Medicinos terminija prieš 100 metų

147Terminologia | 2018 | 25 Terminologia medyczna przed 100 laty z okazji 100-lecia odrodzonego państwa litewskiego PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, termin, nazwa, synonimy, warianty, żywy język Język jest najbardziej wyraźnym znakiem, który odróżnia jeden naród od drugiego kazys Grinius, LA 1918 79 1 UWAGI WSTĘPNE Stan opieki zdrowotnej na Litwie w 1918 roku. Niepodległość Litwy została ogłoszona w trudnych latach pierwszej wojny światowej. Rada Litewska (dalej – rada) stopniowo zaczęła zajmować się także sprawami zdrowotnymi. Na posiedzeniu rady 25 kwietnia 1918 r. rozpatrywano tryb tworzenia specjalnych komisji. Na posiedzeniu następnego dnia utworzono komisję zdrowia (dalej – komisja). Jej członkami zostali dr Jonas Basanavičius, Steponas Kairys i ks. Justinas Staugaitis. Zgromadzenie ludzi odpowiednich do tej pracy było trudne. W latach wojny wielu lekarzy opuściło Litwę. Wszystkimi sprawami zdrowotnymi na miejscu zajmowali się wyznaczeni przez Niemców lekarze powiatowi. Pierwszymi lekarzami, którzy rozpoczęli pracę w komisji, byli dr Andrius Domaševičius i dr Antanas Vileišis (Petronytė 1995: 118). W 1918 r. sytuacja w dziedzinie ochrony zdrowia na cinos personalo ir ligoninių stygius, maisto ir medicinos pagalbos stoka buvo palanki dirva užkrečiamosioms ligoms plisti. kilo ir smarkiai plito Litwie była trudna – wojna, epidemie duru brzusznego, czerwonki, grypy, ospy i in., a także przewlekłe choroby. Wszystko to znacznie zwiększyło śmiertelność mieszkańców (Petronytė 1995: 119; Micelmacheris 1959: 21; Tercijonas 1968: 122). W pierwszym dziesięcioleciu niepodległej Litwy liczba lekarzy rosła powoli. Lekarzy szczególnie brakowało na wsiach, ponieważ większość z nich pracowała w miastach. niewielu było lekarzy prowadzących prywatną praktykę (Tercijonas 1968: 122). W niepodległej Litwie felczerów nie kształcono, dlatego ich szeregi uzupełnili powracający z Rosji lub podoficerowie służby sanitarnej (Tercijonas 1968: 123). 148 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat aby sytuacja choć trochę się poprawiła, komisja proponowała odpowiednio zorganizować pracę miejscowych i powracających medyków, a o ich kwalifikacjach i przyznaniu praw do praktyki pozwolić decydować wyłącznie komisji (Petronytė 1995: 119). Nierzadko administracja niemiecka na różne sposoby utrudniała swobodną praktykę litewskich lekarzy. Do komisji zwracali się listownie nie tylko litewscy lekarze, chcąc ustalić możliwości pracy na ówczesnej Litwie, lecz także sami mieszkańcy Litwy z prośbami o przysłanie im litewskiego lekarza, ponieważ z Niemcami po prostu nie mogli się porozumieć (Petronytė 1995: 119–120). Na posiedzeniu rady 24 lipca 1918 r. dr Jurgis Alekna wezwał do utworzenia odrębnego departamentu zdrowia, jednak plan ten zrealizowano dopiero przez pierwszy rząd, który rozpoczął pracę 11 listopada. komisję przekształcono w departament zdrowia ministerstwa spraw wewnętrznych (dalej – Departament) (Petronytė 1995: 120–121). Struktura departamentu i kierunki jego działalności zostały zorganizowane zgodnie z rosyjskim statutem medycznym z 1905 r., po dostosowaniu go do lokalnych warunków kraju. Departament nie był jedyną instytucją władzy zajmującą się sprawami zdrowia na Litwie. Zarząd sanitarny Ministerstwa Obrony Kraju troszczył się o zdrowie żołnierzy. W gestii Ministerstwa Oświaty znajdowały się sprawy zdrowia uczniów. Własne wydziały do spraw zdrowia miały ministerstwa komunikacji i sprawiedliwości (Petronytė 1995: 121). Źródła terminologii medycznej z 1918 roku i ich autorzy. Pierwsza wojna światowa (1914–1917), okupacja niemiecka (1915–1918), trudności okresu pierwszego powstawania państwa litewskiego rozproszyły i tak nieliczne grono medyków; wielu przedstawicieli inteligencji medycznej wyjechało do Rosji i innych krajów, co miało negatywny wpływ na zdrowie mieszkańców kraju. Wspomniane czynniki doprowadziły również do zastoju w wydawaniu litewskiej prasy medycznej1 (Stakulienė 2001: 232). mimo wszystko, pomimo wszystkich trudności, nawet w tym trudnym dla Litwy okresie znaleźli się pojedynczy litewscy lekarze, którzy nie tylko leczyli i opiekowali się chorymi, lecz także pisali o kwestiach medycznych i zdrowotnych, a także przedstawiciele innych zawodów (zob. rozkład publikacji medycznych na ryc. 1). 1 Sytuacja społeczno-polityczna, która ukształtowała się na początku XX w. (odzyskanie w 1904 r. wolności prasy używającej alfabetu litewskiego), oraz nasilona działalność kulturalno-społeczna litewskich inteligentów (w 1907 r. założono Litewskie Towarzystwo Naukowe) stworzyły korzystniejsze warunki do powstania prasy specjalistycznej. W lipcu 1909 r. ukazał się dodatek do gazety Lietuvos ūkininkas, zatytułowany Sveikata, redagowany przez dr. Kazysa Griniusa, w latach 1911–1912 – dodatek do Lietuvos žinios, Farmaceutų reikalai, w 1913 r. – długo pielęgnowane pierwsze litewskie czasopismo naukowo-medyczne Medicina ir gamta, a w 1914 r. rozpoczęto wydawanie dodatku do miesięcznika Aušra, Gydytojas (Vaišvilienė 2013: 208–209, 211). 149Terminologija | 2018 | 25 W 1918 r. na Litwie nie wydano żadnych broszur medycznych. tylko za granicą (w Ameryce) ukazały się dwie książeczki – Juliusa Bielskisa Raktas sveikaton ir laimėn (64 s.) oraz A. J. Karaliausa Vyras. Ką kiekvienas vyras turi žinoti apie savo lyties reikalus (24 s.)2. Rok 1918 był okresem przerwy w wydawaniu ukazujących się do tej pory specjalistycznych gazet i czasopism medycznych. dopiero w styczniu w Moskwie wydano ostatni numer gazety Farmaceutų reikalų3. natomiast o kwestiach medycznych i zdrowotnych pisano w innej ówczesnej prasie – w gazetach Moterų balsas4, Darbo balsas5, Dabartis6, Vienybė7, Lietuvos aidas8; w 2 artykule, analizując terminy, pomija się publikacje wydane poza Litwą. 3 W 1911 r. w drugim numerze wydawanego w Wilnie dodatku do Lietuvos žinios – Aušrinė, poświęconego sprawom kultury i oświaty litewskiej młodzieży szkolnej, ukazał się pierwszy numer Farmaceutų reikalų. później, po długich sporach i rozważaniach, postanowiono wydawać Farmaceutų reikalus przy Lietuvos žinios jako bezpłatny dodatek. W 1912 r. Lietuvos žinios wydało jeszcze dwa numery. Łącznie w latach 1911–1912 ukazały się cztery numery. W 1912 roku, po wydaniu czwartego numeru, publikowanie gazetki zostało przerwane (stakulienė 2007: 125, 127). 4 Gazeta Litewskiego Katolickiego Towarzystwa Kobiet, wydawana w 1918 r. w Kownie. redagował Z. Čalkytė. 5 Gazeta ukazująca się w Wilnie w latach 1917–1919 2 razy w tygodniu. redagował i wydawał S. Kairys (VLE IV 486). 6 Gazeta administracji okupacyjnej Niemiec przeznaczona dla mieszkańców Litwy. Ukazywała się w latach 1915–1916 w Tylży, w latach 1916–1918 (z przerwą) w Kownie, w 1917 r. w Białymstoku. Początkowo 2 razy, później 3 razy w tygodniu, w 1918 r. – dziennik. W 1918 r. redaktorzy: A. Liūdžiuvaitis, ks. A. Ozelys (VLE IV 380). 7 Tygodnik o orientacji katolickiej dla mieszkańców wsi, ukazujący się w Kownie w latach 1907–1914 i 1918–1933, a w Wilnie w latach 1914–1915. W latach 1907–1919 tygodnik redagował A. Alekna (vLe XXv 110). 8 Gazeta ukazująca się w latach 1917–1918 w Wilnie. Założyciel i oficjalny redaktor w latach 1917–1918, litewski działacz państwowy, społeczny i kulturalny, sygnatariusz Aktu 16 Lutego, pierwszy prezydent Litwy A. Smetona (1874–1944) (vLe Xiii 195; vLe XXii 140). Rys. 1. Rozkład publikacji medycznych w 1918 r. Inny rodzaj publikacji z tej dziedziny – artykuły niewielkiej objętości, a dokładniej wiadomości o chorobach i ich rozpowszechnieniu, zakładaniu placówek leczniczych, 150 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna przed 100 laty Pavasaris9, Tėvynės sargas10. W kalendarzu kowieńskim i kalendarzu Ostrej Bramy na rok 1919 opublikowano po jednym artykule o chorobach i higienie. W 1918 r. opublikowano niewiele artykułów z dziedziny medycyny. Napisali je lekarze A. Vileišis (w większości), Eliziejus Draugelis, Danielius Alseika, Petras Avižonis. Tematykę odzwierciedlają tytuły artykułów: „Higiena“, „Nowa choroba“, „Róża“, „Trachoma“, „Jak żyć, aby być zdrowym“, „Co to jest influenca i z czego powstaje?“, „Świerzb“, „O gruźlicy płuc“, „Strzeżmy się chorób“, „O chorobach wojennych“, „To i owo o chorobach i z higieny“, „Tyfusy“, „Kości człowieka“, „Tyfusy plamiste“ i in. personelu medycznym (lekarzach, farmaceutach, felczerach itp.) itd. Na przykład: „Choroby”, „Brak lekarzy i akuszerek”, „Felczer”, „hiszpanka”, „Poliklinika i szpital Litewskiego Towarzystwa Pomocy Sanitarnej w Wilnie”, „O stanie zdrowia na Litwie”, „Osiedlanie się lekarzy”, „Do wiadomości lekarzy”, „Ze szpitala miejskiego w Kownie” itd. Wiadomości te drukowano w określonych rubrykach gazet. Na przykład „Nasze wiadomości” (rubryka „Darbo balsas”), „Różne wiadomości”, „Wiadomości z Litwy” (rubryka „Lietuvos aidas”), „Z kraju litewskiego” (rubryka „Dabartis”), „Wiadomości wiadomości” (rubryka „Tėvynės sargas”). Nadal trwa tradycja, która istniała pod koniec XIX w. w latach zakazu druku, polegająca na podpisywaniu publikacji pseudonimami lub pseudoinicjałami11, np. : Ainis (Juozas Proskus), Ibis (Jonas Basanavičius), Krumplys (Bronius Stosiūnas), Kuliškis (Stanislovas Durskis); Nr. (Kazys Grinius), L. G. (Liudas Gira), O. A. (Ona Adomaitytė). Choć zdarzało się również nieukrywanie autorstwa, np. : D-ras D. Alseika, Dr E. Draugelis, Dr A. Vileišis, D-ras med. P. Avižonis. Tematyka źródeł terminologii medycznej z 1918 roku. O czym właściwie pisano we wspomnianych publikacjach? Ich tematyka była niewątpliwie podyktowana sytuacją w zakresie ochrony zdrowia na Litwie w 1918 roku. Najpoważniejszym problemem tamtych czasów były szerzące się i szalejące choroby zakaźne, toteż pisano głównie o nich (zob. ryc. 2–3) – o czerwonce, durach (plamistym, brzusznym) (zob. ryc. 4), grypie (zob. ryc. 5), róży, świerzbie (zob. ryc. 6), gruźlicy płuc, ospie (także 9 ilustrowany litewski katolicki czasopismo związku młodzieży „Pavasaris”, wydawany w latach 1912–1914, w latach 1920– 1940 w Kownie, w 1918 r. w Wilnie. W 1918 r. czasopismo redagował b. Stosiūnas (vLe Xvii 668). 10 Tygodnik litewskich chrześcijańskich demokratów, ukazujący się w Wilnie w latach 1917–1918, a w Kownie w latach 1920–1926. W latach 1917–1918 redagował je i wydawał litewski działacz państwowy i społeczny, sygnatariusz Aktu 16 Lutego, drugi prezydent Litwy A. Stulginskis (1885–1969) (vLe XXiii 715; vLe XXii 140). 11 Pseudonimy i kryptonimy zidentyfikowano na podstawie litewskiego wykazu pseudonimów (zob. Bibliografia). 151Terminologija | 2018 | 25 2 pav. Dr D. Alseika pisze o chorobach zakaźnych; Svk 1 2 152 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna przed 100 laty 3 pav. Dr A. Vileišis pisze o chorobach wojennych; TS 1 4 153Terminologia | 2018 | 25 4 pav. Dr. E. Draugelis rašo apie šiltines; AVk 1918 154 Palmira Zemlevičiūtė | Medicinos terminija prieš 100 metų Rys. 5 Dr E. Draugelis pisze o grypie; TS 36 13 155Terminologia | 2018 | 25 Rys. 6 Dr A. Vileišis pisze o świerzbie; TS 14 13 terminy tyfus ts 5 15, LA 46 2, Db 17 11 / tyfusu Avk 50, ts 4 14, ts 7 14, Dbrt 162 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna przed 100 laty mają przeciwne znaczenia w każdym kontekście. W większości są to antonimy systemowe – terminy, których relacje antonimiczne są stałe i jasne bez specjalnego kontekstu. 1.2. Nazwy chorób. Najdotkliwszym problemem zdrowia publicznego w 1918 r. były choroby zakaźne, czyli infekcyjne (więcej o ich synonimicznych nazwach zob. w podrozdziale 3.2 „Synonimiczne relacje terminów medycznych tych samych i różnych tekstów“), toteż w publikacjach medycznych z tego roku jest wiele nazw tych chorób. Choroby te doktor A. vileišis w jednym ze swoich artykułów nazwał chorobami wojennymi, „które dawniej wyniszczały znacznie więcej ludzi niż sama wojna“ ts 1 14. Do takich chorób zaliczył tyfus plamisty, tyfus brzuszny, dyzenterię, cholerę, dżumę i tężec. Głównie w artykułach publikowanych w czasopismach LA 42 1 / tyfus głodowy ts 1 14 / tyfus plamisty Avk 50, Db 20 4, rašyta apie pirmąsias tris ligas. Šių ligų pavadinimai gerokai įvairavo, pvz.: lot. typhus exanthematicus – beriamoji šiltinė ts 1 14, ts 26 12, svk 1 1, Dbrt 27 3, ts 18 10, Dbrt 98 3, LA 42 1, LA 47 2, Dbrt 34 3 / dur plamisty Dbrt 96 3 / tyfus wysypkowy Dbrt 11 3 / gorączki plamiste kk 70; łac. typhus abdominalis – tyfus brzuszny mb 1 11, Dbrt 96 3 / dur brzuszny mb 1 11 / gorączka jelitowa kk 70 / tyfus jelitowy (tyfus) Avk 50 / tyfus jelitowy ts 1 14, ts 36 14; łac. dysenteria – czerwonka lub krwawa ts 1 14 / krwawnica kk 72, Dbrt 98 3 / krwawa (desinteria) mb 1 11 / krwawa (czerwonka) ts 4 14 / czerwonka ts 5 15, LA 134 2 / krwawa ts 34 6, Db 20 4, Dbrt 27 3, Dbrt 17 3, Dbrt 98 3, Dbrt 79 3, Dbrt 11 3, Dbrt 96 3 / dezinteria, czyli krwawa Db 33 10 / dezindėrija Db 39 12 / choroba krwawa Dbrt 79 3, LA 42 1 / czerwona Db 44 14. 79 3, LA 42 1 oraz gorączka Dbrt 98 3 / gorączki kk 70 były używane synonimicznie, por. także tyfusu, gorączki – typhus mb 1 11, w niektórych artykułach termin gorączka vnb 13 193, Avk 54, kk 71, Dbrt 27 3 również miał znaczenie „tyfusu”. Wiele pisano o grypie (łac. influenza). Na tę chorobę zakaźną często chorowano i nazywano ją także bardzo różnie: „influenca“ kk 69 / influenca TS 36 14, ts 34 4, ts 7 14 / choroba hiszpańska ts 34 4, Db 44 15, Pvs 9 18, Db 44 14 / choroba influenzy ts 34 5 / „choroba hiszpańska“ vnb 4 675 / grypa hiszpańska Db 56 4 / grypa albo choroba hiszpańska Dbrt 178 3 / choroba grypy Dbrt 178 3 / „irmedė“ kk 69 / irmedė kk 70 / zwyczajna influenca albo grypa ts 36 13. jak zaznacza dr A. vileišis w artykule opublikowanym w „Tėvynės sargas“ „czym jest influenca i z czego powstaje?“, nazwa influenzy 163Terminologia | 2018 | 25 „nie ma nic wspólnego ani z samą chorobą, ani z jej przyczyną. Słowo to w języku włoskim oznacza „wpływ“. Znane jest od 1743 roku“, w 1889 r. ligos „epidemija buvo labai išsiplatinusi visame pasaulyje“ (tikslų bibliografinį cituojamos publikacijos aprašą žr. Pagrindinių šaltinių sąraše). kochoroba ta w publikacjach była jeszcze nazywana hiszpańską, hiszpaną, hiszpańską? O tej chorobie w artykule tej samej gazety „Nowa choroba“ pisał dr e. Draugelis zauważa, że „<...> przybyła z Hiszpanii, dlatego nazywają ją także hiszpańską albo „pańską“ (bo jedni nie wymawiają, a żartownisie twierdzą, że to hiszpański król pierwszy zachorował na tę chorobę“ (dokładny opis bibliograficzny cytowanej publikacji zob. w wykazie źródeł głównych). grypa gripė choroba grypowa influenca choroba influenzy irmedė influenca „hiszpanka” grypa hiszpańska choroba hiszpańska hiszpańska pospolita influenca z publikacji o chorobach wynika, że oprócz wspomnianych chorób zakaźnych ludzie chorowali jeszcze na cholerę, tężec, odrę, ospę, świerzb, febrę: łac. cholera – koliera vnb 13 193 / kolera ts 1 14, ts 4 14, ts 5 15, Dbrt 98 3 / cholera Dbrt 27 3, Dbrt 79 3, Db 56 4; łac. tetanus – choroba zesztywnienia albo tężec (łac. Tetamu) ts 1 14 / wścieklizna Dbrt 27 3 / choroba wściekłości Dbrt 27 3; łac. morbilli – drognės (pchle, jadra) kk 71 / odra kk 71, ts 5 15, Dbrt 98 3, Db 20 4, LA 47 2, Db 56 4; łac. scabies – świerzb ts 14 13; łac. febris intermittens (?) – febra Dbrt 96 3 / tymai (jedra) ts 7 14 (dėmėtieji tymai kk 71); lot. variola – rauplės Dbrt 98 3, Dbrt 79 3, Dbrt 96 3 / raupai kk 71, ts 5 15, Dbrt 27 3, Dbrt 98 3 (febra przemienna Dbrt 98 3, febra napadowa Dbrt 96 3, febra powracająca Dbrt 96 3). kolejną niemałą grupę chorób występujących w artykułach stanowią choroby chirurgiczne i traumatologiczne (odrębnych artykułów o tych chorobach nie było), nazwy tych chorób są często wymieniane w artykułach o innych chorobach, tj. jako różnego rodzaju następstwa tych ostatnich, na przykład w przypadku duru brzusznego możliwe są powikłania, np.: „Przewidzieć przebieg i koniec duru jest dość trudno, ponieważ nieraz nawet po zachorowaniu na lekki dur występują niebezpieczne pogorszenia (jak na przykład przebicie jelit)” Avk 52, albo 164 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat pacjenci, którzy przebyli wrzody, mają skłonność do zachorowania na gruźlicę płuc: „<...>, wrzody, <...> i inne ciężkie choroby czynią ludzi skłonnymi do suchot. chorzy na te choroby powinni zachować szczególną ostrożność” ts 7 15. jednak nazwy tych chorób, w porównaniu z zakaźnymi, mają bardziej ogólny charakter i są nieprecyzyjne, np.: kłucie rąk ts 36 14, ból rąk Avk 53, kłucie nóg ts 36 14, ból nóg Avk 53, bóle języka ts 36 14, obrzęk skóry ts 10 14, choroba kamieni ts 4 15, krwotok z nosa ts 34 6, krwotok z jelit ts 34 6. Dwie kolejne grupy to choroby uszu, nosa i gardła oraz choroby układu oddechowego. Ich nazwy, podobnie jak nazwy omówionych wcześniej chorób, znaleziono głównie w artykułach o chorobach zakaźnych, tj. choroby omawianych grup pojawiają się jako następstwo choroby zakaźnej: „ponadto do influenzy dołącza się jeszcze zapalenie uszu” ts 34 6; „Do influenzy najczęściej dołącza się zapalenie płuc. <...>. ponadto niekiedy dołącza się także zapalenie opłucnej” ts 34 6; „podczas influenzy do ciała mogą również dostać się inne bakterie; jak na przykład bakterie, które wywołują zapalenie płuc albo gnicie” ts 34 5; „bakterie influenzy działają bezpośrednio na błony śluzowe i ich działanie, <...>, przejawia się katarem dróg oddechowych” ts 34 5; „po zachorowaniu na tyfus plamisty <...> [d]ołącza się zapalenie oskrzeli, katar nosa” Avk 53; „Często niewłaściwe leczenie chorego jest przyczyną tego, że z grypy powstaje <...> zapalenie płuc, <...> i uszu” Dbrt 178 3. W publikacjach medycznych z 1918 r. wymienia się jeszcze choroby oczu (trachoma ts 11 14, jaglica ts 11 14, zaćma ts 11 14, zapalenie oczu Avk 53), weneryczne (syfilis ts 5 15), przemiany materii i gruczołów dokrewnych (cukrzyca ts 4 15, podagra ts 4 15, otyłość ts 4 15), organów krwiotwórczych (niedokrwistość ts 4 15 / anemia ts 7 14), organów trawiennych (zepsucie żołądka ts 34 5, katar kiszek ts 26 12, zepsucie kiszek Avk 51, zaparcie vnb 13 194, ts 4 15), stawów (ból stawów Dbrt 98 3, reumatyzm ts 26 12, zapalenie stawów ts 34 6), urologiczne (zapalenie nerek Avk 53, ts 36 14, ts 4 15, ts 14 13, ostre zapalenie nerek ts 30 13, zapalenie śródmiąższowe nerek ts 34 6, ts 26 12), nerwowe (apopleksja ts 4 15, podrażnienie nerwów ts 34 6). termin maras był używany nie tylko w znaczeniu pestis, lecz także epidemia, por. łac. pestis – „Maras albo dżuma15, która dopiero w XIV wieku wyniszczyła jedną trzecią mieszkańców Europy, jest jedną z najstraszniejszych chorób” ts 2 15; 15 terminy wyróżnione kursywą przez dr. A. Vileišisa. 165Terminologija | 2018 | 25 łac. epidemia – „komisarz krwawych spraw północnego odcinka Litwy, lekarz wojskowy dr Kalie16 mówił o ogólnych środkach zwalczania krwawego marasu w miastach i wsiach” Dbrt 79 3, zob. maras 1. „bardzo zaraźliwa choroba epidemiczna (pestis)”, 2. „epidemia tej choroby” LkŽe. Uwagę zwraca termin šalčio laužymas: „tę chorobę [influencę – P. Z.] można dostać samoistnie wskutek przeziębienia, zwłaszcza w wilgotnej porze. Objawia się ona bólem głowy i šalčio laužymu” kk 69, zob. 1 laužymas 6. „kłucie, ból” LkŽe. W publikacjach medycznych popularyzatorskich autorstwa lekarzy litewskich z wcześniejszych lat używano terminu šalčio krėtimas, także drugio krėtimas, ale kaulų laužymas. jako odrębną grupę należy wymienić złożone terminy dwuwyrazowe – atrybutywne połączenia rzeczowników odczasownikowych związane relacjami podmiotowymi, których człon zależny, podmiot – choroba – wykonuje wyrażane przez człon główny działanie rozumiane rzeczownikowo (bunevičiūtė 2000: 10); a zatem choroba może się przejawiać, nawracać, mieć przebieg, szerzyć się, trwać, np.: ligos apsireiškimai vnb 4 676, ligos atkritimas Avk 53, ligos bėgis vnb 13 193, ligos praplitimas Avk 51, ligos užtrūkimas ts 34 5. Zauważono, że w analizowanych tekstach termin gatunkowy (hiponim) nierzadko zastępowany jest terminem rodzajowym (hiperonimem)17, np.: „Gruźlica płuc jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych i najstraszniejszych chorób. <...>. Przyczyną gruźlicy są małe, niewidoczne gołym okiem, zarazki” ts 7 14; „Bardzo często dur brzuszny szerzy się tam, gdzie ludzie używają nieczystej wody z zanieczyszczonych studni albo rzek. człowiek zaraża się durem, gdy do jego organizmu dostaną się bakterie tej choroby” ts 1 14. 1.3. Nazwy środków leczniczych. W 1918 r. lekarzy na Litwie brakowało, ich pomoc była dla zwykłych ludzi trudno dostępna, toteż zrozumiałe jest, że w razie zachorowania lub niedyspozycji sięgano po domowe środki. jest to oczywiste przy lekturze publikacji medycznych z tamtych lat – w nich znajduje się większość nazw domowych środków stosowanych w celach leczniczych. Leczono się roślinami leczniczymi i ich częściami: „trzeba latem nazbierać kwiatów lipy, malin, rumianku, centurii18, piołunu, jagód jałowca, ėsiuklių, ruty, mięty19 i innych ziół, którymi można bronić się przed chorobami do czasu uzyskania porady lekarza” mb 1 12. 16 Skrócono w oryginale artykułu. 17 Szerzej o hiponimicznych i hiperonimicznych relacjach terminów zob. mitkevičienė 2015. 18 Centurija bot. „tysiącznik (Centaurium)“ LkŽe. 19 Skrócono w oryginale artykułu. 166 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat jako środki lecznicze stosowano napoje i inne płyny: „aby złagodzić gorączkę i wywołać pocenie się, dobrze jest natrzeć ciało dziecka octem” ts 30 12; „Gdy tylko poczuje się, że zaczyna się chorować, trzeba natychmiast przestać jeść kwaśne rzeczy, pić herbatę z kwiatów lipy, a jeszcze lepiej z sokiem ze słodkich malin i starać się dobrze wypocić” kk 69; „również dobrze jest częściej myć lędźwie i pięty chorego <...> wódką“ Avk 52. jednym ze środków ochrony przed chorobami zakaźnymi są substancje i płyny dezynfekujące, czyli niszczące bakterie: „trzeba tylko pamiętać, że po wywiezieniu chorego należy w domu wszystko dobrze wyczyścić, przeprowadzić dezynfekcję, to jest po wyczyszczeniu wszystko jeszcze wymyć karbolem, sublimatem i dodatkowo odymić formaliną“ svk 1 2; „Jego bieliznę trzeba prać, wygotowawszy ją w ługu; po wyzdrowieniu chorego całe łóżko należy wyczyścić; rzeczy, których nie można prać, należy okadzić dymem siarkowym, polać wodą karbolową i pozostawić do przewietrzenia“ kk 74; „Rozpoczynając leczenie świerzbu, trzeba przede wszystkim wykąpać się w ciepłej łaźni (wannie) z szarym mydłem“ ts 14 13; „dozorca zaś powinien przestrzegać następujących zasad: po każdym dotknięciu chorego musi za każdym razem umyć ręce ciepłą wodą z mydłem“ vnb 13 193. Oczywiście stosowano także tak zwane prawdziwe leki sprzedawane w aptekach, przeznaczone do użytku wewnętrznego i zewnętrznego: „na gorączkę przepisuje się takie leki, które obniżają gorączkę, najczęściej chininę 3–4 razy na dobę i najczęściej“ kk 71; „jednemu choremu najlepiej służą kąpiele, drugiemu tylko mokre okłady, trzeciemu antypiryna itd.“ Avk 52; „Jeśli przed zachorowaniem dziecko miało zatwardzenie, pożyteczne jest podać mu olej rycynowy, a jeśli zatwardzenie trwa, – to przeczyszczyć mu jelita lewatywą“ ts 30 12; „spuchnięte dziąsła należy smarować olejem kamforowym“ kk 71. bizmut kwas borowy [cynkowa] maść dermatol gorczyca gliceryna kamfora olej prowansalski proszki antypiryna centuria chinina olej rycynowy išoriniam vartojimui (ad usum externum) vaistai vidiniam vartojimui (ad usum internum) sanatogen 167Terminologia | 2018 | 25 Do leków zewnętrznych (stosowanych zewnętrznie) zalicza się opatrunki lecznicze i inne materiały opatrunkowe: „W razie silnego kołatania serca chorego należy położyć do łóżka i przed przybyciem lekarza przykładać na piersi, w miejscu serca, zimne kompresy“ ts 30 12; „w razie zachorowania na ostre zapalenie nerek trzeba spokojnie leżeć; dla uśmierzenia bólów, które pojawiają się po obu stronach lędźwi, pożyteczne jest przykładanie na lędźwie z obu stron gorących kompresów“ ts 30 13; „ciecz, dostając się do uszu, powoduje jedynie powstawanie ropy. najlepiej robić tak: od czasu do czasu, choćby dwa razy dziennie, ucho wytrzeć suchą watą, a następnie zatkać je nieco zwilżoną watą w oleju kamforowym“ kk 72. Znaleziono kilka nazw zabiegów leczniczych, techniki medycznej (urządzeń i innych artykułów używanych do celów medycznych): „Chociaż po szczepieniu robi się nieco niedobrze, to jednak pożytek ze szczepienia jest podobno o wiele większy“ Dbrt 79 3; „Wykonano kilka operacji“ LA 130 5; „i dopiero tam, przetrzymawszy chorych aż do wyzdrowienia i zbadawszy ich krew pod mikroskopem, wykrył, że ów status febrilis jest w rzeczywistości typhus recurrens (nawracająca gorączka)“ Avk 54; „Bardzo dobre są takie kieszonkowe spluwaczki, dostępne w aptekach“ ts 7 14; „należy unikać kładzenia dziecka na tej stronie, gdzie jest zaczerwienienie, albo podłożyć pod nie gumowy krążek, napompowany powietrzem lub wykonany z waty, tak aby odleżenie przypadło nad otworem“ ts 30 12. Ciekawe, że termin vaistinė był używany w znaczeniu „vaistinėlės (pudełeczka z najpotrzebniejszymi lekami)“: „4) domową apteczkę należy mieć w domu“ mb 1 12. Do nazwania środka leczniczego (w szerokim znaczeniu) w publikacjach z 1918 r. używany jest tylko litewski termin vaistas Avk 52, ts 36 14, Dbrt 30 3, LA 61 2, LA 71 2, zapożyczenia liekarstva nie odnotowano. zresztą w jednej publikacji w omawianym znaczeniu użyto jeszcze terminu gyduolės: „Rozporządzenia dotyczące zapasów leków, wyposażenia, narzędzi, wszelkich środków leczniczych, dobrego przechowywania szkła i innych rzeczy <...> zostaną wydane osobno“ Dbrt 101 3, zob. gyduolė „vaistas“ LkŽe. 1.4. Nazwy osób leczących i osób leczonych. podobnie jak we wcześniejszych źródłach (sprzed 1918 roku), do określenia specjalisty medycznego używano dwóch terminów – zapożyczenia daktaras mb 1 12, vnb 13 193, kk 69, ts 10 14, ts 34 4, ts 21 11, ts 26 12, ts 30 11, ts 7 14, Db 33 10, ts 23 9, Db 17 11, Db 16 11, svk 1 2, LA 93 3, Fr 1 7 oraz litewskiego gydytojas Avk 52, kk 69, ts 1 14, ts 36 14, Db 20 4, Db 33 10, Db 43 13, LA 109 3, Db 57 3, LA 98 3, Dbrt 30 3, Db 44 15, Pvs 5 21, Dbrt 17 3, Db 30 12, Db 16 11, Db 39 12, Db 44 14, svk 1 1, Dbrt 98 3, Dbrt 79 3, LA 155 2, LA 42 1, LA 47 2, Db 56 4, Dbrt 178 3, LA 103 2, 168 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat Db 33 8, LA 120 4, LA 80 3, LA 93 3, vnb 36 562, ts 24 4, Dbrt 11 3, Dbrt 101 3, LA 154 5, Fr 1 2: „Daktarui atvykus, reikia jam papasakoti apie pastebėtus ligos apsireiškimus ir apie spėjamą priežastį, nieko neslepiant“ ts 30 11; „Žmonės nusigandę nebenie wie, za co się zabrać, a pomocy lekarzy wieś szczególnie nie może się doczekać, ponieważ zamiast lekarzy panuje u nas największa luka“ Db 20 4. mimo to częstszy był termin samakilmis, co pokazuje także niemało terminów rodzajowych, np.: lekarz powiatowy Db 57 3, dentysta Db 43 13, LA 109 3, LA 134 2, lekarz specjalista LA 83 2, lekarz szpitalny LA 130 5, starszy lekarz Db 43 14, LA 109 3. terminów złożonych z głównym (lub pobocznym) zapożyczonym członem daktaras pojawiło się znacznie mniej, np.: specjalista doktor LA 130 5, prawdziwy doktor ts 14 13. termin medicinos daktaras był używany w znaczeniu „doktora nauk”: „w tajnym głosowaniu wybrano doktora nauk medycznych P. Avižonisa i doktoranta nauk medycznych Jurgisa Žilinskasa“ Db 57 3. konkurowały ze sobą terminy nazywające pracownika apteki – zapożyczenia aptiekorius Dbrt 101 3, farmaceutas LA 98 3, Db 37 4, LA 155 2, LA 61 2, LA 142 3, LA 77 2, LA 71 2, Fr 1 1, hybryda aptiekininkas ts 24 4 oraz litewski vaistininkas Db 33 10, ts 23 9, Dbrt 145 4, LA 120 4, LA 80 3, LA 93 3, LA 10 4, LA 71 2, Dbrt 101 3. jak wynika z zestawienia terW porównaniu z nazwami osób leczących występującymi w minų pateiktų bibliografinių jų fiksacijos duomenų, vėlgi akivaizdu, kad savakilmis terminas buvo populiaresnis ir dažnesnis. publikacjach medycznych wcześniejszego okresu, w publikacjach z 1918 r. znaleziono więcej nazw osób o różnych specjalizacjach, np.: specjalistka chorób oczu Db 43 14, LA 109 3, specjalista chorób uszu, gardła i nosa Db 43 14, LA 109 3, chirurg Db 43 14, LA 109 3, Dbrt 96 3, specjalista chorób kobiecych Db 43 14, LA 109 3, specjalista chorób dziecięcych Db 43 14, LA 109 3, specjalista chorób wenerycznych Db 43 14, LA 109 3, specjalista chorób wewnętrznych20 Db 43 14, LA 109 3. specjalistka chorób oczu specjalista chorób uszu, gardła i nosa specjalista chorób kobiecych lekarz (-arka) specjalista (-ka) specjalista chorób dziecięcych specjalista chorób wenerycznych specjalista chorób wewnętrznych 20 tak nazywano choroby narządów wewnętrznych. 169Terminologia | 2018 | 25 stosowano nazwy osób leczących niższego szczebla, np.: położnik Db 16 11 / położna Db 39 12, dezynfektorka ts 24 4, felczer Pvs 5 21, Db 30 11, Db 39 12 i felczer Dbrt 79 3, felczerka-położna ts 23 9 i felczerka-położna ts 24 4, siostra miłosierdzia svk 1 1 / pielęgniarka ts 24 4 / miłosierna siostra Dbrt 11 3. pojawiały się także nazwy personelu obsługującego placówki lecznicze, pomocników specjalistów medycznych lub praktykantów, większość z nich nie była jeszcze używana w źródłach z wcześniejszych lat, np.: pracownik przy koniach ts 24 4, asystent ginekologii Db 43 14, LA 109 3, pracownik szpitala TS 24 4, opiekunka chorych ts 24 4, doktorant medycyny Db 57 3, studentka medycyny ts 24 4, pracownik sanitarny ts 24 4, gospodyni-siostra TS 23 9 / siostra-gospodyni ts 24 4, student medycyny LA 109 3. jako odrębną grupę nazw osób leczących można wyróżnić nazwy pracowników apteki i związanych z apteką pomocników, np.: pomocnik apteczny Dbrt 101 3, laborant Fr 1 4, prowizor Db 43 13, LA 109 3, LA 98 3, LA 10 4, LA 83 2, LA 71 2, Dbrt 101 3, LA 154 5, Fr 1 4, receptariusz Fr 1 4, osoby usługujące w aptece Dbrt 101 3. Osobno można byłoby wyróżnić parę nazw osób studiujących medycynę i nauki z nią związane, np.: magister farmacji LA 71 2, doktorant medycyny Db 57 3, studentka medycyny ts 24 4, student medycyny LA 109 3. lekarz powiatowy dentysta starszy lekarz lekarz lekarz lekarz doktor chirurg osoby leczące dezynfektorka felczer położna pielęgniarka W porównaniu z nazwami osób leczących znaleziono niewiele nazw osób leczonych, np.: chory mb 1 11, vnb 13 193, Avk 50, kk 69, ts 1 14, ts 36 13, ts 10 14, ts 34 4, ts 14 13, ts 21 11, ts 26 11, ts 30 12, ts 7 14, Db 33 10, vnb 4 676, Db 43 14, LA 109 3, LA 46 2, Pvs 9 18, Db 44 14, svk 1 1, Dbrt 98 3, Dbrt 79 3, LA 42 1, LA 47 2, 170 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat Db 56 4, Dbrt 178 3, Dbrt 23 3, Dbrt 11 3, Dbrt 96 3, LA 83 2, LA 130 5, LA 154 5, Fr 1 2 (ambulatorinis ligonis LA 130 5), džiovininkas ts 7 14, LA 155 2, nebylys vnb 24 367, pamišėlis vnb 24 367. 1.5. Nazwy zakładów leczniczych i pomieszczeń. w analizowanych tekstach z 1918 roku stosowana jest podstawowa nazwa zakładu leczniczego ligoninė: Db 43 13, ts 23 9, LA 109 3, Db 57 3, Dbrt 27 3, svk 1 1, Dbrt 98 3, Db 33 8, ts 24 4, Dbrt 11 3, Dbrt 96 3, LA 83 2, ts 28 2, LA 130 5, Dbrt 101 3, termin ligonbutis odnaleziono tylko w Dbrt 11 3. można przypuszczać, że termin ligoninės butas („Draugijos poliklinika ir ligoninė atidarytos jau nuo spalio 15 d. Ligoninės butas, vilniaus g. N. 28, įtaisytas su visais patogumais, – turi apie 30 kambarių“ Db 43 14) również może być synonimem słowa ligoninė, zob. butas 2. „każdy budynek” LkŽe. Odnotowano również inne nazwy zakładów leczniczych o specjalnym przeznaczeniu, np.: prieglauda Dbrt 79 3, Dbrt 101 3, paleistuvių gydykla Dbrt 79 3, pamišėlių namas Dbrt 23 3, bepročių butas Dbrt 79 3. W porównaniu z nielicznymi nazwami miejsc leczenia z wcześniejszego okresu, w tekstach z 1918 roku występują nazwy rodzajów szpitali i aptek, np.: apskričio ligoninė Db 57 3, ausų ligų ligoninė Db 43 14, LA 109 3, psichiatrinė ligominė Db 33 8, pulkų ligoninės Avk 54, raudonojo kryžiaus ligoninė Db 43 14, LA 109 3; apskričio ligoninė ausų ligų ligoninė psichiatrinė ligominė ligoninė pulk[o] ligonin[ė] raudonojo kryžiaus ligoninė kaimo vaistinē Fr 1 3, miesto vaistinē Fr 1 3, namų / naminės vaistinės21 Dbrt 101 3, pilna vaistinė22 Dbrt 101 3, sodžių vaistinės23 Dbrt 101 3. 21 „Naminėms vaistinėms vaistų perleisti gyventojams kitų namų, valna tuomet, jei tame sodžiuje nėra pilnos vaistinės, ar skyriaus, arba sodžiaus vaistinės. Paprastai namines vaistines gali užlaikyti tiktai gydytojai arba ligoninės, prieglaudos ir kitos panašios įstaigos“ Dbrt 101 3. 22 „kto chce utrzymywać pełną aptekę, musi posiadać świadectwo uprawniające do prowadzenia takiej apteki oraz pisemne zezwolenie od zwierzchnika władz“ Dbrt 101 3 (termin wyróżniony w oryginale). 23 „aptekom wiejskim (aptekami ii rodzaju), odpowiednio do ich statusu pod władzą rosyjską, zezwala się istnieć nadal, jeśli ich właściciel może udowodnić, że zdał egzamin pomocnika i co najmniej trzy lata był pomocnikiem aptecznym“ Dbrt 101 3 (termin wyróżniony w oryginale). 171Terminologia | 2018 | 25 apteka wiejska apteka miejska apteka wieśniacza[aptek]a apteka domowa / domowa apteka pełna apteka pojawiły się także terminy nienotowane we wcześniejszych tekstach medycznych – sala operacyjna Db 43 14 i sala operacyjna LA 130 5. Ukazywały się publikacje o otwieranych, zakładanych nowych szpitalach24 wraz z ich oddziałami, gabinetami itp., pojawiają się więc także nowe terminy na określenie tych pomieszczeń, np. : „Szpital pod względem medycznym jest dość bogato wyposażony. Wyposażony w różne oddziały, gabinety: operacyjny, opatrunkowy, ginekologiczny i chirurgiczny, gabinety leczenia chorób uszu, nosa, zębów, gardła oraz chorób wewnętrznych, dziecięcych, skórnych i wenerycznych“ LA 130 5; „Na oddziale położniczym służyła również położna wyszkolona w czasie wojny“ Dbrt 11 3, por. także oddział położniczy szpitala Dbrt 11 3; „Najwięcej chorych trzeba było leczyć na oddziale chirurgicznym“ Dbrt 96 3; „Przy szpitalu znajduje się apteka, laboratorium, gabinet rentgenowski, sala operacyjna, sale opatrunkowe i kilka gabinetów lekarskich, w których przyjmowani są przychodzący chorzy“ Db 43 14; „Wkrótce zamierzają urządzić jeszcze oddział fizjologiczno-chemiczny25, w którym będą wykonywać takie badania medyczno-chemiczne, jakich w szpitalach z powodu braku urządzeń nie można wykonać albo zajęłyby zbyt wiele czasu“ Dbrt 27 3; „tymczasem urządzono jeszcze te dwa: oddział bakteriologiczno-serologiczny i oddział ochrony przed wścieklizną“ Dbrt 27 3. oddział bakteriologicznochirurgiczny fizjologiczno-chemiczny serologiczny oddział oddział oddział położniczy oddział ochrony przed wścieklizną 24 istniały także inne instytucje, jak napisano w jednej z publikacji gazety Dabartis, „przeznaczone do spraw zdrowotnych“, na przykład placówka badawcza do spraw zdrowotnych Dbrt 27 3. 25 poprawiono w oryginale artykułu. 178 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna 100 lat temu Autorzy starali się używać takich terminów, które byłyby zrozumiałe dla czytelników niezajmujących się naukami medycznymi. Cechą charakterystyczną terminów medycznych z 1918 r. jest ich obrazowość, która niewątpliwie wiąże się również z wpływem języka żywego. Najczęściej występowały obrazowe terminy anatomiczne i kliniczne (dotyczące chorób, stanów chorobowych itp.), np.: chodzenie krwi, komórka piersiowa, krzak świerzbu, otworek potowy, wiązka suchych żył. W badanych tekstach występowało jeszcze dość wiele nieprecyzyjnych terminów medycznych; įvardijamos daugiausia rūšinės sąvokos yra nepakankamai aiškios, pvz.: ausų užkaitimas, plėvės užkaitimas, šonkaulių užkaitimas, vidurių sluoga, vidurių sugedimas, kvėpavimo takų slogas, skilvio sugedimas. autorzy piszący w 1918 r. w litewskiej prasie periodycznej o medycynie, zdrowiu i leczeniu nie oddalili się od swojego języka, w przeważającej mierze używali litewskich terminów medycznych, często zaczerpniętych z żywego języka; niektóre wyrazy, takie jak wspomniane plaišena, žvyna33, zostały poddane terminologizacji, pojawiały się także neologizmy, na przykład wspomniany skiepalas. Można więc powiedzieć, że w publikacjach medycznych tamtych lat wyczuwalny jest żywy duch litewskiego słowa. To, co powiedziano, chciałoby się poprzeć słowami dr. Kazysa Griniusa z artykułu z 1918 roku „Naród i język”: „Każdy członek narodu nie chwyta się obcego języka tam, gdzie trzeba i gdzie nie trzeba, lecz wszędzie i zawsze troszczy się o to, aby używać i używa swojego, nie wstydząc się go i tym wyraźnie wszystkim okazując swoją tożsamość. Świadomy członek narodu, prawdziwy rodak, <...> – wszędzie i zawsze będzie starał się mówić swoim językiem. <...>. jest to obowiązek każdego świadomego i czującego swoją wartość obywatela kraju” (Grinius 1918: 1). 2.2. Terminy medyczne obcego pochodzenia. W publikacjach medycznych z 1918 r. używa się terminów medycznych obcego pochodzenia34, czyli zapożyczeń (17% wszystkich terminów). niektóre z nich odnotowano już w XVI–XVII-wiecznych dawnych pismach, na przykład aptieka, aptiekorius, tymai, oraz w pismach z XVIII–XIX w. i połowy XIX w., na przykład felčeris, daktaras. Wiele zapożyczeń nazywających różne pojęcia medyczne było używanych pod koniec XIX i na początku XX w. w książkach medycznych i artykułach napisanych przez litewskich lekarzy. można więc powiedzieć, że niektóre zapożyczenia z publikacji z 1918 r. nie są nowe, lecz były już używane przez poprzedników autorów tych publikacji. W większości są to wyrazy międzynarodowe, 33 Zob. zdanie ilustracyjne (Pvs 10 12) w podrozdziale 1.1. Nazwy części ciała i narządów. 34 Języki pochodzenia terminów medycznych ustalono na podstawie ALeW, Alm, čep, DvLkŽ, LeW, LkPŽ, LLkŽ, PrW i, skar, tŽŽ, ЭСРЯ i, ii (zob. Wykaz źródeł pomocniczych). 179Terminologia | 2018 | 25 które zachowały się do naszych dni i przyjęły się we współczesnej litewskiej terminologii medycznej. Liudas Gira w artykule „Kalbos grynitauta nė nemano susiieškoti savųjų lygiaprasmių žodžių ir jie nimas“ apie tokius žodžius rašė: „tokie žodžiai <...> yra šiandien lygiai visų apšviestųjų tautų kalbų nuosavybė. [...] daugumai tų žodžių jokia nė kiek neerzina tautiečių klausos nė neteršia kalbos” opublikowanym w 1918 r. w „Tėvynės sargas”. <...>. „Nuo jų tat neprivalome šalintis nė mes, lietuviai“ (Gira 1918: 2). Językami pochodzenia większości zapożyczeń medycznych są klasyczna greka i łacina. Terminami pochodzenia greckiego najczęściej nazywa się choroby i wywołujące je mikroorganizmy, np.: bakterija ts 10 14, ts 4 14, svk 1 2, ts 34 4, vnb 13 193, bronchitas Avk 52, ts 36 14, tifas LA 33 3. Zauważono, że w przeciwieństwie do publikowanych wcześniej (do 1918 roku) tekstów lekarzy dotyczących kwestii medycznych i zdrowotnych, w publikacjach z 1918 r. obok terminów zapożyczonych rzadko podawano ich łacińskie odpowiedniki35. tylko w jednym z kontynuowanych artykułów A. Vileišisa „Apie karo ligas” dopisano taki odpowiednik: tetanas (latyn. tetamu) ts 1 14. Wśród zapożyczeń pochodzenia łacińskiego przeważają nazwy środków leczniczych, np.: centurijos mb 1 12, kamparas Avk 52, kompresai mb 1 12, kk 72. należy wymienić kilka ciekawszych terminów: „Zarząd Związku Farmaceutów Litewskich, chcąc w ten sposób pomóc draugams kreipiasi į visas jau esamas liet. farm. organizacijas, sąjungos narius ir į tuos, kurie dar nespējo prisideti, prašydama neatidēliojant atsakyti šiais wszystkim w kwestiach: <...>, 4) specjalność wypełniana w aptece‘ (<...>, receptariusz36“ Fr 1 4; „ponadto, pod względem pomocy medycznej i sanitarnej37, litewskie wsie znajdowały się w opłakanym stanie: lekarz daleko, wezwanie go lub dotarcie do niego przez chorego było zbyt trudne, szczególnie w przypadku zachorowania na ostrą chorobę albo gdy nieproszony gość – epidemia – nadejdzie“ Fr 1 3. kilkanaście zapożyczeń to nazwy pochodzenia słowiańskiego. niektóre z nich – to stare dziedzictwa językowe, np.: muilas vnb 13 193, kk 74, ts 21 11. jednak istnieje 35 Ogólnie rzecz biorąc, a także przy innych terminach medycznych pochodzenia, łacińskie odpowiedniki są rzadko podawane, z wyjątkiem kilku przypadków, np.: arkė (łac. acarus scabici vel sarcoptes hominis) ts 14 13, šiltinės, karštinės – typhus mb 1 11, bakterie jelitowe (bacterium coli comune) Avk 50. Zdarzył się również przypadek, gdy w zdaniu użyto terminu łacińskiego, a jego litewski odpowiednik podano obok w nawiasie: typhus recurrens (nawracająca febra) Avk 54. Przy nazwie jednego środka leczniczego, oprócz łacińskiego, dopisano także odpowiednik niemiecki: olej prowansalski (oleum provinciale, po niemiecku „Provence-oel“) kk 72. 36 „pracownik apteki przyjmujący zamówienia na leki na podstawie recept lekarskich“ LkŽe. 37 Termin ten jest używany w znaczeniu „sanitacji (higieny praktycznej)“. 180 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna 100 lat temu oraz takich slawizmów, które, parafrazując słowa wspomnianego artykułu L. Girosa, nawet zlituanizowane są prawdziwą ohydą, „na zastąpienie każdego z tych niefortunnych obcych słów mamy własne piękne, najpiękniejsze słówka <...>, czystych słów naszego języka w zupełności wystarcza <...> do wyrażenia wszystkich spraw prostego codziennego życia“ (Gira 1918: 2), np.: džuma ts 5 15 „dżuma“, levatyva ts 30 12 „lewatywa“, uksusas kk 70 „ocet“, vopna vnb 13 193 „wapno“. Zdaniem L. Girosa „obowiązkiem każdego świadomego Litwina jest przede wszystkim unikać w języku i piśmie tych niefortunnych obcych słów – barbarzyzmów, lecz starać się mówić czystym38 językiem litewskim“ (Gira 1918: 2). w badanych publikacjach wystąpiło po kilka zapożyczeń (a) pochodzenia francuskiego, (b) niemieckiego, (c) włoskiego, np.: (a) kokliušas Db 16 11, ts 5 15, ts 7 14, akušerė Db 16 11; (b) kalkiai kk 74, feldčeris Db 30 11–12; (c) influenca ts 7 14, ts 34 4, ts 36 14, skarlatina Dbrt 98 3, kk 71. Do nazw o niejasnym pochodzeniu zalicza się termin šarbukas ts 4 15. Zatem, jak już wspomniano, większość zapożyczeń używanych przez autorów publikacji medycznych z 1918 r. jest odnotowana również w publikacjach o tej tematyce wydanych we wcześniejszych latach; niektóre terminy pochodzenia słowiańskiego, na przykład liekorius, liekarstva, rona, które wcześniej stosowano wymiennie z ich litewskimi odpowiednikami, zostały wyparte przez te ostatnie; nieco rozszerzyła się jedynie grupa nazw osób i placówek leczniczych – pojawiły się nowe nazwy, np.: provizorius, receptaras, poliklinika. 2.3. Terminy medyczne mieszanego pochodzenia. W publikacjach medycznych z 1918 r. znaleziono dwa rodzaje takich terminów – hybrydy jednoczłonowe i terminy złożone z członów różnego pochodzenia (17% wszystkich terminów). Hybrydy jednoczłonowe nie są charakterystyczne – znaleziono ich tylko kilka. Są to derywaty z przyrostkami -ėlė, -inė, -ininkas, -tojas, których wyrazami podstawowymi są zapożyczenia pochodzenia słowiańskiego aptieka i rėdyti oraz jedno zapożyczenie pochodzenia łacińskiego operacija: aptiekėlė39 LA 71 2, operacinė Db 43 14, aptiekininkas ts 24 4, rēdytojas40 FR 1 4, a także złożenia, których pierwszymi członami są zapożyczenia kryžius i kalkiai, a drugimi – rzeczowniki pochodzenia litewskiego kaulas i pienas: kryžkaulis Avk 53, kalkiapienis Dbrt 98 3 / kalkiopienis Dbrt 98 3. 38 Kursywą w oryginale artykułu. 39 „Podczas tej wojny, po ucieczce większości prawdziwych aptekarzy, na Litwie zabrakło wielu aptek. W ich miejsce pojawiło się jeszcze więcej sklepików aptecznych, jak nazywają je ludzie – «apteczek». «Właściciele apteczek» prawie wszyscy nie mają żadnego specjalistycznego wykształcenia” LA 71 2. 40 „4) vaistinēj‘ pildomas specialumas (rēdytojas, <...> ir t. t.) Fr 1 4, žr. LkŽe xrėdytojas 4. „kas valdo, tvarko“. 181Terminologija | 2018 | 25 nieco więcej terminów złożonych z głównymi lub pobocznymi członami różnego pochodzenia, np.: antiseptinis muilas Dbrt 17 3, aptiekos krautuvėlė LA 71 2, centralinis vaistų sandėlis LA 71 2, chroniškos ligos Avk 51, cukrinė liga ts 4 15, dėmėtieji tymai kk 71, divizijos ligoninės Avk 54, fiziologinė kūno pusiausvira Db 56 3, galvos rožė ts 10 14, gomeopatinė vaistinė LA 103 2, kaklo gručolai41 kk 71, kamforinė alyva kk 71, kruopiniai tymai kk 71, krūtinės kamaraitė Pvs 7 13 „klatka piersiowa (thorax)“, ligadarės bakterijos ts 34 4, operacijų salė LA 130 5, štabo gydytojas Dbrt 17 3, valgio virinamieji organai ts 26 11, venerinių ligų specialistas Db 43 14, LA 109 3, vyriausias sanitaras ts 24 4, visuomeninė sanitarija Db 56 3. Autorzy publikacji medycznych z omawianego roku, nazywając pojęcia złożone, nie obyli się bez terminów rodzajowych (złożonych), które pod względem ilościowym przewyższają terminy proste. Ta sama tendencja rozkładu terminów różnego pochodzenia według ich rodzajów jest właściwa także wcześniejszym tekstom medycznym. Rozkład złożonych terminów medycznych zob. na ryc. 13. Ryc. 13. Rozkład złożonych terminów medycznych używanych w 1918 r. 3. Relacje synonimiczne łączą dwa lub więcej terminów nazywających to samo pojęcie, które mogą wzajemnie się zastępować i precyzować (Даниленко 1977: 73, 78–79, dar plg. Татаринов 2006: 172; mitkevičienė 2015: 42–47). 3.1. Synonimy terminów medycznych i ich przedstawienie tekstowe. W publikacjach medycznych o większej objętości z 1918 r. nierzadko do nazwania tego samego pojęcia używa się kilku terminów. Synonimy występują nie tylko w tym samym tekście (zwykle są tu podawane albo obok siebie, albo 41 xGručolas (l. gruczoł) „gumbas, guzas“ LkŽe. 2 % 18 % 80 % 182 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat stosowane zamiennie), terminy powiązane relacją synonimiczną spotyka się także w różnych tekstach. Synonimiczne terminy sąsiadujące (bliskoznaczne), tj. zgodnie z tym, jak są przedstawiane w tekście, można podzielić na cztery typy ich prezentacji w tekście. Grupuje się je według tego, w jaki sposób podanych synonimów wykryto najwięcej, a więc w kolejności malejącej: 3.1.1. Synonimy podawane są w nawiasach42. jest to najczęstszy typ prezentacji synonimów w tekście. wyróżnia się cztery podtypy tego typu: 3.1.1.1. Litewski (zapożyczenie). Zauważono, że częściej daje się pierwszeństwo terminowi litewskiemu, a jego zapożyczony synonim zapisuje się obok w nawiasach: „kruvinoji (desinterija) yra limpama liga“ mb 1 11; „ vokietijoje vaistininkai (farmaceutai) senai jau yra sudarę tam-tikrą savo luomo organizaciją su plačiomis teisėmis ir įstatymo įgaliota valdyba“ Dbrt 101 3. 3.1.1.2. Litewski (litewski). Pary synonimów drugiego podtypu również nie należą do rzadkości – pierwszeństwo daje się terminowi litewskiemu, a obok w nawiasach podaje się jeszcze inny termin rodzimego pochodzenia: „Švarumas, saulės šviesa ir tyras oras – stipriausieji gamtos priešininkai įvairiems antkričiams (ligų diegams)“ ts 4 14; „Jau kelinta savaitė biržuose ir jų apylinkėje siaučia naujoji liga. Prasideda nuo galvos sopėjimo, slunkti43 (slogo) ir bendro viso kūno susilpnėjimo“ Db 44 15. 3.1.1.3. Zapożyczenie (litewski). Obok zapożyczenia w nawiasach podaje się jego litewski odpowiednik: „moim zdaniem, w przyszłości, aby uporządkować apteki na Litwie zgodnie z wymaganiami naszej nauki i techniki, przede wszystkim konieczne jest, aby: <...> 3) wszystkie apteki były (w przyszłości) państwowe“ LA 71 2; „w miasteczku Traupis od początku jesieni ludzie zaczęli chorować na tyfus (febrę)“ LA 33 3. 3.1.1.4. Zapożyczenie (zapożyczenie). Zdarzały się przypadki, gdy obok zapożyczenia w nawiasach podawano również zapożyczony termin; takie przypadki, jak się wydaje, wynikały z tego, że autorzy artykułów nie znali litewskich nazw oznaczanych pojęć: „trzymać przy chorym specjalne naczynie na kał i po wyniesieniu nie wylewać go gdziekolwiek, lecz natychmiast wlać do specjalnie wykopanego dołu, posypać wapnem (vopna) albo przynajmniej przysypać ziemią“ vnb 13 193. 42 Osobno należy wspomnieć o takich przypadkach, gdy w omawiany sposób (obok siebie w nawiasach) podane terminy sinoniminiu ryšiu nesusiję, pvz.: „sveikatos (higienos) mokslo tikslas – kad žmogus kuosveikiausias, išgyventų kuoilgiausią amžių“ Dbrt 30 3. 43 Neįskaitoma žodžio galūnė. 183Terminologija | 2018 | 25 3.1.2. Synonimy są łączone spójnikiem albo. jest to drugi pod względem liczebności typ prezentowania terminów synonimicznych w tekście. W tym typie można wyróżnić sześć podtypów. 3.1.2.1. Litewski lub litewski. W tym przypadku najczęściej konkurują ze sobą dwa rodzime terminy: „Przez stawy kości są połączone ze sobą wiązkami suchych ścięgien lub ścięgnami“ Pvs 7 13; „Po dostaniu się na śluzową błonę dróg oddechowych pałeczki grypy znajdują tu odpowiednie podłoże do życia. Skutkiem ich działania okazuje się zapalenie błon śluzowych lub katar, to znaczy najpierw do błony śluzowej napływa więcej krwi, a następnie zaczyna ona wytwarzać z siebie więcej śluzu, który w cięższych przypadkach zamienia się w ropę“ ts 34 5. 3.1.2.2. Litewski lub zapożyczenie. Głównym członem szeregu synonimów litewskiego i zapożyczonego jest termin rodzimy: „Już od starożytności wiadomo, że po każdej wojnie lub podczas jej trwania następują także tak zwane choroby wojenne, które dawniej wyniszczały znacznie więcej ludzi niż sama wojna. Do takich chorób najczęściej należą: <...>, 5) dżuma lub zaraza i 6) choroba zesztywnienia lub tężec (łac. tetamu)“ ts 1 14. 3.1.2.3. Zapożyczenie lub litewski. Preferowany jest termin zapożyczony, jednak obok podaje się również jego litewski odpowiednik: „wraz z powrotem słońca powróciła do naszej okolicy, choć nieoczekiwany, lecz już dobrze nam znany gość – dezynteria, czyli krwawa biegunka” Db 33 10. 3.1.2.4. Zapożyczenie lub zapożyczenie. Zdarzają się przypadki, gdy oba omawiane w ten sposób powiązane synonimy są zapożyczeniami: „Człowiek zapada na chorobę zakaźną dlatego, że do jego ciała dostają się szczególne, bardzo małe żyjątka, zwane mikrobami lub bakteriami” svk 1 2. 3.1.2.5. Termin mieszanego pochodzenia lub zapożyczenie. Głównym członem szeregu synonimów jest termin mieszanego pochodzenia, a jego synonimem – zapożyczenie: „Przyglądając się objawom tej choroby, odnosimy wrażenie, że wcale nie jest ona nowa: – to zwyczajna influenca lub grypa” ts 36 13. 3.1.2.6. Zapożyczenie lub termin mieszanego pochodzenia. Do szóstego podtypu zalicza się szereg synonimów, którego dominantą jest zapożyczenie, a synonimem termin o mieszanym pochodzeniu: „grypa albo choroba hiszpańska”44 Dbrt 178 3. 44 taki jest tytuł publikacji, w samym tekście pojedynczo stosowane są następujące terminy: choroba hiszpańska, grypa, influenca, choroba grypowa. 184 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat 3.1.3. Synonimy są oddzielone przecinkiem. jest to jednostkowy przypadek przedstawienia synonimów – pierwszeństwo przyznaje się terminowi rodzimego pochodzenia: „kruvinosios gyviai45, bakterijos yra veikliausios per karščius“ mb 1 11. 3.2. Tų pačių ir skirtingų tekstų medicinos terminų sinoniminiai związki. W 1918 r. w publikacjach medycznych o większej objętości nierzadko do oznaczenia tego samego pojęcia stosowano kilka terminów. Zdarza się, że w tym samym tekście synonimy są używane wymiennie. Takich synonimicznych terminów nie jest trudno zidentyfikować w obrębie tego samego tekstu. Oto w przytoczonych poniżej zdaniach ta sama choroba w tym samym tekście jest nazywana kilkoma różnymi terminami, których synonimiczność nie budzi wątpliwości: (1) „bestingdama vaistinės. tai paskelbiama lietuviams vaistininkams. skapiškyje ne blogiausia vieta aptiekai“ LA 93(141) 3; (2) „tuo-tarpu teįtaisė dar šiuodu skyriu: <...> ir skyrių apsaugoti nuo pasiutimo. <...>. skyrius, kuris darbuojasi apsaugojimu nuo siutligės, skiepys tokius asmenis, kuriems buvo įkandęs arba bent kiek įbrėžęs pasiutęs šuo, jei kitaip pasiutimo liga nebutų galima išvengti“ Dbrt 27 3. Jednak, jak wspomniano, terminów powiązanych relacją synonimiczną można znaleźć również w różnych tekstach. Zidentyfikowanie ich może być nieco trudniejsze, ale jest możliwe. W tym przypadku relację między terminami medycznymi występującymi w różnych tekstach i nazywającymi minų vartojimo kontekstu, tame pačiame tekste greta pateiktais sinonimais, įvardijamosios sąvokos požymiais (jei tokie nurodomi tekste) ir pasitelkiant to samo pojęcie można próbować ustalić, opierając się na tematyce tekstów, terpapildomą šaltinį, pavyzdžiui, LkŽe lub literaturę fachową. Najpierw porównajmy konkretne przykłady kilku synonimicznych terminów anatomicznych z publikacji różnych wydawnictw. Jelito – grobas (łac. intestinum); żołądek – vėdarėlis (łac. ventriculus). W publikacjach czasopism Dabarties, Tėvynės sargas i kalendarza Aušros Vartų terminy anatomiczne grobai i žarnos zostały użyte w tym samym znaczeniu „części przewodu pokarmowego w kształcie rurki, zaczynającej się od żołądka”, natomiast skilvys i vėdarėlis – w znaczeniu „żołądka”: (1) „pojawia się w gardle katar, a także w żołądku i jelitach” Dbrt 178 3; (2) „Choroba bardzo się różni: u jednego chorego choroba bardziej atakuje płuca, gardło i nos, u innego – żołądek i jelita” ts 36 14; (3) „Dziś wykazano, że pałeczki duru dostają się do organizmu przez żołądek i jelita, zwłaszcza przy spożywaniu wody zakażonej drobnoustrojami” Avk 51. 45 LkŽe 1 gyvis 4. „pasożyty”. 185Terminologija | 2018 | 25 cóż zatem pozwala uważać terminy žarna i grobas oraz skilvis i vėdarėlis za synonimy? Po pierwsze, w trzech tekstach mowa o tych samych chorobach zakaźnych – grypie i dyzenterii, a nazwy tych samych organów, na które oddziałują te choroby, podano obok siebie – (1) żołądek oraz jelita, (2) kiszka oraz jelita, (3) kiszka i jelita. Po drugie, LkŽe grobas 3. „jelito”, 1 kiszka zob. vėdaras 4. „żołądek”, skilvis 3. „żołądek”. staw – człon (łac. articulatio). W publikacjach wiosennych „Kości człowieka” i „skóra” synonimicznie używane są nazwy organu układu szkieletowego – połączenia zespalającego kości: (1) „te miejsca, gdzie kości swobodnie łączą się ze sobą, nazywają się stawami” Pvs 7 13; (2) „skóra elastyczna. Rozciąga się, gdy zginamy stawy, i kurczy się, gdy je prostujemy” Pvs 10 12. na podstawie czego można wnioskować, że terminy „narys” i „sąnarys” są synonimami? Najprostszym sposobem sprawdzenia, czy te terminy są synonimami, jest po prostu zajrzenie do LkŽe, w którym pierwsze znaczenie słowa narys to „staw”. Innym sposobem jest tematyka tekstów, w których używane są wspomniane terminy (w tym przypadku oba zdania pochodzą z artykułów z dziedziny anatomii człowieka). tu również pomaga kontekst użycia terminów. W pierwszym zdaniu mowa jest o miejscach, w których łączą się kości46, porównajmy zdanie z podręcznika anatomii człowieka: „wszystkie połączenia kości dzielą się na ciągłe i stawy. <...>. „charakterystyczną cechą stawów jest szczelina między łączącymi się kośćmi” (stropus, tamašauskas, Paužienė 2005: 98). W drugim zdaniu wymieniono jedną z właściwości stawów – ruch, tj. zginanie i prostowanie. Porównajmy inne zdanie z wymienionego podręcznika: „najistotniejszą właściwością połączeń kości jest ruch” (Stropus, Tamašauskas, Paužienė 2005: 98). Zatem na podstawie tego, co powiedziano, można stwierdzić, że w różnych tekstach terminy nariai i sąnariai oznaczają to samo pojęcie anatomiczne „połączenie kości”. Gardło – koserė (łac. pharynx, larynx). W artykułach lekarzy E. Draugelisa i A. Vileišisa opublikowanych w „Tėvynės sargas” synonimicznie stosowane są terminy oznaczające narząd układu oddechowego – krtań: (1) „Gardło nieco się zaczerwieniło, podczas połykania lub kaszlu odczuwano ból”; „koserė czerwienieje i nieco puchnie” TS 36 14; (2) „W ustach zasycha i gardło boli przy połykaniu” TS 34 6. Terminy gerklė i koserė pochodzą z dwóch różnych tekstów, w których pisze się o tej samej chorobie – influenzy – której jednym z objawów jest ból gardła 46, tutaj i w zdaniach ilustracyjnych podkreślony przeze mnie – P. Z. 186 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat ból – wymieniany w zdaniach obu tekstów. ponadto znaczenia tych terminów sprawdzono jeszcze w LkŽe: gerklė 1. „przednia część szyi (pharynx, larynx)” oraz koserė 1. „gardło”. Pozwala to stwierdzić, że wymienione terminy są synonimami. W 1918 r. głównym tematem publikacji medycznych były choroby zakaźne, o nich pisano najwięcej, a zatem używano też wielu terminów na ich określenie. trzeba powiedzieć, że nie tylko w różnych publikacjach choroba zakaźna nazywana jest różnie, lecz także w tym samym tekście nie poprzestaje się na jednym terminie – zmienia się człon określający rodzaj tej choroby – limpanti / limpančioji / limpama / limpamoji / užkrečiama / už(si)krečiamoji / užkrėčiamoji liga: „od czasu do czasu wybuchają u nas choroby zakaźne, którymi zarażają się nie tylko rodziny, lecz także całe wsie” kk 69; „Do ochrony przed chorobami zakaźnymi nie wystarczą dobre chęci” kk 69; „dlatego, aby choroby zakaźne się nie rozszerzały, trzeba utrzymywać izbę i podwórze, pościel i bieliznę w czystości” kk 74; „jak uchronić się przed chorobami zakaźnymi?” mb 1 11; „Przy szpitalu urządzono zakład dezynfekcyjny; dlatego teraz można i tym sposobem zwalczać chorobę zakaźną” Dbrt 11 3; „pacjentów chorych na choroby zakaźne” Dbrt 96 3; „róża jest chorobą zakaźną” ts 10 14; „starajcie się odizolować chorych na choroby zakaźne” ts 5 15; „dur wysypkowy – niebezpieczna choroba zakaźna” ts 1 14; „do tego należy także szczepienie przeciw chorobom zakaźnym” Dbrt 27 3. kruvinoji – kruvinoji liga – krauligė – raudonoji (łac. dysenteria). Częsta choroba zakaźna tamtych czasów – obecnie nazywana dizenterią (czerwonką) – również miała kilka nazw. w zdaniach zamieszczonych poniżej, pochodzących z pięciu różnych tekstów, wymienione terminy oznaczają tę samą chorobę, por.: (1) krwawa (dizenteria) jest chorobą zakaźną. Rozpoczyna się ona w jelitach: najpierw rzadko, potem bardzo często i obficie powoduje wypróżnienia mb 1 11, (2) „Dnia 18 tego miesiąca w sali posiedzeń, w domu władz wojskowych w Wilnie, odbyło się posiedzenie, na którym mówiono o środkach zwalczania krwawej choroby. <...>. muchy roznoszą krwawą” Dbrt 79 3; (3) „W zeszłym roku bardzo rozpowszechniła się krwawa, szczególnie znana po ociepleniu się powietrza, latem” Db 20 4; (4) „Dizenteria albo krwawa. <...>. Objawia się tym, że człowiek zaczyna mieć krwistą biegunkę” ts 2 16; (5) „Stwierdzono, że krauligė pojawia się w środku lata i na początku jesieni: w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu. <...>. Tę chorobę nietrudno rozpoznać. Rozpoczyna się dreszczami, wymiotami i biegunką. na początku kał wygląda jak przy zwykłej biegunce. ale wkrótce pojawia się ból brzucha, a po oddaniu stolca wydobywa się nieco śluzu z krwią. jednym z najważniejszych środków walki z krwawą biegunką jest dobre urządzenie miejsca wydalania47“ Dbrt 98 3; bardziej 47 przeredagowano w oryginale. 187Terminologia | 2018 | 25 (6) „W zeszłym roku o tej porze w naszej okolicy bardzo rozpowszechniła się czerwonka i powaliła nawet kilkadziesiąt osób” Db 44 14. W zdaniach pierwszego, drugiego, czwartego i piątego tekstu synonimiczność terminów kruvinoji i desinterija, kruvinoji liga i kruvinoji, dizenterija i kruvinoji oraz krauligė i kruvinoji nie budzi wątpliwości – w tekście są one używane albo obok siebie, albo zamiennie. kłopotliwe wydaje się określenie raudonoji w szóstym tekście, ponieważ jest to jedyny przypadek użycia tego terminu. a zatem czy raudonoji również oznacza „czerwonkę”? w artykułach z 1918 roku, w których pisze się o chorobach, zwykle wskazuje się ich charakterystyczne objawy, tak zwane przejawy choroby. a zatem w zdaniu pierwszego tekstu napisano, że po zachorowaniu na krwawą biegunkę „bardzo często i obficie oddaje się stolec”; w zdaniu drugiego tekstu zaznaczono, że chorobę roznoszą muchy; w zdaniu czwartego tekstu wskazano, że u chorego zaczyna się krwawa biegunka; W zdaniach piątego tekstu napisano, że chory zaczyna mieć biegunkę, boli go brzuch, a w stolcu pojawia się krwawy śluz. A więc objawy choroby opisanej we wspomnianych tekstach są takie same. Według danych encyklopedii medycznej na czerwonkę „częściej choruje się latem i jesienią; wówczas czerwonkę roznoszą także muchy”, chorego rżnie w brzuchu, zaczyna się biegunka, w stolcu pojawia się śluz, a czasami krew” me i 201. że chorobę roznoszą muchy, zaznaczono w zdaniu drugiego tekstu – „muchy roznoszą czerwonkę”, a że choroba ta występuje najczęściej w ciepłej porze roku – w zdaniu trzeciego tekstu – „wiadomo, LkŽe žodis kruvinoji fiksuotas kaip medicinos terminas su pažyma med., kurio pirmoji reikšmė yra „dezinterija“. iš trijų tame žodyne pateiktų žodžio krauligė reikšmių (1. „galvijų liga, pasireiškianti kraujuotu šlapinigdy powietrze się ociepli, w porze letniej”. muszy“, 2. „choroba krwi“48, 3. „krwawa (?)”) oraz z dwóch znaczeń słowa raudonoji (raudonoji 1. „dyzenteria, krwawa”, 2. zob. raudonligė 1. „taka zakaźna choroba świń (erysipelas suis)”), w tym przypadku interesuje nas tylko znaczenie tych słów „krwawa”. można więc stwierdzić, że w sześciu różnych tekstach używane terminy kruvinoji, kruvinoji liga, krauligė i raudonoji nazywają tę samą chorobę – dyzenterię – a zatem są synonimami. tyfus głodowy / osutkowy / plamisty / plamisty (łac. typhus exanthematicus). Najczęstszą chorobą szalejącą w czasie wojny był tyfus plamisty. Autorzy artykułów medycznych z 1918 roku nazywali ją kilkoma terminami: 48 choroba narządów krwiotwórczych. 194 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat 7. W tekstach medycznych z 1918 r. synonimia jest częstym typem semantycznych relacji wzajemnych terminów. Terminy powiązane relacją synonimiczną nie są rzadkością w tym samym tekście. Są używane obok siebie lub naprzemiennie. Synonimy zestawione podawane są na dwa główne sposoby: w nawiasach lub połączone spójnikiem albo. 8. Zidentyfikowanie terminów synonimicznych w obrębie tego samego tekstu nie jest trudne – pomaga tu wspomniane ich użycie – zestawione lub mieszane. natomiast uchwycenie relacji synonimicznej między terminami w różnych tekstach jest trudniejsze. związek ten można ustalić na podstawie tematyki tekstów, kontekstu użycia terminów, synonimów używanych w tym samym tekście, cech nazywanego pojęcia oraz dodatkowych źródeł (np. LkŽe, podręczników). 9. Synonimia i wariantywność terminów świadczą o niestabilności ówczesnej terminologii medycznej, a ponadto, jak sądzę, także o tym, że głównym celem autorów było przekazanie informacji o chorobach, ich objawach i leczeniu w sposób popularny i zrozumiały dla zwykłego czytelnika, natomiast mniejszą uwagę poświęcano formie językowej; ponadto część wariantów może być wynikiem błędów redakcyjnych i wydawniczych. każdy autor do nazwania tego czy innego pojęcia używał znanych sobie terminów, co również miało wpływ na powstawanie synonimów. 10. Na badaną terminologię niewątpliwie oddziaływał język żywy – w tekstach z 1918 r. niemało jest terminów zaczerpniętych z żywego użycia, np.: kruvinoji, raudonoji, krauligė, slankstas, slogas, gyduolė, pribuvėja, grobas, krimslys, koserė, lėlelė „źrenica oka (pupilla)”, ryšelis, skilvis, žvyna, atmatai, suputimas „opuchnięcie, obrzęk”, laužymas „kłucie, ból”, kraujo vaikščiojimas „krążenie krwi”, diegas „zawiązek, zalążek (choroby)”, plaišena (wyraz terminologizowany), užkaitimas „zapalenie”, liginimas „pielęgnowanie”. ponadto występują obrazowe terminy, np.: kraujo vaikščiojimas, krūtinės kamaraitė, niežų krūmas, prakaito skylutė, sausų gyslų ryšelis. 11. W badanych įvardijamos daugiausia rūšinės sąvokos yra nepakankamai aiškios, pvz.: ausų užkaitimas, plėvės užkaitimas, šonkaulių užkaitimas, vidurių sluoga, vidurių sugedimas, kvėpavimo takų slogas, skilvio sugedimas. tekstach nadal jest dość dużo nieprecyzyjnych terminów medycznych, którymi 12. Już 100 lat temu autorzy piszący o medycynie, zdrowiu i leczeniu używali wielu terminów, które w niezmienionej postaci weszły do współczesnego języka i terminologii nauk medycznych, jednak pod względem litewskości, obrazowości oraz różnorodności znaczeń i formy terminologia ta różni się od współczesnej litewskiej terminologii medycznej. 195Terminologija | 2018 | 25 SKRÓTY GŁÓWNYCH ŹRÓDEŁ Avk – Kalendarz Ostrej Dbrt – Dabartis Db – Darbo balsas Fr – Sprawy Bramy kk – Kalendarz LA – Lietuvos aidas mb – Moterų balsas farmaceutów Pvs – Wiosna GŁÓWNE ŹRÓDŁA W sprawie ankiety. – zarząd – Sprawy farmaceutów, 1918, styczeń (nr 1), 3–4. Zapobieganie krwawej chorobie i jej leczenie na obszarze głównodowodzącego wojsk wschodnich. – (z Kraju Litewskiego). – Dabartis, 1918, 13 czerwca (Nr. 71), 3. Ochrona przed chorobami zakaźnymi, szczególnie przed cholerą. – napisał dr Minkevičia, lekarz Szpitala Sawicza w Wilnie. – (z Litwy). – Dabartis, 1918, 31 lipca (Nr. 98), 3. Apel do farmaceutów litewskich / przewodniczący Rady Farmaceutów Litewskich w Wilnie Steponas Nasvytis, sekretarz Stasys Bytautas. – Lietuvos aidas, 1918, 6 grudnia (Nr. 150), 3. Avižonis Petras. Higiena. – dr med. P. Avižonis. – „Darbo balsas”, 1918, 24 grudnia (nr 56), 3–4. tu otworzyła się apteka prowizora J. Stuko..., Kupiškis. – „Žinąs”. – (Wiadomości z Litwy. Różne wiadomości). – „Lietuvos aidas”, 1918, 11 grudnia (nr 154), 5. tu we wszystkich parafiach tak bardzo rozpowszechniła się hiszpanka..., powiat koszedarski – Krumplys50. – Pavasaris, 1918, 1 listopada (Nr. 9), 18. Brak lekarzy i akuszerów. – o. Žl.51 – (nasze wiadomości. Żagare). – Darbo balsas, 1918, 11 kwietnia (Nr. 16), 11. Organizowanie się lekarzy. – A. trainaitis. – Farmaceutų reikalai, 1918, styczeń (Nr. 1), 7. Dėku Dievui, jau gydytojų turime keletą..., utena. – (iš Lietuvos krašto). – Vienybė, 1918, rugsėjo 24 (Nr. 36), 562. O aptekach homeopatycznych. – J. Pundinas. – Lietuvos aidas, 1918, 11 października (nr 103), 2. W sprawie walki z tyfusem plamistym, Święciany. – (z Kraju Litewskiego). – Dabartis, 1918, 19 marca (nr 34), 3. W sprawie założenia szpitala w Gelwonach. – P. D.52 – (z Litewskiego Komitetu Centralnego). – Tėvynės sargas, 1918, 21 czerwca (nr 24), 4. O stanie zdrowia na Litwie. – (Wiadomości z Litwy. Wiadomości Rady Litewskiej), – Lietuvos aidas, 1918, 5 października (Nr 98), 3. Tyfus plamisty. – ksiądz Š.53 – Dabartis, 1918, 17 kwietnia (Nr 13), 193–194. Duży litewski szpital w Wilnie. – Lietuvos aidas, 1918, 5 września (Nr 83), 2. Dr D. Alseika54. jak uchronić się przed chorobami zakaźnymi? – „Sveikata”, 1918, 25 grudnia (nr 1), 2. Dr D. Alseika. sprawy zdrowotne na Litwie. – „Sveikata”, 1918, 25 grudnia (nr 1), 1–2. Draugelis Eliziejus. Nowa choroba. – Dr e. Draugelis. – Tėvynės sargas, 1918, 30 października (nr 36), 13–14. Draugelis eliziejus. Tyfus. – D-r e. Draugelis. – Aušros Vartų kalendorius 1919: Podarek dla rodzin wiejskich i miejskich katolików litewskich. iii rok. redagował Liūdas Gira, wilno: Žinynas, 1918, 50–54. Dla farmaceutów!. – Członkowie Litewskiego Związku Farmaceutów J. tartila, J. Putna, k. markūnas. – Lietuvos aidas, 1918, 25 maja (Nr. 61), 2. Dla farmaceutów. – kast. stašys55. – Lietuvos aidas, 1918, 25 czerwca (Nr. 71), 2. W sprawach farmaceutów. – Ainis56. – „Darbo balsas“, 1918, 27 września (nr 37), 4–5. 50 bronius stosiūnas? 51 ona Žlabytė. 52 Povilas Dogelis. 53 Juozas Šnapštys? 54 Danielius Alseika. 55 konstantinas stašys. 56 Juozas Pronskus. Kowieński svk – Zdrowie ts – Tėvynės sargas vnb – Vienybė 196 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna sprzed 100 lat W sprawie farmaceutów. – Ainis. – Lietuvos aidas, 1918, 27 listopada (nr 142), 3. Felczer. – Žiedelis57. – (nasze wiadomości. Naujamiestis). – Darbo balsas, 1918, 7 sierpnia (nr 30), 11–12. Osiedlanie się lekarzy. – (nasze wiadomości. Wilno). – Darbo balsas, 1918, 30 sierpnia (nr 33), 8. Do wiadomości lekarzy. – tamże. – Lietuvos aidas, 1918, 31 października (nr 120), 4. Do wiadomości lekarzy i farmaceutów. – człowiek z Sejn. – (Wiadomości z Litwy. Po całym kraju. Różne wiadomości). – Lietuvos aidas, 1918, 18 lipca (Nr. 80), 3. Grypa albo choroba hiszpańska. – Alfred s. radtke. – (z kraju litewskiego). – Dabartis, 1918, 1 listopada (Nr. 178), 3. Grzmiący głos w dziedzinie władzy krwawego naczelnego wodza. – (z ziem litewskich). – Dabartis, 1918, 2 lipca (Nr. 79), 3. Nauka higieny i nasze szkoły. – ibis58. – Lietuvos aidas, 1918, 20 kwietnia (Nr. 47), 2. choroba hiszpańska. – eglaitė. – (nasze wiadomości. birże). – Głos Pracy, 1918, 13 listopada (nr 44), 15. Z Aglony (w Rosji) do Wilna została przewieziona prowadzona przez doktora J. Buzela litewska szpital... – (Wiadomości wiadomości. kronika wileńska). – Straż Ojczyzny, 1918, 14 czerwca (nr 23), 9. Ze szpitala miejskiego w Kownie. – (z kraju litewskiego). – Teraźniejszość, 1918, 28 lipca (nr 96), 3. Do przyjaciół farmaceutów! – Prowiz. Z. Kуżavas59. – Lietuvos aidas, 1918, 11 lipca (nr 77), 2–3. Założył towarzystwo farmaceutów, Wilno. – (z Kraju Litewskiego). – Dabartis, 1918, 24 września (nr 145), 4. jak uchronić się przed chorobami zakaźnymi? – o. A.60 – Moterų balsas, 1918, lipiec (nr 1), 11–12. oczyszczanie języka. – L. G. – Tėvynės sargas, 1918, 5 marca (nr 9), 1–2. szpital miejski w Kownie. – (z Litwy). – Dabartis, 1918, 24 stycznia (Nr. 11), 3. Litewscy lekarze. – (Litwini za granicą). – Lietuvos aidas, 1918, 24 stycznia (Nr. 11), 4. Szpital Litewskiego Towarzystwa Pomocy Sanitarnej. – (Wiadomości z Litwy. W Wilnie). – Lietuvos aidas, 1918, 18 października (Nr. 109), 3. Poliklinika i Szpital Litewskiego Towarzystwa Pomocy Sanitarnej od 3 listopada ... rozpoczęły oficjalną działalność ... – (Wiadomości z Litwy. w Wilnie). – Lietuvos aidas, 1918, 13 listopada (Nr. 130), 5. Poliklinika i szpital Litewskiego Towarzystwa Pomocy Sanitarnej w Wilnie. – (nasze wiadomości. Wilno). – Darbo balsas, 1918, 6 listopada (Nr. 43), 13–14. Poświęcenie Polikliniki i Szpitala Litewskiego Towarzystwa Pomocy Sanitarnej... odbyło się w tę niedzielę... – w tekście: przemówienie Vaižgantasa. – (Wiadomości z Litwy. w Wilnie). – Lietuvos aidas, 1918, 5 listopada (Nr. 123), 4. Apteki Litwy. – Lent. – Lietuvos aidas, 1918, 22 stycznia (nr 10), 4. Choroby. – Kazys Kairys. – (nasze wiadomości. Ilguva). – Darbo balsas, 1918, 13 listopada (nr 44), 14. Choroby. – Sietynas. – (nasze wiadomości. Żemaitkiemis). – Głos Pracy, 1918, 18 kwietnia (Nr. 17), 11. Nasi powracający. – s.61 – Echo Litwy, 1918, 17 listopada (Nr. 134), 2. Niewielkie miasteczko Skapiškis leży nad jeziorem Mituvos... – P. Gužas. – (Wiadomości z Litwy. Po całym kraju. Różne wiadomości). – Echo Litwy, 1918, 28 września (Nr. 93), 3. Skóra. – J. t. – Wiosna, 1918, 23 listopada (Nr. 10), 12–13. Dom wariatów. – (z regionu litewskiego). – Dabartis, 1918, 21 lutego (Nr. 23), 3. mięśnie. – J. t. – Pavasaris, 1918, 16 października (Nr. 8), 11–12. chrońmy zdrowie i życie. – L. N.62 – Lietuvos aidas, 1918, 9 kwietnia (Nr. 42), 1–2. strzeżmy się chorób. – A. Žansparnis63. – Darbo balsas, 1918, 9 maja (Nr. 20), 4–5. wraz z powrotem słońca powróciła w nasze okolice... dyzenteria, czyli krwawa biegunka.... – wszystkim znana. – (nasze wiadomości. Gruździe). – „Głos Pracy”, 1918, 30 sierpnia (nr 33), 10–11. doczekaliśmy się jeszcze jednego aktywnego inteligenta,.... – P. b. – „Wiosna”, 1918, 1 września (nr 5), 21. 57 Jonas Kvietkauskas. 58 Jonas Basanavičius. 59 Zenonas Kuzavas. 60 Ona Adomaitytė. 61 Kazys Strazdas? / Stanislovas Sarapas ? / Antanas Kvedaras ? 62 Liudas Noreika. 63 Juozas Gendrėnas. 197Terminologia | 2018 | 25 komisja zdrowia przy Radzie Litewskiej. – (Wiadomości z Litwy. w Wilnie). – Lietuvos aidas, 1918, 29 czerwca (Nr. 73), 3. z inicjatywy komisji zdrowia ... zwołano 5. Xii zebranie lekarzy miejskich... – Z. – (nasze wiadomości. Szawle). – Głos Pracy, 1918, 31 grudnia (Nr. 57), 3. sprawy zdrowotne w okręgu naczelnego dowódcy wschodu. – (z Kraju Litewskiego). – Teraźniejszość, 1918, 2 marca (Nr. 27), 3. w sprawie zdrowia. – kar. Dy-n-a. – Echo Litwy, 1918, 14 września (Nr. 87), 2. Trochę o chorobach i z dziedziny higieny. – m-lis. – Kalendarz kowieński na rok 1919. trzynasty rok. Kowno, 1918, Tej jesieni dotarła i do nas... 69–74. „hiszpanka“... – Kuliszkis64. – (z Litwy). – „Vienybė”, 1918, 13 listopada (nr 43), 675–676. taip pat svarbi sprawa. – Tėvynės sargas, 1918, rugpjūčio 4 (Nr. 28), 2. naród i język. – Nr. – Lietuvos aidas, 1918, liepos mėn. 16 d. (Nr. 79 (127)), 1–2. zdrowie narodu i wojna. – Z.65 – Lietuvos aidas, 1918, kovo 23 (Nr. 36), 1–2. w miasteczku Traupis od początku jesieni ludzie zaczęli chorować na tyfus (gorączki tyfusowe)... – Jaunas mokytojas. – (Wiadomości z Litwy. Po całym kraju. Różne wiadomości). – Lietuvos aidas, 1918, kovo 16 (Nr. 33), 3. tryb powrotu uchodźców i kwarantanny. – A. r.66 – Lietuvos aidas, 1918, 18 kwietnia (nr 46), 2. W powiecie wiłkomierskim szaleje tyfus plamisty... – A. Ž. – (Po Litwie. Różne wiadomości). – Tėvynės sargas, 1918, 8 maja (nr 18), 10. W sprawie uczniów aptekarskich. – J. P. – Lietuvos aidas, 1918, 12 grudnia (nr 155), 2–3. Sprawy aptek. – (Z kraju litewskiego). – Dabartis, 1918, 3 sierpnia (nr 101), 3. Sprawy leków w obszarze Naczelnego Dowódcy Wschodu. – (Z kraju litewskiego). – Dabartis, 1918, 13 czerwca (nr 71), 3. Vileišis Antanas. O chorobach wojennych. – Dr A. Vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 29 grudnia (nr 1), 14–15, 17 stycznia (nr 2), 15–16. Vileišis Antanas. O gruźlicy płuc. – Dr A. Vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 19 lutego (nr 7), 14–15. Vileišis Antanas. jak żyć, aby być zdrowym. – Dr A. Vileišis. – „Tėvynės sargas”, 1918, 29 stycznia (nr 4), 14–15, 5 lutego (nr 5), 15. Vileišis Antanas. co to jest grypa i z czego powstaje? – Dr A. Vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 16 października (Nr 34), 4–8. vileišis Antanas. jaka powinna być opieka nad chorymi dziećmi. – Dr A. vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 11 kwietnia (Nr 14), 13–14, 29 maja (Nr 21), 11, 10 lipca (Nr 26), 11–12, 18 września (Nr 30), vileišis Antanas. Świerzb. – Dr A. vileišis. – 11–13. Tėvynės sargas, 1918, 11 kwietnia (Nr. 14), 13. Vileišis Antanas. róża. – Dr A. Vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 16 marca (Nr. 10), 14. Vileišis Antanas. jaglica. – Dr A. Vileišis. – Tėvynės sargas, 1918, 23 marca (Nr. 11), 14. W Žagarė osiedliło się trzech lekarzy, 1 felczer i położna; W Żagarė otwarto aptekę Kazlauskasa... – Lietuvos Ainė. – (nasze wiadomości. Żagarė). – Darbo balsas, 1918, 10 października (Nr. 39), 12. Kości człowieka. – J. t.67 – Pavasaris, 1918, 4 października (Nr. 7), 12–13. Zdrowie ludzi na Litwie. – Vienybė, 1918, 4 lipca (Nr. 24), 367–368. Słówko o zdrowiu. – mieszkaniec Rumšišk. nauczyciel. – Dabartis, 1918, 9 marca (Nr. 30), 3. Spojrzenie w przyszłość. – st. N-is. – Sprawy farmaceutów, 1918, styczeń (Nr. 1), 2–3. ŹRÓDŁA POMOCNICZE ALeW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch. band 1 A–m, band 2. N–Ž, band 3. verzeichnisse un indices. unter der Leitung von Wolfgang Hock, Hamburg: baar, 2015. Alm – Alminauskis k. Die Germanismen des Litauischen I. Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, kaunas: Św. księgarnia Towarzystwa Kazimierza, 1931. čep – čepienė N. Germanizmy w języku litewskim i ich cechy fonetyczne, wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006. 64 stanisław Durskis. 65 wincentas Zajančkauskas. 66 Andrius rondomanskis? 67 Jurgis talmantas? 198 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna 100 lat temu DvLkŽ – križinauskas J., smagurauskas st. Wielki słownik niemiecko-litewski 1–2, wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2006. LeW i – Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkla. t. 1, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1955. LeW ii – Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkla. t. 2, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1955. Litewskie pseudonimy: zestawienie pseudonimów litewskiej prasy do 1990 r. 1. Autorzy. opracował i przygotował dr Jonas Mačiulis, Wilno: LNB, 2004. Litewskie pseudonimy: zestawienie pseudonimów litewskiej prasy do 1990 r. 2. Słownik pseudonimów. opracował i przygotował doc. dr Jonas Mačiulis, Wilno: LNB, 2004. Bibliografia Litwy = the bibliography of Lithuania = Litauische bibliographie / Publikacje litewskich czasopism = Publications of Lithuanian periodicals = Publikationen der Litauischen Periodika: 1918. Cz. 1. Przygotował Osvaldas Janonis, Kowno: Biblioteka Publiczna Okręgu Kowieńskiego, 2001. LLkŽ – Vaitkevičiūtė V. Słownik polsko-litewski, Wilno: Mokslas, 1979. LkPŽ – Kregždys R. Słownik polonizmów w języku litewskim = Słownik polonizmów w jezyku litewskim (studia etymologica baltica II). słownik naukowy, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2016. LkŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt ME I, II – Encyklopedia medyczna 1–2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedyczne, 1991, 1993. PrW i – Słownik pruski. Prowincjonalizmy Prus Wschodnich i Zachodnich w układzie alfabetycznym autorstwa H. Frischbiera. pierwszy tom. A–K, Berlin: Verlag von Th. Chr. Fr. Enslin, 1882. skar – Skardžius Pr. Słowa pożyczone ze słowiańskiego w języku starolitewskim. – Tauta ir žodis 7, 1931. Šlt – [D-ras A. Vileišis.] Kwestie zdrowotne. O ludzkiej dżumie. – Šaltinis 29, 1914, 435–437. tŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych. rada redakcyjna: Angelė Kaulakienė et al., Wilno: Alma littera, 2013. vLe IV, XIII, XVII, XXII, XXIII, XXV – Powszechna encyklopedia litewska, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003, 2008, 2010, 2012, 2013, 2014. Zemlevičiūtė P. 2009: Rozwój litewskiej terminologii medycznej pod koniec XIX – na początku XX wieku. Rozprawa doktorska, Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. ESRJ I, II – Vasmer M. Etymologiczny słownik języka rosyjskiego 1–2, Moskwa: Progress, 1964, 1967. LITERATŪRA Andriušis A. 2006: Lietuvos medicinos istorijos apybraiža. mokomoji knyga, vilnius: vilniaus universiteto l-kla. bunevičiūtė L. 2000: Atributiniai veiksmažodinių daiktavardžių junginiai. – Žmogus ir žodis 2, 10–15. ermanytė i. 2008: Antonimai ir antonimija, vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gaivenis k. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, vilnius: Lki leidykla. Gira L. 1918: kalbos gryninimas. – L. G. – Tėvynės sargas 9, 1–2. Grinius k. 1918: tauta ir kalba. – Nr. – Lietuvos aidas 79(127), 1–2. Jakaitienė e. 2010: Leksikologija, vilnius: vilniaus universiteto leidykla. keinys st. 2005 [1975]: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Keinys St. Dabartinė lietuvių terminologija, vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–76. micelmacheris v. 1959: Sveikatos apsauga Lietuvoje 1918–1919 m., vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. miliūnaitė r. 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, vilnius: Lietuvių kalbos institutas. mitkevičienė A. 2004: v. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 119–144. mitkevičienė A. 2006: Literatūros mokslo terminų antonimija 1922–1942 m. – Terminologija 13, 134–148. mitkevičienė A. 2015: 1918–1940 metų lietuvių literatūros mokslo terminai. Daktaro disertacija, vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Petronytė A. 1995: Lietuvos sveikatos departamento sukūrimas 1918–1920 m. – Acta musei historiae medicinae et pharmaciae Lithuaniae ii, kaunas, 118–124. stakulienė s. 2001: Lietuviškoji medicinos periodika: ištakos ir raida Lietuvoje iki XX a. trečiojo dešimtmečio. – Knygotyra 37, 220–233. Prieiga per internetą: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/afedora/get/ Lt-LDb-0001:J.04~2001~1367156338542/Ds.002.0.01.ArtiC. stakulienė s. 2007: Lietuviškos farmacijos periodikos ištakos ir raida Lietuvoje iki XX a. penktojo dešimtmečio. – Knygotyra 49, 122–137. Prieiga per internetą: www.zurnalai.vu.lt/knygotyra/article/ download/8017/5887. 199Terminologija | 2018 | 25 stropus r., tamašauskas k. A., Paužienė N. 2005: Žmogaus anatomija. Antrasis pataisytas ir papildytas leidimas, kaunas: vitae Litera. tercijonas v. 1968: sveikatos apsauga. – Lietuvių enciklopedija Xv. Lietuva, south boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 122–126. vaišvilienė r. 2013: Lietuviškai medicinos mokslo periodikai – 100 metų. – Medicinos teorija ir praktika 19(2), 208–213. Prieiga per internetą: http://www.mtp.lt/files/mtP2-18str-208-213psl.pdf. Župerka k. 1983: Lietuvių kalbos stilistika, vilnius: mokslas. Ахманова О. С. 2005: Словарь лингвистических терминов, Москва: КомКнига. Даниленко В. П. 1977: Русская терминология: опыт лингвистического описания, Москва: Наука. Татаринов В. А. 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей. MEDIcAL TERMINOLOGy 100 yEARS AGO the paper deals with terms collected from over eighty popular science and informational articles on medicine and health published in Lithuanian periodicals (mainly newspapers) in 1918. terms are analysed in respect of the meaning and expression. some specialized medical periodicals ceased in 1918, therefore general publications – Moterų balsas, Darbo balsas, Dabartis, Vienybė, Lietuvos aidas, Pavasaris and Tėvynės sargas – started publishing information on the most important health issues, mainly infectious diseases (dysentery, typhus, influenza, etc.), their treatment and patient care. over 700 different terminological units were collected from the texts researched. 66% of terms are purely Lithuanian words, 17% are foreign words (mainly borrowings of Greek (apopleksija (apoplexy), bakterijos (bacteria)) and Latin origin (kamparas (camphor), daktaras (doctor)) and another 17% are words of mixed origin (hybrids (aptiekininkas „vaistininkas“ (pharmacist), operacinė (operating-room) and complex terms having elements of different origin (valgio virinamieji organai „virškinimo organai“ (digestive tract), ispanų liga „influenca“ (influenza)). the terms researched name body parts and organs, diseases, medical devices, persons, medical institutions and abstract concepts of medicine. one-word terms which are simple words of Lithuanian origin are quite rare (akis (eye), galva (head), plaučiai (lungs)). the majority of terms researched are derivates (nugarkaulis (backbone), kosulys (cough), niežai (scabies), gydytojas (doctor), ligoninė (hospital)). two-word terms are most frequent (tulžies pūslė (gall bladder), dėmėtoji šiltinė (spotted fever), ricinos aliejus (castor oil), vaistinės padėjėjas (pharmacy assistant), rentgeno kabinetas (X-ray room), three-word terms (vidurių šiltinės mikrobas (typhoid fever microbe), raudonojo kryžiaus ligoninė (red Cross hospital)) are not very common. there are quite a few synonymous terms in the researched texts (kruvinoji and dizenterija (dysentery), aptieka and vaistinė (pharmacy)). synonymous terms can be easily identified in the same text because they are used either together or interchangeably. it is more difficult to identify the synonymy between terms from different texts, in such cases the subject of a text, synonymy within the same text, features of the concept or an external source (for instance, LkŽe (Lithuanian Language Dictionary)) may help. in 1918 quite a few medical terms had alternative versions. Phonetic and orthographic variants are common (krūtinė and krutinė (chest), skarlatina and škarletina (scarlet fever), džiova and dziova (tuberculosis) irmedė and irmedė (influenza)), morphologic variants are rare (variants of a gender – karantina and karantinas (quarantine) and of endings – raumenys and raumens (muscles)). 200 Palmira Zemlevičiūtė | Medicinos terminija prieš 100 metų synonyms and variants were used because terminology was not settled; inconsistent usage was also caused by the author’s language knowledge and terminology known to him, editorial or publishing mistakes and the focus on easy and understandable presentation of medical information without paying much attention to expression. medical terminology of 1918 was influenced by the spoken language. Quite a lot of words – some of them are quite figurative – were borrowed from the colloquial usage (kruvinoji „dizenterija“ (dysentery), mažakraujė „anemija“ (anaemia), gyduolė „vaistas“ (drug), pribuvėja „akušerė“ (obstetrician), krimslys „kremzlė“ (cartilage), kraujo vaikščiojimas „kraujo cirkuliacija“ (blood circulation)). in that year some concepts of medicine still were vague, therefore there are some medical terms which are not precise (ausų užkaitimas, vidurių sluoga, skilvio sugedimas). medical terminology of 1918 provides an interesting, useful and unique information for the history of medicine in Lithuania (what health issues were topical, what diseases were common and how they were treated, what were the means of prevention, who treated patients and where it was done, etc.) as well as for the research of Lithuanian language and terminology. some terms which are currently used in the language of medical science were used 100 years ago, but in general medical terminology of that year differs from the modern terminology in figurativeness, Lithuanian origin and variety of meanings and expression. Otrzymano 2018-07-19 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, e-mail: palmira.zemle[email protected]