Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80

245Terminologia | 2018 | 25 Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80 AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Kauno kolegija Osiemdziesiąt lat temu, 26 listopada 1938 r., w Suwalszczyźnie urodził się Jonas Klimavičius, jeden z tych językoznawców, których znają i cenią nie tylko koledzy językoznawcy, redaktorzy i styliści, lecz także szeroka publiczność. Doktor nauk humanistycznych, językoznawca, terminolog, leksykolog, terminograf, leksykograf, kodyfikator języka, krzewiciel kultury języka, redaktor, członek kolegiów redakcyjnych, tłumacz, konsultant, autor, ekspert, recenzent, poeta... – to tylko niewielka część określeń odpowiednich, gdy mowa o J. Klimavičiusie i jego różnorodnej oraz szerokiej działalności naukowej. Piękny jubileusz 80-lecia – to doskonała okazja, by omówić życie i dorobek niezwykle pracowitego i gorliwego językoznawcy. Rodzice jubilata mieli pięć hektarów ziemi we wsi Geruliškė w rejonie mariampolskim. W rodzinie dorastało jeszcze troje dzieci. Od szóstego roku życia opiekowała się nim i wysłała go do szkoły ciotka Marija z mężem – Muraškauskai ze wsi Varakiškė, 246 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Najbardziej leksykologicznemu terminologowi Jonui Klimavičiui – 80 rejonu wyłkowyskiego. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Višakiškės, w 1956 r. ukończył szkołę średnią w Pilviškės i wstąpił do ówczesnego Wileńskiego Instytutu Pedagogicznego, aby studiować język i literaturę litewską. Po otrzymaniu dyplomu wyższej uczelni z wyróżnieniem w 1961 roku rozpoczął pracę w Instytucie Języka Litewskiego (wówczas – Języka i Literatury Litewskiej). „Szczęśliwie popchnął mnie ku językoznawstwu Kazimieras Kuzavinis” – J. Klimavičius niejednokrotnie pisał i opowiadał o swoim wykładowcy (Klimavičius 2005: 7). Jednak działalność językowa niemal na dwa lata ustała – jesienią 1961 r. młodego naukowca powołano do odbycia obowiązkowej służby wojskowej. Jeszcze podczas jego służby, 1 marca 1962 r., w prasie ukazała się pierwsza publikacja – recenzja Słowniczka terminów nauki o literaturze. „20 miesięcy zostało wykreślonych z początków mojego życia naukowego” – tak jubilat wspomina początki swojej drogi jako językoznawcy (www.lki.lt). Septynerius metus, nuo 1963 iki 1970 m. pabaigos, Jono Kruopo pastūmėtas kartu su kitais žodynininkais rašė akademinio didžiojo Lietuvių kalbos žodyno tekstą. „To wyczerpująca praca, ale także wszechstronna szkoła języka, prawdziwe laboratorium” (Klimavičius 2005: 7). Praca ta nie opuściła językoznawcy również później: „Słownik języka litewskiego (t. 1–20, 1941–2002) jest dla mnie zarówno rzeczą świętą, jak i pierwszym źródłem danych językowych” (Klimavičius 2005: 7). J. Klimavičius jest współautorem tomów VIII (1970), IX (1973), X (1976), XIV (1986), XV (1991) – w sumie napisał około dwustu siedemdziesięciu stron. W znacznym stopniu przyczynił się również do przygotowania drugiego wydania tomu II (1969) – opracował ponad czterysta stron. Jak wynika z jego prac, Słownik języka litewskiego jest dla uczonego podstawowym źródłem danych językowych. J. Klimavičius wraz z innymi współpracował również przy niektórych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego – jest członkiem kolegium redakcyjnego 3. (1993) i 4. (2000) wydania, a także wydania elektronicznego, które ukazało się w 2002 r. Od 1971 r. językoznawca rozpoczął pracę w Grupie Terminologicznej. „Trafiłem do niej jako zesłaniec, ale zapuściłem korzenie – później, nawet gdy mnie zapraszano, nie wróciłem: poczułem, że w terminologii można wiele zrobić dla języka” (www.lki.lt). Tak rozpoczęła się naukowo-praktyczna praca terminologiczna: najpierw w Dziale Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, później – w Centrum Terminologii, a także – w latach 1994–2002 w Państwowej Komisji Języka Litewskiego, następnie – w jej Podkomisji Terminologicznej (do 2012 r.). Praca terminologa, podobnie jak leksykologa, jest trudna i wyczerpująca. Tematów i problemów jest wiele. Prawdopodobnie nawet nie sposób policzyć napisanych artykułów, artykulików, słowników terminologicznych, słowniczków, ekspertyz standardów, recenzji i udzielonych konsultacji (jeszcze w 2008 r. 247Terminologija | 2018 | 25 W wydanej Bibliografijos rodyklė znajdujemy ponad tysiąc różnorodnych pozycji!). Starannie i kompetentnie napisane uwagi poprawiły jakość naprawdę niejednej publikacji. Na wszystkie te prace poświęcono niejedną godzinę, a nawet dzień wolnego czasu, który można było spędzić z bliskimi. Wróćmy jednak do początków pracy naukowej. W latach 1967–1970 J. Klimavičius studiował w aspiranturze (tak wówczas nazywano studia doktoranckie). Kandydat nie ukończył na czas rozprawy doktorskiej Międzynarodowe słowa we współczesnym języku litewskim, choć napisał bardzo dużo, ponad dwieście stron. Temat jest bardzo złożony i szeroki. „Zbyt wiele uwagi poświęcił części teoretycznej i historii międzynarodowych słów w języku litewskim” – napisano w aktach osobowych (Bibliografijos rodyklė 2008: 11). Interesował się międzynarodowymi słowami także później – wraz z koleżankami Ireną Ermanytė, Violetą Černe i Lijaną Puzinienė w 2010 r. wydał Szkolny słownik międzynarodowych słów. We wstępie do książki „Międzynarodowe słowa w języku litewskim” J. Klimavičius napisał, że w Europie nie ma jednolitego rozumienia międzynarodowych słów, omówił wydane słowniki międzynarodowych słów i zaproponował definicję międzynarodowych słów. Rozprawę doktorską pomyślnie obronił 14 grudnia 1993 roku. Tyle że jej temat był zupełnie inny – System terminów melioracyjnych. Naukowiec w rozprawie badał nie tyle naukowe mikrosystemy pojęć, ile językowe semantyczne mikrosystemy terminów, omawiając je nie tylko terminologicznie, lecz także leksykograficznie. Jeszcze przed obroną rozprawy doktorskiej w 1992 roku J. Klimavičius wraz z Kazimierasem Gaivenisem, Angele Kaulakiene i Stasiem Keinisem przygotował książkę Terminologijos taisymai, w której „uwidoczniły się kryteria i zasady normalizacji terminologii i która doczekała się nawet kilku alternatywnych recenzji” (Rosinas 2008: 29). Bardzo owocny etap badań terminologicznych rozpoczął się wraz z czasopismem naukowym Terminologija. Początkowo Jubilat był członkiem kolegium redakcyjnego pierwszego numeru czasopisma (pierwszy numer ukazał się pod tytułem Terminologijos vagos), od 1995 roku został zastępcą redaktora odpowiedzialnego, a od 2001 do 2008 roku – redaktorem naczelnym. Językoznawca niejednokrotnie wspominał, że redagowanie pochłonęło wiele czasu i sił. Autorka niniejszych słów miała możliwość przygotować do druku ogromną pracę – wybór artykułów opublikowanych w prasie naukowej Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, który ukazał się w 2005 roku. J. Klimavičius ukazuje się tu zarówno jako leksykolog, jak i terminolog. Przede wszystkim zależało mu na choćby minimalnym wyjaśnieniu podstawowej kwestii – czym jest leksyka języka ogólnego? W książce konsekwentnie łączył historyczny i normatywny aspekt badań. Szczególną uwagę poświęcił systemowości leksyki i terminologii. Ten wybór artykułów jest jedną z podręcznych książek terminologów, zwłaszcza młodszego pokolenia. 248 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Dla najbardziej leksykologicznego terminologa Jonui Klimavičiui – 80 „Najbardziej pociągał wspaniały i tajemniczy świat słów; w jego niezmierzonej przestrzeni działalność naukowa przybrała wielogałęziowy charakter. Wszystko tak zadecydowało – okoliczności (niewola prac zbiorowych – oczywiście wynikająca ze świadomości, dobrowolna), charakter (dynamizm i zainteresowanie), los – przykład Nauczyciela, a także Jonasa Jablonskisa, a zwłaszcza Kazimierasa Būgi. Ale tę wielogałęziowość jednoczyło zapewne również credo podpatrzone u Nich – theoria cum praxis, a może ściślej – praktyka z teorią: teoria, która nic nie mówi o mówiącym człowieku, czasem wydaje się bezowocna, nieużyźniająca praktyki – jałowa, natomiast praktyka bez teorii – albo w ogóle niemożliwa, albo prowadząca wyłącznie na manowce. Aspekty normatywny i wychowawczy bez badawczego – to dźwignie bez punktu oparcia” – pisze naukowiec w przedmowie do książki Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija (Klimavičius 2005: 7). Przez wszystkie te lata poświęcone językowi litewskiemu, od czasu pierwszej wspomnianej już publikacji w Tarybinis mokytojas w 1962 r., oprócz licznych artykułów naukowych opublikowanych w specjalistycznych wydawnictwach naukowych Lietuvių kalbotyros klausimai (Acta Linguistica Lithuanica), Kalbotyra, Baltistica, Kalbos kultūra (Bendrinė kalba), Terminologija, J. Klimavičius opublikował jeszcze więcej popularnych artykułów w wydawnictwach poświęconych kulturze języka i oświacie: Mūsų kalba, Gimtoji kalba, Gimtasis žodis i in. Właśnie dlatego jest doskonale znany redaktorom, stylistom i osobom zajmującym się poprawnością językową. Wiele porad, poprawek i propozycji było skierowanych właśnie do nich. Jak sam pisał: „Zaangażowałem się w realizację opracowanego w młodości programu kultury języka [1) rozwijać własny, 2) tworzyć nowy, 3) dokonać przeglądu starego – zrewidować] – jego trzeciej części. Wprowadzam do użycia neologizmy, niektóre się przyjęły” (www.lki.lt). „Zgodnie ze swoim credo nie podnosiłem każdej publikacji do rangi uznanej naukowości – teorię zawsze trzeba mieć, ale niekoniecznie należy ją eksponować na pierwszym planie. J. Jablonskis, K. Būga nigdy jej nie eksponowali, teoria może być niczym podszewka” – o swoich pracach pisał sam językoznawca. A gdzie jeszcze audycje radiowe i telewizyjne poświęcone językowi (nagadał się niemal na dobę)... Osobno należy wspomnieć ogromne słowniki terminologiczne, których terminologiem jest J. Klimavičius: Słownik terminów medycznych (1980, wspólnie z K. Gaivenisem), Słownik terminów elektrotechnicznych (1999), Słownik odzieży: litewsko-angielsko-niemiecko-francusko-rosyjski słownik odzieży (2002), Słownik terminów budowlanych (2002), Encyklopedyczny słownik artylerii (2004), Słownik terminów fizycznych: w językach litewskim, angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim (2007), Objaśniający słownik terminów drzewnych: 3020 terminów w językach litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim (2014), Encyklopedyczny słownik etnografii litewskiej (2015) i wiele innych. 249Terminologija | 2018 | 25 I to jeszcze nie wszystko. Jubilat do dziś pracuje wydajnie, bez wytchnienia. Jednak poświęca czas także swoim pasjom, zwłaszcza pisaniu poezji i tłumaczeniu – działalności mniej znanej. Podpisuje się jedynie pseudonimem. W 2008 r. ukazał się zbiór poezji intelektualnej Žvaigždės kritimas, podpisany pseudonimem Klemensas Gerulis. Po tym zbiorze wystąpił z darem dla jubileuszu nazwy Litwy – 20-częściową pieśnią Tūkstantmetė Lietuva (2011). Tym samym pseudonimem podpisane są pieśń poetycka Trys kryžkelės: tautos rūpintojėlio Jono Aisčio (2012), książeczka wierszy Arti gimti ir amžini (2016) oraz wybór sonetów, pieśni, legend, parafraz i wierszy Gyvoji amžių Lietuva (2018). Można tylko zgadywać, ile jeszcze strof nie opublikowano i jest pisanych… Widocznie z powodu tej pasji tworzenia naukowe artykuły J. Klimavičiusa można rozpoznać po indywidualnym stylu: bogatym słownictwie, rzadkich słowach, neologizmach, różnorodnych metaforach i innych środkach artystycznego wyrazu. Lubi wypowiadać się kąśliwie, ironicznie, przedstawiać wiele precyzyjnie zebranych faktów językowych i szczegółów, dość często zaprasza swojego czytelnika do wspólnego namysłu i sformułowania uogólnienia oraz wniosków. Moja znajomość z dr. J. Klimavičiusem rozpoczęła się w 2004 r. w Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Po ukończeniu studiów licencjackich na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym rozpoczęłam pracę jako starsza laborantka w Centrum Terminologii, a po roku – jako młodsza pracowniczka naukowa. Od początku pracy w instytucie dzieliłyśmy z J. Klimavičiusem jeden gabinet. Tu rozpoczęła się przyjaźń upartej Żmudzinki i racjonalnego Suwalczanina. Ówczesny redaktor naczelny czasopisma Terminologija wydawał mi się bardzo wymagający, nieco zdystansowany, nieco tajemniczy, zawsze coś piszący, skupiony, a jednak mający wspaniałe poczucie humoru i zaskakujący kolegów wierszami własnego autorstwa, zwłaszcza z okazji urodzin. Od początku pracy w instytucie czułam ojcowską opiekę J. Klimavičiusa, szczególnie podczas pisania pierwszych artykułów naukowych. Do dziś pamiętam, jak niecierpliwie i z lękiem (prawdę mówiąc, podobnie jak inni moi młodzi koledzy) czekałam na recenzje mojego pierwszego artykułu dla czasopisma Terminologija, zwłaszcza na recenzję redaktora. Jego uwagi, rady i upomnienia były dla mnie bardzo ważne. Każdy artykuł J. Klimavičius uważnie czytał (nie raz!), starannie redagował, nie szczędził uwag i propozycji. Doskonale pamiętam jesień 2007 r., kiedy poprosiłem J. Klimavičiusa, by został moim promotorem naukowym. Zgodził się. Cierpliwie, po ojcowsku i rzeczowo opiekował się mną przez wszystkie lata studiów doktoranckich. Niejedna godzina spędzona na czytaniu rękopisu rozprawy była dla mnie największą szkołą, jaką tylko mogłem mieć. W 2011 r. pomyślnie obroniłem rozprawę o katechiz- 250 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Dla najbardziej leksykologicznego Jonui Klimavičiui – 80 mų religijos terminija. Taip J. Klimavičiui teko dalia prisidėti ir prie negausaus terminologų būrio ugdymo. Su Jubiliatu teko dirbti ir Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Termiterminologa podkomisji nologii w latach 1883–1916. Tutaj młodzi terminolodzy mogli zobaczyć, jak wiele czasu uczony poświęcał na rozpatrywanie tekstów słownika terminów, normy i in., dlatego mieli doskonałą okazję do nauki. J. Klimavičius zawsze przychodził przygotowany, po przeanalizowaniu każdego terminu, każdej definicji, miał własne zdanie. Nie zawsze zdecydowana, pryncypialna opinia podobała się kolegom, jednak była uzasadniona i jasna, rzadko kiedy się zmieniała. Mówienie o dr. Jonasie Klimavičiusie nie jest proste – najlepiej Jubilata charakteryzują jego prace. Mówią same za siebie. Prawie sześć dziesięcioleci poświęconych językowi, wytężonej i konsekwentnej pracy nad nauką o języku i praktyką językową. Bez wykonanych przez niego prac z pewnością bylibyśmy znacznie ubożsi. A wiedząc, że szuflady są pełne materiałów i szkiców, a głowa – myśli, doczekamy się jeszcze niejednej ciekawej i wartościowej pracy. Dlatego z okazji tak pięknego jubileuszu chciałoby się życzyć dobrego zdrowia i sił do pracy na rzecz ojczystego języka. Wszystkiego najlepszego, Nauczycielu! LITERATŪRA Balašaitis A. 2012: Językoznawcy i poezja. – Nauka i życie 1, 13–15. Dr Jonas Klimavičius. – Strona internetowa Instytutu Języka Litewskiego, www.lki.lt. Dostęp przez internet: http://old.lki. lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&view=article&id=186&Itemid=1 (dostęp 2018-09-03). Jonas Klimavičius: bibliografia, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Klimavičius J. 1993: System terminów melioracyjnych. Tezy rozprawy doktorskiej z zakresu językoznawstwa nauk humanistycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Klimavičius J. 2005: Prace leksykologiczne i terminologiczne: norma i historia, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Szkolny słownik wyrazów międzynarodowych, Kowno: Šviesa, 2010. Pupkis A. 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis, 256–257. Rosinas A. 2008: Wybitny badacz języka ojczystego. – Język ojczysty 2, 29–31. Umbrasas A. 2008: Jonas Klimavičius – najbardziej leksykologiczny terminolog. – Kultura języka 81, 336–339. Otrzymano 2018-09-04 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Kauno kolegija ul. Pramonės 20, 50468 Kowno E-mail: ausra.r[email protected]