Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works

Analiza tworzenia terminów w litewskich, rosyjskich i angielskich pracach terminologicznych LIUDMILA MOCKIENĖ Uniwersytet Mykolasa Romerisa SIGITA RACKEVIČIENĖ Uniwersytet Mykolasa Romerisa SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, tworzenie terminów, sposoby tworzenia terminów, środki tworzenia terminów, źródła terminów, analiza kontrastywna WPROWADZENIE Artykuł przedstawia badanie kontrastywne podejść do analizy sposobów i środków tworzenia terminów omawianych w litewskich, rosyjskich i angielskich pracach terminologicznych. Badanie koncentruje się na przeglądzie różnych klasyfikacji typowych językowych środków tworzenia terminów przedstawionych w pracach terminologicznych w języku litewskim (Keinys 1980, 2005a; Gaivenis 2002, 2014), rosyjskim (Даниленко 1977; Лейчик 2009; Суперанская, Подольская, Васильева 2005, 2012; Гринев-Гриневич 2008) i angielskim (Sager 1990, 1997, 2004; ISO 704:2009 (E)). Tworzenie terminów jako proces jest zazwyczaj zgodne z procesami słowotwórczymi stosowanymi w danym języku. Niemniej jednak tworzenie terminów różni się od słowotwórstwa tym, że z reguły jest działaniem celowym i świadomym, a nie procesem spontanicznym. Ponadto tworzenie terminów jest pojęciem szerszym, ponieważ obejmuje tworzenie zarówno wyrazów, jak i wyrażeń. Rezultatem pierwszego procesu są terminy jednowyrazowe, natomiast drugi prowadzi do powstawania terminów wielowyrazowych. Litewski terminolog Stasys Keinys twierdzi, że terminy są tworzone i normalizowane świadomie (Keinys 1980: 60). Według St. Keinysa terminologia jest częścią języka standardowego, jednak pod pewnymi względami jest od niego odrębna i niezależna. Z jednej strony terminologia jest zgodna z ogólnymi tendencjami rozwoju języka; z drugiej strony charakteryzują ją swoiste cechy, określone wymagania i rozwój (Keinys 2005g: 231). 52 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works Pogląd, że tworzenie terminów jest działalnością regulowaną, kontrolowaną i świadomą, omawiają również lingwiści rosyjscy, tacy jak Valerija Danilenko (Даниленко 1977: 91, 93), Vladimir Leitchik (Лейчик 2009: 62), Aleksandra Superanskaja, Natalija Podolskaja i Natalija Vasiljeva (Суперанская et al. 2012: 194). Według V. Danilenko tworzenie terminów w języku nauki opiera się na systemie słowotwórstwa rosyjskiego języka standardowego. Istnieje jednak szereg cech odróżniających tworzenie terminów w języku nauki od słowotwórstwa w języku standardowym, a celowe i świadome tworzenie terminów jest jedną z nich (Даниленко 1977: 90–97). Juan C. Sager również podziela pogląd, że tworzenie terminów jest „świadomą działalnością człowieka i różni się od arbitralności ogólnych procesów słowotwórczych większą znajomością istniejących wcześniej wzorców i modeli <…>” (Sager 1997: 25). Proces ten nie tylko opiera się na istniejących elementach leksykalnych i łączy je w określony sposób, lecz można go również opisać za pomocą wzorców, według których elementy te są łączone; wzorce te z kolei mogą być wykorzystywane przy późniejszym tworzeniu terminów (ibid). Ponieważ tworzenie terminów jest procesem celowym, świadomym, kontrolowanym i regulowanym, aby móc tworzyć nowe terminy oraz oceniać ich systemowość i poprawność, należy znać typowe wzorce i modele tworzenia nowych wyrazów w danym języku. Celem badania jest zatem omówienie głównych podejść do analizy sposobów i środków tworzenia terminów w języku litewskim, rosyjskim i angielskim oraz przeprowadzenie ich analizy kontrastywnej. Przez sposoby tworzenia terminów rozumiemy wykorzystanie lub modyfikację wewnętrznych/zewnętrznych źródeł tworzenia terminów, natomiast termin środki tworzenia terminów odnosi się w artykule do konkretnych typów tworzenia terminów, np. terminologizacji, tranterminologizacji, afiksacji, kompozycji, konwersji, zapożyczania bezpośredniego, kalkowania itp. W artykule analizuje się i porównuje główne kryteria stosowane przez terminologów do klasyfikacji wzorców tworzenia terminów, aby wskazać podobieństwa i różnice w analizie tworzenia terminów w różnych językach. KLASYFIKACJA SPOSOBÓW I ŚRODKÓW TWORZENIA TERMINÓW W WYBRANYCH PRACACH LITEWSKICH TERMINOLOGÓW W tej części przedstawiono analizę prac dwóch najwybitniejszych litewskich terminologów, Stasysa Keinysa i Kazimierasa Gaivenisa, którzy stworzyli podstawy współczesnej terminologii litewskiej. Przedstawiono w niej również Terminologija | 2016 | 23 53 wybrane idee z prac Alvydasa Umbrasasa, który badał litewską terminologię prawniczą i jej rozwój historyczny. Litewscy terminolodzy wyróżniają trzy sposoby tworzenia terminów: 1) wykorzystanie istniejącego słownictwa języka standardowego i dialektów, 2) tworzenie nowych wyrazów (neologizmów) oraz 3) zapożyczanie terminów z innych języków (Gaivenis 2002, 2014; Keinys 2005a). Warto zauważyć, że dwa pierwsze sposoby tworzenia terminów opierają się na źródłach wewnętrznych, natomiast trzeci polega na wykorzystaniu źródeł zewnętrznych. Wykorzystanie istniejącego słownictwa języka standardowego i dialektów jako sposobu tworzenia terminów opiera się na użyciu słownictwa rodzimego. Oznacza to, że terminologizacji podlega albo wyraz już istniejący w języku lub jego dialekcie, albo tranterminologizacji podlega termin funkcjonujący już w innej dziedzinie terminologicznej (Keinys 2005g: 231). Terminologizację wyrazu z języka ogólnego lub jego dialektu można osiągnąć na dwa sposoby: jego znaczenie leksykalne zostaje rozszerzone albo zawężone (Gaivenis 2002: 52–53). W takim przypadku zwykle zmieniają się treść, użycie i walencja terminologizowanych wyrazów. Gdy wyrazy języka ogólnego lub jego dialektu są używane jako terminy, zazwyczaj nabierają nowych składników znaczeniowych, których nie mają w języku ogólnym (ibid), np. banga ‘fala’ (‘fale morza/jeziora’ → ‘fale radiowe’). Większość terminów jednowyrazowych i prostych pod względem budowy to w istocie wyrazy języka ogólnego lub jego dialektu, które poddano terminologizacji. Co więcej, sama złożona budowa terminu nie oznacza, że został on utworzony jako taki za pomocą słowotwórstwa. Jak twierdzi K. Gaivenis, zdarzają się terminy o złożonej strukturze (tj. formacje), których nie można zaliczyć do kategorii terminów utworzonych za pomocą słowotwórstwa, ponieważ w rzeczywistości zostały one poddane terminologizacji: sam wyraz powstał w języku ogólnym (lub jego dialekcie), a następnie został użyty jako termin (Gaivenis 2002: 56). Ustalenie, czy termin powstał w wyniku procesu słowotwórczego, czy też jest wyrazem poddanym terminologizacji lub tranterminologizacji, może więc być dość trudne. Pomocne może być uwzględnienie dziedziny nauki oraz historii rozwoju terminologii w danej dziedzinie. Kryterium „nowości” terminu nie jest jednak całkowicie wiarygodne, ponieważ tych samych środków można użyć do utworzenia nowego wyrazu w różnych miejscach, w których mówi się danym językiem, oraz w różnych okresach. Nawet fakt, że wyraz istniał w przeszłości i był 54 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works Użycie w jakimś dokumencie historycznym nie oznacza, że wyraz został zaczerpnięty z tego starego źródła, a nie utworzony jako nowa jednostka (Keinys 2005d). St. Keinys sugeruje, aby wszystkie terminy, które synchronicznie można uznać za derywaty, traktować jako rezultat słowotwórstwa, a nie terminologizacji (Keinys 2005d: 22). Przedstawia dwa argumenty na poparcie tego stanowiska: 1) w wielu przypadkach nie sposób ustalić, czy termin utworzono jako neologizm, czy zaczerpnięto z języka ogólnego; 2) terminy utworzone na podstawie wyrazów potocznych odzwierciedlają jednak określone typy słowotwórcze, dlatego nie byłoby trafne nieuznawanie ich za przedstawicieli tych typów słowotwórstwa (Keinys 2005d: 22; Keinys 2005e: 113). Alvydas Umbrasas, który przeanalizował litewską terminologię prawną używaną w latach 1918–1940, również podziela ten pogląd i nie rozróżnia terminów o złożonej strukturze jako wyrazów poddanych terminologizacji oraz terminów o złożonej strukturze utworzonych w konkretnym celu; jego podejście ma charakter formalny i zalicza on wszystkie terminy o złożonej strukturze (derywaty i złożenia) do tej samej kategorii (Umbrasas 2010: 67–68). Dlatego w pracach St. Keinysa i K. Gaivenisa wyrazy o złożonej strukturze najczęściej przypisuje się do drugiej kategorii tworzenia terminów – tworzenia nowych wyrazów (neologizmów). Tworzenie nowych wyrazów (neologizmów) na podstawie wyrazów już istniejących, zgodnie ze wszystkimi głównymi typami słowotwórczymi, to kolejny produktywny sposób tworzenia nowych terminów w języku litewskim. W języku litewskim wyróżnia się cztery główne środki tworzenia terminów: prefiksację, sufiksację, derywację fleksyjną i złożenie wyrazów (Gaivenis 2002: 54; Keinys 2005g: 232; EC 2006). Według St. Keinysa, który przeprowadził obszerną analizę środków tworzenia terminów w różnych dziedzinach nauki, większość terminów powstaje za pomocą sufiksacji, a większość z nich to derywaty odczasownikowe. Terminy utworzone za pomocą sufiksacji mają kilka charakterystycznych cech: są zwykle rzeczownikami abstrakcyjnymi, nie mają konotacji emocjonalnej, a wiele z nich to hybrydy (Keinys 2005d). Hybrydy, czyli terminy składające się z obcej podstawy i rodzimego sufiksu, analizuje się jako derywaty i zalicza do tej samej grupy co formacje rodzimego pochodzenia (Keinys 2005d: 75). A. Umbrasas, który za punkt wyjścia przyjmuje kryterium etymologiczne, wyróżnia jednak hybrydy jako odrębną kategorię, różną od terminów rodzimego pochodzenia utworzonych za pomocą sufiksacji (np. kontrabandininkas ‘przemytnik’ (← kontrabanda ‘przemyt’ + rodzimy sufiks -ininkas) i omawia takie środki tworzenia terminów jako podtyp tworzenia terminów opartego na elementach obcego pochodzenia (Umbrasas 2010: 132–133). Terminologija | 2016 | 23 55 Kolejnym sposobem tworzenia nowych terminów w języku litewskim, bardzo często wykorzystywanym, jest złożenie. St. Keinys twierdzi, że złożenie jest drugim pod względem produktywności środkiem tworzenia terminów po sufiksacji i jest dość popularne w niektórych dziedzinach języka zawodowego (Keinys 2005c: 129). Produktywność złożeń w tworzeniu terminów można wyjaśnić koniecznością nazywania złożonych pojęć. Ponadto złożenia spełniają tak istotne wymagania stawiane terminom, jak precyzja, jasność i zwięzłość. Chociaż wymagania te można spełnić, stosując termin wielowyrazowy, terminy jednowyrazowe są wygodniejsze w użyciu i mogą być tworzone jako stosunkowo krótkie nazwy rodzajowe, bez użycia określeń. Najczęściej wykorzystywanymi częściami mowy przy tworzeniu złożeń w terminologii są połączenia dwóch rzeczowników, rzeczownika i czasownika oraz przymiotnika i rzeczownika (Gaivenis 2002; Keinys 2005c), np. medsraigtis ‘gwóźdź śrubowy’ (medis ‘drewno’ + sraigtas ‘śruba’), vanden­tiekis ‘wodociąg’ (vanduo ‘woda’ + tiekti ‘dostarczać’). Kolejnym dość produktywnym środkiem tworzenia terminów, charakterystycznym dla języka litewskiego, jest derywacja fleksyjna. W przeciwieństwie do języka angielskiego, w którym końcówka fleksyjna pełni jedynie funkcję afiksu gramatycznego, w języku litewskim może być wykorzystywana do derywacji. Jako środek słowotwórczy derywacja fleksyjna jest pod względem natury, znaczenia derywacyjnego i formy bardzo podobna do sufiksacji (Keinys 2005b). Terminy utworzone za pomocą derywacji fleksyjnej są bardzo wygodne w użyciu ze względu na swoją prostą strukturę. Zatem derywacja fleksyjna mogłaby być szerzej wykorzystywana jako środek tworzenia terminów (Keinys 2005b). Większość terminów utworzonych za pomocą derywacji fleksyjnej to derywaty odczasownikowe i odprzymiotnikowe, natomiast rzeczowniki, zaimki i liczebniki są bardzo rzadko wykorzystywane jako podstawa derywacji, np. sąnaudos ‘zużycie, wydatek’ (← sunaudojo ‘zużył’). Prefiksacja jest stosunkowo mniej produktywnym środkiem tworzenia terminów w języku litewskim, ponieważ służy wyłącznie do tworzenia rzeczowników odrzeczownikowych (Keinys 2005e); natomiast sufiksacja i derywacja fleksyjna służą do tworzenia rzeczowników odczasownikowych, odprzymiotnikowych i odrzeczownikowych. Niemniej rola prefiksacji w tworzeniu terminów jest dość istotna (Keinys 2005e), np. įtėvis ‘ojciec adopcyjny’ (← į + tėvas ‘ojciec’), nedarbas ‘bezrobocie’ (← ne ‘nie’ + darbas ‘praca’). Ostatnim sposobem tworzenia terminów omawianym w pracach litewskich terminologów jest zapożyczanie terminów z innych języków. Proces zapożyczania pojęcia wraz z terminem, który je oznacza, jest powszechny w języku ogólnym, a także w terminologii naukowej. 56 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works specifically (Keinys 2005g). As K. Gaivenis claims, it is rather hard to avoid borrowings in terminology, besides it is not always necessary to do that (Gaivenis 2002: 57). What is necessary is to prevent overuse of borrowings in cases when they may supersede the existing terms of native origin, and, in addition, borrowings should conform to the rules of phonology, morphology and spelling of the Lithuanian language. Borrowed terms can be classified according to the degree of their assimilation into three groups: 1) old borrowings; 2) international words; and 3) barbarisms. Old borrowings have been absolutely assimilated and adapted to the language system, e.g. stiklas ‘glass’ (Gaivenis 2002: 58). In terminology they are not considered as real borrowings, in fact they are terminologized words of general vocabulary. Another category, international words, serve as terms of different fields of science. They have been borrowed into Lithuanian mainly from classical languages, such as Greek and Latin, either directly or through intermediary languages, e.g. hipoteka ‘mortgage’ (from Greek), respublika ‘republic’ (from Latin). The last category, barbarisms, are words which do not comply with the norms of the language (Gaivenis 2002: 57). Barbarisms never become part of standardized lexis. It was also observed that the distribution of borrowings in different fields of terminology is uneven. It is argued that the amount of borrowings in the latest scientific and technical branches of terminology is higher than in fields which have long traditions and rely largely on the indigenous vocabulary (Keinys 2005f). St. Keinys also discusses loan translations/calques (Keinys 1980: 92–96). Most of such terms do not comply with the norms of the Lithuanian language and are not recommended for usage. Those which conform to the norms of the language and are formed on the basis of a productive model of word-formation are also often problematic as it is often difficult to determine whether a term is a loan translation or a native formation. Similarity of the structure of a word in several languages does not necessarily indicate an instance of loan translation. Most often such terms are perceived as native formations (Umbrasas 2010: 134). Litewscy terminolodzy klasyfikują terminy według ich struktury formalnej na terminy jednowyrazowe i wielowyrazowe. Terminy jednowyrazowe można następnie podzielić według struktury na proste i utworzone, natomiast terminy wielowyrazowe grupuje się według liczby wyrazów składowych (Keinys 1980: 16–17; Gaivenis 2002: 17) oraz analizuje pod kątem ich pochodzenia i relacji składniowych między wyrazami wchodzącymi w skład terminu (Umbrasas 2010). Terminologija | 2016 | 23 57 Zarówno terminy jednowyrazowe, jak i człony terminów wielowyrazowych tworzy się według tych samych zasad (wykorzystując źródła wewnętrzne lub zewnętrzne oraz różne sposoby tworzenia terminów), które podsumowano na schemacie 1. Schemat 1. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku litewskim (na podstawie prac K. Gaivenisa i St. Keinyso) Podsumowując, litewscy uczeni, tacy jak K. Gaivenis i St. Keinys, popierają pogląd, że głównym źródłem terminów powinny być zasoby wewnętrzne: albo język rodzimy, tj. słownictwo ogólne lub jego dialekty, albo rodzime środki słowotwórcze. Podstawę tworzenia terminów w języku litewskim stanowią zatem środki semantyczne (terminologizacja wyrazów języka rodzimego i dawnych zapożyczeń), morfologiczne (słowotwórstwo) oraz składniowe (terminy wielowyrazowe). KLASYFIKACJA SPOSOBÓW I ŚRODKÓW TWORZENIA TERMINÓW W WYBRANYCH PRACACH ROSYJSKICH TERMINOLOGÓW W tej części przedstawiono analizę prac rosyjskich terminologów: V. Danilenki, M. Leitchika, A. Superanskiej, N. Podolskiej, N. Vasiljevy i Siergieja Grineva-Griniewicza. Rosyjscy terminolodzy, podobnie jak litewscy, zazwyczaj wyróżniają trzy główne sposoby tworzenia terminów. Dwa pierwsze opierają się na wykorzystaniu źródeł wewnętrznych, a mianowicie użyciu istniejącego wyrazu danego języka (tj. terminologizacji wyrazu z języka ogólnego albo prze- 58 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė | Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works terminologizacji gotowego terminu z jednej dziedziny do innej) oraz tworzeniu terminów za pomocą środków słowotwórczych i składniowych; ostatni zaś polega na wykorzystaniu źródeł zewnętrznych, a mianowicie zapożyczaniu terminu z innego języka i dostosowywaniu go pod względem fonetycznym i morfologicznym do norm danego języka (Лейчик 2009: 81–84; Суперанская et al. 2012: 194, 203). A. Superanskaja, N. Podolskaja i N. Vasiljeva twierdzą, że choć w niektórych dziedzinach częściej terminologizuje się wyrazy języka ogólnego, dominującym sposobem tworzenia terminów jest słowotwórstwo (Суперанская et al. 2012: 201). Proponują, by przy opracowywaniu klasyfikacji sposobów tworzenia terminów uwzględniać łącznie dwa parametry: język źródłowy (rodzimy lub obcy) oraz zasadę leksykalną, na której opiera się tworzenie terminu (gotowy wyraz lub wyraz utworzony celowo) (Суперанская et al. 2012: 196). W rezultacie powstałby schemat sposobów tworzenia terminów, który — jak twierdzą autorzy — ma bardzo ogólny charakter, ponieważ nie uwzględnia transterminologizacji (zob. schemat 2). Schemat 2. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac A. Superanskiej i in.) Podobnie V. Leitchik wyróżnia trzy sposoby tworzenia terminów: tworzenie terminów na podstawie zasobów języka rodzimego za pomocą środków słowotwórczych i składniowych; terminologizację wyrazów ze słownictwa niespecjalistycznego (języka standardowego i dialektów) oraz specjalistycznego; a także zapożyczanie terminów z innych języków, w których utworzono je jako terminy, bądź zapożyczanie wyrazów i ich terminologizację (Лейчик 2009: 81–84). Terminologija | 2016 | 23 59 Jak zauważa V. Leitchik, chociaż modele tworzenia terminów są takie same jak środki słowotwórcze języka ogólnego, niektóre z nich są bardziej produktywne, a inne mniej. Klasyfikując terminy, w pierwszej kolejności wyróżnia on terminy jednowyrazowe i wielowyrazowe. Chociaż produktywność kompozycji jako środka słowotwórczego nie jest w języku rosyjskim zbyt wysoka, V. Leitchik dostrzega ogólną tendencję do używania dwu- i trzywyrazowych wyrażeń terminologicznych (zwłaszcza w informatyce), a nawet terminów cztero- i pięciowyrazowych (zwłaszcza w filozofii). Człony większości rosyjskich terminów wielowyrazowych to rzeczowniki i przymiotniki. Połączenie kilku rzeczowników może występować z przyimkami lub bez nich, a zatem rzeczowniki mogą być zależne od innych rzeczowników (Лейчик 2009: 48–62). Schemat 3. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac V. Leitchika) Dwie omówione wcześniej klasyfikacje różnią się podejściem do zapożyczeń. Oprócz procesu zapożyczania gotowych wyrazów A. Superanskaja i in. wyróżniają także tworzenie terminów na podstawie elementów zapożyczonych. Pozycja tych ostatnich nie jest jasna w klasyfikacji V. Leitchika. Jednak obok procesu zapożyczania terminów wyróżnia on proces terminologizacji zapożyczonych wyrazów z obcego słownictwa ogólnego, co oznacza, że wyrazy te nie były używane jako terminy w języku źródłowym, a stały się nimi dopiero w języku docelowym. Inna znana rosyjska językoznawczyni, V. Danilenko, twierdzi, że terminy tworzy się zasadniczo na podstawie wyrazów należących do słownictwa ogólnego i specjalistycznego, zgodnie ze wszystkimi typami strukturalnymi wyrazów charakterystycznymi dla danego języka narodowego (wyrazy proste, pochodne i złożone). Wyróżnia ona te same środki nazywania pojęć 60 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė | Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works w terminologii, które są aktywnie wykorzystywane w języku ogólnym, tj. semantyczne, syntaktyczne i morfologiczne środki słowotwórcze (zob. schemat 4). Główna różnica polega na tym, że modele słowotwórcze i morfemy w terminologii wykazują z reguły wyższy stopień specjalizacji semantycznej niż w języku ogólnym (Даниленко 1977: 89–97, 113–116). Semantyczny środek tworzenia terminów ma zasadnicze znaczenie w języku nauki. Historycznie był jednym z pierwszych środków wykorzystywanych do tworzenia nowych terminów i od tamtej pory stanowi stałe i niezbędne ich źródło. Ponadto semantyczny środek tworzenia terminów ma wiele zalet w porównaniu z innymi środkami, ponieważ terminy powstałe w wyniku terminologizacji są zazwyczaj krótkie i łatwe do zapamiętania. Semantyczny środek tworzenia terminów różni się od semantycznego słowotwórstwa w języku standardowym, gdyż w tym drugim zmiany semantyczne zachodzą stopniowo i zwykle prowadzą do powstania homonimów, podczas gdy w tworzeniu terminów zmiana semantyczna następuje niemal natychmiast (Даниленко 1977: 97–103). Wyrazy podlegają terminologizacji zazwyczaj przez rozszerzenie znaczenia leksykalnego, np. корень ‘korzeń’ („korzeń rośliny” → „pierwiastek w matematyce”), albo przez metaforyzację, np. кошка ‘kot’ („zwierzę” → „hak do chwytania”). Innym środkiem tworzenia terminów, charakterystycznym dla języka rosyjskiego i wysoce w nim produktywnym, jest środek syntaktyczny. Według V. Danilenko termin „środek syntaktyczny” odnosi się zarówno do złożenia (w wyniku którego powstają terminy jednowyrazowe utworzone przez połączenie dwóch rdzeni w jeden wyraz, zapisywany łącznikiem albo łącznie, np. нефтепровод ‘rurociąg naftowy’), jak i do zestawienia (w wyniku którego powstają terminy wielowyrazowe utworzone przez połączenie kilku wyrazów w wyrażenie, np. ласточкин хвост ‘jaskółczy ogon’). Zauważa ona również, że najbardziej produktywne modele tworzenia terminów wielowyrazowych to połączenie przymiotnika z rzeczownikiem, rzeczownika z rzeczownikiem, trzech rzeczowników oraz rzeczownika, przymiotnika i rzeczownika (Даниленко 1977:103–107). Wreszcie morfologiczny środek tworzenia terminów obejmuje ten sam zestaw afiksów, których używa się do tworzenia wyrazów języka standardowego, i jest jednym z dominujących oraz najbardziej produktywnych środków tworzenia terminów, np. краситель ‘barwnik’ (← красить ‘barwić’ + przyrostek -тель), подотряд ‘podrząd’ (← przedrostek под + отряд ‘rząd’). Niemniej różnice między morfologicznymi środkami tworzenia terminów a środkami słowotwórczymi stosowanymi w języku standardowym są dość znaczne. Źródła wykorzystywane do tworzenia terminów dzielą się na dwie kategorie: wewnętrzne (rodzime) i zewnętrzne (zapożyczone). Te ostatnie, według V. Danilenko, obejmują wyłącznie elementy terminotwórcze pochodzenia międzynarodowego (grecko-łacińskiego), ponieważ zapożyczanie Terminologija | 2016 | 23 61 Wykorzystywanie gotowych wyrazów z języków obcych do nazywania pojęć specjalistycznych stanowi odrębną kategorię środków tworzenia terminów. W języku rosyjskim elementy słowotwórcze pochodzenia greckiego i łacińskiego są bardzo produktywne w tworzeniu terminologii naukowej (np. биофизика „biofizyka”). Schemat 4. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac V. Danilenki) Rosyjski terminolog Siergiej Griniew-Griniewicz proponuje klasyfikowanie terminów według licznych kryteriów, takich jak forma, historia, status chronologiczny i treść (Гринев-Гриневич 2008: 59–66). Ze względu na strukturę terminy dzieli się zazwyczaj na jednowyrazowe (lub monoleksemiczne) oraz wielowyrazowe (połączenia wyrazowe, terminy polileksemiczne). S. Griniew-Griniewicz zauważa, że w większości języków europejskich odsetek terminów wielowyrazowych wynosi od 60 do 80%. Terminy jednowyrazowe dzieli się również ze względu na strukturę na proste (lub rdzenne), pochodne i złożone (Гринев-Гриневич 2008: 121–123). Kolejnym parametrem, który należy uwzględnić przy klasyfikowaniu terminów, jest aspekt historyczny. Terminy dzieli się zatem na rodzime i zapożyczone. Terminy rodzimego pochodzenia można następnie podzielić na proste pod względem struktury (wyrazy rdzenne) oraz formacje (utworzone za pomocą środków morfologicznych i morfologiczno-składniowych) (Гринев-Гриневич 2008: 60–61). Terminy zapożyczone można z kolei klasyfikować według różnych kryteriów, takich jak okres zapożyczenia, język źródłowy czy sfera użycia zapożyczenia (Гринев-Гриневич 2008: 153). Autor zauważa, że zagadnieniu zapożyczeń w terminologii poświęcono niewiele uwagi, ponieważ wszystko, co odnosi się do zapożyczeń ogółem, może 62 Liudmila Mockienė | Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works odnosić się również do terminologii, ponieważ większość zapożyczonych wyrazów to terminy. S. Griniew-Griniewicz opracował uogólnioną klasyfikację typów tworzenia terminów, opierając się na sposobach i środkach tworzenia terminów opisanych przez najwybitniejszych rosyjskich i zagranicznych badaczy; klasyfikację tę wykorzystano do analizy leksyki specjalistycznej różnych dziedzin. Wyróżnia się zatem następujące typy procesów tworzenia terminów: semantyczne, morfologiczne, syntaktyczne i morfologiczno-syntaktyczne (Гринев–Гриневич 2008: 123–162). Dla wygody zestawiliśmy je w schemacie (zob. Schemat 5). Schemat 5. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac S. Griniewa-Griniewicza) Autorzy dwóch omówionych wcześniej klasyfikacji odmiennie określają status złożeń. V. Danilenko nie wyróżnia środków morfologiczno-syntaktycznych i zalicza tworzenie złożeń do syntaktycznych środków tworzenia terminów. Klasyfikacje V. Danilenki oraz S. Griniewa-Griniewicza najwyraźniej wychodzą z innych założeń niż klasyfikacje przedstawione przez A. Superanską i in. oraz V. Leitchika. V. Danilenko i S. Griniew-Griniewicz opierają swoje klasyfikacje na rodzaju środków tworzenia terminów (semantycznych, morfologicznych, syntaktycznych). Stosują jednak również kryterium etymologiczne do każdego z opisanych typów środków tworzenia terminów, np. semantyczne środki tworzenia term Terminologija | 2016 | 23 6 3 Słowotwórstwo terminów opiera się zarówno na źródłach wewnętrznych (terminologizacji rodzimych wyrazów, rozszerzeniu znaczenia leksykalnego, metaforyzacji, metonimii, zawężeniu znaczenia leksykalnego i transterminologizacji), jak i zewnętrznych (zapożyczaniu z języków obcych); morfologiczne środki tworzenia terminów opierają się na źródłach wewnętrznych, natomiast syntaktyczne i morfologiczno-syntaktyczne środki tworzenia mogą opierać się zarówno na źródłach wewnętrznych, jak i zewnętrznych. KLASYFIKACJA SPOSOBÓW I ŚRODKÓW TWORZENIA TERMINÓW W NIEKTÓRYCH PRACACH SAGERA ORAZ W ISO 704:2009 W tej części przedstawiono analizę wybranych prac dotyczących terminologii angielskiej. Omówimy niektóre prace Juana C. Sagera, znanego terminologa, któremu w 2001 roku Infoterm przyznał Nagrodę im. Eugena Wüstera za wybitne osiągnięcia w dziedzinie terminologii, oraz normę międzynarodową ISO 704 (Praca terminologiczna – Zasady i metody) Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO 704:2009 (E)). Norma ISO 704 przedstawia metody tworzenia terminów stosowane w języku angielskim. Mogą one być stosowane także w innych językach, ale niekoniecznie w ten sam sposób, ponieważ sposoby i środki tworzenia terminów „zależą od struktur leksykalnych, morfosyntaktycznych i fonologicznych poszczególnych języków”; dlatego też „zasady tworzenia terminów właściwe dla danego języka powinny być opisywane wyłącznie w normach krajowych i regionalnych dotyczących konkretnego języka, a nie w normach międzynarodowych” (ISO 704:2009 (E): 38). Klasyfikacje sposobów i środków tworzenia terminów stosowanych w języku angielskim mają podobną cechę – opierają się przede wszystkim na rozróżnieniu między wykorzystaniem istniejących form, tworzeniem nowych form i wykorzystaniem nowych zasobów. Terminolog J. C. Sager twierdzi, że zakres struktur używanych do tworzenia terminów w językach specjalistycznych jest taki sam jak zakres struktur używanych do tworzenia wyrazów języka ogólnego. Różnica polega na tym, że słownictwo specjalistyczne „wykazuje znacznie większą regularność w wyniku celowych i często systematycznych technik tworzenia terminów” (Sager 2004: 1924). W pracach J. C. Sagera sposoby i środki tworzenia terminów określane są jako językowe metody nominacji. Stosuje się je w terminologii różnych dziedzin. J. C. Sager stwierdza, że omawiana przez niego klasyfikacja metod tworzenia terminów „nie ma być wyczerpująca, lecz raczej wskazywać zakres możliwości” (Sager 1990: 71–80; Sager 1997; Sager 2004: 1924–1928). 64 Liudmila Mockienė | Analysis of Term Formation in Lithuanian, Sigita Rackevičienė | Russian and English Terminology Works J. C. Sager wyróżnia następujące metody tworzenia terminów: wykorzystanie istniejących zasobów, modyfikacja istniejących zasobów, wykorzystanie nowych zasobów (tworzenie nowych jednostek językowych) (zob. Schemat 6). Wykorzystanie istniejących zasobów polega na rozszerzeniu znaczenia wyrazu należącego do języka ogólnego. Rozszerzenie znaczenia dokonuje się za pomocą porównania (nazywania pojęcia przez analogię do innego, np. an L-shaped room), metafory (nazywania pojęcia za pomocą rzeczy, do której jest ono najbardziej podobne, np. goose-neck clamp) lub nazwy własnej (np. watt). J. C. Sager nie uwzględnia jednak struktury terminu poddanego terminologizacji lub transterminologizacji: tego, czy wyraz ma prostą budowę, czy jest derywatem. Wynika to prawdopodobnie z trudności w ustaleniu, czy derywat utworzono w celu oznaczenia nowego pojęcia, czy też został przeniesiony z języka ogólnego albo innego języka specjalistycznego (poddany terminologizacji/transterminologizacji). Modyfikacja istniejących zasobów jako sposób tworzenia terminów obejmuje afiksację (lub derywację), derywację wsteczną, złożenie, tworzenie terminów frazowych, konwersję i kompresję. J. C. Sager zauważa, że afiksacja (sufiksacja i/lub prefiksacja) odgrywa ważną rolę w systematycznym kształtowaniu terminów ze względu na precyzyjne wyrażanie znaczeń i systematyczne odniesienia zapewniane przez afiksy. Stwierdza również, że zakres afiksów używanych do tworzenia terminów w językach specjalistycznych jest znacznie szerszy niż w angielszczyźnie ogólnej, ponieważ wiele wyrazów i elementów wyrazowych z języków klasycznych, takich jak greka i łacina, weszło do języka angielskiego, zwłaszcza w dziedzinie nauki i techniki, np. super-elevation ← super + elevation; compaction ← compact + ion. Podobnie jak afiksacja, złożenie ma również ogromne znaczenie dla systemowości słownictwa specjalistycznego. Złożenie jest nową jednostką syntagmatyczną, utworzoną przez połączenie dwóch lub więcej wyrazów, która ma nowe znaczenie niezależne od jej części składowych, a jako termin reprezentuje pojęcie właściwe dla określonej dziedziny (Sager 1997: 34). W złożeniach składających się z dwóch elementów pierwszy element jest zwykle określeniem modyfikującym drugi element, będący ośrodkiem złożenia, np. water load, sight width. Ponadto złożenia mogą być tworzone przez połączenie trzech lub czterech elementów, a czasami nawet pięciu lub sześciu. Terminologija | 2016 | 23 65 J. C. Sager używa również terminów złożenia frazowe, oznaczających wyrażenia złożone ze słów połączonych przyimkami (Sager 2004: 1927), oraz złożenia wyrażeń, czyli wyrażenia zawierające przyimki, rodzajniki, spójniki i przysłówki (Sager 1990: 74), jednak rozróżnienie między nimi nie jest w jego pracach zbyt wyraźne. Jako odrębną kategorię sposobów tworzenia terminów J. C. Sager wyróżnia tworzenie terminów frazowych (np. wykrywanie pęknięć metodą penetracyjną z użyciem barwnika). Ich tworzenie jest ściśle związane z kompozycją, a jak stwierdza J. C. Sager, „wybór jednej z tych metod zależy od predyspozycji językowych” (Sager 1997: 36). Języki germańskie oferują większe możliwości tworzenia złożeń, podczas gdy języki romańskie muszą polegać na tworzeniu jednostek frazowych. Według J. C. Sagera „w języku angielskim terminy frazowe tworzy się wtedy, gdy złożenie może być niewystarczająco jasne lub nawet dwuznaczne” (Sager 1997: 36). Innym sposobem tworzenia terminów przez modyfikowanie istniejących zasobów jest konwersja. W tym przypadku wyraz zmienia kategorię gramatyczną bez zmian morfologicznych. J. C. Sager zauważa, że konwersja jest często stosowana do tworzenia rzeczowników na podstawie czasowników i przymiotników oraz odwrotnie; ustalenie kierunku procesu derywacyjnego nie zawsze jest jednak łatwe (np. design, supply). Ponadto produktywność tego sposobu tworzenia terminów w naukowym języku angielskim jest ograniczona, ponieważ duża część terminów zawiera elementy pochodzenia łacińskiego i greckiego, które nie nadają się do konwersji (Sager 2004: 1927). W językach specjalistycznych występuje również wiele terminów utworzonych przez różne rodzaje skracania istniejących długich terminów. Najbardziej produktywnymi i najczęstszymi sposobami skracania są tworzenie akronimów (np. FM, DDT) oraz skracanie wyrazów (np. maths, lab) (Sager 1990: 37, 38). Kolejnym sposobem tworzenia terminów opartym na modyfikowaniu istniejących zasobów jest derywacja wsteczna. J. C. Sager twierdzi, że derywacja wsteczna jest bardziej produktywna w dziedzinie techniki niż nauki i prowadzi do powstawania złożonych czasowników odnoszących się do nominalnych pojęć procesów; często towarzyszy jej kompozycja (Sager 2004: 1927). Ostatnią metodą tworzenia terminów, omawianą przez J. C. Sagera, jest wykorzystywanie nowych zasobów lub tworzenie nowych jednostek leksykalnych (neologizmów). Mogą one być dwojakiego rodzaju: mogą polegać na tworzeniu całkowicie nowych jednostek albo na zapożyczaniu z innych języków (zapożyczenia bezpośrednie i kalki). W dziedzinie nauki i techniki proces ten wynika z potrzeby nazywania nowych, unikatowych pojęć. W językach specjalistycznych tworzenie całkowicie nowych jednostek jest raczej nietypowe 66 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works , ponieważ nowe terminy muszą odzwierciedlać relacje między nowymi pojęciami a już istniejącymi, a zatem proces tworzenia nowych terminów musi być systematyczny, co można łatwo osiągnąć za pomocą afiksacji i kompozycji. W tym miejscu J. C. Sager zauważa, że w języku angielskim często trudno odróżnić tworzenie autentycznych neologizmów przez derywację z wykorzystaniem elementów łacińskich lub greckich od zapożyczania terminów jako gotowych wyrazów z łaciny, greki i francuskiego. Ponadto nie zawsze można ustalić źródło zapożyczeń, ponieważ język angielski ma „tak długą tradycję zapożyczania ze wszystkich trzech języków, że bardzo często nie sposób stwierdzić, czy dany wyraz trafił do angielskiego za pośrednictwem francuskiego, czy też został przejęty bezpośrednio z jednego z języków klasycznych” (Sager 1990: 38). Natomiast we współczesnym języku angielskim zapożyczenia z innych języków są dość rzadkie. Zwykle to współczesny język angielski staje się źródłem zapożyczania nowej terminologii do innych języków. Oprócz zapożyczeń bezpośrednich J. C. Sager omawia kalkowanie, czyli kalkę, będące wynikiem tłumaczenia dosłownego, polegającego na zastępowaniu składników leksykalnych złożeń wyraz po wyrazie. J. C. Sager twierdzi, że „kalkowanie jest preferowane w stosunku do zapożyczeń bezpośrednich, ale żadna z tych form tworzenia terminów nie jest dopuszczalna, jeśli narusza naturalne techniki słowotwórcze danej wspólnoty językowej” (Sager 1990: 87). Oznacza to, że zarówno zapożyczenia bezpośrednie, jak i kalki muszą spełniać wymagania języka docelowego. Schemat 6 podsumowuje sposoby i środki tworzenia terminów opisane przez J. C. Sagera w jego pracach z lat 1990, 1997 i 2004: Schemat 6. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku angielskim (na podstawie prac J. C. Sagera) Terminologija | 2016 | 23 67 Inną uniwersalną klasyfikację sposobów i środków tworzenia terminów przedstawiono w normie międzynarodowej ISO 704 (Terminology work – Principles and methods) Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO 704:2009 (E)). Główne sposoby tworzenia terminów przedstawione w ISO 704, mające zastosowanie w języku angielskim, to: • tworzenie nowych form, • wykorzystywanie istniejących form, • zapożyczanie międzyjęzykowe (zob. Schemat 7). Tworzenie nowych form obejmuje takie środki tworzenia terminów, jak derywacja (dodawanie jednego lub większej liczby elementów morfologicznych, czyli afiksów, do rdzenia lub wyrazu), kompozycja (prowadząca do powstania terminów złożonych, wyrażeń lub zlepków) oraz formy skrócone (formy krótkie, terminy skrócone, skrótowce, skrótowce literowe i akronimy). Wykorzystywanie istniejących form obejmuje takie środki tworzenia terminów, jak konwersja (tj. zmiana części mowy), terminologizacja (nadawanie istniejącym terminom z pokrewnych dziedzin lub wyrazom języka ogólnego nowych, często analogicznych lub metaforycznych znaczeń), przeniesienie semantyczne w obrębie języka specjalistycznego oraz zapożyczanie międzydyscyplinarne (metafory). Zapożyczanie międzyjęzykowe dzieli się na dwa rodzaje: zapożyczenia właściwe i kalki. Schemat 7. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku angielskim (na podstawie ISO 704:2009 (E)) Porównanie powyższych dwóch klasyfikacji pokazuje, że kategoryzacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku angielskim jest dość 68 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works podobne. Klasyfikacje opierają się na następującej opozycji: wykorzystanie lub modyfikacja istniejących źródeł (wewnętrznych) w celu tworzenia nowych terminów przeciwstawiane jest wykorzystaniu źródeł zewnętrznych (zapożyczeniom międzyjęzykowym). Mimo to klasyfikacje te różnią się pod pewnymi względami. Po pierwsze, odmiennie określany jest status takich środków tworzenia terminów jak konwersja. J. C. Sager zalicza konwersję do modyfikacji istniejących źródeł, obok afiksacji i kompozycji; natomiast w normie ISO 704:2009 (E) konwersję zalicza się do wykorzystania istniejących form, obok terminologizacji i transterminologizacji. Odmienne podejście do miejsca konwersji w tych klasyfikacjach jest całkiem zgodne z różnymi ujęciami konwersji w teorii słowotwórstwa. Niektórzy językoznawcy traktują konwersję jako podtyp derywacji (Plag 2003: 17); inni omawiają ją jako odrębną kategorię, różną od derywacji i kompozycji (Jackson & Zé Amvela 2012: 100; Šeškauskienė 2013: 123). Kolejna różnica dotyczy interpretacji neologizmów i ich miejsca w klasyfikacji. J. C. Sager traktuje zapożyczenia z innych języków jako neologizmy (Sager 1997: 38), natomiast nowa definicja terminu neologism podana przez ISO/TC37 [1087-1:2009] głosi, że za neologizmy można uznać wyłącznie nowo utworzone terminy, proste lub złożone, które pojawiają się w języku po raz pierwszy i zostały utworzone za pomocą mechanizmów językowych, takich jak derywacja, kompozycja lub kontaminacja (Valeontis, Mantzari 2006). A zatem zapożyczeń z języków obcych nie należy zaliczać do środków tworzenia neologizmów. W tym kontekście kluczowe znaczenie ma rozróżnienie rodzimych i obcych źródeł wykorzystywanych do tworzenia terminów. Należy zauważyć, że powyższe klasyfikacje litewskich, rosyjskich i angielskich sposobów i środków tworzenia terminów mają zastosowanie do języków specjalistycznych w ogólności, tj. przedstawiają sposoby i środki tworzenia terminów, które należy stosować przy tworzeniu terminów w dowolnej dziedzinie nauki i techniki. Niewątpliwie mogą się one różnić w zależności od dziedziny i struktury danego języka. WNIOSKI Analiza opisów i klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów w pracach z zakresu terminologii litewskiej, rosyjskiej i angielskiej pozwala sformułować następujące wnioski: 1. W pracach litewskich terminologów (St. Keinys, K. Gaivenis) głównym kryterium klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów Terminologija | 2016 | 23 69 jest przeciwstawienie źródeł wewnętrznych i zewnętrznych: wykorzystanie istniejącego słownictwa języka standardowego lub dialektów oraz tworzenie nowego słownictwa za pomocą rodzimych środków słowotwórczych (źródła wewnętrzne) przeciwstawia się wykorzystaniu zapożyczeń (źródła zewnętrzne). 2. Podejścia rosyjskich terminologów można podzielić na dwie grupy. Jedna grupa (A. Superanskaja, N. Podolskaja, N. Vasiljeva, V. Leitchik) stosuje przeciwstawienie źródeł wewnętrznych i zewnętrznych terminów jako główne kryterium klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów. Druga grupa (V. Danilenko, S. Grinev-Griniewicz) przyjmuje odmienny punkt wyjścia i opiera klasyfikację na typie środków tworzenia terminów: semantycznych, morfologicznych, syntaktycznych i morfologiczno-syntaktycznych. 3. W pracach dotyczących terminologii angielskiej (J. C. Sager, ISO 704:2009 (E)) w klasyfikacji wzorców tworzenia terminów stosuje się kilka kryteriów: przeciwstawienie istniejących form i zapożyczeń, a także różne środki tworzenia terminów. Jednak autorzy ci odmiennie interpretują proces konwersji i tworzenia neologizmów, dlatego kategorie tworzenia terminów w ich klasyfikacjach nie pokrywają się. Wyniki analizy pokazują, że prace z zakresu terminologii litewskiej, rosyjskiej i angielskiej przedstawiają podobne podejścia do analizy tworzenia terminów, choć ich punkty wyjścia mogą być różne: mogą opierać się na kryterium etymologicznym lub na typie procesu tworzenia terminów (morfologicznym, syntaktycznym, semantycznym). Wybór zasad klasyfikacji terminów zależy od dominujących tradycji terminologicznych i struktury języka. Klasyfikacja terminologii jednego języka może być nieodpowiednia lub tylko częściowo odpowiednia do klasyfikacji terminologii innego języka. Dlatego analiza kontrastywna tworzenia terminów w kilku językach wymaga opracowania specyficznej klasyfikacji, która obejmowałaby wszystkie sposoby i środki tworzenia terminów w badanych językach i służyła jako podstawa ich porównania. REFERENCES EC 2006: Terminologijos vadovėlis Europos komisijos vertimo raštu generalinio direktorato lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas: EC DGT LT. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gaivenis K. 2014: Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ISO 704:2009 (E) 2009: Terminology work — Principles and methods (3d ed.), ISO. Jackson H. & Zé Amvela E. 2012: Words, Meaning and Vocabulary: An Introduction to Modern English Lexicology. 2nd ed., London, New York: Continuum. Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas. Keinys St. 2005a: Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. 70 Liudmila Mockienė | Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works Keinys St. 2005b: Galūninė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 77–112. Keinys St. 2005c: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129–182. Keinys St. 2005d: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–76. Keinys St. 2005e: Priešdėlinė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 113–128. Keinys St. 2005f: Tarptautiniai elementai lietuvių terminologijoje. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 193–201. Keinys St. 2005g: Terminologijos kūrimo šaltiniai. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 231–233. Keinys St. 2012: Lietuvių terminologijos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Plag I. 2003: Word-formation in English, Cambridge, New York: Cambridge University Press. Sager J. C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam: John Benjamins Pub. Co. Sager J. C. 1997: Term formation. – G. Budin & S. E. Wright (Eds.). Handbook of terminology management, Amsterdam: J. Benjamins, 25–41. Sager J. C. 2004: Terminology in Special Languages. – W. Kesselheim, S. Skopeteas, J. Mugdan, G. E. Booij & C. Lehmann (Eds.). Morphologie: Ein Internationales Handbuch zur Flexion und Wortbildung [Morphology: An International Handbook on Inflection and Word-Formation], Berlin: De Gruyter Mouton, 1924–1928. Šeškauskienė L. 2013: Ways with Words: Insights into the English Lexicon and Some Cross-Linguistic Aspects of Study, Vilnius: Vilnius University Publishing House. Umbrasas A. 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: Pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Valeontis K., Mantzari E. 2006: The Linguistic Dimensions of Terminology: Principles and Methods of Term Formation. – 1st Athens International Conference on Translation and Interpretation Translation: Between Art and Social Science, 13 -14 October 2006, Athens, Greece, 1–20. Гринев-Гриневич С. В. 2008: Терминоведение, Москва: Академия. Даниленко В. П. 1977: Русская терминология: Опыт лингвистического описания, Москва: Наука. Лейчик В. М. 2009: Терминоведение: Предмет, методы, структура. 4th ed., Москва: Либроком. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 2005: Общая терминология: Терминологическая деятельность, Москва: УРСС Эдиториал. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 2012: Общая терминология. вопросы теории. 6th ed., Москва: Либроком. TERMINŲ KŪRIMO ANALIZĖ LIETUVIŲ, RUSŲ IR ANGLŲ TERMINOLOGIJOS DARBUOSE Straipsnyje analizuojamos ir gretinamos žymiausių lietuvių terminologų St. Keinio ir K. Gaivenio, rusų terminologų A. Superanskajos, N. Podolskajos, N. Vasiljevos, V. Leitchiko, V. Danilenko ir S. Grinev-Grinevičiaus, terminologo J. C. Sagerio, tyrinėjusio anglų kalbos terminiją, bei Tarptautinės standartizacijos organizacijos pateiktos terminų kūrimo būdų klasifikacijos. Atlikta terminologų darbų analizė leidžia daryti tokias išvadas: 1. Lietuvių terminologų (St. Keinio ir K. Gaivenio) darbuose pagrindinis terminų kūrimo būdų klasifikavimo kriterijus yra opozicija tarp vidinių ir išorinių šaltinių: terminai skirstomi į daromus, panaudojant savąją leksiką (terminologizuojant gatavus žodžius bei kuriant naujadarus, pasitelkus savosios kalbos žodžių darybos inventorių), ir į pasiskolinamus iš kitų kalbų. Pagal formaliąją sandarą terminai skirstomi į vientisinius (vienažodžius) ir sudėtinius (keliažodžius). 2. Rusų terminologai A. Superanskaja, N. Podolskaja, N. Vasiljeva, V. Leitchikas vidinių ir išorinių šaltinių priešpriešą taip pat laiko pagrindiniu terminų kūrimo būdų Terminologija | 2016 | 23 71 klasifikavimo kriterijumi. Tuo tarpu kiti rusų terminologai V. Danilenko, S. Grinev-Griniewiczius klasifikavimo pagrindu renkasi terminų darybos priemones, skirstydami jas į semantines, morfologines, sintaksines ir morfologines-sintaksines. 3. J. C. Sageris, kuris tyrinėjo anglų kalbos terminiją, bei tarptautinio standarto ISO 704 rengėjai, klasifikuodami terminų kūrimo būdus, sujungia keletą kriterijų: terminų šaltinius bei terminų darybos priemones. Tačiau jie skirtingai interpretuoja konversiją bei neologizmus, todėl terminų kūrimo modeliai jų klasifikacijose nesutampa. Analizės rezultatai rodo, kad terminologijos darbuose, skirtuose lietuvių, rusų ir anglų terminijai, laikomasi panašių kriterijų, klasifikuojant terminų kūrimo būdus: remiamasi vidinių ir išorinių šaltinių priešprieša bei terminų darybos priemonių tipologija. Tačiau terminologai dažnai renkasi skirtingus klasifikavimo išeities taškus, akcentuodami arba terminų kilmę, arba jų darybą. Neretai jie skirtingai interpretuoja ir tuos pačius terminų darybos procesus. Terminų klasifikavimo principų pasirinkimą lemia tiek vyraujančios terminų kūrimo tradicijos, tiek kalbos, kurios terminai klasifikuojami, struktūra. Vienos kalbos terminų kūrimo būdų klasifikacija gali visai netikti arba tik iš dalies tikti kitos kalbos terminų kūrimo būdų klasifikacijai. Todėl, atliekant gretinamąją kelių kalbų terminų analizę, reikia sudaryti tiriamoms kalboms tinkamą klasifikavimo sistemą, kuri apimtų visus tiriamų kalbų terminų kūrimo būdus ir sudarytų pagrindą jų sugrupinimui. Gauta 2016-08-22 Liudmila Mockienė Mykolo Romerio universitetas Ateities g. 20, LT-08303 Vilnius E. paštas [email protected] Sigita Rackevičienė Mykolo Romerio universitetas Ateities g. 20, LT-08303 Vilnius E. paštas [email protected] 72 Liudmila Mockienė Sigita Rackevičienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works