Lietuvos Nepriklausomybės Akto signataras Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija

201Terminologija | 2018 | 25 Lietuvos Nepriklausomybės Sygnatariusz Aktu Kazys Bizauskas i terminologia litewskiej nauki o literaturze ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: sygnatariusz, terminologia, terminy literaturoznawcze, komisja terminologiczna, opracowanie terminów, synonimy Ustalanie terminów nie jest sprawą jednej zainteresowanej osoby czy autora, lecz wspólną sprawą nas wszystkich (Kazys Bizauskas, 1922, Rzym)1 WSTĘP W tym roku, 2018, obchodzimy stulecie odrodzenia państwa litewskiego. Symboliczne jest to, że 100 lat temu wydano również pierwszy litewski podręcznik teorii literatury, a jego autorem był najmłodszy sygnatariusz Aktu 16 Lutego, Kazys (Kazimieras) Bizauskas (1893–1941). Litewski działacz państwowy, polityk, sy gnatariusz, minister oświaty, dyplomata, pedagog, publicysta, krytyk literacki, tłumacz... Tak krótko można scharakteryzować tę wszechstronną osobę. K. Bizauskas urodził się 125 lat temu na Łotwie (w źródłach rok urodzenia jest różny). Uczył się w gimnazjum w Mitawie (Łotwa), w Szwajcarii, w Wilnie i w Kownie. Po ukończeniu gimnazjum w Kownie w latach 1913– 1915 studiował prawo na Uniwersytecie Moskiewskim, lecz nie ukończył studiów z powodu I wojny światowej. Już od 1909 r. współpracował z prasą litewską. Wraz z innymi uzyskał pozwolenie na założenie w 1915 r. w Poniewieżu litewskiego gim1 L 4. W latach 1922–1923 K. Bizauskas był przedstawicielem Litwy w Watykanie. Kazys Bizauskas w 1921 roku LCVA, 0-011200 202 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija nazjum, sam został jego inspektorem, a także nauczał w tym gimnazjum języka litewskiego i łaciny. Od 1915 r. K. Bizauskas należał również do Komisji Przygotowywania Podręczników Litewskiego Towarzystwa Naukowego, w Augustinas Janulaitis, Petras Klimas, Antanas Smetona. 1917 m. K. Biskład której wchodzili także Mykolas Biržiška, zauskas, choć nie ukończył jeszcze wymaganych 25 lat, został zaproszony na Konferencję Litewską w Wilnie, gdzie wybrano go na członka Rady Litewskiej. 1920– 1922 r. – minister oświaty w rządzie Kazysa Griniusa. Jego najważniejszym obowiązkiem jako ministra było stworzenie litewskiego systemu oświaty, zapewniającego wychowanie narodowe. O K. Bizausku jego współczesny, minister spraw wewnętrznych w tym samym rządzie, Rapolas Skipitis, pisał: „Jako minister oświaty K. Bizauskas był zdolnym organizatorem spraw oświatowych. Ściśle trzymał się swoich zasadniczych przekonań, ale w taktyce był elastyczny. Na posiedzeniach gabinetu ministrów nigdy nie dochodziło do ostrzejszych starć między K. Bizauskasem a innymi ministrami. Już na tej podstawie można 352) (plačiau apie K. Bizauską, jo politinę ir visuomeninę veiklą žr. VLE stwierdzić, że K. Bizauskas był dobrym psychologiem i człowiekiem o dobrym charakterze” (Skipitis 1961: III; Zundė 1993, 1994; Banevičius 1991: 44; Liekis 1996: 103–131, BlažytėBaužienė 2006 i in.). Pierwszy litewski podręcznik teorii literatury Pierwsze wydanie podręcznika teorii literatury K. Bizauskasa, zatytułowane Teoria piśmiennictwa i literatury (część pierwsza), ukazało się jako osobna książka w 1918 r. w Kownie jako wydawnictwo „Ateitis” nr 19 (wydrukowała je drukarnia Saliamonasa Banaitisa; zob. ryc. 1)2. Przedmowę napisano w Poniewieżu 1 czerwca 2017 r. Drugie wydanie, bez zmian i również zatytułowane [tak samo], ukazało się w 1920 r. jako wydawnictwo Towarzystwa św. Kazimierza (wydane w Kownie, wydrukowane w drukarni „Šviesa”). Na jego początku zamieszczono tę samą przedmowę co w pierwszym wydaniu. Trzecie, poprawione i uzupełnione wydanie ukazało się w drugiej połowie 1922 r. w Kownie (wydrukowane w Berlinie w drukarni Ottona Elsnera). Doprecyzowano również tytuł podręcznika – Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych3. Rok później – w 1923 roku – ukazało się również ostatnie wydanie podręcznika (wydano 2 Początkowo pierwszą część wydrukowano w osobnych odcinkach w 1918 r. w „Ateitis” (w numerach 1–6, od stycznia do czerwca). W takiej formie nauczanie (i uczenie się) z pewnością nie było wygodne. 3 Tytuł pierwszego (i drugiego) wydania Teoria piśmiennictwa i literatury był nieprecyzyjny, zapewne pozostawiono go wskutek przeoczenia, ponieważ sam K. Bizauskas w pierwszym wydaniu uważał terminy literatura i piśmiennictwo za absolutne synonimy, por.: „Dlatego naszym zdaniem niesłusznie postępują ci, którzy chcą dostrzegać jakąś różnicę między tymi dwoma pojęciami (literatura, piśmiennictwo)” R 3. 203Terminologia | 2018 | 25 Rys. 1. Pierwszy litewski podręcznik teorii literatury w Kownie, wydrukowany w Tylży, w drukarni J. Reylendera i syna). Jak Mimo wszystko już po otwarciu spisu pasakyta pratarmėje, jis tik nedaug pataisytas, o terminai palikti tie patys. treści ostatniego wydania widać również terminologiczne działanie i działanie skirtumų: trečiajame poema, ketvirtajame toje pačioje vietoje – poėma, dar atitinkamai draminė poėzija ir dramiškoji poėzija / dramiška poėzija, dramidramatyczne, poezja epicka i poezja epicka, utwory liryczne i utwory liryczne, poezja liryczna i poezja liryczna itd. Autor mógł uznać te różnice za terminologicznie nieistotne (jeśli sam dokonywał poprawek) albo zmiany zostały wprowadzone przez redaktorów. 204 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija Pierwsze wydanie pozytywnie ocenił Adomas Jakštas (Aleksandras Dambrauskas) (zob. Jakštas 1923: 373), który sam wydawał i redagował Ateitis. Drugie wydanie w 1920 r. zrecenzował Jonas Jablonskis. Stwierdził: „Praca jest bardzo niezwykła: spośród innych podręczników szkolnych wyróżnia się swoją treścią, językiem i ortografią. Wszystko tutaj jest niezwykłe, niegodne pochwały” (Jablonskis 1933: 181). Jednak zdaniem J. Jablonskisa nie można obwiniać K. Bizauskasa o jakość podręcznika, ponieważ „napisał swoją pracę wówczas, gdy niczego do tej sprawy nie mieliśmy, zaczynając pracę w swojej szkole” (Jablonskis 1933: 182). Przy wydawaniu drugiego wydania, według J. Jablonskisa, autora nie było nawet na Litwie4, a gdyby K. Bizauskas sam wydał podręcznik, bez wątpienia znacznie by go poprawił. I tak właśnie zrobił. Wydanie z 1918 r. ma mniejszą objętość niż trzecie (odpowiednio 65 s. (23 cm) i 199 s. (17 cm)). Składają się na nie przedmowa, wstęp i część wykładowa zatytułowana „Ogólna część teorii literatury” . Ta główna część podzielona jest na cztery rozdziały: 1) „Wiadomości ogólne o dziełach” (s. 5–13), 2) „Nauka o stylistyce” (s. 13–52), a ten z kolei na podrozdziały – „Styl i zadanie stylistyki”, „Ogólne formy wyrażania myśli w dziełach”, „Wymagania stawiane stylowi każdego pisarza”, „Inne cechy stylu”, 3) „Wierszowanie, czyli wersyfikacja” (s. 52–63), 4) „Wewnętrzna strona dzieł” (s. 63–65). Trzecie wydanie również zawiera przedmowę, wstęp i „Ogólną część teorii literatury” (s. 15–93), lecz ta ostatnia obejmuje już trzy rozdziały (brakuje wspomnianego czwartego, który był bardzo krótki). Największa różnica między wydaniami pod względem treści polega na tym, że w trzecim dodano drugą część wykładową „Szczegółowa część teorii literatury” (s. 94–199), zajmującą ponad połowę (53 %) podręcznika. Ta druga część składa się z dwóch głównych rozdziałów – „Teoria prozy (prozaika)” (s. 98–129) i „Teoria poezji (poetyka)” (s. 129–199). Na początku drugiej części omawiane są pojęcia prozy i poezji, a także cechy prozy i poezji. Pierwszy rozdział tej części, „Teoria prozy (prozaika)”, podzielony jest na cztery podrozdziały: 1) „Opowiadania”, 2) „Opisy”, 3) „Dzieła naukowe, czyli filozoficzne” tema, arba mokslas“), 4) „Oratorių veikalai (bylos)“ (smulkiau: „Papras- (szczegółowo: „Rozumowania”, „Wskazania systemowe” i „Wskazania religijne (kazania)”). Drugi rozdział, „Teoria poezji (poetyka)”, składa się z ja“ (smulkiau: „Liaudies epas“, „Dailės epas“, „Dabarties dailės epo fortrzech głównych podrozdziałów: 1) „Poezja epicka4 1919–1920 m. K. Bizauskas – doradca przedstawicielstwa Litwy w Londynie. 205Terminologija | 2018 | 25 mos“), 2) „Poezja liryczna“ (dokładniej: „Liryka ludowa“, „Liryka literacka“), 3) „Poezja dramatyczna“ (więcej o treści podręcznika zob. Girdzijauskas 2006 [1993]). Z treści wynika szeroki zakres tematyczny podręcznika. W trzecim wydaniu (zob. rys. 2) użyto około 800 różnych terminów. Pierwsze i trzecie wydanie podręcznika różnią się nie tylko objętością, lecz także językiem. W tabeli 1 pokazano, jak wyjaśniane jest pojęcie „metonimia“ w tych dwóch wydaniach oraz jak poprawić je proponował J. Jablonskis we wspomnianej recenzji. Należy dodać, że omawiany podręcznik z pewnością nie powstał jakby z niczego – „podstawowe pojęcia i koncepcje do tego czasu były już ukształtowane lub kształtowały się w krytyce literackiej“ (Girdzijauskas 2006 [1993]: 50). Warto przypomnieć, że pierwsza historia literatury litewskiej Lietuviszkiejie rasztai ir rasztininkai, napisana przez Jonasa Šliūpasa, ukazała się w 1890 r. Vincas Kudirka opublikował w 1898 r. w czasopiśmie Varpas pierwszą litewską teorię wersyfikacji Tiesos eilėms rašyti. Sporo terminów z teorii literatury można znaleźć w obszernym artykule Kazimierasa Maciusa (Samogity), opublikowanym w Žinytis (1900). W drugim dziesięcioleciu XX w. wydane litewskie podręczniki literatury albo ryc. 2 Fragment podręcznika teorii literatury K. Bizauskasa (1922) 206 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija prace im dorównujące (zob. Bukauskienė 1993): Lietuvių literaturos apžvalga Juozasa GabrisaParšaitisa (cz. 2, 1913, 1916), Sofiji KymantaitėČiurlionienės Iš mūsų literatūros (1913) ir Lietuvių literatūros istorijos konspektas (1918), Mykolo Biržiškos (taip pat Nepriklausomybės Akto signataro) Dainų literatūros vadovėlis (1916)5. Do reformy szkolnej w 1936 r. najpierw nauczano teorii literatury, a nie jej historii, a samej teorii literatury w programach literatury okresu międzywojennego poświęcano dość dużo miejsca (Bukauskienė 1993: 104, 56). Zatem oczywista jest również potrzeba podręczników teorii literatury: oprócz podręcznika K. Bizauskasa w latach niepodległej Litwy ukazały się podręczniki Motiejusa Gustaitisa, Jonasa 5 W przedmowie do drugiego wydania tego podręcznika, które ukazało się w 1923 r., a więc już po poprawionym wydaniu podręcznika K. Bizauskasa, M. Biržiška nieśmiało stwierdza, że wprowadza niektóre terminy teorii literatury, ale nie upiera się przy nich. Przez te nowe terminy rozumiał zapewne takie terminy jak įgyvinėlis 80 „prozopopeja”, įklausimas 93, įšaukimas 99, pakeituolėlis 80 „metonimia”, prievardėlis 84 i prievardis 80 „epitet” itd. Tabela 1. Wyjaśnienie terminu metonimia w podręczniku teorii literatury K. Bizauskasa w wydaniach z 1918 i 1922 r. oraz propozycja J. Jablonskisa Wydanie z 1918 r. Propozycja J. Jablonskisa (1920 r.) Wydanie z 1922 r. „Metonimia jest takim tropem, w którym jedno tropem, w którym jedno zastępujemy inne, pojęciem, opierając się na pojęcia stosuje się inne związku między tymi przyczyną i skutkiem, i skutkiem, narzędziem i narzędziem i działaniem, autora i jego dzieła, i jej dziełem, właścicielem i czynnością oraz działaniem, autorem i jego przedmiotem, vartojamos viena kitos posiadanym przedmiotem, „Metonimia jest takim pasem, za pomocą którego pojęcie zastępujemy opierając się na ścisłym bliskim związku między tymi słowo; postępując tak, pojęciami. Ścisły związek, Ścisły związek, np., działaniem, au-między Bliski związek, samoistny przykład, własnością, chwilą i własnością, materiałem i materiałem oraz zawierającym i Taigi tos sąvokos, būdanaczyniem i zawartością są używane zamiast siebie nawzajem (drugich) zamiast” (JablonsCelem niniejszego artykułu jest omówienie kis 1933: 182). tro-„Metonimia jest takim jedno pojęcie zastępujemy innym, pojęcie związku w języku innym pojęciami. W miejsce słowa opieramy się na bliskim np., zachodzi między zachodzi między przyczyną przyczyną i skutkiem, podobieństwo i działanie, zachodzą między przyczyną działaniem, narzędziem i wykonanym z niego wykonanym z niego zawartością, właścicielem i vartojamos viena kitos itd. To właśnie te współzależności (właściwości), materia. t. Zatem te pojęcia, znajdujące się w najbliższym związku i mające najbliższą relację z wykonanym z niej przedmiotem, w języku, podobnie jak naczynie i zawartość itd., w tym języku są właśnie używane zamiast” R 44. są tak powiązane, w języku używane zamiast” L 66. 207Terminologija | 2018 | 25 Podręczniki teorii literatury Norkausa, Stasysa Češūnasa, Juozasa Ambrazevičiusa, większość z nich wydano więcej niż raz czy dwa6. Podręcznik teorii literatury K. Bizauskasa jest zarazem pierwszą litewską pomocą dydaktyczną do nauczania stylistyki7. Stylistyka w niniejszej pracy traktowana jest zasadniczo lingwistycznie, jedynie tradycyjnie wiąże się ją z teorią literatury (szerzej zob. Šoblinskas 1979: 24–25; Knabikaitė 2006: 69–71). Zdaniem Adomasa Šoblinskasa autorowi podręcznika „należałoby przyznać zaszczytne miano pioniera stylistyki języka litewskiego” (1979: 24). Podręcznik K. Bizauskasa analizował z literaturoznawczego punktu widzenia Juozas Girdzijauskas (2006 [1993]: 49–56), a z pedagogicznego – Teresė 104–106). Literatūrologai šį vadovėlį vertina nevienodai, matyt, į jį žvelgBukauskienė (1993: analizując nieco inaczej i w różnych kontekstach, na przykład J. Girdzijauskas twierdzi, że „K. Podręcznik Bizauskasa jest uniwersalny, a zarazem kompaktowy, bardzo treściwy, a zarazem systematyczny”, a poprzez szerokie pojęcie literatury „właśnie odpowiada współczesnej tendencji myśli teoretycznej” (Girdzijauskas 2006 [1993]: 55, 56). Natomiast Giedrius Viliūnas określa go jako kompilację niskiego poziomu (Viliūnas 2003: 271). terminologii nauki o literaturze stosowanej przez K. Bizauskasa oraz jego własnej działalności w zorganizowanym porządkowaniu terminologii. Metody pracy – opisowo-analityczna i porównawcza. W artykule najpierw opisano rolę K. Bizauskasa w działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926), następnie terminy odnotowane w protokołach tej komisji porównano z terminologią jego podręcznika (1922), potem omówiono różnice terminologiczne między wydaniami podręcznika z 1918 i 1922 r., a na koniec przedstawiono synonimiczne terminy i warianty jednego wydania (1922). Najwięcej uwagi poświęcono zatem synonimom i wariantom, poprzez które ukazano jednocześnie przemiany ówczesnej terminologii i związane z nimi trudności. KAZYS BIZAusKAS I PIERWSZA KOMISJA TERMINOLOGICZNA Zorganizowane na Litwie prace terminologiczne na szczeblu państwowym rozpoczęto w 1921 r. W tymże roku, 14 marca, przy Ministerstwie Oświaty utworzono Komisję Terminologiczną (szerzej zob. Keinys 2012 [1967]: 38–41; Auk6 O tym, jak terminologia K. Bizauskasa wygląda na tle terminologii okresu niepodległości, można wyrobić sobie zdanie na podstawie artykułu Asty Mitkevičienė (2015). 7 Wydany w 1923 r. drugi litewski podręcznik teorii literatury, napisany przez M. Gustaitisa, nawet podręcznik teorii literatury pavaratūros). dintas Stilistika (paantraštė Vadovėlis literatūros teorijai; 2as papildytas leidimas (1927 m.) Stilistika. Lite- 208 Asta Mitkevičienė Lietuvos Nepriklausomybės Akto signataras Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija soriūtė 2011). Ministrem oświaty był wówczas właśnie K. Bizauskas. Pierwsze posiedzenie tej komisji odbyło się nieco ponad miesiąc później – 21 kwietnia, a uczestniczyło w nim siedmiu z dziesięciu zaproszonych członków komisji: Kazimieras Būga, Aleksandras Dambrauskas, Pranas Dovydaitis, Jonas Jablonskis, Pranas Mašiotas (wiceminister kierowany przez K. Bizauskasa – nie moje Švietimo ministerijoje), Antanas Smetona ir Antanas Vireliūnas przybyli Vladas Požėla, Juozas Tumas i Adomas Varnas). Jak wynika z protokołu sporządzonego przez sekretarza posiedzenia A. Vireliūnasa, komisja na pierwszym posiedzeniu, któremu przewodniczył A. Smetona, wyznaczyła sobie dwa zadania: 1) „[w]ysunięto jako pierwsze zadanie Komisji ujednolicenie oficjalnego języka państwowych instytucji”; 2) „[z]ebrani stwierdzili również, że należy przejrzeć i poprawić także terminy różnych dziedzin nauki” (TKP 1, wyróżnienie w protokole. – A. M.). Podczas posiedzenia w dniu 6 października tego samego roku Terminologijos komisija postanowiła utworzyć podkomisje (komisje) terminów matematycznych, przyrodniczych, geograficznych, literackich i prawniczych (z zakresu praw). Członkowi komisji J. TumąsowiVaižgantasowi powierzono utworzenie komisji terminów literackich, zapraszając do współpracy Liudasa Girę i Vincasa Krėvė (TKP 13). Już tydzień później (13 października), na posiedzeniu Terminologijos komisija, rozpoczęto rozpatrywanie terminów z zakresu literaturoznawstwa – przedstawioną komisji listę terminów referował J. Tumas. A tę listę terminów sporządził właśnie K. Bizauskas8. Ponieważ listę zaczęto rozpatrywać od razu po utworzeniu podkomisji literackiej, można przypuszczać, że została ona sporządzona i była znana członkom już wcześniej, przed utworzeniem tej podkomisji. Terminy te rozpatrywano na siedmiu posiedzeniach – od 14go do 21go, z wyjątkiem 20go – w październiku i listopadzie tego samego roku9 (szerzej zob. Mitkevičienė 2013). Na 23im posiedzeniu w dniu 5 grudnia, jak wynika z protokołu, odczytano protokoły trzech ostatnich posiedzeń (a więc także 21go), zatrzymując się przy kilku rozpatrywanych terminach. Warto dodać, że K. Bizauskas uczestniczył tylko w jednym posiedzeniu (18tym, zob. rys. 3). Interesujące jest to, że na tym posiedzeniu rozpatrywano terminy sądowe przedstawione przez Antanasa Kriščiukaitisa, a dopiero po nich – terminy z zakresu nauki o literaturze; co więcej8 w protokole 18tym przy nazwisku K. Bizauskasa zaznaczono, że jest on autorem listy terminów. 9 W księdze protokołów Komisji Terminologicznej po protokole 19tym widoczna jest wyrwana kartka, a na kolejnej – protokół 21szy i dopiero po nim zapisany 20ty. Na posiedzeniu 20tym rozpatrywano „przedstawioną Komisji przez Ministerstwo Fin.Przem.Handlu listę terminów oraz listę terminów ubezpieczeniowych” (TKP 20). Posiedzeniom 20. i 21. przewodniczył Pr. Mašiotas, sekretarzem był A. Vireliūnas. Pozostałym posiedzeniom, na których rozpatrywano terminy z zakresu nauki o literaturze, przewodniczył A. Smetona. 209Terminologija | 2018 | 25 Rys. 3. Protokół posiedzenia Komisji Terminologicznej, w którym uczestniczył K. Bizauskas 216 Asta Mitkevičienė, sygnatariuszka Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija Spowiedź, wypowiedź, zwierzenie się TKP 19. W podręczniku K. Bizauskasa odnotowano termin išpažintis L 106, którym określa się jeden z rodzajów dzieł. Pomiar, uzasadnienie, ugruntowanie TKP 19. Jedną z części chrii (po łacinie etiologia, causa) K. Bizauskas określił terminem pamatavimas L 118 (por. LKŽe pamatuoti „3. opierać, podpierać (postępowanie, myśl)”). Sprowadzenie, doprowadzenie do absurdu – reductio ad absurdum, metoda doprowadzania do absurdu TKP 21. K. Bizauskas użył jednego terminu – sprowadzenie do absurdu TKP 124. Pieśń religijna, duchowa TKP 21. K. Bizauskas wybrał termin pieśń religijna L 144. Właściwości, rodziny, powieść własnościowa, rodzinna TKP 21 (por. LKŽe savybė „3. ludzie połączeni pokrewieństwem, swoi, bliscy”, jednym ze źródeł są prace J. Jablonskisa). W podręczniku K. Bizauskas użył terminów powieść rodzinna L 163 (a także powieść familijna L 163) oraz powieść rodziny L 197. Pieśń życia codziennego, bytu, obyczajów TKP 21. W podręczniku K. Bizauskasa – pieśń stanu (życia codziennego) L 169. Stasys Šalkauskis w Ogólnej terminologii filozoficznej (1937) uważał buitis, būsena i būtis za synonimy nieabsolutne i wskazał następujące różnice między nimi: „buitis oznacza właściwości ludzkiego bycia, życia i przejawiania się, które tworzą ich publiczną swoistość”; „būtis jest rzeczownikiem odczasownikowym, który oznacza najgłębszą podstawę bycia”; „būsena jest sposobem bycia” (Šalkauskis 1991: 211–212), por. LKŽe būsena „bycie, byt, życie”; buitis „sposób życia, życie, byt”; būtis „bycie, byt, buitis, życie”. Zagadka, zagadnienie TKP 21. W analizowanym podręczniku teorii literatury użyto pierwszego synonimu mįslė L 143. Według folklorystki Aelity Kensminienė słowo mąslė zapisał K. Būga w 1909 r. w Sejnach, lecz jest to tylko termin jednostkowy, szerzej niestosowany ani w języku ludowym, ani w prasie. Obaj (Kensminienė 2004). LKŽe duomenimis, mąslė pavartojo ir J. Jablonskis. językoznawcy uczestniczyli w posiedzeniu, na którym rozpatrywano te terminy. Mostas, gestas TKP 21. Na 23im posiedzeniu ponownie powrócono do terminu mostas. W protokole stwierdzono, że J. Jablonskis zamiast mostas zaproponował mojis, uzasadniając to tym, że mostas jest nieznany w żywej mowie ludu, a powstał pod wpływem słowa gestas. K. Būga nie zgodził się z tym, twierdząc, że mostas mógł powstać choćby od słowa mostaguoti. Komisja większością głosów postanowiła poprzeć zarówno słowo mostas, jak i mojis. J. Jablonskis „złożył protest przeciwko używaniu słowa mostas w tym znaczeniu” TKP 23. K. Bizauskas w podręczniku wybrnął z tego następująco: gestai (mostagavimai) L 123. 217Terminologija | 2018 | 25 Visai retai K. Bizausko vadovėlyje yra daugiau nebendrašaknių vienos określeń pojęć niż w protokołach Komisji Terminologicznej. Warto tu wspomnieć jaudingumas – эмоциiональность TKP 16. K. Bizauskas w tym stiliaus ypatybei įvardyti nurodė dar du terminus: „Tokią kalbos ypatybę pavadinome graudingumu, emocingumu, jaudingumu“ L 50. Pirmajame samym wydaniu, w tym samym miejscu podręcznika – graudingumas, emocijingumas R 32. W protokołach Komisji Terminologicznej odnotowano również litewskie warian ty oraz synonimy o wspólnym rdzeniu, z których w podręczniku K. Bizauskasa najczęściej występuje tylko jeden14: Nuosakus, nuoseklus, -umas. Minčių nuosakumas, nuoseklumas. Ros. sekwencja TKP 14; nuosakumas TKP 21. Słowa nuosakus, według danych LKŽe, używali J. Jablonskis i J. Tumas, a obaj uczestniczyli w posiedzeniu. K. Bizauskas w trzecim wydaniu wybrał termin nuoseklumas L 24, jednak nadal używał terminów z członem nuosaik* – logiškas nuosaikumas L 173, nuosaiki laiko eilė L 100. Vidujinis, išvidinis TKP 15. Terminy w trzecim wydaniu podręcznika utworzono z drugim przymiotnikiem (išvidinė veikalo pilnatis L 25, išvidinis vaizdas L 130), natomiast w pierwszym – z pierwszym (vidujinė veikalo pilnatis R 12). Minčių reiškimas, išreiškimas TKP 15. K. Bizauskas używał terminu minčių reiškimas R 6, L 17 (por. minčių reiškimo būdas L 137, poėtinė minčių reiškimo forma L 48). Synonim tego terminu w podręczniku to stilius, który w protokołach w ogóle nie został odnotowany. Pakartojimas, atkartojimas TKP 17. Jedna z figur w podręczniku K. Bizauskasa została nazwana terminem powtórzenie R 47, L 71 (por. figura powtórzenia R 47, L 71). Hasło, wykrzyknienie TKP 17. Do nazwania figury w trzecim wydaniu autor wybrał drugi termin wykrzyknienie L 77 (por. figura wykrzyknienia L 77; jest też wołanie L 71), natomiast w pierwszym wydaniu było wezwanie R 51 (figura wezwania R 51). Wyobraźnia, wyobrażenie TKP 17. Uczestnicy posiedzenia prawdopodobnie nie doszli do pełnego porozumienia, ponieważ w protokole dopisano „tymczasem pozostawić”. Zaproponowany wcześniej na posiedzeniu przez komisję termin wyobrażanka nie został zatwierdzony. W podręczniku K. Bizauskasa można znaleźć terminy lub po prostu połączenia wyrazowe z członem wyobraźnia, na przykład wyobraźnia twórcza L 134. Elėdėtis, eilėdara – wersyfikacja TKP 18. W protokole podkreślone tylko dwa pir14 Nie zawsze bez szerszego mieji terminai, o versifikacija pateikta lyg paaiškinimas, todėl sunku tiksliai kontekstu można dokładnie powiedzieć, które zapisane w protokołach Komisji Terminologicznej terminy o wspólnym rdzeniu są terminami właściwymi, a które tylko kontekstowymi synonimami. 218 Asta Mitkevičienė sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija powiedzieć, czy termin międzynarodowy jest zalecany do stosowania. K. Bizauskas używał terminu eilėdara L 78 (dokładniejszego odpowiednika łacińskiego terminu versifikacija), ale odnotowano również versifikacija L 78 (por. także sylabiczne, metryczne, toniczne eiliavimas TKP 18 – nie eilėdėtis ani eilėdara), a także silabiška eilėdara L 81, metriška eilėdara L 82, toniška eilėdara L 82; ludowe toniczne eiliavimas TKP 18 – ludowe toniczne eilėdara L 83). W pierwszym wydaniu pojęcie „eilėdara” jest nazywane terminem eiliavimas R 54. Należy zwrócić uwagę, że nieprzejęty termin eilėdėtis (por. ros. стихосложение) nie jest odnotowany również w LKŽe. Dailus, dailusis, dailingas pasakojimas TKP 19; dailioji, dailingoji charakteristika TKP 19. K. Bizauskas dla oznaczenia jednego z rodzajów opowiadań wybrał termin dailusis pasakojimas L 101, a dla rodzaju charakterystyki – dailioji charakteristika L 10715. Dailės, dailinis romanas TKP 21. W podręczniku K. Bizauskasa – dailės romanas L 163. Mokslo, mokslinis veikalas TKP 19. W wydaniu podręcznika z 1922 r. dominuje termin moksliškas(is) veikalas L 114, używany jest także synonim mokslo veikalas L 115. W pierwszym wydaniu – tylko mokslo veikalas R 65. Dienoraštis, dienraštis TKP 19. K. Bizauskas przejął do podręcznika z 1922 r. tylko wariant dienoraštis jako zamiennik dienynas, wiążąc je explicite: „Kįlant švietimui, daugelis žmonių ima rašyti „dienynus“, arba dienoraščius, kur padieniui užrašoma visa tai, kas atkreipė autoriaus akis. Dziennik jest właśnie najprostszą formą pamiętników” L 102. J. Jablonskis jeszcze w 1926 i 1927 r. poprawiał dienyną na dienoraštį i dienraštį (zob. Jablonskis 1936: 17, 138). Wywód, dowód TKP 19; wywód bezpośredni, dowód bezpośredni TKP 19. K. Bizauskas wybrał pierwsze terminy wywód L 115, wywód bezpośredni L 115. Wprowadzenie, przesłanka TKP 19. Jedną z części rozumowania K. Bizauskas określił terminem wprowadzenie. Według danych LKŽe wyrażenia przesłanka używał K. Būga. Uczestniczył w posiedzeniu Komisji Terminologicznej, na którym rozpatrywano te terminy. Pouczanie, nauka – поучение TKP 21. Pisząc o budowie bajek, autor podręcznika używał terminu pouczanie L 157. 15 W 1926 r. J. Jablonskis pisał: „Piękny, artystyczny może być tylko ten utwór sztuki (malarstwa, plastyki...), który «razi oko» i jest w pewnym stopniu namacalny. Dzieło literackie, podobnie jak muzyka, może być tylko piękne (nie artystyczne)” (Jablonskis 1936: 17). Mniej więcej od 1927 r. w podręcznikach nauki o literaturze i bliskich im lioji literatura nie wycofał się do użycia pasywnego. darbuose pastebimas terminas grožinė literatūra, bet ir antroje ketvirto dešimtmečio pusėje terminas dai- 219Terminologija | 2018 | 25 Apysakėlė, apsakymas, apsakas – разсказъ TKP 21. Šie terminai protogdzie podano je jakby jako synonimy lub warianty. K. Bizauskas użył tylko drugiego terminu opowiadanie L 164. W protokołach Komisji Terminologicznej można również znaleźć warianty z nietypowym dla języka litewskiego rdzeniem oraz synonimy o wspólnym rdzeniu. Ponownie w podręczniku K. Bizauskasa użyto nie wszystkich z nich. Dramatinis, -ė, draminis, -ė TKP 15. K. Bizausko 1922 m. vadovėlyje rasTerminy te tylko z członem draminis, -ė (i dramos): draminė forma L 25, draminis veikalas L 137 (synonim dramos veikalas L 25). W pierwszym wydaniu do tego samego celu odpowiednio stosowano terminy dramatiška forma R 12 i dramos veikalas R 12. Do TŽŽ 1936 włączono przymiotniki dramatiškas, -inis (wspólny artykuł), połączenie dramatinė poezija, natomiast draminis nie występuje. Monologinis, -ė, dijaloginis, -ė, albo: monologiškas, dijalogiškas, -a TKP 14. K. Bizauskas w trzecim wydaniu używał przymiotników z przyrostkiem inis: monologinė forma L 25, dijaloginė forma L 25, natomiast w pierwszym wydaniu występowały także formy z przyrostkiem iškas: monologiška forma R 12, dijalogiška forma R 12. Prozos kalba, prozinė kalba, prozos veikalas, proziškas, prozingas veikalas TKP 15. W trzecim wydaniu podręcznika stosowane są terminy prozinė kalba L 31 (ale por. proziška kalbos forma L 31), natomiast w pierwszym – prozaiška kalba R 17 (por. prozaiška kalbos forma R 17). W trzecim wydaniu synonimicznie używane są trzy terminy: utwór prozy L 32, utwór prozatorski L 48, utwór prozaiczny L 95. W poprzednim wydaniu do nazwania tego samego pojęcia znaleziono dwa terminy – ten sam utwór prozy R 18 oraz odrzucony przez autora utwór prozaiczny R 19. Opis prozatorski, prozaiczny, prozowy TKP 19. K. Bizauskas w trzecim wydaniu wybrał termin opis prozaiczny L 111. Poetycki, poetyczny, poetyzujący TKP 15; poetyczny, -a, poetycki, -a TKP 18. W wydaniu podręcznika K. Bizauskasa z 1922 r. tylko dwa przymiotniki – poetycki i poetyczny – występują jako człony terminów, np.: synonimy mowa poetycka L 31 i mowa poetyczna L 32, utwór poetyczny L 94 i utwór poetycki L 96, natomiast w pierwszym – tylko drugi wariant, np.: mowa poetyczna R 17, utwór poetyczny R 65 i in. Przykład kontekstowy: „O różnicy między mową prozaiczną i poetyczną można sądzić na podstawie poszczególnych powiedzeń – poetyckich i prozatorskich” R 31. Akcent gramatyczny, -tyczny, akcent logiczny, logiczny TKP 18. Terminy użyte w podręczniku K. Bizauskasa z 1922 r.: gramatikos kirtis „akcent gramatyki” L 79, logikos kirtis „akcent logiki” L 79 (w pierwszym wydaniu dla tej samej kwestii odnotowano odpowiednio gramatiška priegaida „intonacja gramatyczna” R 52, logiška priegaida „intonacja logiczna” R 52). 220 Asta Mitkevičienė Sygnatariuszka Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija Mitų, mitinis epas „epos mitów, mitologiczny”; klasikų, klasikinis epas „epos klasyków, klasyczny”; istorinė, istoriška poema „poemat zausko vadovėlyje – mitinis epas L 139, klasikinis epas L 145, istorinė historyczny”; romantinė, romantiška poema „poemat romantyczny”; istorinis, istoriškas romanas „powieść historyczna” TKP 21. K. Bipoema L 153, romantinė poema „poemat romantyczny” L 154, istorinis romanas „powieść historyczna” L 44 (ale częstsze istorijos romanas „powieść dziejowa” L 159). Fantastyczna, fantastyczna podróż TKP 19. K. Bizauskas wybrał termin w formie nieodmiennej fantastiškos kelionės L 113 (por. fantastiškų kelionių aprašymai L 113) na określenie jednego z rodzajów opisu podróży. Idylla, idilija TKP 21. K. Bizauskas używał wariantu idilė L 155, który przetrwał do dziś. Rozbieżności w znaczeniach terminów Przedmiot dzieła, czyli fabuła, ros. предмет сочиненiя TKP 14. Fabuła została później włączona do protokołu inną ręką. K. Bizauskas nie uważał tych terminów za systemowe synonimy: „Czasami przedmiot dzieła jest używany w znaczeniu tematu; w dziełach sztuki temat często nazywa się fabułą” (L 18; podobnie stwierdzono również w pierwszym wydaniu). Wykładanie, układ, warstwowanie, rozwarstwienie. „Przedstawienie myśli i treści dzieła albo wykład, którego wymaga gramatyka danego słowa. Ros. изложенiе” TKP 14. K. Bizauskas rozróżnił znaczenia terminów dėstymas (forma przedstawienia myśli / myśli L 24) i klostymas L 22 (część treści między wstępem a zakończeniem). W pierwszym wydaniu w obu znaczeniach używano terminu išdėstymas R 10 (por. forma przedstawienia myśli / myśli R 11). W trzecim wydaniu możemy znaleźć terminy faktų išdėstymas L 104, minčių išdėstymas L 173. Inne różnice Rašliava TKP 14. Zdanie w protokole, że rašliava miałaby oznaczać rękopisy, że tego słowa należy używać w takim samym znaczeniu, w jakim jest ono używane w żywej mowie ludzi, skreślono, a w jego miejsce inną ręką napisano, że „jest zbiorem rękopisów” (TKP 14). W trzecim wydaniu podręcznika K. Bizauskasa tego słowa już nie było. W pierwszym wydaniu autor próbował teoretycznie rozróżnić terminy rašliava (dzieła veikalai). J. Jablonskis, recenzuodamas šį vadovėlį, teigė, kad „mums, wyłącznie pisane) i raštija (wszystkie ustne dla prostych ludzi, bardzo trudno jest uchwycić tę nieuchwytną różnicę” (Jablonskis 1933: 181). Metmens – fabuła dzieła TKP 14, por. LKŽe metmenys „2. główne założenia projektu jakiegoś utworu lub pracy”, ale przykłady pochodzą wyłącznie ze źródeł so- 221Terminologija | 2018 | 25 miejscowych. K. Bizauskas, zdaje się, nie używał tego terminu. Możliwe, że autor w ogóle nie potrzebował tego pojęcia albo jest ono trudne do zrozumienia na podstawie tekstu podręcznika. Sekmė, prilyginimas, ros. притча TKP 14; sėkmė, lygmena TKP 17. W pierwszym wydaniu podręcznika K. Bizauskas używał terminu sakmė R 9, ale prawdopodobnie w znaczeniu „pasakėčia”, a nie jako odpowiednika rosyjskiego terminu притча (oznacza on utwór podobny do bajki i paraboli). W trzecim wydaniu w tym samym miejscu: pasakėčia (szerzej o terminie pasakėčia i jego synonimach zob. Mitkevičienė 2005: 90). Ilgasakė kalba TKP 15. K. Bizauskas w 1922 r. wyróżnia krótką, periodyczną i mieszaną mowę (L 33). A zatem autor podręcznika nie potrzebował antonimu terminu trumpasakė kalba. Pochodny [okres]; przeciwny [okres] TKP 16. W trzecim wydaniu podręcznika nie występują pojęcia określane tymi terminami, choć występowały w pierwszym. Tam nazwano je odpowiednio: okres pochodny R 21 i okres przeciwny R 21. TERMINOLOGICZNE RÓŻNICE PIERWSZEGO I TRZECIEGO WYDANIA PODRĘCZNIKA Terminologiczne różnice W terminologii obu wydań całkowicie pokrywa się około jedna trzecia terminów. Jak już powiedziano, wydania podręcznika różnią się objętością, dlatego w trzecim pojawia się wiele nowych terminów, których nie było w pierwszym. Jednak niektóre terminy nowszego wydania określają pojęcia obecne już w pierwszym wydaniu – po prostu zmieniono lub rozszerzono nazwy pojęć (synonimia) albo postaci tych nazw (wariantywność). Warianty Najbardziej rzucającą się w oczy różnicą są warianty terminów, np.: warianty fonetyczne i (lub) ortograficzne: homonimas R 24 / omonimas L 39 (por. omonimas TKP 17); ideja R 8 / idėja L 20, perspektiva R 11 / perspektyva L 23, poetas R 63 / poėtas L 93 (por. poėtas TKP 18), poetiška kalbos forma R 17 / poėtiška kalbos forma L 30 oraz poetiškas veikalas R 19 / poėtiškas veikalas L 94, poezija R 18 / poėzija L 26 (por. poėzija TKP 18) oraz liaudies poezija R 26 / liaudies poėzija L 41, poezijos veikalas R 18 / poėzijos veikalas L 32, provincijalizmas R 27 / provincializmas L 43, prozopopeja R 42 / prozopopėja L 64, sinonymas R 24 / sinonimas L 39 (i sinonymika R 25 / sinonimika L 40), tema R 6 / tėma L 17 (por. tėma TKP 14) itd. ; 222 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija warianty morfologiczne: daktilius R 57 / daktilis L 84, hiperbolė R 45 / hiperbola L 68 (por. hiperbola TKP 17), pagražinantis epitetas R 34 / pagražinamasis epitetas L 53 ir kt.; darybiniai16: tryskiemenis rimas R 60 / triskiemenis rimas L 89, vienskiemenis rimas R 60 / vienaskiemenis rimas L 89; dalių proporcijingumas R 10 / dalių proporcingumas L 23, emocijingumas R 32 / emocingumas L 49 oraz emocijinė kalba R 33 / emocinė kalba L 50; prozaiška kalbos forma R 17 / proziška kalbos forma L 31 itd. ; mieszane: chorejus R 57 / chorėjas L 84, epistularinė forma R 12 / epistolinė forma L 25, sudėdamųjų dalių proporcijingumas R 8 / sudedamųjų dalių proporcingumas L 20 itd. Jak widać na przykładach, warianty nie są różnorodne, często poszczególne pary wariantów są ze sobą spokrewnione. Większość wariujących terminów ma charakter międzynarodowy, ich forma w języku litewskim nie była wówczas ustalona. Obecnie nie zawsze używa się wariantu z nowszego wydania. Należy zwrócić uwagę, że niektóre warianty, zwłaszcza fonetyczne i ortograficzne, mogą być po prostu błędami korektorskimi w drukach. Synonimy o wspólnym rdzeniu Złożone synonimiczne terminy o wspólnym rdzeniu (synonimia członów pobocznych). Termin z przymiotnikiem utworzonym za pomocą przyrostka iškas → termin z przymiotnikiem utworzonym za pomocą przyrostka -inis: chronologiška eilė R 11 – chronologinė eilė L 24, dijalogiška forma R 12 – dijaloginė forma L 25, istoriškas romanas R 28 – istorinis romanas L 44 (i istorijos romanas L 159), lyriškas elementas R 65 – lyrinis elementas L 152, perijodiška kalba R 19 – perijodinė kalba L 34, poetiška kalba R 17 – poėtinė kalba L 31 ir poetiška minčių reiškimo forma R 31 – poėtinė minčių reiškimo forma L 48, psichologiškas pagrindas R 11 – psichologinis pagrindas L 24, ritmiškas sakinys R 53 – ritminis sakinys L 80 ir rytmiškas skyrius R 19 / ritmiškas skyrius R 53 – ritminis skyrius L 34 i in. Nieco bardziej formalnie wyróżniają się synonimy dramatiška forma R 12 – draminė forma L 25, prozaiška kalba R 17 – prozinė kalba L 31. Poboczne człony wszystkich znalezionych synonimów tej grupy mają rdzeń międzynarodowy. 16 W tym miejscu przyjmuje się koncepcję wariantów słowotwórczych Jolanty Vaskelienė: „Za warianty ni tuos pačius pamatinius žodžius ir tą patį darybos afiksą turintys dariniai, kurie skiriasi kokiomis nors słowotwórcze uważać [warianty utworzone] za pomocą pobocznych środków słowotwórczych” (Vaskelienė 2013: 212). 223Terminologia | 2018 | 25 Termin z imiesłowem → termin z przyrostkiem inis sposób R 5 / dzieło vardžiu: kryžiuotasis rimas R 61 – kryžminis rimas L 91, rašytas veikalas napisane R 5 – dzieło pisane L 16 i język pisany (literatury) R 30 – pisany (literacki) język L 47. Inne: dzieło opowiedziane R 65 – dzieło opowiadane L 100 / dzieło narracyjne L 101 (i dzieło opowieści L 100), język wierszowany R 53 / język wierszowany R 60 – język rymowany L 80 / język rymowany L 89, okres warunkowy R 21 – okres hipotetyczny L 35 (por. hipotetyczny [okres] TKP 16), wewnętrzna pełnia dzieła R 12 – zewnętrzna pełnia dzieła L 25. Przykładem niegdyś aktualnego typu synonimów są pisma prozaiczne R 31 – pisma prozy L 49. Jednowyrazowe synonimiczne terminy o wspólnym rdzeniu; Złożone synonimiczne terminy o wspólnym rdzeniu. Termin pierwszego wydania eiliavimas tworzyły również pary synonimów terminów złożonych: metriškas R 54 trečiajame pakeistas sudurtiniu terminu eilėdara L 78. Dėl to susieiliavimas R 55 – metriška eilėdara L 82, silabiškas eiliavimas R 54 – silabiška eilėdara L 81, toniškas eiliavimas R 55 – toniška eilėdara L 82 oraz liaudies toniškas eiliavimas R 55 – liaudies toniška eilėdara L 83, literatūros toniškas eiliavimas R 55 – literatūros toniška eilėdara L 83 itd. (zob. także poprzedni rozdział). W różnych wydaniach użyto terminów złożonych chorejinės eilės R 57 – chorėjinis eilėraštis L 84, daktilinės eilės R 57 – daktilinis eilėraštis L 84, dvipėdės eilės R 58 – dvipėdis eilėraštis L 86, jambinės eilės R 57 – jambinis eilėraštis L 84, keturpėdės eilės R 58 – keturpėdis eilėraštis L 87, penkiapėdės eilės R 58 – penkiapėdis eilėraštis L 87, šešiapėdės eilės R 59 – šešiapėdis eilėraštis L 87, tripėdės eilės R 58 / trypėdės eilės R 58 – tripėdis eilėraštis L 86. Jednowyrazowego terminu eilėraštis17 nie ma w pierwszym wydaniu, natomiast w trzecim można znaleźć zarówno termin eilės L 81, jak i eilėraštis L 80, por. „Dźwięczność języka przejawia się przede wszystkim w wierszach opartych na rytmiczności. Nauka o pisaniu lub układaniu wierszy nazywa się eilėdara, czyli wersyfikacją” L 81. Oba terminy są używane niejednoznacznie – oznaczają zarówno mowę lub formę wierszowaną (używana jest liczba mnoga eilėraščiai), jak i utwór wierszowany, lecz dokładne znaczenie nie zawsze można łatwo ustalić. K. Bizauskas, przygotowując trzecie wydanie, niektóre terminy zastąpił terminami tego samego typu słowotwórczego, lecz opartymi na rzeczownikach podstawowych o różnych wspólnych rdzeniach 17 Termin eilės był szeroko używany w XIX w., natomiast eilėraštis pojawił się w drugim dziesięcioleciu XX w. Ten ostatni termin jest neologizmem J. Jablonskisa; został włączony do jego Mūsų žodynėlis z 1918 r. (zob. LKŽe; Keinys 2010: 85). 224 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija terminami: logiczna spójność R 65 – logiczna powściągliwość L 173, grindinės minties arba idejos vienumas R 8 – pagrindinės minties, arba idėjos, vieningumas L 20, prirodymas R 7 – išrodymas L 19, šaukimas R 51 – suwykrzyknienie L 77 (por. figura wołania R 51 – figura wykrzyknienia L 77), zakończenie R 10 – koniec L 19 (por. finał R 7, L 19), zapytanie R 51 – pytanie L 77 (por. pytanie TKP 17, zob. też figura zapytania R 51 – figura pytania L 77), niepełność dzieła, czyli niedokończenie R 7 – niepełność dzieła, czyli niezakończenie L 19. Skirtinguose leidimuose vartojami terminai dviprasmybė R 24 – dviprasmumas L 39, kpina R 46 – wyśmianie L 177; podanie R 9 – bajka L 20. Termin sakmė w pierwszym wydaniu został użyty wyłącznie w znaczeniu „bajki”. W 1918 r. w Mūsų žodynėlyje J. Jablonskisa można już znaleźć neologizm pasakėčia, który trafił także do tekstu wydania podręcznika K. Bizauskasa z 1922 r. (wspomniano już, że ten ostatni termin w niejednym miejscu wpisano do protokołów Komisji Terminologicznej). Synonimy niepokrewne Niektóre terminy pierwszego wydania K. Bizauskas zastępował terminami niepokrewnymi, np.: antgalvis R 12 – antraštė L 25, išdėstymas R 10 – klostymas L 22, išsireiškimas R 15 – posakis L 30, įvardijimas R 12 – pavadinimas L 181, maišyta forma R 12 – mišra forma L 25 i maišytos eilės R 57 – mišros eilės L 84 / mišrosios eilės L 86, puolimas R 20 – slūgimas L 34, tvarinys R 5 – kūrinys L 17 (i liaudies tvarinys R 26 – liaudies kūrinys L 41, poezijos tvarinys R 25 – poėzijos kūrinys L 41), tveryba R 3 – kūryba L 14; kalbėtojų veikalas R 65 – oratorių veikalas L 122 itd. Przekład antgalvis J. Jablonskis poprawiał jeszcze w 1904 i 1914 r., proponując zastąpienie go formą antrašu (zob. Jablonskis 1935: 53, 140, 174). Termin tvarinys, popularny na początku XX w., w 1921 r. ten sam J. Jablonskis zastąpił terminem kūrinys (zob. Jablonskis 1933: 241). Nawiasem mówiąc, najwyraźniej uwzględniając opinię Komisji Terminologicznej, a konkretnie J. Jablonskisa (zob. Piročkinas 1986: 114), K. Bizauskas w terminach stosował formę mišros / mišrosios (nie mišrios) (por. mišras, -a TKP 15, mišra, -oji eilė TKP 18). Zamiast kilku terminów z pierwszego wydania w trzecim wydaniu autor zastosował terminy motywowane innymi cechami, tj. synonimy aspektowe, np.: ginamasis palyginimas R 38 – neigamasis palyginimas L 58, nutrauktoji kalba R 18 – trumpasakė kalba L 33, sąskambio arba atsiliepimo pilnumas R 61 – santarumo arba atsiliepimo pilnumas L 90 (por. santarumas TKP 18). 225Terminologija | 2018 | 25 W pierwszym wydaniu dzieła dzielone są na zapamiętane i pisane, natomiast w trzecim – na mówione i pisane. Pojęcia, jak się zdaje, są te same, lecz same terminy atmintinis veikalas R 5 / veikalas atmintinis R 5 i kalas L 16 / veikalas sakytinis L 16 motyvuoti skirtingai ir sudaro skirsakytinis veitingo pagrindo opozicijas su savo ekvonimu. Synonimy mieszane18 Tarp pirmojo ir trečiojo vadovėlio leidimų terminų susidaro keletas połączeń synonimów różnego typu, np.: eiliuotoji liaudies tveryba R 62 – eilėtoji liaudies kūryba L 93 / liaudies eilėta kūryba L 93, gramatiška priegaida R 52 – gramatikos kirtis L 79 i logiška priegaida R 52 – logikos kirtis L 79, poetiškas išsireiškimas R 17 – poėtinis posakis L 31 (por. także poėtiškas pasakymas L 32) i prozaiškas išsireiškimas R 17 – prozinis posakis L 31 (por. także proziškas pasakymas L 32) itd. W pierwszym wydaniu po jednym razie obok toniškas eiliavimas użyto synonimów fonetiškas eiliavimas R 54 i garsinis eiliavimas R 55, natomiast w trzecim – garsinė eilėdara L 82 (główny synonim – toniška eilėdara L 82). Ugruntowała się wersyfikacja toniczna (nie sylabiczna), ponieważ sylabiczna jest niedokładnym odpowiednikiem tonicznej. Rezygnacja z synonimu(ów) Zauważono, że w niektórych przypadkach w trzecim wydaniu nie pozostają synonimy obecne w pierwszym wydaniu – ta sama koncepcja jest określana tylko jednym terminem lub mniejszą liczbą terminów synonimicznych niż w pierwszym wydaniu, np.: heksametras (sześciostopowiec) R 55 → heksametras L 87, monologiška forma R 12 i monologinė forma R 11 → monologinė forma L 25, paveikslingumas R 9 i vaizdumas R 41, vaizdingumas R 26 → vaizdumas L 20 i vaizdingumas L 48, priešprieša arba antitezė R 50 → antitezė L 75 (por. antitezė TKP 17), ritmiškumas 18 i ritmingumas R 53 → ritmingumas L 81, sutvirtinimas arba laipsniavimas (gradacija) R 49 → laipsniavimas (gradacija) L 74 itd. Niekiedy terminy z pierwszego wydania zastępowano nie synonimami, lecz terminami o węższym znaczeniu, por.: „Nasz ludowy tveryba pełen jest delikatności. wystarczy wziąć choćby tę piosenkę <...>“ R 33 i „Nasz folklor pełen jest delikatności. wystarczy wziąć choćby tę piosenkę <...>“ L 51. 18 W celu uproszczenia opisu synonimów do synonimów mieszanych zalicza się tutaj terminy synonimiczne, które mają więcej niż jedną cechę, tj. gdy złożone terminy synonimiczne różnią się więcej niż jednym członem lub gdy w szeregu synonimów występują więcej niż dwa terminy. 232 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija wariant zmieniał lub zastępował terminem o wspólnym rdzeniu (dość typowe wprowadzenie terminu złożonego z przymiotnikiem z przyrostkiem -inis zamiast terminu złożonego o innej formie). Później nie miał skłonności do zastępowania terminów z pierwszego wydania terminem innego pochodzenia (litewskiego lub obcego) – pary synonimów terminów nierdzeniowych między różnymi wydaniami tworzą zazwyczaj tylko terminy jednego pochodzenia. Kilka zmian odzwierciedla ówczesne kierunki normalizacji języka, a dokładniej – poprawki J. Jablonskisa (tveryba → kūryba). Synonimia i wariantywność terminów (rdzeniowych i nierdzeniowych) są charakterystyczne również dla terminów występujących w jednym wydaniu podręcznika, co oznacza lub mogłoby oznaczać, że terminologia nie była ustalona, poszukiwano dokładniejszej lub poprawniejszej formy, a zróżnicowania terminów w tekście nie zauważono albo nie przywiązywano do nich wagi. Najwyraźniej, dążąc do celów dydaktycznych, autor nie stronił również od synonimów aspektowych. Obecnie trudno powiedzieć, czy wszystkie warianty i synonimy terminów z pierwszego litewskiego podręcznika teorii literatury są dziełem samego autora, a nie rezultatem pracy redaktorów, wydawców czy po prostu pomocników. GŁÓWNE ŹRÓDŁA L – Bizauskas K. Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych. Wydanie trzecie, Kowno, 1922. R – Bizauskas K. Teoria piśmiennictwa i literatury 1, Kowno: wydawnictwo „Ateitis”, 1918. TKP – Protokoły Komisji Terminologicznej (nr 1–23), 1921. Przechowywane w Instytucie Języka Litewskiego. LITERATURA I DODATKOWE ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 2011: Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926). – Terminologia 18, 80–91. Banevičius A. 1991: 111 działaczy politycznych państwa litewskiego 1918–1940, Wilno: Knyga. Bizauskas K. 1923: Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych. Wydanie czwarte, Kowno, BlažytėBaužienė D. 2006: Bizauskas Kazimieras. – Biograficzny słownik członków Litewskiego Sejmu Ustawodawczego (1920–1922). Red. A. Ragauskas, M. Tamošaitis, Wilno: wydawnictwo VPu, 99–102. Bukauskienė T. 1993: Historia nauczania literatury litewskiej (do 1940 r.), Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Girdzijauskas J. 2006 [1993]: Kazys Bizauskas i jego teoria literatury. – W dorobku literatury litewskiej. Zbiór artykułów, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 49–56. Girdzijauskas J. 2006 [1994]: Przedmiot i periodyzacja historii literatury litewskiej. – W dorobku literatury litewskiej. Zbiór artykułów, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 26–34. Jablonskis J. 1933: Pisma Jablonskisa 2. Sprawy oświatowe. Red. J. Balčikonis, Kowno: wydawnictwo Ministerstwa Oświaty. Jablonskis J. 1935: Pisma Jablonskisa 4. Zagadnienia językowe. Red. J. Balčikonis, Kowno: wydawnictwo Ministerstwa Oświaty. Jablonskis J. 1936: Pisma Jablonskisa 5. Zagadnienia językowe. Red. J. Balčikonis, Kowno: wydawnictwo Ministerstwa Oświaty. Jakštas A. 1923: Nasza nowa literatura (1904–1923) 2. Nasza nowa literatura prozatorska (1904–1923), Kowno: wydawnictwo komisji wydawniczej książek Ministerstwa Oświaty. Keinys St. 2010: Myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie z okazji 150tej rocznicy urodzin. – Terminologija 17, 80–92. Keinys St. 2012 [1967]: Przegląd tworzenia terminologii litewskiej (do 1940 r.). – Rozwój terminologii litewskiej, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 29–56. Kensminienė A. 2004: Zagadki. – Aruodai. Dostęp przez internet: http://www.aruodai.lt/paieska2/terminas. php?TeId=4389&back=home. 233Terminologija | 2018 | 25 Knabikaitė V. 2006: Lingvistinės lietuvių stilistikos raida XX amžiuje, Vilnius: Mintis. LEM – Encyklopedia literatury dla szkoły. Oprac. L. Mačianskaitė, D. Mitaitė, D. PociūtėAbukevičienė, D. Satkauskytė, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 2011. tas, 2005. – www.lkz.lt. Liekis A. 1996: Signatarai: Vasario 16, Vilnius: Džiugas. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos instituLTŽ 1962: Słownik terminów literackich. Red. J. Petronis, V. Vanagas, A. Zalatorius, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. LTŽ 1998: Słownik terminów literackich 2. Wersyfikacja. Red. J. Girdzijauskas, Wilno: Baltos lankos. Mitkevičienė A. 2005: Nazwy gatunków eposu, liryki, dramatu i innych jednostek klasyfikacyjnych w pierwszych litewskich podręcznikach teorii literatury. – Terminologija 12, 81–106. Mitkevičienė A. 2013: Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) w historii terminologii litewskiego literaturoznawstwa. – Terminologija 20, 172–179. Mitkevičienė A. 2014: Nazwy figur i tropów w pracach z zakresu literaturoznawstwa z lat 1918–1940. – Terminologija 21, 176–191. Mitkevičienė A. 2015: Terminy synonimiczne w pracach z zakresu litewskiego literaturoznawstwa z lat 1918–1940. – Lietuvių kalba 9, http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviukalba/article/view/179/144. Piročkinas A. 1986: Korekty językowe Jonasa Jablonskisa, Kowno: Šviesa. Skipitis R. 1961: Budując niepodległą Litwę, Chicago: Terra. Šalkauskis S. 1991: Pisma 2. Terminologia filozofii i pedagogiki. Opracował A. Sverdiolas, Wilno: Mintis. Šoblinskas A. 1979: Stylistyka litewska i jej pracownicy. – Mūsų kalba 4, 23–31. TŽŽe 2002: Interleksis. Komputerowy słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno: Alma littera. TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Oprac. K. Boruta, P. Čepėnas, A. SirutytėČepėnienė, [Kowno]: Fundusz Prasowy. Vaskelienė J. 2013: Podobieństwa i różnice między synonimami słowotwórczymi, wariantami słowotwórczymi i paronimami. – Człowiek i słowo. Lingwistyka dydaktyczna 15(1), 206–214. Viliūnas G. 2003: W głębi sztuki słowa. Nauka o literaturze litewskiej w pierwszej połowie XX wieku. – Prace i dni 36, 261–281. VLE III – Powszechna encyklopedia litewska 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003. VTŽŽ 2003: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Fotonija (wydanie elektroniczne). Zaborskaitė V. 1982: Wprowadzenie do nauki o literaturze, Wilno: Mokslas. Zundė P. 1993: Kazys Bizauskas 1, Chicago: Klub Książki Litewskiej. Zundė P. 1994: Kazys Bizauskas 2, Chicago: Lietuviškos knygos klubas. ORAZ TERMINOLOGIA LITEWSKIEJ NAUKI O LITERATURZE 100 lat temu A SIGNATORy Of ThE AcT Of INDEPENDENcE Of lIThuANIA KAzyS BIzAuSKAS opublikowano pierwszy litewski podręcznik teorii literatury. Symboliczne jest to, że autor tego podręcznika jest sygnatariuszem Aktu Niepodległości; omówiono terminologię nauki o literaturze stosowaną przez Bizauskasa oraz jego działalność na rzecz zorganizowanego porządkowania Lithuania (1918) Kazys (Kazimieras) Bizauskas (1893–1941). The aim of this article is terminologii. Bizauskas zajmuje ważne miejsce w historii terminologii litewskiej, ponieważ: 1) napisał pierwszy litewski podręcznik teorii literatury, który jest również źródłem terminologii, 2) w czasie jego kadencji na stanowisku ministra oświaty przy Ministerstwie Oświaty powołano pierwszą komisję terminologiczną oraz 3) przygotował listę terminów, najprawdopodobniej opartą na rękopisie lub materiale jego podręcznika, i przedstawił ją do dyskusji Komisji Terminologicznej. Bizauskas dobrze rozumiał znaczenie pracy terminologicznej i jako terminolog nie był indywidualistą – uczestniczył w zbiorowej pracy nad porządkowaniem terminologii. 234 Asta Mitkevičienė Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija Porównanie terminów w podręczniku Bizauskasa (1922) z terminami odnotowanymi w protokołach Komisji Terminologicznej pokazuje, że terminy te różnią się głównie synonimami o tym samym rdzeniu – Bizauskas albo używał jednego lub większej liczby synonimów o tym samym rdzeniu, które omawiała Komisja Terminologiczna, albo stosował inne synonimy o tym samym rdzeniu. Współczesna terminologia jest bardziej podobna do terminologii używanej przez Bizauskasa, prawdopodobnie ze względu na szersze rozpowszechnienie jego terminów. Bizauskasa nie charakteryzuje ani skrajny puryzm, ani dążenie do umiędzynarodowienia terminologii. Porównanie dwóch wydań podręcznika ujawnia, że zmieniał on głównie formę terminów, aby uczynić je bardziej precyzyjnymi – wybierał inny wariant lub zastępował termin synonimem o tym samym rdzeniu (dość typowe jest wprowadzenie terminu złożonego zawierającego przymiotnik z przyrostkiem inis zamiast terminu złożonego o innej formie). Nie wykazywał skłonności do zastępowania terminów pierwszego wydania terminami innego pochodzenia (litewskiego lub obcego). Terminy synonimiczne mające inny rdzeń w pierwszym i drugim wydaniu są tego samego pochodzenia. Kilka zmian odpowiada tendencjom standaryzacyjnym tego okresu. Wariancja i synonimia terminów (o tym samym rdzeniu lub o różnych rdzeniach) jest charakterystyczna dla pojedynczego wydania podręcznika (pod tym względem zbadano wydanie 3.) i może wskazywać na brak stabilności terminologii, poszukiwanie dokładniejszej lub poprawniejszej formy bądź na to, że warianty pozostawały niezauważone lub uznawano je za nieistotne do zmiany. Wydaje się, że ze względów dydaktycznych autor zdecydował się nie unikać synonimów aspektowych. Trudno obecnie ustalić, czy wszystkie synonimy i warianty w pierwszym litewskim podręczniku terminów literackich zostały wprowadzone przez samego autora, czy przez redaktorów, publishers or other helpers. Otrzymano 20180731 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT10308 Wilno E-mail asta.mitke[email protected]