Analysis of Term Formation in Lithuanian, Russian and English Terminology Works

5 2 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w terminologii Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works litewskiej, rosyjskiej i angielskiej LIUDMILA MOCKIENĖ Uniwersytet Michała Römera SIGITA RACKEVIČIENĖ Uniwersytet Michała Römera SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, tworzenie terminów, sposoby tworzenia terminów, środki tworzenia terminów, źródła terminów, analiza kontrastywna WPROWADZENIE Artykuł przedstawia kontrastywne badanie podejść do analizy sposobów i środków tworzenia terminów, omawianych w litewskich, rosyjskich i angielskich pracach terminologicznych. Badanie koncentruje się na przeglądzie różnych klasyfikacji typowych językowych środków tworzenia terminów, przedstawionych w pracach terminologicznych w języku litewskim (Keinys 1980, 2005a; Gaive nis 2002, 2014), rosyjskim (Даниленко 1977; Лейчик 2009; Суперанская, Подольская, Васильева 2005, 2012; Гринев-Гриневич 2008) i angielskim (Sager 1990, 1997, 2004; ISO 704:2009 (E)). Tworzenie terminów jako proces jest zazwyczaj zgodne z procesami słowotwórczymi stosowanymi w danym języku. Niemniej jednak tworzenie terminów różni się od tworzenia wyrazów tym, że z reguły jest działalnością zamierzoną i świadomą, a nie procesem spontanicznym. Ponadto tworzenie terminów jest pojęciem szerszym, ponieważ obejmuje tworzenie zarówno wyrazów, jak i fraz. Wynikiem pierwszego procesu są terminy jednowyrazowe, natomiast drugi prowadzi do powstania terminów wielowyrazowych. Litewski terminolog Stasys Keinys twierdzi, że terminy są tworzone i standaryzowane świadomie (Keinys 1980: 60). Według St. Keinysa terminologia jest częścią języka standardowego, jednak pod pewnymi względami różni się od niego i jest od niego niezależna. Z jednej strony terminologia jest zgodna z ogólnymi tendencjami rozwoju języka; z drugiej strony charakteryzuje się specyficznymi cechami, określonymi wymaganiami i własnym rozwojem (Keinys 2005g: 231). 5 3Terminologija | 2016 | 23 Pogląd, że tworzenie terminów jest działalnością regulowaną, kontrolowaną i świadomą, omawiają również językoznawcy rosyjscy, tacy jak Valerija Danilenko (Даниленко 1977: 91, 93), Vladimir Leitchik (Лейчик 2009: 62), Aleksandra Superanskaja, Natalija Podolskaja i Natalija Vasiljeva (Суперанская et al. 2012: 194). Według V. Danilenko tworzenie terminów w dziedzinie języka nauki opiera się na systemie słowotwórczym, który odróżnia tworzenie terminów w języku of the Russian standard language. Nevertheless, there is a number of features nauki od słowotwórstwa w języku standardowym, a fakt, że terminy są tworzone celowo i świadomie, stanowi jedną z tych cech (Даниленко 1977: 90–97). Juan C. Sager również podziela pogląd, że tworzenie terminów jest „świadomą działalnością człowieka i różni się od arbitralności ogólnych procesów słowotwórczych większą świadomością istniejących wcześniej wzorców i modeli <…>” (Sager 1997: 25). Proces ten nie tylko opiera się na istniejących elementach leksykalnych i łączy je w określony sposób, lecz może być również opisywany za pomocą wzorców, zgodnie z którymi elementy te są łączone; wzorce te mogą z kolei służyć do późniejszego tworzenia terminów (ibid). Ponieważ tworzenie terminów jest procesem celowym, świadomym, kontrolowanym i regulowanym, konieczna jest znajomość typowych wzorców i modeli tworzenia nowych słów w danym języku, aby móc tworzyć nowe terminy oraz oceniać ich systemowość i poprawność. Celem badania jest zatem przegląd głównych podejść do analizy sposobów i środków tworzenia terminów w języku litewskim, rosyjskim i angielskim oraz przeprowadzenie ich analizy kontrastywnej. Przez sposoby tworzenia terminów rozumiemy wykorzystanie lub modyfikację wewnętrznych/zewnętrznych źródeł tworzenia terminów, natomiast określenie środki tworzenia terminów odnosi się w artykule do konkretnych typów tworzenia terminów, np. terminologizacji, tranterminologizacji, afiksacji, kompozycji, konwersji, zapożyczania bezpośredniego, kalkowania itp. Arklasyfikacja wzorców tworzenia terminów w ticle analyses and compares the main criteria applied by terminologists for celu ujawnienia podobieństw i różnic w analizie tworzenia terminów w różnych językach. W NIEKTÓRYCH PRACACH LITEWSKICH TERMINOLOGÓW W niniejszej CLASSIFICATION OF WAYS AND MEANS OF TERM FORMATION części przedstawiono analizę prac dwóch najwybitniejszych litewskich terminologów, Stasysa Keinysa i Kazimierasa Gaivenisa, którzy stworzyli podstawy współczesnej terminologii litewskiej. Przedstawiono również 5 4 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim, Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works some ideas from the works by Alvydas Umbrasas who investigated the litewska terminologia prawnicza i jej rozwój historyczny. Litewscy terminolodzy wyróżniają trzy sposoby tworzenia terminów: 1) wykorzystanie istniejącego słownictwa języka ogólnego i dialektów, 2) tworzenie nowych słów (neologizmów) oraz 3) zapożyczanie terminów z innych języków (Gaivenis 2002, 2014; Keinys 2005a). Warto zauważyć, że dwa pierwsze sposoby tworzenia terminów opierają się na źródłach wewnętrznych, natomiast trzeci polega na wykorzystaniu źródeł zewnętrznych. Wykorzystanie istniejącego słownictwa języka ogólnego i dialektów jako sposobu tworzenia terminów opiera się na użyciu słownictwa rodzimego pochodzenia. Oznacza to, że terminologizuje się albo słowo, które już istniało w języku ogólnym lub jego dialekcie, albo dokonuje się transterminologizacji terminu, który już istniał w innej dziedzinie terminologicznej (Keinys 2005g: 231). Terminologizacja słowa z języka ogólnego lub jego dialektu może być osiągnięta na dwa sposoby: jego znaczenie leksykalne zostaje albo rozszerzone, albo zawężone (Gaivenis 2002: 52–53). W tym przypadku treść, użycie i walencja terminologizowanych słów zwykle ulegają zmianie. Kiedy słowa języka ogólnego lub jego dialektu są używane jako terminy, zwykle nabywają nowe elementy znaczenia, których e.g. banga ‘wave’ (‘waves of a sea/a lake’ → ‘radio waves’). nie mają w języku ogólnym (ibid), Większość terminów składających się z jednego słowa i prostych pod względem struktury w rzeczywistości or its dialect. Moreover, the mere fact that a term is complex in structure stanowią terminologizowane słowa języka ogólnego; nie oznacza to, że zostały utworzone jako takie za pomocą słowotwórstwa. Jak twierdzi K. Gaivenis, istnieją przypadki, w których terminy o złożonej strukturze (tj. będące formacjami) nie mogą być przypisane do kategorii terminów utworzonych za pomocą słowotwórstwa, ponieważ w rzeczywistości zostały terminologizowane, tj. dane słowo zostało utworzone jako takie w języku ogólnym (lub jego dialekcie), a następnie użyte jako termin (Gaivenis 2002: 56). Zatem ustalenie, czy termin powstał w wyniku procesu słowotwórczego, czy też jest słowem terminologizowanym lub tranterminologizowanym, może być dość trudne. Jednym z kryteriów, które minology of that particular field. Nonetheless this criterion of ‘newness’ mogłoby tu pomóc, jest uwzględnienie dziedziny nauki i historii rozwoju terUstalenie pochodzenia terminu na podstawie budowy słowa nie jest całkowicie wiarygodne, ponieważ tych samych środków można używać do tworzenia nowego słowa w różnych miejscach, w których mówi się danym językiem, oraz w różnych okresach. Nawet fakt, że słowo istniało w przeszłości i było 5 5Terminologija | 2016 | 23 używane w jakimś dokumencie historycznym, nie oznacza, że zostało zaczerpnięte z tego dawnego źródła, a nie utworzone jako nowa jednostka (Keinys 2005d). St. Keinys sugeruje, że wszystkie terminy, które synchronicznie można uznać za formacje, należy traktować jako rezultat słowotwórstwa, a nie terminologizacji (Keinys 2005d: 22). Podaje on dwa argumenty na poparcie tego stanowiska: 1) w wielu przypadkach nie da się ustalić, czy dany termin został utworzony jako neologizm, czy też został zaczerpnięty z języka ogólnego; 2) terminy utworzone na podstawie słów pospolitych mimo wszystko odzwierciedlają określone typy słowotwórcze, dlatego niedokładne byłoby nie uznać ich za … (Keinys 2005d: 22; Keinys 2005e: 113). Alvydas Umbrasas, sider them as representatives of those types of word formation (Keinys który przeanalizował litewską terminologię prawną używaną w okresie od 1918 do 1940 roku, również wyróżnia słowa determinizowane oraz terminy o złożonej this view and does not distinguish between terms of complex structure strukturze, utworzone do określonych celów; jego podejście ma charakter formalny i przypisuje on wszystkie terminy o złożonej strukturze (derywaty i złożenia) do tej samej kategorii (Umbrasas 2010: 67-68). Dlatego w pracach St. Keinysa i K. Gaivenisa słowa o złożonej strukturze najczęściej zalicza się do drugiej kategorii tworzenia terminów – tworzenia nowych słów (neologizmów). Tworzenie nowych słów (neologizmów) na podstawie istniejących słów, zgodnie ze wszystkimi głównymi typami słowotwórstwa, jest kolejnym produktywnym sposobem tworzenia nowych terminów w języku litewskim. W języku litewskim istnieją cztery główne sposoby tworzenia terminów: prefiksacja, sufiksacja, derywacja fleksyjna i złożenie wyrazów (Gaivenis 2002: 54; Keinys 2005g: 232; EC 2006). Według St. Keinysa, który przeprowadził szeroko zakrojoną analizę sposobów tworzenia terminów w różnych dziedzinach nauki, większość terminów powstaje za pomocą sufiksacji, przy czym większość z nich to derywaty odczasownikowe. Istnieje kilka charakterystycznych cech terminów utworzonych za pomocą sufiksacji, a mianowicie są to zazwyczaj rzeczowniki abstrakcyjne, pozbawione konotacji emocjonalnej, a dość wiele z nich to hybrydy (Keinys 2005d). Hybrydy, czyli terminy składające się z obcej podstawy i rodzimego sufiksu, analizuje się jako derywaty i przypisuje do tej samej grupy co formacje rodzimego pochodzenia (Keinys 2005d: 75). Jednakże A. Umbrasas, który jako punkt wyjścia stosuje kryterium etymologiczne, wyróżnia hybrydy jako odrębną kategorię, różniącą się od terminów rodzimego pochodzenia utworzonych za pomocą sufiksacji (np. kontrabandininkas „przemytnik” (← kontrabanda „przemyt” + rodzimy sufiks -ininkas), i omawia taki sposób tworzenia terminów jako podtyp tworzenia terminów opartego na elementach obcego pochodzenia (Umbrasas 2010: 132-133). 5 6 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim, Kolejnym Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works sposobem tworzenia, bardzo często wykorzystywanym do tworzenia nowych terminów w języku litewskim, jest złożenie. St. Keinys twierdzi, że złożenie jest drugim pod względem produktywności sposobem tworzenia terminów po sufiksacji i cieszy się dużą popularnością w niektórych dziedzinach języka zawodowego (Keinys 2005c: 129). Fakt, że złożenie jest tak produktywne w tworzeniu terminów, można wyjaśnić koniecznością odniesienia się do złożonego pojęcia. Co więcej, złożenia spełniają tak istotne wymagania stawiane terminom, jak dokładność, jasność i zwięzłość. Chociaż wymagania te mogą być spełnione za pomocą terminu wielowyrazowego, terminy jednowyrazowe są wygodniejsze w użyciu i mogą być tworzone jako stosunkowo krótkie nazwy ogólne bez użycia przydawek. Najczęściej stosowanymi częściami mowy używanymi do tworzenia złożeń terminologicznych są połączenie dwóch rzeczowników, połączenie rzeczownika i czasownika oraz połączenie 2005c), e.g. medsraigtis ‘screwnail’ (medis ‘wood’ + sraigtas ‘screw’), vandenprzymiotnika i rzeczownika (Gaive nis 2002; Keinys tiekis ‘wodociąg’ (vanduo ‘woda’ + tiekti ‘dostarczać’). Innym dość produktywnym sposobem tworzenia terminów, charakterystycznym dla języka litewskiego, jest derywacja fleksyjna. W przeciwieństwie do języka angielskiego, w którym fleksja służy wyłącznie jako afiks funkcyjny, w języku litewskim może być używana do derywacji. Jako sposób słowotwórczy derywacja fleksyjna jest bardzo podobna do sufiksacji pod względem charakteru, znaczenia derywacyjnego i formy (Keinys 2005b). Terminy utworzone za pomocą derywacji fleksyjnej są bardzo wygodne w użyciu ze względu na swoją prostą strukturę. Zatem derywacja fleksyjna mogłaby być szerzej wykorzystywana jako sposób tworzenia terminów (Keinys 2005b). Większość terminów utworzonych za pomocą derywacji fleksyjnej to derywaty odczasownikowe i odprzymiotnikowe, natomiast rzeczowniki, zaimki i liczebniki bardzo rzadko są wykorzystywane jako podstawa derywacji, np. sąnaudos ‘konsumpcja, wydatek’ (← sunaudojo ‘zużył’). Stosunkowo mniej produktywnym sposobem tworzenia terminów w języku litewskim jest prefiksacja, ponieważ służy ona wyłącznie do tworzenia rzeczowników odrzeczownikowych (Keinys 2005e); w przeciwieństwie do tego sufiksacja i derywacja fleksyjna służą do tworzenia rzeczowników odczasownikowych, odprzymiotnikowych i odrzeczownikowych. Niemniej jednak rola prefiksacji w tworzeniu terminów jest dość znacząca (Keinys 2005e), np. įtėvis ‘ojciec adopcyjny’ (← į + tėvas ‘ojciec’), nedarbas ‘bezrobocie’ (← ne ‘nie’ + darbas ‘praca’). The last way of term formation discussed in the works of the Lithuaterminologów jest zapożyczanie terminów z innych języków. Proces zapożyczania pojęcia wraz z terminem, który to pojęcie oznacza, jest dość powszechny w języku ogólnym, a także w terminologii 5 7Terminologija | 2016 | 23 zapożyczenia w terminologii, poza tym nie zawsze specifically (Keinys 2005g). As K. Gaivenis claims, it is rather hard to avoid zachodzi taka potrzeba (Gaivenis 2002: 57). Konieczne jest zapobieganie nadmiernemu używaniu zapożyczeń; ponadto zapożyczenia powinny być zgodne in cases when they may supersede the existing terms of native origin, and, z zasadami fonologii, morfologii i klasyfikowane według stopnia ich asymilacji phology and spelling of the Lithuanian language. Borrowed terms can be na trzy grupy: 1) stare zapożyczenia; 2) wyrazy międzynarodowe; oraz 3) barbaryzmy. Dawne zapożyczenia zostały całkowicie przyswojone i dostosowane do systemu językowego, np. stiklas ‘szkło’ (Gaivenis 2002: 58). W terminologii nie są one uznawane za rzeczywiste zapożyczenia; w istocie są to wyrazy terminologizowane z zasobu słownictwa ogólnego. Inną kategorię, wyrazy międzynarodowe, stanowią terminy różnych dziedzin nauki. Zostały one zapożyczone do języka litewskiego głównie z języków klasycznych, takich jak greka i łacina, bezpośrednio lub za pośrednictwem języków pośredniczących, np. hipoteka ‘hipoteka’ (z greki), respublika ‘republika’ (z łaciny). Ostatnią kategorię, barbaryzmy, stanowią wyrazy, które nie są zgodne z normami języka (Gaivenis 2002: 57). Barbaryzmy nigdy nie stają się częścią standaryzowanego zasobu leksykalnego. Zaobserwowano również, że rozmieszczenie zapożyczeń w różnych dziedzinach terminologii jest nierównomierne. Twierdzi się, że liczba zapożyczeń w najnowszych dziedzinach terminologii naukowej i technicznej jest większa niż w dziedzinach mających długie tradycje i opierających się w znacznej mierze na słownictwie rodzimym (Keinys 2005f). St. Keinys omawia również kalki językowe (Keinys 1980: 92-96). Większość takich terminów nie jest zgodna z normami języka litewskiego i nie zaleca się ich używania. Terminy zgodne z normami języka i utworzone na podstawie produktywnego modelu słowotwórczego również często sprawiają problemy, ponieważ często trudno określić, czy dany termin jest kalką językową, czy formacją rodzimą. Podobieństwo struktury wyrazu w kilku językach niekoniecznie wskazuje na kalkę językową. Najczęściej takie terminy są postrzegane jako formacje rodzime (Umbrasas 2010: 134). Litewscy terminolodzy klasyfikują terminy według ich struktury formalnej na terminy jednowyrazowe i wielowyrazowe. Terminy jednowyrazowe można następnie podzielić ze względu na ich strukturę na proste i formacje, natomiast terminy wielowyrazowe grupuje się według liczby tworzących je wyrazów (Keinys 1980: 16-17; Gaivenis 2002: 17) oraz analizuje według ich pochodzenia i relacji składniowej między wyrazami w obrębie terminu (Umbrasas 2010). 5 8 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim Zarówno terminy Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works jednowyrazowe, jak i składniki terminów wielowyrazowych tworzy się według tych samych zasad (z wykorzystaniem źródeł wewnętrznych lub zewnętrznych oraz różnych środków tworzenia terminów), które podsumowano w Schemacie 1. Schemat 1. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku litewskim (na podstawie prac K. Gaivenisa i St. Keinysa) Tworzenie terminów w języku litewskim (na podstawie prac K. Gaivenisa i St. Keinysa) Źródła wewnętrzne Źródła zewnętrzne Wykorzystanie istniejących Tworzenie Zapożyczenia Kalki źródeł języka standardowego nowych słów tłumaczeniowe/ i dialektów (neologizmów) zapożyczone Terminologizacja Derywacja Zapożyczanie terminów Transterminologizacja Kompozycja Terminologizacja słów zapożyczonych Podsumowując, litewscy uczeni, tacy jak K. Gaivenis i St. Keinys, popierają pogląd, że główne źródło terminów powinno być wewnętrzne: albo język rodzimy, tj. słownictwo ogólne lub jego dialekty, albo rodzime środki słowotwórcze. Podstawą tworzenia terminów w języku litewskim są zatem środki semantyczne (terminologizacja słów języka rodzimego i dawnych zapożyczeń), środki morfologiczne (słowotwórstwo) oraz środki syntaktyczne (terminy wielowyrazowe). CLASSIFICATION OF WAYS AND MEANS OF TERM FORMATION W NIEKTÓRYCH PRACACH ROSYJSKICH TERMINOLOGÓW W tej części przedstawiono analizę prac rosyjskich terminologów oraz Siergieja V. Danilenko, М. Leitchik, A. Superanskaja, N. Podolskaja, N. Vasiljeva, Grinewa-Griniewicza. Rosyjscy terminolodzy, podobnie jak terminolodzy litewscy, zwykle wyróżniają trzy główne sposoby tworzenia terminów. Dwa pierwsze opierają się na wykorzystaniu źródeł wewnętrznych, mianowicie na użyciu istniejącego słowa danego języka (tj. albo na terminologizacji słowa z 5 9Terminologija | 2016 | 23 terminologization of a ready-made term from one field to another) and zasobu słownictwa ogólnego, albo na tworzeniu transterminu za pomocą środków słowotwórczych i środków składniowych; podczas gdy ostatni opiera się na wykorzystaniu źródeł zewnętrznych, mianowicie na zapożyczeniu terminu z innego języka poprzez jego fonetyczne i morfologiczne dostosowanie do norm danego języka (Лейчик 2009: 81–84; Суперанская et al. 2012: 194, 203). A. Superanskaja, N. Podolskaja i N. Vasiljeva twierdzą, że chociaż w niektórych dziedzinach szerzej stosuje się terminologizację słów języka ogólnego, dominującym środkiem tworzenia terminów jest słowotwórstwo (Суперанская et al. 2012: 201). Proponują połączyć dwa parametry przy opracowywaniu klasyfikacji sposobów tworzenia terminów, mianowicie język źródłowy (rodzimy vs. obcy) oraz zasadę leksykalną, która służy jako podstawa utworzenia terminu (gotowe słowo vs. słowo utworzone celowo) (Суперанская et al. 2012: 196). Dałoby to schemat sposobów tworzenia terminów, który, jak twierdzą autorzy, ma bardzo ogólny charakter, ponieważ nie obejmuje transterminologizacji (zob. Schemat 2). Schemat 2. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac A. Superanskaji i in.) Term formation in Russian (na podstawie prac A. Superańskiej i in.) Zasoby języka rodzimego Zasoby innych języków Terminologizacja (standard language and dialects) languages Słowotwórstwo Zapożyczanie Tworzenie terminów na podstawie gotowych terminów elementów zapożyczonych Podobnie V. Lejczik wyróżnia również trzy sposoby tworzenia terminów, mianowicie tworzenie terminów na podstawie zasobów języka rodzimego za pomocą środków słowotwórczych i składniowych; terminologizację słów należących do słownictwa niespecjalistycznego (języka ogólnego i dialektów) oraz specjalistycznego; oraz zapożyczanie terminów z innych języków, w których zostały utworzone jako terminy, lub zapożyczanie słów i ich terminologizację (Лейчик 2009: 81–84). 6 0 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim Jak zauważa V. Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works Lejczik, chociaż modele tworzenia terminów są takie same jak środki słowotwórcze języka ogólnego, niektóre z nich są bardziej produktywne, podczas gdy inne są mniej produktywne. Klasyfikując terminy, w pierwszej kolejności wyróżnia on terminy jednowyrazowe i wielowyrazowe. Chociaż produktywność kompozycji jako środka słowotwórczego nie jest w języku rosyjskim zbyt wysoka, V. Lejczik zauważa ogólną tendencję do stosowania dwui trzywyrazowych fraz terminologicznych (zwłaszcza w dziedzinie informatyki), a nawet terminów czterolub pięciowyrazowych (zwłaszcza w dziedzinie filozofii). Członami większości terminów wielowyrazowych w języku rosyjskim są rzeczowniki i przymiotniki. Połączenie kilku rzeczowników może być używane z przyimkami lub bez nich, dzięki czemu rzeczowniki mogą być zależne od innych rzeczowników (Лейчик 2009: 48–62). Schemat 3. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku rosyjskim (na podstawie prac W. Lejczika) Term formation in Russian (na podstawie prac W. Lejczika) Zasoby języka rodzimego Zasoby innych środków tworzenia terminów (standard language and dialects) languages Terminologizacja wyrazów zapożyczonych TerminoWordSyntactic Zapożyczanie logizacja Dwie omówione wcześniej klasyfikacje różnią się podejściem do zapożyczeń. Obok procesu zapożyczania gotowych wyrazów A. Superanskaja i in. wyróżniają również tworzenie terminów na podstawie elementów zapożyczonych. Pozycja tych ostatnich nie jest jasna w klasyfikacji W. Lejczika. Jednakże obok procesu zapożyczania terminów wyróżnia on proces terminologizacji zapożyczonych wyrazów obcego słownictwa ogólnego, co oznacza, że wyrazy te nie były używane jako terminy w języku źródłowym i stały się nimi dopiero w języku docelowym. Inny wybitny językoznawca rosyjski, V. Danilenko, twierdzi, że w istocie terminy tworzy się na podstawie wyrazów słownictwa ogólnego i specjalistycznego, zgodnie ze wszystkimi typami strukturalnymi wyrazów charakterystycznymi dla danego języka narodowego (wyrazy proste, derywaty i wyrazy złożone). Wyróżnia ona te same środki nominacji pojęć 6 7Terminologija | 2016 | 23 nowych jednostek, ponieważ nowe terminy muszą odzwierciedlać relacje nowych pojęć z już istniejącymi, to znaczy proces tworzenia nowych terminów musi mieć charakter systemowy, co można łatwo osiągnąć za pomocą afiksacji i kompozycji. W tym miejscu J. C. Sager zauważa, że w języku angielskim często problematyczne jest odróżnienie tworzenia właściwych neologizmów za pomocą derywacji z wykorzystaniem łacińskich lub greckich elementów słowotwórczych od zapożyczania terminów jako gotowych wyrazów z łaciny, greki i francuskiego. Ponadto nie zawsze można ustalić źródło zapożyczeń, ponieważ język angielski ma „tak długą tradycję zapożyczania ze wszystkich trzech języków, że bardzo często niemożliwe jest stwierdzenie, czy [zapożyczenia pochodzą] a word has come into English via French or whether it has been taken bezpośrednio z jednego z języków klasycznych” (Sager 1990: 38). W przeciwieństwie do tego we współczesnym języku angielskim zapożyczanie z innych języków jest dość rzadkie. To zazwyczaj współczesny język angielski staje się źródłem zapożyczania nowej terminologii do innych języków. Obok zapożyczenia bezpośredniego J. C. Sager omawia kalkę językową, czyli wynik tłumaczenia dosłownego, polegającego na zastępowaniu składników leksykalnych złożeń słowo w słowo. J. C. Sager twierdzi, że „kalka językowa jest preferowana względem zapożyczenia bezpośredniego, jednak żadna z form tworzenia terminów nie jest akceptowalna, jeśli narusza naturalne techniki słowotwórcze wspólnoty językowej” (Sager 1990: 87). Oznacza to, że zarówno zapożyczenia bezpośrednie, jak i kalki językowe muszą odpowiadać wymogom języka docelowego. Schemat 6 podsumowuje sposoby i środki tworzenia terminów opisane przez J. C. Sagera w jego pracach z lat 1990, 1997 i 2004: Tworzenie Scheme 6. Classification of the main ways and means of term formation in English (based on works of J. C. Sager) terminów w języku angielskim (na podstawie prac J. C. Sagera) Wykorzystanie istniejących Modyfikacja Tworzenie nowych źródeł istniejących źródeł jednostek językowych (neologizmy) Rozszerzenie znaczenia Derywacja Całkowicie nowe twory Porównanie Tworzenie złożeń Zapożyczenie międzyjęzykowe Metafora Tworzenie terminów frazeologicznych Kalka językowa/kalka Terminologizacja Konwersja Zapożyczenie interdyscyplinarne Kompresja 6 8 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim, Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works Kolejną uniwersalną klasyfikację sposobów i środków tworzenia terminów przedstawiono w Międzynarodowej Normie ISO 704 (Prace Principles and methods) of the International Organization of Standardizaterminologiczne – tion (ISO 704:2009 (E)). Główne sposoby tworzenia terminów przedstawione w ISO 704, which apply to the English language, are: • tworzenie nowych form, • wykorzystywanie istniejących form, • zapożyczanie międzyjęzykowe (zob. Schemat 7). Tworzenie nowych form obejmuje takie środki tworzenia terminów, jak derywacja (dodawanie jednego lub większej liczby elementów morfologicznych lub afiksów do rdzenia albo wyrazu), kompozycja (prowadząca do powstania terminów złożonych, wyrażeń lub zlepków) oraz formy skrócone (formy krótkie, terminy ucięte, skrótowce, inicjalizmy i akronimy). Wykorzystywanie istniejących form obejmuje takie środki tworzenia terminów, jak konwersja (tj. zmiana części mowy), terminologizacja (nadawanie istniejącym terminom w dziedzinach pokrewnych lub wyrazom języka ogólnego nowych, często analogicznych lub metaforycznych znaczeń), przeniesienie znaczenia w obrębie języka specjalistycznego oraz zapożyczenie transdyscyplinarne (metafory). Wreszcie zapożyczanie międzyjęzykowe obejmuje dwa typy: zapożyczenia bezpośrednie i kalki językowe. Schemat 7. Klasyfikacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku angielskim (na podstawie ISO 704:2009 (E)) Tworzenie terminów w języku angielskim (na podstawie normy międzynarodowej ISO 704) Tworzenie nowych form Zapożyczanie międzyjęzykowe (Neoterminy) zapożyczanie istniejących form Derywacja Konwersja Zapożyczenie bezpośrednie Terminologizacja za pomocą kompozycji Zapożyczenie kalkowe Skrótowiec Transfer semantyczny w obrębie języka specjalistycznego Zapożyczenie transdyscyplinarne Porównanie dwóch powyższych klasyfikacji pokazuje, że kategoryzacja głównych sposobów i środków tworzenia terminów w języku angielskim jest dość 6 9Terminologija | 2016 | 23 podobna. Klasyfikacje opierają się na następującej opozycji: wykorzystanie lub modyfikacja istniejących (wewnętrznych) źródeł w celu tworzenia nowych terminów przeciwstawiane jest wykorzystaniu źródeł zewnętrznych (zapożyczeniom międzyjęzykowym). Niemniej jednak klasyfikacje te wykazują pewne różnice. Po pierwsze, status takich środków tworzenia terminów, jak konwersja, jest różny. J. C. Sager conversion to modification of existing sources, alongside affixation and przypisuje tworzenie złożeń; tymczasem w normie ISO 704:2009 (E) konwersję przypisuje się wykorzystaniu istniejących form, obok terminologizacji i tranterminologizacji. Odmienne podejście do miejsca konwersji w tych klasyfikacjach jest dość zgodne z odmiennymi koncepcjami konwersji w teorii słowotwórstwa. Niektórzy językoznawcy postrzegają konwersję jako podtyp derywacji (Plag 2003: 17); inni językoznawcy omawiają ją jako odrębną kategorię, różną od derywacji i tworzenia złożeń (Jackson & Zé Amvela 2012: 100; Šeškauskienė 2013: 123). Jeszcze jedna różnica dotyczy interpretacji neologizmów i ich miejsca w klasyfikacji. J. C. Sager traktuje zapożyczenia z innych języków jako neologizmy (Sager 1997: 38), tymczasem nowa definicja terminu neologizm zawarta w ISO/TC37 [1087-1:2009] stwierdza, że za neologizmy można uznać jedynie nowo utworzone terminy, zarówno proste, jak i złożone, które po raz pierwszy pojawiają się w danym języku i zostały utworzone za pomocą mechanizmów językowych, takich jak derywacja, tworzenie złożeń lub kontaminacja (Valeontis, Mantzari 2006). Zatem zapożyczeń z języków obcych nie należy zaliczać do środków tworzenia neologizmów. W tym duchu rozróżnienie między rodzimymi a obcymi źródłami wykorzystywanymi do tworzenia terminów ma kluczowe znaczenie. Należy zauważyć, że przedstawione powyżej klasyfikacje litewskich, rosyjskich i angielskich sposobów i środków tworzenia terminów mają zastosowanie do języków specjalistycznych w ogólności, tj. przedstawiają sposoby i środki formation to be followed when forming terms in any domain of science tworzenia terminów i technologii. Bez wątpienia mogą się one różnić w zależności od dziedziny i struktury konkretnego języka. CONCLUSIONS Analiza opisów i klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów w pracach z zakresu terminologii w języku litewskim, rosyjskim i angielskim pozwala wyciągnąć następujące wnioski: 1. W pracach litewskich terminologów (St. Keinys, K. Gaive nis) głównym kryterium klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów jest opozycja źródeł 7 0 Liudmila Mockienė Analysis of Term Formation in Lithuanian, Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works wewnętrznych i zewnętrznych: wykorzystanie istniejącego słownictwa języka ogólnego lub dialektów oraz tworzenie nowego słownictwa za pomocą rodzimych środków słowotwórczych (źródła wewnętrzne), w przeciwieństwie do wykorzystywania zapożyczeń (źródła zewnętrzne). 2. Podejścia rosyjskich terminologów można podzielić na dwie grupy. Jedna grupa (A. Superanskaja, N. Podolskaja, N. Vasiljeva, V. Leitchik) wykorzystuje opozycję wewnętrznych i zewnętrznych źródeł terminów jako główne kryterium klasyfikacji sposobów i środków tworzenia terminów. Druga grupa (V. Danilenko, S. Grinev-Griniewicz) przyjmuje inny punkt wyjścia i opiera swoją klasyfikację na rodzaju środka tworzenia terminów: semantycznym, morfologicznym, składniowym i morfologiczno-składniowym. 3. W pracach dotyczących terminologii angielskiej (J. C. Sager, ISO 704:2009 (E)) w klasyfikacji wzorców tworzenia terminów stosuje się kilka kryteriów: opozycję istniejących form i zapożyczeń, a także różne sposoby tworzenia terminów. Jednakże różnie interpretują one proces konwersji i tworzenia neologizmów, dlatego kategorie tworzenia terminów w ich klasyfikacjach nie pokrywają się. Wyniki analizy ujawniają, że prace dotyczące tworzenia terminów w języku litewskim i rosyjskim, mimo że ich punkty wyjścia mogą być różne — oparte na and English terminology provide similar approaches to the analysis of term kryterium etymologicznym lub na typie procesu tworzenia terminów (morfologicznym, na dominujących tradycjach terminologicznych i strukturze syntactic, semantic). The choice of principles of term classification depends języka. Klasyfikacja terminologii jednego języka może być nieodpowiednia lub tylko częściowo odpowiednia do klasyfikacji terminologii innego języka. Dlatego analiza kontrastywna tworzenia terminów w kilku językach wymaga opracowania szczegółowej klasyfikacji, która obejmowałaby wszystkie sposoby i środki tworzenia terminów w badanych językach oraz służyłaby jako podstawa ich porównania. REFERENCES EC 2006: Terminologijos vadovėlis Europos komisijos vertimo raštu generalinio direktorato lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas: EC DGT LT. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gaivenis K. 2014: Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ISO 704:2009 (E) 2009: Terminology work — Principles and methods (3d ed.), ISO. Jackson H. & Zé Amvela E. 2012: Words, Meaning and Vocabulary: An Introduction to Modern English Lexicology. 2nd ed., London, New York: Continuum. Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas. Keinys St. 2005a: Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. 7 1Terminologija | 2016 | 23 Keinys St. 2005b: Galūninė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 77-112. Keinys St. 2005c: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129-182. Keinys St. 2005d: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21-76. Keinys St. 2005e: Priešdėlinė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 113-128. Keinys St. 2005f: Tarptautiniai elementai lietuvių terminologijoje. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 193-201. Keinys St. 2005g: Terminologijos kūrimo šaltiniai. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 231-233. Keinys St. 2012: Lietuvių terminologijos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Plag I. 2003: Word-formation in English, Cambridge, New York: Cambridge University Press. Sager J. C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam: John Benjamins Pub. Co. Sager J. C. 1997: Term formation. – G. Budin & S. E. Wright (Eds.). Handbook of terminology management, Amsterdam: J. Benjamins, 25-41. Sager J. C. 2004: Terminology in Special Languages. – W. Kesselheim, S. Skopeteas, J. Mugdan, G. E. Booij & C. Lehmann (Eds.). Morphologie: Ein Internationales Handbuch zur Flexion und Wortbildung [Morphology: An International Handbook on Inflection and Word-Formation], Berlin: De Gruyter Mouton, 1924-1928. Šeškauskienė I. 2013: Ways with Words: Insights into the English Lexicon and Some Cross-Linguistic Aspects of Study, Vilnius: Vilnius University Publishing House. Umbrasas A. 2010: Lietuvių teisės terminija 1918-1940 metais: Pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Valeontis K., Mantzari E. 2006: The Linguistic Dimensions of Terminology: Principles and Methods of Term Formation. – 1st Athens International Conference on Translation and Interpretation Translation: Between Art and Social Science, 13 -14 October 2006, Athens, Greece, 1-20. Гринев-Гриневич С. В. 2008: Терминоведение, Москва: Академия. Даниленко В. П. 1977: Русская терминология: Опыт лингвистического описания, Москва: Наука. Лейчик В. М. 2009: Терминоведение: Предмет, методы, структура. 4th ed., Москва: Либроком. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 2005: Общая терминология: Терминологическая деятельность, Москва: УРСС Эдиториал. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 2012: Общая терминология. вопросы теории. 6th ed., Москва: Либроком. TERMINŲ KŪRIMO ANALIZĖ LIETUVIŲ, RUSŲ IR ANGLŲ TERMINOLOGIJOS DARBUOSE Straipsnyje analizuojamos ir gretinamos žymiausių lietuvių terminologų St. Keinio ir K. Gaivenio, rusų terminologų A. Superanskajos, N. Podolskajos, N. Vasiljevos, V. Leitchiko, V. Danilenko ir S. Grinev-Griniewicziaus, terminologo J. C. Sagerio, tyrinėjusio anglų kalbos terminiją, bei Tarptautinės standartizacijos organizacijos pateiktos terminų kūrimo būdų klasifikacijos. Atlikta terminologų darbų analizė leidžia daryti tokias išvadas: 1. Lietuvių terminologų (St. Keinio ir K. Gaivenio) darbuose pagrindinis terminų kūrimo būdų klasifikavimo kriterijus yra opozicija tarp vidinių ir išorinių šaltinių: terminai skirstomi į daromus, panaudojant savąją leksiką (terminologizuojant gatavus žodžius bei kuriant naujadarus, pasitelkus savosios kalbos žodžių darybos inventorių), ir į pasiskolinamus iš kitų kalbų. Pagal formaliąją sandarą terminai skirstomi į vientisinius (vienažodžius) ir sudėtinius (keliažodžius). 2. Rusų terminologai A. Superanskaja, N. Podolskaja, N. Vasiljeva, V. Leitchikas vidinių ir išorinių šaltinių priešpriešą taip pat laiko pagrindiniu terminų kūrimo būdų 7 2 Liudmila Mockienė Analiza tworzenia terminów w języku litewskim, kryterium Sigita Rackevičienė Russian and English Terminology Works klasyfikacji. Tymczasem inni rosyjscy terminolodzy, W. Danilenko i S. Grinev-Griniewicz, za podstawę klasyfikacji przyjmują środki tworzenia terminów, dzieląc je na semantyczne, morfologiczne, syntaktyczne i morfologiczno-syntaktyczne. 3. J. C. Sager, który badał terminologię języka angielskiego, oraz autorzy normy międzynarodowej ISO 704, klasyfikując sposoby tworzenia terminów, łączą kilka kryteriów: źródła terminów oraz środki tworzenia terminów. Jednak różnie interpretują konwersję i neologizmy, dlatego modele tworzenia terminów w ich klasyfikacjach nie są zgodne. Wyniki analizy pokazują, że w pracach terminologicznych poświęconych terminologii litewskiej, rosyjskiej i angielskiej stosuje się podobne kryteria klasyfikacji sposobów tworzenia terminów: opiera się ona na przeciwstawieniu źródeł wewnętrznych i zewnętrznych oraz na typologii środków tworzenia terminów. Jednak terminolodzy często wybierają różne punkty wyjścia klasyfikacji, akcentując albo pochodzenie terminów, albo ich tworzenie. Nierzadko różnie interpretują również te same procesy tworzenia terminów. Na wybór zasad klasyfikacji terminów wpływają zarówno dominujące tradycje tworzenia terminów, jak i struktura języka, którego terminy są klasyfikowane. Klasyfikacja sposobów tworzenia terminów w jednym języku może zupełnie nie nadawać się do klasyfikacji sposobów tworzenia terminów w innym języku albo nadawać się do niej tylko częściowo. Dlatego podczas porównawczej analizy terminów kilku języków należy opracować system klasyfikacji odpowiedni dla badanych języków, który obejmowałby wszystkie sposoby tworzenia terminów w badanych językach i stanowił podstawę ich porównania. Otrzymano 2016-08-22 Liudmila Mockienė Uniwersytet Michała Romera ul. Ateities 20, LT-08303 Wilno E-mail [email protected] Sigita Rackevičienė Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa ul. Ateities 20, LT-08303 Wilno E-mail sig[email protected]