Tarptautinių terminų apeliatyvacijos aspektai

127Terminologija | 2017 | 24 Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych JURGITA MIKELIONIENĖ Kauno technologijos universitetas SŁOWA KLUCZOWE: terminy eponimiczne, apelatywizacja onimów, termin deonimizowany, przyrostkowe tworzenie terminów, semantyczna analiza terminów W pierwszych dziesięcioleciach XXI w. zainteresowano się litewskimi i międzynarodowymi eponimicznymi nazwami pojęć z poszczególnych dziedzin (anatomii, architektury, botaniki itd.), których badania odzwierciedlają różne aspekty tworzenia terminów, relacji między terminem a onimem oraz obrazowości w terminologii. Należy wymienić badania Laimutė Kitkauskienė (2011) nad eponimicznymi terminami architektury, sztuki i budownictwa, a także porównawcze badania łotewskich badaczek Lindy Pietės (2007) i Lindy Kurmiņos (2010) nad nazwami roślin w języku litewskim i łotewskim — nazwami własnymi i eponimicznymi; wydano słowniczek Eponimy traumatologii i ortopedii (Kasradze M., Kasradze D. 2015), opublikowano badanie eponimicznych terminów anatomicznych (Litevkienė 2010). O eponimicznego pochodzenia terminach fizycznych wspomina w swojej monografii Angelė Kaulakienė (2009). Jednak wciąż brakuje bardziej systematycznego spojrzenia na ogólne aspekty apelatywizacji terminów, tj. przemiany nazwy własnej w termin pospolity, oraz na strukturalne i semantyczne typy terminów eponimicznych, zwłaszcza w celu zapoznania z nimi przyszłych tłumaczy języka specjalistycznego, redaktorów i innych grup docelowych zainteresowanych stosowanymi i teoretycznymi aspektami naukowych pojęć. Celem niniejszego artykułu jest zatem strukturalna i semantyczna analiza międzynarodowych terminów eponimicznych, z uwzględnieniem nie tylko lingwistycznych, lecz także ekstralingwistycznych aspektów ich powstania. Terminy eponimiczne to nazwy pojęć utworzone od wyrazu pospolitego, a proces, w którym wyraz pospolity staje się nazwą własną, nazywa się apelatywizacją1. Takie wyrazy pospolite, które stają się terminami, nazywa się eponimami. 1 W literaturze używa się również terminów eponimizacja, deonimizacja, zwłaszcza gdy chce się podkreślić aktywne działanie. 128 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych eponimami. Zdaniem Davida Crystala są to imiona osób, które stały się nazwami wynalazków lub miejsc (2003). W litewskim Słowniku terminów językoznawczych (Gaivenis, Keinys 1990: 59) za eponim uważa się jedynie „nazwę miejscową pochodzenia osobowego”, zatem definicja jest wyraźnie zbyt wąska i nie odzwierciedla różnorodności innych wyrazów bazowych oraz nazywanych obiektów czy podmiotów. W Słowniku wyrazów międzynarodowych (2013) eponim (ang. eponym) definiuje się jako „wyraz nadający komuś swoją nazwę”. Valentina Skujiņa uważa apelatywizację za „przekształcenie nazwy własnej w nazwę pospolitą” i wskazuje ją jako jedno ze źródeł tworzenia terminów (1993: 264). Jest to proces przeciwny onimizacji. Zatem badania onomastyczne i terminologiczne zyskują wspólne cechy: onim jako przedmiot badań, zawierający elementy lingwistyczne i ekstralingwistyczne (historyczne, geograficzne, biograficzne itd.), przekształcając się w apelatyw lub termin eponimiczny, przekazuje swoją metodologię badań badaczom terminów, dlatego analizowane są zarówno jego aspekty językowe, jak i zewnętrzne, ekstralingwistyczne, jako trudne do oddzielenia od siebie, uzupełniające się, wzbogacające i pomagające zrozumieć motywację semantyczną oraz pochodzenie nazwy pojęcia. Apelatywizacja uzupełnia terminologię najczęściej terminami zapożyczonymi, jest aktywnym i aktualnym sposobem tworzenia nazw nowych pojęć, na przykład w 2011 r. układ okresowy pierwiastków uzupełnił kopernik, w styczniu 2016 r. ogłoszono odkrycie czterech nowych pierwiastków chemicznych, którym, zgodnie z zaleceniem Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), aby pierwiastki chemiczne nazywać imionami postaci mitologicznych, minerałów, miejscowości, państw lub naukowców (Reedijk 2016), w czerwcu 2016 r. zaproponowano, a 28 listopada zalegalizowano terminy nihon (nihonium, Nh, „Nihon” jest jedną z nazw Japonii w języku japońskim, dosłownie oznaczającą „kraj wschodzącego słońca”), moskow (moscovium, Mc, od nazwy stolicy Rosji Moskwy, w której przeprowadzono wiele ważnych badań), tenes (tennessine, Ts, na cześć amerykańskiego stanu Tennessee) i oganeson (oganesson, Og, nazwa związana z rosyjskim fizykiem Jurijem Oganessianem za jego nowatorski wkład w badania pierwiastków) (IUPAC 2016). W terminologii kwestia pochodzenia terminów jest zawsze aktualna, dlatego ważne jest wyjaśnienie, kiedy i jak zachodzi apelatywizacja onimów. Jak twierdzi prof. Tatiana Khvesko (Хвесько 2008), dzieje się tak wtedy, gdy indywidualność obiektu nazwanego onimem przestaje być oczywista: a) gdy denotat nazwy własnej staje się dostatecznie znany wszystkim członkom określonej wspólnoty językowej; 129Terminologija | 2017 | 24 członków wspólnoty; b) gdy nazwa nie jest utożsamiana wyłącznie z jednym konkretnym denotatem (na przykład maraton – nikt nie pamięta, że bieg odbywał się od wioski Maraton, a obecnie jest to po prostu najdłuższa konkurencja biegowa, termin sportowy). Gdy logiczne związki z jednym pojęciem zostają przerwane lub znacznie osłabione, nawiązują się one z innym. Aby tak się stało, onim musi otrzymać dodatkową informację intelektualną, związaną z określoną dziedziną nauki lub inną dziedziną, której wystarczająca ilość czyni onim apelatywem. W tym czasie zachodzi transformacja semantyczna – najważniejszy proces apelatywizacji. Zauważono, że proces ten coraz bardziej nasila się w języku angielskim, odzwierciedlając tym samym zmieniony stosunek użytkowników języka do nazw własnych, do ich niepowtarzalności, sakralności itp. Ponieważ w niniejszym badaniu koncentrujemy się wyłącznie na internacjonalizmach, zuojama, o į tarptautinių terminų apeliatyvaciją daugiau žvelgiama ne kaip į lietuvių kalboje vykstantį procesą (suprantama, kad skolinamasi dažniau apelatywizacja litewskich terminów nie analizuje już zdeonimizowanych słów), lecz jako wieloaspektowy rezultat, wzbogacający terminologię o bogaty materiał. Terminy eponimiczne ze względu na stopień ich apelatywizacji lub deonimizacji dzieli się na całkowicie lub częściowo zdeonimizowane (Skujiņa 1993; Bankava 2011). Ponieważ w użyciu jest bardzo wiele terminów złożonych, które uważa się za przykłady częściowej apelatywizacji (cięcie cesarskie, sól Bertholleta), natomiast w TŽŽ (2013) jest ich bardzo mało, w niniejszym badaniu ograniczono się wyłącznie do jednowyrazowych, całkowicie zdeonimizowanych terminów. Z Tarptautinių žodžių žodynas, mimo że nie jest on słownikiem terminologicznym, lecz bardzo przydatnym źródłem do badania leksyki eponimicznej, wybrano prawie 900 nazw pojęć eponimicznych, z których 45 oznacza różne zwierzęta domowe i ptaki. Takie nazwy ras mają najczęściej pochodzenie toponimiczne (konie norfolki [rasa wyhodowana w Anglii, w hrabstwie Norfolk], króliki szampany [rasa wyhodowana w Indiach, udoskonalona we Francji, w prowincji Szampania (Champagne)], psy rottweilery [od nazwy niemieckiego miasta Rottweil], owce devony [rasa wyhodowana w Anglii, w hrabstwie Devon] itd.). Ze względu na zakres badania oraz zgodnie z poglądem, że nazwy odmian zajmują pozycję pośrednią między nazewnictwem własnym a nomenklaturą (Klimavičius 2005: 230), nazwy tego typu o pochodzeniu eponimicznym nie są dalej analizowane w niniejszym badaniu. Badany korpus artykułu obejmuje 816 całkowicie deonimizowanych – eponimicznych terminów, które poniżej są omawiane pod względem właściwości formy i znaczenia. 130 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych STRUKTURALNE TYPY JEDNOWYRAZOWYCH TERMINÓW EPONIMICZNYCH 1. Najbardziej wyrazistymi przykładami całkowitej apelatywizacji byłyby terminy jedynie zgramatykalizowane i fonetycznie dostosowane do systemu języka litewskiego – wyrazy pospolite – rzeczowniki własne. Czasami tylko badania etymologiczne i historyczne pomagają ustalić źródło terminów eponimicznych. Mając na uwadze cechy przystosowania zapożyczeń (a właśnie takie są większością analizowanych terminów) do języka litewskiego, całkowicie zdeonimizowane terminy pospolite można, ze względu na ich formę, a dokładniej końcówkę, podzielić na dwa typy: 1) gdy wyraz własny (na przykład nazwa osoby lub miasta) staje się nazwą pospolitą pojęcia bez żadnych wyraźniejszych transformacji fonetycznych, słowotwórczych ani syntaktycznych, można by powiedzieć, że są to rzadkie przypadki afiksacji zerowej2, zwłaszcza jeśli onim kończy się samogłoską -a (tesla [od nazwiska wynalazcy N. Tesli (serb. Tesla)] „jednostka indukcji magnetycznej w międzynarodowym układzie jednostek”); siena [od nazwy miasta Siena (wł. Siena)] „pewien rodzaj brązowej farby”; katiusza3 [od zdrobniałej formy rosyjskiego imienia żeńskiego Katia] „radziecka wyrzutnia pocisków artylerii rakietowej”; 2) jeśli nie uznaje się przystosowania fonetycznego i morfologicznego za samodzielny sposób tworzenia terminów, do tej grupy zalicza się również terminy najczęściej utworzone od nazwisk męskich z litewskimi końcówkami -as, -is, -us: nikolis [od nazwiska angielskiego fizyka V. Nicola (ang. Nicol)] „przyrząd optyczny”; kolorado [od nazwy amerykańskiego stanu Kolorado (ang. Colorado), gdzie najpierw się rozpowszechnił] „chrząszcz z rodziny stonkowatych”. W terminologii tego typu występuje wiele jednostek miary (bekerelis [od nazwiska francuskiego fizyka A. Becquerela (Becquerel)] „jednostka aktywności substancji promieniotwórczej w międzynarodowym układzie jednostek”; celsijus [od nazwiska szwedzkiego fizyka A. Celsjusza (Celsius)] „jednostka temperatury w skali Celsjusza”; machas [od nazwiska austriackiego fizyka E. Macha (Mach)] „pozaukładowa jednostka prędkości, używ. do określania prędkości lotu samolotów naddźwiękowych”); nazw pierwiastków chemicznych (ferm [od nazwiska włoskiego fizyka E. Fermiego (Fermi)]). Niekiedy adaptacja fonetyczna jest wyraźniejsza, na przykład berkel [od nazwy miasta (ang. Berkeley)] „radioaktywny sztuczny pierwiastek chem.“, sylwetka [według 2 Tu i w innych miejscach chodzi wyłącznie o podstawową formę wyrazów, tj. mianownik liczby pojedynczej.] 3 W Banku Terminów Republiki Litewskiej podawany jest jako rzeczownik własny, pragmatonim, „Katiusza“ 131Terminologia | 2017 | 24 Nazwisko XVIII-wiecznego francuskiego ministra Silhouette, jego karykatura] „dzieło sztuki, w którym postacie i przedmioty przedstawiane są jako plamy o wyraźnych zewnętrznych konturach“ Żeńskie końcówki do międzynarodowych terminów pochodzenia eponimicznego w języku litewskim dodaje się znacznie rzadziej, najczęściej gramatykalizując i (lub) fonetycznie adaptując również nazwy rodzaju żeńskiego, na przykład tradeskantė [Linneusz nazwał ją na cześć ogrodników Tradescantów] „wieloletnia roślina zielna Tradescantia”. To prawda, mając na uwadze to, że na przykład nazwy pierwiastków chemicznych w języku łacińskim mają przyrostek ium i że pozostaje on lub pojawia się również w języku angielskim, natomiast w ich litewskich odpowiednikach go nie ma (lorensis [od nazwiska amerykańskiego fizyka E. Lorensa (ang. Lawrence)] „radioaktywny sztuczny pierwiastek chemiczny”, łac. i ang. Lawrencium), należy rozważyć, czy końcówka dodawana do oryginalnego nazwiska, nawet jeśli różni się od tej, którą ma spolonizowane imię osobowe lub mitonim, na przykład Lorensas i lorensis, Kurczatow i kurczatowis, Neptun i neptunis, Bachus i bachis, jest elementem słowotwórczym, czy tylko fleksyjnym. W każdym razie w języku litewskim pełni on funkcję gramatyczną, dlatego takie terminy eponimiczne zalicza się do prostych, niepochodnych. Zatem zarówno terminy w takiej postaci, które nie doświadczyły żadnej interwencji, jak i ugramatykalnione oraz dostosowane do systemu fonetycznego języka litewskiego, uważa się za proste terminy eponimiczne, powstałe w wyniku przejścia nazwy własnej do klasy terminów bez wyraźniejszych zmian strukturalnych. Proces ten nie zawsze może być przedstawiany wyłącznie w kierunku onim / eponim → apelatyw / termin, czasami w niektórych językach jest to sekwencja trójczłonowa: apelatyw → onim / eponim → apela tyw / termin: [łac. victoria, ang. victory, lit. pergalė] → rodz. żeń. nazwa ang. Victoria (Wiktoria) → ang. victoria (wiktoria) – bot. „wieloletnia roślina wodna“. 2. Jak pokazuje przeprowadzona analiza ilościowa, terminy eponimiczne w języku litewskim częściej są derywatami (stanowią około 61 proc. całego korpusu danych), wśród nich dominują derywaty sufiksalne, natomiast terminy złożone lub utworzone w inny sposób występują znacznie rzadziej4. Niektóre z nich w języku litewskim są trudne do podziału słowotwórczego, analiza słowotwórcza splata się z etymologiczną. Apelatywy 4 Rzeczywiście, zdarzają się badania, w których również abrewiatury, zwłaszcza ze względu na ich dużą liczbę w informatyce, zalicza się do terminów eponimicznych (Karavaeva 2011), ale w ramach tego badania nie zostały one przeanalizowane, ponieważ nie są podawane w TŽŽ. 132 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych przekształcony onim nie tylko zyskuje nowe komponenty semantyczne, lecz nierzadko zostaje także dość wyraźnie niai terminai dariniai. 2.1. Priesaginė daryba, nepaisant to, kad kaip kitose kalbose (Kara transformowany pod względem słowotwórczym, w ten sposób powstaje eponim vaeva, 2011), podobnie w języku litewskim jest to najbardziej produktywny sposób tworzenia terminów eponim icznych, nie wyróżnia się dużą różnorodnością ani oryginalnością typów słowotwórczych: do nazywania pojęć wykorzystuje się kilka bardzo częstych formant ów występujących ogólnie we wszystkich słowach międzynarodowych (na przykład w języku angielskim, według Tatjany Karawajewej (2011), byłyby to -ian, -ism, -ist, -ium, -ite), występują także derywaty utworzone za pomocą rzadszych przyrostków. Ustalono następujące główne kategorie i typy tworzenia terminów eponimicznych: • abstrakty (nazwy czynności i właściwości). Nazwy procesów chemicznych i fizycznych, metod leczenia oraz dziedzin nauki tworzy się za pomocą przyrostków -(i)acja, -izacija, -ija, na przykład: darsonwalizacja [od nazwiska francuskiego lekarza D’Arsonvalla] „leczenie przemiennym prądem elektrycznym lub polem elektromagnetycznym wysokiej częstotliwości”; pupinizacja [od nazwiska amerykańskiego fizyka M. Pupina] „el. zwiększanie indukcyjności obwodu poprzez szeregowe włączanie do niego w określonych odstępach cewek indukcyjnych. Sufiks istyka (bizantynistyka, lituanistyka) przekazuje całość badań określonej dziedziny. Do nazywania zawodów i innych działań na większą skalę używa się przyrostka iada (spartakiada). Nazwy cech od rzeczowników własnych najczęściej tworzy się za pomocą przyrostka izmas. Jak stwierdzono również w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1994: 103), większość takich rzeczowników oznacza nazwy kierunków filozoficznych, religijnych, artystycznych, naukowych i politycznych, systemów, ustrojów społecznych i politycznych. Znalezione terminy utworzono od antroponimów – najczęściej nazwisk wybitnych filozofów, teologów i artystów (bergsonizmas [od nazwiska filozofa A. Bergsona] „kierunek filozofii życia, uznający intuicję za najważniejszy środek poznania”; petrarkizmas „kierunek poezji, przejawiający się w naśladowaniu liryki miłosnej wł. poety F. Petrarki”) oraz imion (tomizmas „religijno-filozoficzny system Tomasza z Akwinu i oparty na nim kierunek filozofii katolickiej”); teonimów lub mitonimów (mitraizmas „synkretyczny rel. system, oparty na kulcie boga Mitry”; prometeizm („zasada etyczna wymagająca uznania dobra całej ludzkości, grupy społecznej za cel działalności jednostki”), niektóre zaś mają pochodzenie pseudonimiczne (trockizm [według pseudonimu Bronsteina Trocki] „ideologiczna koncepcja polityczna”). 133Terminologija | 2017 | 24 Bronsteina Trocki] „ideologiczna koncepcja polityczna”). Z przyrostkiem izm istnieje kilka terminów wywodzących się od oikonimów, na przykład manchesteryzm [według nazwy brytyjskiego miasta Manchester] „ekon. kierunek ekonomii politycznej angielskiej grupy polityków i ekonomistów z pierwszej połowy XIX w.”; solecyzm ([łac. soloecismus < gr. soloikismos, według nazwy Soloi (gr. Soloi) – starożytnej kolonii ateńskiej, której mieszkańcy mówili nieczystym językiem gr.,] „błąd składniowy, częst. barbaryzm składniowy”). Terminów o znaczeniu abstrakcyjnym jest bardzo wiele, a podstawą ich derywacji mogą być zarówno nazwy osobowe, jak i nazwy miejscowości; • nazwy posiadaczy cech rzeczownikowych mogą być tworzone zarówno od nazw własnych istot żywych, jak i obiektów nieożywionych. Są to terminy eponimiczne z produktywnymi przyrostkami itas (sperilit [według nazwiska kanadyjskiego chemika Frensia L. Spery’ego (ang. Sperry), XIX w.] „srebrzystobiały minerał, surowiec platyny”), ija (escherichia [według nazwiska niemieckiego lekarza T. Eschericha (Escherich)] „bakteria pałeczkowata”). W terminologii matematycznej występują terminy z przyrostkiem ianas (hesjan [według nazwiska niemieckiego matematyka O. Hessego (Hesse)] „mat. forma kwadratowa funkcji utworzona w określony sposób”), jakobian [według nazwiska niemieckiego matematyka K. G. J. Jacobiego (Jacobi)] „wyznacznik utworzony z pochodnych cząstkowych funkcji wielu zmiennych”, wrońskian [według nazwiska polskiego matematyka J. Wrońskiego (Wroński)] „wyznacznik utworzony z rozwiązań liniowego równania jednorodnego i ich pochodnych” itd.); nazwy chorób z przyrostkiem iozė (borelioza [według nazwiska odkrywcy Amedee’a Borrela (Amedee Borrel)] „choroba przenoszona przez kleszcze”), znaleziono także pojedyncze derywaty z przyrostkami ika (orfika [od imienia postaci mitologii starożytnej Grecji Orfeusza] „klawiszowy instrument muzyczny, miniaturowy fortepian, szczególnie popularny w pierwszej połowie XIX w.”), ikas (anakreontyk „utwór o pogodnym nastroju, zawierający motywy miłosne lub wesołej, beztroskiej codzienności, napisany w stylu poezji greckiego poety Anakreonta”), ina (granadina [według miasta Granada] „hiszpański taniec ludowy; odmiana fandanga”), inas (andezyn [według nazwy gór Andów (Andes)] „minerał plagioklaz”), usė (piuska [według imienia papieża Piusa (Pius), łac.] „mała, okrągła czapeczka zszyta z czterech części, noszona przez katolickich dostojników duchownych”), idai (aleksandrydzi „średniowieczne opowieści fantastyczne oparte na motywach wypraw Aleksandra Macedońskiego”) i 134 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych itd. Licznie występują międzynarodowe terminy teologiczne i filozoficzne z formantami itai, -inai, -istai, oznaczające osoby (joannici [nazwa pochodzi od jerozolimskiego szpitala św. Jana (łac. Joannes)] „religijny świecki zakon katolicki”, bernardyni „odłam zakonu cystersów; ~ų „lewicowi jakobini, którzy įstatus parengė Bernardas Klervietis (pranc. Bernard de Clairvaux)“; eberistai [pagal vieno vadovų Ž. Ebero (pranc. Hébert) pavardę] bronili interesów miejskiej biedoty”). Liczba pojedyncza wśród nazw osób jest rzadsza (sokratikas „gr. naśladowca filozofa Sokratesa”; mahometonas [według imienia założyciela islamu i proroka Mahometa] „człowiek wyznający islam”). Analizując terminy eponimiczne, zauważono również cechy derywacyjne charakterystyczne dla innych typów terminów; wśród nich występują także derywaty z dwiema formantami, na przykład salmonelė [według nazwiska amerykańskiego patologa D. Salmona] → salmoneliozė „ostra choroba zakaźna, najczęściej atakująca żołądek i jelita”; niektóre eponimy stały się także podstawą bogatszego gniazda słowotwórczego: według nazwiska angielskiego naukowca Johna Daltona nazwano daltonas („niesystemowa jednostka masy, stosowana w fizyce jądrowej”), a także utworzono kilka derywatów: daltonizmas („wrodzona niezdolność rozróżniania niektórych kolorów”), daltonikas („cierpiący na daltonizm”), daltonidai („związki chemiczne o stałym składzie”). Mówiąc o przyrostkowym tworzeniu terminów eponimicznych, należy podkreślić również wyraźną analogię; obok bardziej znanych derywatów olimpiada, spartakiada występują nazwy innych wydarzeń sportowych, mające ten sam przyrostek iada i takie samo znaczenie słowotwórcze, czyli analogiczną budowę: alpiniada („wydarzenie sportowe związane ze sportami górskimi, zlot, którego uczestnicy wspinają się wyznaczonymi szlakami w górach, organizowany od 1933 r.”), makabiada („światowe żydowskie igrzyska sportowe Towarzystwa Sportowego „Makkabi”, organizowane w Tel Awiwie według programu olimpijskiego”), ikariada („światowe igrzyska sportów lotniczych, pierwsze zorganizowane w 1991 r. we Francji”). Z analogią wiąże się wyraźna regulacja w niektórych dziedzinach oraz utrwalone tradycje nominacyjne; na przykład do nazywania minerałów najczęściej stosuje się przyrostek itas: prustitas [według nazwiska francuskiego chemika J. L. Prousta], otenitas [według nazwy francuskiego miasta Autun], silimanitas [według nazwiska amerykańskiego mineraloga B. Sillimana] itd. Nazwy roślin, choć wywodzą się z męskich nazwisk, otrzymują formant rodzaju żeńskiego ija (magnolija [według nazwiska francuskiego botanika P. Magnola], gledičija [według nazwiska niemieckiego botanika Gleditscha], paulīnija [według nazwiska XVII-wiecznego duńskiego botanika S. Paullego], valisnerija [według nazwiska włoskiego przyrodnika A. Vallisnieriego] itd.), rzadziej ėja, na przykład kobėja [według nazwiska hiszpańskiego botanika B. Coba] „pnąca roślina ozdobna”. bota- 135Terminologia | 2017 | 24 nika Gledičo (Gleditsch) pavardę], paulinija [pagal XVII a. danų botaniko S. Paulio (Paulli) pavardę], valisnerija [pagal it. gamtininko A. Valisnierio (Vallisnieri) pavardę] ir kt.), rečiau ėja, pavyzdžiui, kobėja [pagal isp. botaniko B. Kobo (Cobo) pavardę] „laipiojantis dekoratyvinis augalas“. Obok niemal we wszystkich dziedzinach spotykanych wcześniej wymienionych typów derywacji występują także dość specyficzne terminy eponimiczne z rzadszymi, niekiedy dostrzegalnymi jedynie morfemicznie lub diachronicznie sufiksami. Najczęściej są to terminy pochodzenia słowiańskiego, na przykład: cyrylica „jeden z dwóch (drugi – głagolica) pierwszych alfabetów słowiańskich; tak nazwana na cześć słowiańskiego oświeciciela Cyryla”; liavonicha [białorus. żona Leonasa] „taniec ludowy”; kujawiak [pol. Kujawy, hist. region Polski] „polski taniec ludowy”. Wśród analizowanych przykładów występują również hybrydy o różnym znaczeniu z litewskimi sufiksami: ybė (mahometonybė), ininkai (garibaldininkai „uczestnicy włoskiego ruchu oporu przeciw faszyzmowi, nazywający się zwolennikami bohatera narodowego Dż. Garibaldiego (Garibaldi)”); -ėlė (kanarėlė „zool. ptak śpiewający z rodziny łuszczakowatych, pochodzący z Wysp Kanaryjskich”) i in. W większości są to nazwy osób, które w zależności od przynależności do jakiejś organizacji, ruchu, zrzeszenia, szkoły itp. otrzymują sufiks iečiai (elžbietiečiai „koniec XVI–początek XVII w. (ostatnie dwudziestolecie panowania królowej Elżbiety I i króla Dramaturdzy angielscy z okresu panowania Jakuba I), których (zwłaszcza W. Szekspira) twórczość stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć literatury renesansowej“, milezyjczycy „pierwsza gr. szkoła filoz., działająca w VI w. p.n.e. w mieście Miletu“). W Słowniku wyrazów międzynarodowych znaleziono tylko jeden hybrydowy termin wywiedziony z litewskiego rdzenia nazwiska osobowego – domeikit [od nazwiska geologa I. Domeiki] „biały, szary, kruchy, rzadki minerał, arsenek miedzi“. 2.2. W porównaniu z terminami sufiksalnymi i prostymi inne strukturalne typy jednowyrazowych terminów eponimicznych – złożone, skrócone, krótkie są mniej popularne. W złożonych terminach eponimicznych najczęściej pierwszy człon jest zdeonimizowany, a drugi – klasycznego pochodzenia, na przykład metr, fon, mogący występować również jako samodzielny wyraz: hercmetr, niutonmetr, omometr; saksofon, patefon, nazywające urządzenia i instrumenty. Zdarzają się również pojedyncze przypadki, gdy oba człony pochodzą od samodzielnych wyrazów, lecz drugi nie powtarza się w innych złożeniach eponimicznych, na przykład niutonsekunda „jednostka impulsu“, cement portlandzki [według nazwy półwyspu Portland w Wielkiej Brytanii + cement] „najbardziej rozpowszechniony hyd 142 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych chimera „zool.“] „ryba potrafiąca zmieniać kolor”, zapewne ze względu na swoją niezwykłość również otrzymała nazwę mitonimu). W terminologii często podkreśla się jednoznaczność nazw pojęć, ich niezależność od kontekstu i neutralność emocjonalną. Przy tworzeniu terminów eponimicznych wyraźnie nie zawsze się tego przestrzega, ponieważ szczególnie silny jest związek asocjacyjny (na przykład dorastający do 10 cm robak afrodyta, którego ciało porastają mieniące się wszystkimi kolorami tęczy szczecinki, przypominające zielonkawozłote futerko, żyjący zagrzebany w powierzchniowym podłożu morskim i dorównujący swoim pięknem w świecie zwierząt Afrodycie na Olimpie)5. Sam termin eponimiczny, ze względu na prostotę swojej formy, niekiedy nie przyczynia się do przejrzystości semantycznej, ponieważ czasem tylko końcówka odróżnia terminy eponimiczne utworzone od tego samego rzeczownika pospolitego, a wtedy wybór jednej lub drugiej nazwy pojęcia może u mniej uważnego użytkownika wywołać komunikacyjne lub naukowe zamieszanie: por. afganis („jednostka monetarna”) i afganas („południowo-zachodni wiatr wiejący w górnym biegu Amu-darii” oraz „dywan tkany w Azji Środkowej”); einšteinas („fiz. jednostka miary światła”) i einšteinis („radioaktywny sztuczny pierwiastek chem.”). Terminy eponimiczne są również chętnie pomijane z powodu występującej niekiedy homonimii. Czasami homonimiczny onim stanowi podstawę dwóch homonimicznych terminów (1 bostonas i 2 bostonas): brytyjskie miasto Boston zostało upamiętnione w terminologii tekstylnej jako „czysta wełniana tkanina o splocie skośnym”, natomiast nazwa Bostonu znajdującego się w USA stała się terminem choreograficznym określającym odmianę walca wolnego. Co prawda w specjalistycznych słownikach terminologicznych z różnych dziedzin takie przypadki są rzadkie, natomiast w słownikach wyrazów międzynarodowych podaje się je w osobnych artykułach, pozostaje więc jedynie problem wyboru właściwego źródła lub wyrazu. WNIOSKI 1. Onim, przekształcając się w termin eponimiczny, traci swoją indywidualność, lecz zyskuje nowe cechy, a cały system językowy wzbogaca się o wyrazy międzynarodowe o różnej strukturze, neologizmy – wyraźne, pełnoprawne terminy; wskutek oczywistego tworzenia analogicznego przybywa derywatów mających wyraźny związek z onimami, lecz pełniących wobec nich funkcje już nietypowe. 5 W języku angielskim ten robak został nazwany See mouse, co pokazuje, że terminy nie są ślepo zapożyczane, nawet jeśli są międzynarodowe, lecz poszukuje się najbardziej wyrazistych skojarzeń. 143Terminologija | 2017 | 24 2. Terminy pochodzenia eponimicznego mogą mieć różną strukturę; w języku litewskim częściej niż w łacinie czy angielskim pozostawia się ris sugramatinamas, tačiau kitaip nei anglų, kur ir kamienas išlaiko bet kurios originalo kalbos lotynizuotą rašybą, lietuvių kalboje jis fonetiškai wyraz prosty, który jest adaptowany. 3. Najczęściej transformacja semantyczna onimów w terminy zachodzi poprzez metonimizację. W większości mają pochodzenie antroponimiczne, są to terminy utworzone od nazwisk męskich. Polisemia i homonimia terminów eponimicznych nie są zjawiskiem pożądanym, jednak można ich uniknąć dzięki stosowaniu terminów w różnych dziedzinach. 4. Każdy onim nazywający osobę, która zasłużyła się czymś i szeroko zasłynęła, lub nazwa miejsca ważnego z jakiegoś powodu może w wyniku apelatywizacji stać się terminem eponimicznym. LITERATURA I ŹRÓDŁA Bankava B. 2011: Eponīmi latviešu valodā: lingvistiskais aspekts, Rīga: Latvijas universitāte. Burkova T. 2010: Osobliwości apelatywizacji antroponimów w stylu naukowym. – Vestnik Yaroslavskogo gocudarstvennogo universiteta, 87–91. Crystal D. 2003: Cambridge Encyclopedia of the English Language, Cambridge: Cambridge University Press. Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 1994. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. IUPAC 2016: IUPAC ogłasza nazwy pierwiastków 113, 115, 117 i 118. IUPAC. Dostęp przez internet: https://iupac.org/iupacannouncesthenamesoftheelements113115117and118/. Karavaeva T. L. 2011: Strukturalne i semantyczne typy eponimów. – Opera in onomastica 14, Odesa: Astro print, 80–89. Dostęp przez internet: http://karpenko.in.ua/wpcontent/uploads/2013/02/Karavaev.pdf. Kaulakienė A. 2009: Rozwój litewskiej terminologii fizycznej, Vilnius: Technika. Kasradze M., Kasradze D. 2015: Eponimy traumatologii i ortopedii, Kłajpeda: wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Keinys S. 2005: Sufiksalne tworzenie terminów litewskich. – Współczesna terminologia litewska, Vilnius: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 77–112. Kitkauskienė L. 2011: Eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa w języku litewskim. – Santalka: filologia, edukologia 19(1), Wilno: wydawnictwo VGTU, 48–58. Klimavičius J. 2005: Lingwistyczne podejście do nomenklatury odmian. – Prace z leksykologii i terminologii: norma i historia, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Kurmiņa L. 2010: Eponimiczne nazwy roślin w języku łotewskim i litewskim: sposoby tworzenia. – Leksykografia i leksykologia 2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 355–367. Litevkienė N. 2010: Eponimy anatomii. – Vārds un tā pētišanas aspekti 14(1), Lipawa: Uniwer sytet Lipawski, 156–161. Mickienė I., BačiūnaitėLūžienė L. 2013: Spostrzeżenia onomastyczne, Wilno: Uniwersytet Wileński. Pieté L. 2007: Nazwy roślin w języku łotewskim i litewskim. – Vārds un tā pētišanas aspekti 11, Lipawa: Uniwersytet Lipawski, 45–53. Reedijk J. 2016: Jak nazywać nowe pierwiastki chemiczne. IUPAC. Dostęp przez internet: https://iupac.org/ recommendation/howtonamenewchemicalelements/. Skujiņa V. 1993 (2002): Zasady opracowywania terminologii łotewskiej, Ryga: Zinātne. TŽŽ 2013: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. Hwesko T. 2008: Kognitywny opis tworzenia toponimów. – Język i kultura, Tomsk<span style="letter-spacing:-0.2em">i</span> Uniwersytet Państwowy, 77–82. Dostęp przez internet: http://sun.tsu.ru/mminfo/000349304/03/ image/03077.pdf. 144 Jurgita Mikelionienė | Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych ASPEKTY APELATYWIZACJI TERMINÓW MIĘDZYNARODOWYCH Badania terminologii litewskiej dotyczące eponimicznych terminów z różnych dziedzin (anatomii, architektury, botaniki itp.) rozpoczęły się w XXI wieku. Jednakże nadal potrzebne jest bardziej systematyczne ujęcie obejmujące ogólne aspekty apelatywizacji terminów, zwłaszcza w celu przedstawienia ich przyszłym tłumaczom języka specjalistycznego, redaktorom i innym grupom docelowym zainteresowanym praktycznymi i teoretycznymi aspektami pojęć naukowych. Chociaż apelatywizacja najczęściej wzbogaca terminologię o terminy zapożyczone, a większość terminów eponimicznych utworzono już w XIX wieku, jest ona aktywnym i aktualnym sposobem tworzenia nowych nazw terminów. Na przykład w styczniu 2016 roku ogłoszono odkrycie czterech nowych pierwiastków chemicznych, które zgodnie z zaleceniem IUPAC, aby pierwiastkom chemicznym nadawać nazwy postaci mitologicznych, minerałów, lokalizacji, państw lub naukowców, w czerwcu 2016 roku zaproponowano nazwać nihon, moskov, tenesin i oganeson. Podane terminy zostały zalegalizowane 28 listopada 2016 roku. Onim traci swoją indywidualność w procesie przekształcania się w termin apelatywny, lecz zyskuje nowe cechy, a nowe słowa o różnorodnej strukturze wchodzą do systemu językowego. Artykuł przedstawia krótki przegląd 816 słów eponimicznych z różnych dziedzin, utworzonych na podstawie nazw własnych wybranych ze Słownika wyrazów międzynarodowych (2013), a także strukturalne i semantyczne odmiany terminów w pełni apelatywnych, łącząc aspekty lingwistyczne i ekstralingwistyczne związane z encyklopedyczną i naukową wiedzą z różnych dziedzin. W zależności od dziedziny wszystkie terminy dzielą się na 15 grup (na przykład chemia, fizyka, matematyka i astronomia, botanika, terminy techniczne, odzieżowe, sportowe, choreograficzne itd.). Główną metodą apelatywizacji jest metonimizacja, gdy istnieje silny związek logiczny między nazwą własną osoby lub obszaru a konkretnym obiektem lub zjawiskiem. Ojkonimy stały się podstawą dla ponad 60 procent badanych pojęć, z których większość powstała z przyczyn egocentrycznych. Nie tylko apelatywizujący się onim nabywa nowych komponentów semantycznych, lecz często ulega również przekształceniom derywacyjnym: wśród terminów zdeonimizowanych znajdują się nie tylko terminy zaadaptowane gramatycznie (fermis, klarkas), lecz także obfitość derywatów sufiksalnych (hesianas, mahometonybė, rusoizmas), złożeń i kontaminacji (atlantozauras, orimulsija). Otrzymano 20170918 Jurgita Mikelionienė Kauno technologijos universitetas ul. K. Donelaičio 73, LT44249 Kowno E-mail: jurg[email protected]