Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80

Najleksykologiczniejszemu terminologowi Jonowi Klimavičiusowi – 80 AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Kolegium Kowieńskie Przed osiemdziesięciu laty, 26 listopada 1938 r., na Suwalszczyźnie urodził się Jonas Klimavičius, jeden z tych językoznawców, których znają i cenią nie tylko koledzy językoznawcy, redaktorzy i styliści, lecz także szeroka publiczność. Doktor nauk humanistycznych, językoznawca, terminolog, leksykolog, terminograf, leksykograf, kodyfikator norm językowych, krzewiciel kultury języka, redaktor, członek kolegiów redakcyjnych, tłumacz, konsultant, autor, ekspert, recenzent, poeta... – to tylko niewielka część określeń pasujących do J. Klimavičiusa i jego różnorodnej, szeroko zakrojonej działalności naukowej. Piękny jubileusz 80-lecia to znakomita okazja, by omówić życie i dorobek niezwykle pracowitego i sumiennego językoznawcy. Rodzice jubilata mieli pięć hektarów ziemi we wsi Geruliškė w rejonie mariampolskim. W rodzinie wychowywało się jeszcze troje dzieci. Od szóstego roku życia opiekowała się nim i posłała go do szkoły ciotka Marija wraz z mężem – Muraškauskasowie ze wsi Varakiškė, Terminologija | 2018 | 25 245 w rejonie wyłkowyskim. Uczęszczał do szkoły początkowej w Višakiškė, w 1956 r. ukończył szkołę średnią w Pilviškiai i podjął studia języka litewskiego i literatury w ówczesnym Wileńskim Instytucie Pedagogicznym. Po uzyskaniu dyplomu ukończenia studiów wyższych z wyróżnieniem w 1961 r. rozpoczął pracę w Instytucie Języka Litewskiego (wówczas – Języka i Literatury Litewskiej). „Kazimieras Kuzavinis szczęśliwie skierował mnie ku językoznawstwu” – niejednokrotnie pisał i opowiadał o swoim wykładowcy J. Klimavičius (Klimavičius 2005: 7). Działalność językoznawcza została jednak przerwana na niemal dwa lata – jesienią 1961 r. młodego naukowca powołano do odbycia obowiązkowej służby wojskowej. Jeszcze podczas jego służby, 1 marca 1962 r., w prasie ukazała się pierwsza publikacja – recenzja Literatūros mokslo terminų žodynėlio. „20 miesięcy wykreślono z początkowego okresu mojego życia naukowego” – wspomina jubilat o początkach swojej drogi językoznawcy (www.lki.lt). Przez siedem lat, od 1963 r. do końca 1970 r., zachęcony przez Jonasa Kruopasa, wraz z innymi leksykografami opracowywał tekst wielkiego akademickiego Lietuvių kalbos žodyno. „To wyczerpująca praca, ale zarazem wszechstronna szkoła języka, prawdziwe laboratorium” (Klimavičius 2005: 7). Praca ta towarzyszyła językoznawcy również później: „Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002) jest dla mnie zarazem świętością i podstawowym źródłem danych językowych” (Klimavičius 2005: 7). J. Klimavičius jest współautorem tomów VIII (1970), IX (1973), X (1976), XIV (1986) i XV (1991) – napisał łącznie około dwustu siedemdziesięciu stron. Wniósł też duży wkład w drugie wydanie tomu II (1969) – opracował ponad czterysta stron. Jak widać z jego prac, Lietuvių kalbos žodynas jest dla naukowca podstawowym źródłem danych językowych. J. Klimavičius wraz z innymi współpracował także przy niektórych wydaniach Dabartinės lietuvių kalbos žodyno – jest członkiem kolegium redakcyjnego wydania trzeciego (1993) i czwartego (2000), a także wydania elektronicznego opublikowanego w 2002 r. W 1971 r. językoznawca rozpoczął pracę w Grupie Terminologicznej. „Trafiłem tam jak zesłaniec, ale zapuściłem korzenie – później, choć mnie zapraszano, już nie wróciłem: poczułem, że w terminologii można wiele zrobić dla języka” (www.lki.lt). Tak rozpoczęła się praktyczna działalność naukowa w dziedzinie terminologii: najpierw w Dziale Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, później – w Centrum Terminologii, a także w latach 1994–2002 w Państwowej Komisji Języka Litewskiego, następnie zaś w jej Podkomisji Terminologicznej (do 2012 r.). Praca terminologa, podobnie jak leksykologa, jest trudna i wyczerpująca. Tematów i problemów jest wiele. Prawdopodobnie nie sposób nawet policzyć napisanych artykułów i artykulików, słowników terminologicznych i słowniczków, ekspertyz norm, recenzji oraz udzielonych konsultacji (już w 2008 r. 246 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80 W wydanym Bibliografijos rodyklėje znajdziemy ponad tysiąc różnych pozycji1). Starannie i kompetentnie napisane uwagi poprawiły jakość niejednej publikacji. Wszystkim tym pracom poświęcono niejedną godzinę, a nawet dzień wolnego czasu, który można było spędzić z bliskimi. Wróćmy jednak do początków pracy naukowej. W latach 1967–1970 J. Klimavičius studiował na aspiranturze (tak nazywano wówczas studia doktoranckie). Nie ukończył na czas rozprawy kandydackiej Tarptautiniai žodžiai dabartinėje lietuvių kalboje, choć napisał bardzo dużo — ponad dwieście stron. Temat był bardzo złożony i szeroki. „Zbyt wiele uwagi poświęcił części teoretycznej i historii wyrazów międzynarodowych w języku litewskim” — czytamy w aktach osobowych (Bibliografijos rodyklė 2008: 11). Interesował się wyrazami międzynarodowymi także później — w 2010 roku wraz z koleżankami Ireną Ermanye, Violetą Černe i Lijaną Puziniene wydał Mokyklinį tarptautinių žodžių žodyną. We wstępie do książki „Wyrazy międzynarodowe w języku litewskim” J. Klimavičius pisał, że w Europie nie ma jednolitego rozumienia wyrazów międzynarodowych, omówił wydane słowniki wyrazów międzynarodowych i zaproponował ich definicję. Rozprawę obronił z powodzeniem 14 grudnia 1993 roku. Tyle że dotyczyła zupełnie innego tematu — Melioracijos terminų sistema. W rozprawie uczony analizował nie tyle naukowe systemy pojęć, ile językowe mikrosystemy semantyczne terminów, omawiając je zarówno z punktu widzenia terminologii, jak i leksykografii. Jeszcze przed obroną rozprawy, w 1992 roku, J. Klimavičius wspólnie z Kazimierasem Gaivenisem, Angele Kaulakiene i Stasiem Keiniem przygotował książkę Terminologijos taisymai, w której „wyłoniły się kryteria i zasady normalizacji terminologii, a sama książka doczekała się nawet kilku alternatywnych recenzji” (Rosinas 2008: 29). Bardzo owocny okres badań terminologicznych rozpoczął się wraz z naukowym czasopismem Terminologija. Początkowo Jubilietas był członkiem kolegium redakcyjnego pierwszego numeru czasopisma (pierwszy numer ukazał się pod tytułem Terminologijos vagos), od 1995 roku został zastępcą redaktora odpowiedzialnego, a w latach 2001–2008 pełnił funkcję redaktora naczelnego. Językoznawca niejednokrotnie wspominał, że praca redakcyjna pochłaniała wiele czasu i sił. Autorka tych słów miała okazję przygotować do druku obszerną pracę — zbiór artykułów opublikowanych w czasopismach naukowych Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, który ukazał się w 2005 roku. J. Klimavičius ujawnia się tu zarówno jako leksykolog, jak i terminolog. Przede wszystkim zależało mu na choćby minimalnym wyjaśnieniu podstawowej kwestii — czym jest leksyka języka ogólnego? W książce konsekwentnie łączył historyczny i normatywny aspekt badań. Szczególną uwagę poświęcił systemowości leksyki i terminologii. Ten zbiór artykułów jest jedną z najczęściej wykorzystywanych książek przez terminologów, zwłaszcza młodego pokolenia. Terminologija | 2018 | 25 247 „Najbardziej pociągał mnie cudowny i tajemniczy świat słów; w jego bezkresnych przestrzeniach moja działalność naukowa rozwijała się wielotorowo. Tak się złożyło — okoliczności (niewola pracy zespołowej — rzecz jasna, dobrowolna, wynikająca ze zrozumienia), charakter (energia i dociekliwość), los — nauczyciela, a także przykład Jonasa Jablonskisa, zwłaszcza Kazimierasa Būgi. A jednak jednoczącym czynnikiem tej wielotorowości było zapewne zaczerpnięte od Nich credo – theoria cum praxis, a może trafniej — praktyka wraz z teorią: teoria, która nic nie mówi o mówiącym człowieku, czasem wydaje się bezowocna, niezdolna wzbogacić praktyki — jałowa, a praktyka bez teorii jest albo w ogóle niemożliwa, albo prowadzi wyłącznie na manowce. Aspekty normatywny i wychowawczy bez badawczego są jak dźwignie pozbawione punktu podparcia” — pisze uczony we wstępie do książki Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija (Klimavičius 2005: 7). Przez wszystkie te lata poświęcone językowi litewskiemu, począwszy od pierwszej wspomnianej publikacji w Tarybiniame mokytojuje w 1962 roku, obok licznych artykułów naukowych drukowanych w specjalistycznych czasopismach Lietuvių kalbotyros klausimai (Acta Linguistica Lithuanica), Kalbotyra, Baltistica, Kalbos kultūra (Bendrinė kalba), Terminologija, J. Klimavičius opublikował jeszcze więcej popularnych artykułów w wydawnictwach poświęconych kulturze języka i edukacji Mūsų kalba, Gimtoji kalba, Gimtasisi žodis i innych. Właśnie dlatego jest doskonale znany redaktorom, stylistom i osobom dbającym o poprawność językową. To właśnie im poświęcił wiele porad, poprawek i propozycji. Jak sam pisał: „Podjąłem się realizacji trzeciej części programu kultury języka, który ułożyłem sobie w młodości [1) rozwijać to, co własne, 2) tworzyć nowe, 3) ponownie rozpatrzyć stare — dokonać rewizji]. Wypuszczam w świat neologizmy; niektóre się przyjęły” (www.lki.lt). „Zgodnie ze swoim credo nie podnosiłem każdej publikacji do rangi uznanego dzieła naukowego — teorię zawsze trzeba mieć, ale niekoniecznie trzeba ją eksponować. J. Jablonskis i K. Būga nigdy jej nie eksponowali; teoria może być jak podszewka” — pisał językoznawca o swojej pracy. A cóż dopiero powiedzieć o krótkich audycjach radiowych i telewizyjnych poświęconych językowi (wypowiedział ich łącznie niemal na dobę)… Osobno należy wspomnieć o obszernych słownikach terminologicznych, przy których J. Klimavičius pracował jako terminolog: Medicinos terminų žodynas (1980, wspólnie z K. Gaivenisem), Elektrotechnikos terminų žodynas (1999), Aprangos žodynas: lietuvių–anglų–vokiečių–prancūzų–rusų kalbos aprangos žodynas (2002), Statybos terminų žodynas (2002), Artilerijos enciklopedinis žodynas (2004), Fizikos terminų žodynas: lietuvių, anglų, prancūzų, vokiečių ir rusų kalbomis (2007), Aiškinamasis medienos terminų žodynas: 3020 terminų lietuvių, anglų, vokiečių, prancūzų, rusų kalbomis (2014), Lietuvių etnografijos enciklopedinis žodynas (2015) i wiele innych. 248 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80 I to jeszcze nie wszystko. Jubilat do dziś pracuje wydajnie, bez wytchnienia. Znajduje jednak czas także na swoje pasje, zwłaszcza pisanie poezji i przekład — działalność mniej znaną. Podpisuje się tylko pseudonimem. W 2008 r. ukazał się zbiór poezji intelektualnej Žvaigždės kritimas, sygnowany pseudonimem Klemensas Gerulis. Po tym tomie zaprezentował dar na jubileusz nazwy Litwy — 20-częściową pieśń Tūkstantmetė Lietuva (2011). Pod tym samym pseudonimem podpisana została poetycka pieśń Trys kryžkelės: tautos rūpintojėlio Jono Aisčio (2012), książeczka poetycka Arti gimti ir amžini (2016), a także wybór sonetów, pieśni, legend, parafraz i wierszy Gyvoji amžių Lietuva (2018). Można tylko zgadywać, ile strof jeszcze nie opublikowano i wciąż powstaje... Być może właśnie z powodu zamiłowania do tworzenia J. Klimavičiaus naukowe artykuły można rozpoznać po indywidualnym stylu: bogatym słownictwie, rzadkich wyrazach, neologizmach, różnorodnych metaforach i innych środkach artystycznego wyrazu. Lubi wypowiadać się kąśliwie, ironicznie, przytaczać wiele precyzyjnie zebranych faktów językowych i szczegółów; dość często zaprasza czytelnika, by wspólnie się zastanowić i wyciągnąć uogólnienia oraz wnioski. Moja znajomość z dr. J. Klimavičiusem rozpoczęła się w 2004 r. w Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Po ukończeniu studiów licencjackich na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym zaczęłam pracę jako starsza laborantka w Centrum Terminologii, a po roku — jako młodsza pracownica naukowa. Od samego początku pracy w instytucie dzieliłam z J. Klimavičiusem jeden gabinet. Tak zaczęła się przyjaźń rodowitej Żmudzinki i racjonalnego Suwalczanina. Ówczesny redaktor naczelny czasopisma Terminologija wydawał mi się bardzo wymagający, nieco zdystansowany i tajemniczy, zawsze coś piszący i skupiony, a zarazem obdarzony znakomitym poczuciem humoru, zaskakujący kolegów wierszami własnego autorstwa, szczególnie podczas urodzin. Od początku pracy w instytucie czułam ojcowską opiekę J. Klimavičiusa, zwłaszcza podczas pisania pierwszych artykułów naukowych. Do dziś pamiętam, jak niecierpliwie i z obawą (prawdę mówiąc, tak samo jak inni moi młodzi koledzy) czekałam na recenzje mojego pierwszego artykułu dla czasopisma Terminologijos, zwłaszcza na recenzję redaktora. Jego uwagi, rady i napomnienia były dla mnie bardzo ważne. J. Klimavičius uważnie czytał każdy artykuł (i to nie raz!), starannie go redagował, nie szczędził uwag i propozycji. Doskonale pamiętam jesień 2007 r., kiedy poprosiłam J. Klimavičiusa, by został moim promotorem. Zgodził się. Cierpliwie, po ojcowsku i rzeczowo opiekował się mną przez wszystkie lata doktoranckie. Każda godzina spędzona na czytaniu rękopisu rozprawy była dla mnie najlepszą szkołą, jaką mogłam sobie wymarzyć. W 2011 r. pomyślnie obroniłam rozprawę 1883–1916 m. katekiz- Terminologija | 2018 | 25 249 mų religijos terminija. W ten sposób J. Klimavičiui przypadł również udział w kształceniu nielicznego grona terminologów. Z Jubilatem współpracowałam także w Podkomisji Terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Młodzi terminolodzy mogli tu obserwować, ile czasu naukowiec poświęcał omawianiu słowników terminologicznych, norm i innych tekstów, dzięki czemu mieli znakomitą okazję do nauki. J. Klimavičius zawsze przychodził przygotowany, po przeanalizowaniu każdego terminu i każdej definicji, mając własne zdanie. Jego mocna, zasadnicza opinia nie zawsze przypadała kolegom do gustu, była jednak uzasadniona i klarowna, a rzadko się zmieniała. Mówienie o dr. Jonasie Klimavičiusie nie jest łatwe — najlepiej charakteryzują Jubilata jego prace. Mówią same za siebie. Niemal sześć dekad poświęconych językowi, rzetelnej i systematycznej pracy naukowej oraz praktycznej nad językiem. Bez jego dorobku bylibyśmy naprawdę o wiele ubożsi. A wiedząc, że szuflady pełne są materiałów i szkiców, a głowa — pomysłów, możemy spodziewać się jeszcze niejednej interesującej i wartościowej pracy. Z okazji tak pięknego jubileuszu chciałoby się więc życzyć dobrego zdrowia i sił do pracy na rzecz języka ojczystego. Stu lat, Nauczycielu! LITERATŪRA Balašaitis A. 2012: Kalbininkai ir poezija. – Mokslas ir gyvenimas 1, 13–15. Dr. Jonas Klimavičius. – Lietuvių kalbos instituto tinklalapis, www.lki.lt. Prieiga per internetą: http://old.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&view=article&id=186&Itemid=1 (žiūrėta 2018-09-03). Jonas Klimavičius: bibliografijos rodyklė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. Klimavičius J. 1993: Melioracijos terminų sistema. Humanitarinių mokslų kalbotyros krypties daktaro disertacijos tezės, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Klimavičius J. 2005: Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Mokyklinis tarptautinių žodžių žodynas, Kaunas: Šviesa, 2010. Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasisi žodis, 256–257. Rosinas A. 2008: Žymus gimtojo žodžio tyrėjas. – Gimtoji kalba 2, 29–31. Umbrasas A. 2008: Jonas Klimavičius – leksikologiškiausias terminologas. – Kalbos kultūra 81, 336–339. Gauta 2018-09-04 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Kauno kolegija Pramonės g. 20, 50468 Kaunas E. paštas [email protected] 250 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Leksikologiškiausiam terminologui Jonui Klimavičiui – 80