechę zewnętrzną — jest to najliczniejsza semantyczna grupa członów podrzędnych; stanowi około 57 proc. wszystkich nazw gatunków pluskwiaków. Można w niej zatem wyróżnić cztery podgrupy semantyczne: a) człon podrzędny nazwy gatunku pluskwiaka wskazuje cechy wzoru na całym ciele lub jego części: skersajuostė irklablakė (łac. Micronecta (Micronecta) poweri, ang. Water Singer) 43; juostuotoji irklablakė (łac. Cymatia coleoptrata, ang. Water Boatman) 43; dvidėmė šokliablakė (łac. Saldula saltatoria, ang. Common Shore Bug) 48; dryžapilvė kampuotblakė (łac. Rhopalus (Rhopalus) subrufus) 55; juodadėmė dirvablakė (łac. Eremocoris abietis) 58; taškuotaspairnė dirvablakė (łac. Ortholomus punctipennis) 60; dvispalvė skyblakė (łac. Piezodorus lituratus, ang. Gorse Shield Bug) 73; marganugarė skyblakė (łac. Cyphostethus tristriatus, ang. Juniper Shield Bug) 75; margauodėgė žolblakė (łac. Alloeotomus gothicus) 82; aštuondryžė žolblakė (łac. Pilophorus clavatus) 92; dryžuotaūse žolblakė (łac. Trigonotylus caelestialium) 95; taškuotoji skerdblakė (łac. Nabis (Nabis) punctatus) 103; b) człon określający wskazuje kolor ciała lub jego części, np.: rudagalvė gaurablakė (łac. Hebrus (Hebrusella) ruficeps) 31; rausvàsis čiuožikas (łac. Limnoporus rufoscutellatus) 37; pilkói̇i skorpijonblakė (łac. Nepa cinerea, ang. Water Scorpion) 39; tamsiakaktė irklablakė (łac. Hesperocorixa sahlbergi) 43; žalsvóji nūgarplauka (łac. Notonecta (Notonecta) viridis, ang. Green Water Boatman) 45; juosvóji žieviblakė (łac. Aneurus (Aneurodes) avenius, ang. Flat Bark Bug) 49; rudóji kampuotblakė (łac. Sticto-pleurus crassicoris) 55; rusvanugarė lazdablakė (łac. Berytinus (Berytinus) clavipes) 56; balsvagalvė dirvablakė (łac. Cymus claviculus, ang. Seed Bug) 57; raudónrudė dirvablakė (łac. Eremocoris plebejus) 58; mėlynóji skyblakė (łac. Zicrona caerulea, ang. Blue Stink Bug) 74 (zob. rys. 5); gelsvauodėgė urvablakė (łac. Cydnus aterrimus) 77; tamsióji plėšriablakė (łac. Reduvius personatus, ang. Masked Hunter) 101; 188 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai c) człon podrzędny określa wielkość lub kształt ciała albo jego części, np.: trumpaspąrnė vikriablakė (łac. Ceratocombus (Xylonannus) brevipennis) 31; mažoji vikriablakė (łac. Cryptostemma (Pachycoleus) pusilimum) 32; didžioji vandėnnatė (łac. Hydrometra stagnorum, ang. Greater Water Measurer) 37; ilgōji skorpionblakė (łac. Ranatra linearis, ang. Water Stick Insect) 39; milžiniškoji vandėnblakė (łac. Lethocerus grandis, ang. Giant Water Bug; Colossus Water Bug) 40; ilgakojė irklablakė (łac. Sigara (Subsigara) longipalis) 44; lieknōji šokliablakė (łac. Chartoscirta elegantula) 47; lapakōjė kampūotblakė (łac. Diactor bilineatus, ang. Amazonian Leaf-footed Bug) 51; didžia galvė dirvablakė (łac. Geocoris (Geocoris) megacephalus) 58; siaurōji dirvablakė (łac. Ischnocoris angustulus) 58; gaubtanugārė skydblakė (łac. Sciocoris (Sciocoris) cursitans) 74; apvalioji sietblakė (łac. Acalypta nigrina) 96; d) człon określający wskazuje cechy powierzchni całego ciała lub jego części, np.: plaukūotoji vandénskrodė (łac. Mesovelia furcata, ang. Pondweed Bug) 34; šeriūotoji kampūotblakė (łac. Coriomeris denticulatus) 51; raukšlėtoji dirvablakė (łac. Pachybrachius fracticollis) 60; plaukūotoji žōlblakė (łac. Amblytylus nasutus) 82; šiurkščioji žōlblakė (łac. Phytocoris (Phytocoris) hirsutulus) 92; lygioji žiedblakė (łac. Orius (Heterorius) laticollis) 99. Większość członów podrzędnych nazw gatunków pluskwiaków można zaliczyć do dwóch pierwszych podgrup; dwie pozostałe są znacznie mniej liczne. Ponadto należy zwrócić uwagę, że wszystkie człony podrzędne nazw gatunków pluskwiaków, których człon określający charakteryzuje wzór, kolor, wielkość lub kształt poszczególnej części ciała, wyrażone są złożonymi przymiotnikami. 2. Obiekt pokarmowy, np.: eglinė žievėblakė (łac. Aradus obtectus, ang. Flat Bark Bug) 50; ryžinė pentinblakė (łac. Leptocorisa oratorius) 51; liucėrninė kampūotblakė (łac. Bathysolen nubilus, ang. Squashbug) 51; dilgėlinė dirvablakė (łac. Heterogaster urticae, ang. Nettle Ground Bug) 58; kadaginė skydblakė (łac. Chlorochroa (Rhytidolomia) juniperina) 68; neužmirštuōlinė urvablakė (łac. Sehirus luctuosus, ang. Shield Bug) 77; bulvinė žōlblakė (łac. Closterotomus norwegicus, ang. Potato Capsid; Potato Bug) 84; šikšnosparninė kraujablakė (łac. Cimex pipistrelli) 104; kregždinė kraujablakė (łac. Oeciacus hirundinis, ang. Swallow Bug) 104. Większość członów gatunkowych tego typu wyrażona jest przymiotnikami z przyrostkiem –inis, których podstawą słowotwórczą są nazwy roślin lub zwierząt będących pokarmem pluskwiaków. Terminologija | 2016 | 23 189 Wystąpiły dwie nazwy gatunków pluskwiaków, których człon określający jest przymiotnikiem złożonym: pluskwiak ziołowy żerujący na kwiatach (łac. Phytocoris (Ktenocoris) insignis) 92; różnorodnie odżywiający się pluskwiak ziołowy (łac. Phytocoris (Ktenocoris) ulmi) 92. Ta grupa semantyczna stanowi 17 proc. wszystkich nazw gatunków pluskwiaków. 3. Miejsce występowania, np.: jeziorny nartnik (łac. Gerris (Gerris) lacustris, ang. Common Pondskater) 36; denniczek (łac. Sigara (Subsigara) fossarum) 44; pluskwiak ostrogowy mrowiskowy (łac. Alydus calcaratus, ang. Ant Bug) 50 (zob. ryc. 6); pluskwiak ziemny cienisty (łac. Cymus glandicolor, ang. Seed Bug) 57; łąkowy tarczówkowaty (łac. Rubiconia intermedia) 74; stepowy pluskwiak ziołowy (łac. Leptopterna ferrugata) 87; pluskwiak kwiatowy drzew owocowych (łac. Anthocoris nemorum) 98; pluskwiak drapieżny polny (łac. Nabis (Nabis) ferus, ang. Field Damsel Bug) 102. Człon określający w nazwach gatunków pluskwiaków o tym znaczeniu wyrażany jest przymiotnikami z przyrostkiem -inis. Grupa ta jest o połowę mniejsza od omówionej wcześniej. 4. Właściwość oceniana przez podmiot, np.: niepozorny zwiniec (łac. Ceratocombus (Xylonannus) corticalis) 31; pospolity nartnik (łac. Gerris (Gerriselloides) lateralis) 36; smukła wodopójka (łac. Hydrometra gracilenta, ang. Lesser Water Measurer) 37; pospolity płoszczycowaty (łac. Ilyocoris cimicoides, ang. Saucer Bug; Common Water Creeper) 41; pospolity korowcowaty (łac. Aradus corticalis, ang. Flat Bark Bug) 49; prawdziwy wątlak (łac. Neides tipularius) 57; tajemniczy pluskwiak ziemny (łac. Peritrechus convivus) 60; smutny pluskwiak ziemny (łac. Stygnocoris fuligineus) 62; wspaniały pluskwiak ziołowy (łac. Miris striatus) 89. Nazwy gatunków w tej grupie semantycznej stanowią około 6,5 proc. wszystkich nazw gatunków. 5. Miejsce pochodzenia lub występowania, np.: alpejski wodnik (łac. Velia (Plesiovelia) currens) 35; amerykański płoszczycowaty (łac. Lethocerus americanus, ang. American Giant Water Bug) 40; europejski pluskolec (łac. Arctocorisa germari) 42; południowy pluskwiak ziemny (łac. Eremocoris podagricus) 58; australijski tarczówkowaty (łac. Calliphara imperialis, ang. Jewel Bug) 78; niemiecki pluskwiak ziołowy (łac. Alloeotomus germanicus) 82; meksykański zabójcowaty (łac. Paratriatoma hirsute, ang. Mexican Bed Bug) 100; tropikalny pluskwowaty (łac. Cimex hemipterus, ang. Tropical Bedbug) 103. Miejsce pochodzenia lub występowania, podobnie jak miejsce bytowania, wyraża się przymiotnikami z przyrostkiem -inis; stanowi ono zaledwie 5 proc. wszystkich nazw gatunków pluskwiaków. 6. Charakterystyczna cecha zachowania, np.: drapieżny nartnik (łac. Gerris (Gerriselloides) asper 36; okrutny płoszczycowaty (łac. Lethocerus 190 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai (Lethocerus) patruelis, ang. European Giant Water Bug) 40; zwinny pluskwiak ziemny (łac. Dicranocephalus agilis) 56 (zob. ryc. 7); wspinający się po sosnach pluskwiak ziołowy (łac. Camptozugum aequale) 83; wspinający się po drzewach pluskwiak ziołowy (łac. Neoly gus viridis) 90. Nazwy gatunków, których człony określające wskazują na charakterystyczne cechy zachowania, stanowią zaledwie około 3 proc. wszystkich nazw gatunków; jest to najmniejsza grupa semantyczna. Ryc. 5. Niebieski tarczówkowaty (fot. D. Baužys) Ryc. 6. Pluskwiak ostrogowy mrowiskowy (rysunek L. Jasiukonytė i J. R. Stonisa) Ryc. 7. Zwinny pluskwiak ziemny (rysunek L. Jasiukonytė i J. R. Stonisa) Ryc. 8. Procentowy rozkład nazw gatunków pluskwiaków według funkcji semantycznych ich członów określających Terminologija | 2016 | 23 191 WNIOSKI 1. Nazwy rodzin pluskwiaków z podrzędu różnoskrzydłych są jedno- i dwuwyrazowe oraz, zgodnie ze zwyczajem w entomologii, podawane w liczbie mnogiej. Nazwy dwuwyrazowe stanowią jedną trzecią wszystkich nazw rodzin tego podrzędu. 2. Większość podstawowych członów jedno- i dwuwyrazowych nazw rodzin to złożenia; tylko jeden neologizm (nugarplaukėlės) oraz podstawowy człon wcześniej używanej dwuwyrazowej nazwy rodziny (čiuožikas) są derywatami sufiksalnymi. Zatem kompozycja jest dominującym sposobem tworzenia nazw rodzin pluskwiaków z tego podrzędu. Złożone nazwy rodzin pluskwiaków z podrzędu różnoskrzydłych są złożeniami współrzędnymi. 3. Około 92 proc. złożonych nazw rodzin pluskwiaków stanowi grupę złożeń mających ten sam drugi człon –blakės, których pierwsze człony określają drugi na podstawie cech wyróżniających rodzinę. Pierwsze człony dwóch trzecich takich złożeń są rzeczownikami wskazującymi na cechy ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś bądź miejsce bytowania lub żerowania. 4. Nazwy nadrodzin i gałęzi podrzędu są konsekwentnie tworzone od nazw rodzin za pomocą przyrostka –iniai. 5. Niemal wszystkie określenia w nazwach gatunków pluskwiaków są przydawkami zgody i wyrażane są różnymi przymiotnikami. Ponad jedna trzecia z nich występuje w postaci przymiotników z przyrostkiem –inis; nieco mniej niż jedna trzecia określeń to przymiotniki złożone, a nieco ponad jedna piąta — przymiotniki proste w formie określonej. 6. Określenia w nazwach gatunków pluskwiaków różnią się pod względem pełnionej funkcji semantycznej. Najliczniejsza grupa, stanowiąca około 57 proc. wszystkich nazw gatunków, wskazuje cechy zewnętrzne; druga pod względem liczebności grupa, wskazująca obiekt pożywienia, stanowi około 17 proc., a najmniej gatunków scharakteryzowano na podstawie typowych cech zachowania — tylko około 3 proc. wszystkich gatunków pluskwiaków. 7. Stosowanie rzeczowników złożonych w nazwach rodzin oraz podawanie przymiotników złożonych jako określeń w nazwach gatunków to charakterystyczna cecha tworzenia nazw pluskwiaków z podrzędu różnoskrzydłych, wynikająca najpewniej z potrzeby jak najdokładniejszego nazwania i odróżnienia jednego taksonu od drugiego. LITERATURA I ŹRÓDŁA Diškus A., Stonis J. R. 2012a: Lietuvos endobiontiniai vabzdžiai. Nepticulidae faunos taksonominė, chorologinė ir trofinė charakteristika. Monografija, Kaunas: Lututė. Diškus A., Stonis J. R. 2012b: Pažinkime egzotinę pasaulio fauną. Gyvalazdės, Kaunas: Lututė. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Gaivenis K. (1998) 2014: Apie dvi lietuviškų sudurtinių terminų serijas su tais pačiais sandais. – Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 243–248. 192 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai Gaivenis K. (1975) 2014: Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. – Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvos kalbos institutas, 60–97. Gaivenis K. (1979) 2014: Nauji lietuviški vabzdžių pavadinimai. – Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvos kalbos institutas, 332–348. ICZN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury zoologicznej. Wydanie czwarte. – http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/. Jonaitis V. 1983: Lietuvos ichneumonidai, Vilnius: Mokslas. Keinys St. (1983) 2005: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129–182. Lešinskas A., Pileckis S. 1967: Vadovas Lietuvos vabzdžiams pažinti, Vilnius: Mintis. Lešinskas A., Pileckis S. 1968: Vadovas augalų kenkėjams pažinti iš pažeidimų, Vilnius: Mintis. LF1 1995: Fauna Litwy: Chrząszcze 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Pileckis S., Žuklys L. 1974: Augalų apsaugos darbuotojo žinynas, Vilnius: Mintis. Pileckis S. 1976: Lietuvos vabalai, Vilnius: Mokslas. Pileckis S. 1982: Globokime naudingus vabzdžius, Vilnius: Mokslas. Pileckis S., Repšienė D., Vengeliauskaitė A., Žuklienė R., Žuklys L. 1994: Lauko augalų kenkėjai ir ligos, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Stonis J. R., Dapkus D., Auksoriūtė A., Vilkas A. 2009: Žirgelių (Insecta, Odonata) taksonominis lietuviškų vardų sąrašas. – New and Rare for Lithuania Insect Species. Records and Descriptions 21, 155–165. Stonis J. R., Diškus A. 2011: Pažinkime egzotinę pasaulio fauną. Maldininkai, tarakonai, termitai, akmenropės, gladiatoriai, tinkluočiai ir trunėsinukai, Kaunas: Lututė. Stonis J. R., Remeikis A., Auksoriūtė A., Baužys D., Vilkas A. 2010: Sunorminti ir nauji Lietuvoje aptinkamų straubliuotųjų būrio, blakių pobūrio (Insecta: Hemiptera: Heteroptera) vabzdžių vardai. – Acta zoologica Lituanica 20(3), 262–272. Stonis J. R., Remeikis A., Baužys D. 2013: Pažinkime pasaulio vabzdžius. Blakės. Įvairovė ir pavadinimai, Vilnius: Edukologija. Stonis J. R., Sruoga V., Diškus A., Remeikis A., Auksoriūtė A., Žvironienė J. 2015: Vabzdžių grupių apžvalga ir siūlymai dėl terminijos vartosenos. 1 dalis. Archaeognatha – Hemiptera, Heteroptera. Metodinė priemonė / Lietuvos edukologijos universitetas, Baltijos–Amerikos biotaksonomijos institutas, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla. LITHUANIAN NAMES OF THE SUBORDER OF HETEROPTERA W 2013 roku opublikowano podręcznik dla studentów pod tytułem Blakės. Įvairovė ir pavadinimai (Heteroptera. Różnorodność i nazwy), autorstwa Jonasa Rimantasa Stonisa, Andriusa Remeikisa i Dariusa Baužysa. Opisano w nim gatunki Heteroptera występujące na Litwie i w innych krajach. Tematem niniejszego artykułu są litewskie nazwy 45 rodzin i 463 gatunków Heteroptera. Celem jest synchroniczne zbadanie sposobów tworzenia nazw rodzin i gatunków tego podrzędu, opisanie relacji składniowych i semantycznych między członami nadrzędnymi i podrzędnymi nazw dwuwyrazowych oraz ustalenie najbardziej produktywnych sposobów tworzenia nazw. Do nazywania rodzin w podrzędzie Heteroptera rzędu Hemiptera używa się, zgodnie ze zwyczajem entomologicznym, nazw jedno- lub dwuwyrazowych w liczbie mnogiej. Jedna trzecia wszystkich nazw rodzin tego podrzędu to nazwy dwuwyrazowe. Większość członów nadrzędnych nazw jedno- i dwuwyrazowych stanowią złożenia (irklāblakės, łac. Corixidae, ang. Water Boatmen; Lesser Water Boatmen; rupūžblakės, łac. Gelastocoridae, ang. Toad Bugs; žiedblakės, łac. Anthocoridae, ang. Flower Bugs; Minute Pirate Bugs; žōlblakės, łac. Miridae, ang. Plant Bugs; Leaf Bugs), tylko jeden neologizm (nugarplaukėlės, łac. Pleidae, ang. Pigmy Backswimmer), a człon nadrzędny nazwy rodziny, który był już używany (čiuožikas, łac. Gerridae, ang. Pond-Skater), to derywaty sufiksalne. Terminologija | 2016 | 23 193 Derywacja złożeniowa jest dominującym sposobem tworzenia nazw rodzin w podrzędzie Heteroptera. Są to złożenia podrzędne. Około 92 procent nazw rodzin podrzędu Heteroptera należy do grupy nazw z drugim członem -blakės, który jest określany przez pierwszy człon na podstawie cechy wyróżniającej daną rodzinę. Dwie trzecie tych złożeń ma jako pierwszy człon rzeczownik opisujący cechy ciała lub jego części, podobieństwo do czegoś albo miejsce bytowania lub żerowania (pilkblakės, łac. Piesmatidae, ang. Beet Bugs; Ash-Gray Leaf Bugs; vėžliablakės, łac. Scutelleridae, ang. Shield-Backed Bugs; Shield-Back Bugs; Jewel Bugs; Tortoise Bugs; Scutellerids; urvāblakės, łac. Cydnidae, ang. Burrowing Bugs). Nazwy nadrodzin i gałęzi podrzędów tworzy się konsekwentnie od nazw rodzin za pomocą sufiksu -inai (žiēviablakìniai (Aradoidea), dirvablakìniai (Lygeoidea), skorpionblakìniai (Nepomorpha), šokliablakìniai (Leptopodomorpha)). Prawie wszystkie człony podrzędne nazw gatunków Heteroptera są określeniami uzgodnionymi i wyrażone są przymiotnikami. Ponad jedna trzecia z nich to przymiotniki z sufiksem -inis, mniej niż jedna trzecia to przymiotniki złożone, a ponad jedna piąta to przymiotniki określone niepochodne. Człony podrzędne nazw gatunków Heteroptera różnią się funkcją semantyczną. Największa grupa nazw, obejmująca około 57 procent wszystkich nazw gatunków, określa cechy zewnętrzne; druga pod względem wielkości grupa, obejmująca około 17 procent, określa pokarm, a tylko 3 procent gatunków Heteroptera nazwano ze względu na charakterystyczne zachowanie. Używanie rzeczowników złożonych do nazywania rodzin oraz przymiotników złożonych do nazywania członów podrzędnych nazw gatunków jest charakterystyczną cechą słowotwórstwa nazw podrzędu Heteroptera, najprawdopodobniej wynikającą z potrzeby jak najprecyzyjniejszego nazywania taksonów i odróżniania jednego taksonu od drugiego. Otrzymano 2016-11-09 Albina Auksoriūtė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 194 Albina Auksoriūtė | Lietuviški blakių pobūrio vardai