Dimensions of Terminology Work

Wymiary pracy terminologicznej ANITA NUOPPONEN Uniwersytet w Vaasa SŁOWA KLUCZOWE: praca terminologiczna, normatywna praca terminologiczna, deskryptywna praca terminologiczna, dychotomie, praca terminologiczna ukierunkowana na tłumaczenie, terminografia, zarządzanie terminologią, normalizacja, orientacja na pojęcie, orientacja na termin 1. WPROWADZENIE Normatywność/deskryptywność, systematyczność/doraźność, jedno-/dwu-/wielojęzyczność, orientacja na pojęcie/orientacja na termin to niektóre z dychotomii lub trychotomii występujących w literaturze dotyczącej działalności terminologicznej. W artykule zatytułowanym Dichotomies: impossible and indispensable? Johan Myking (2007: 265) szczegółowo omawia najczęściej spotykane dy- i trychotomie dotyczące teoretycznych podstaw terminologii. Uważa je za „ważne cechy metadyskursu tej dyscypliny”, argumentując, że ich badanie może „przyczynić się do lepszego zrozumienia aktualnego stanu dziedziny terminologii, a także panujących w niej napięć i trendów rozwojowych”. Dychotomie te często służą również za punkt wyjścia przy uzasadnianiu nowych podejść teoretycznych (zob. np. Myking 2001, 2007; Budin 2001; Antia 2001; Cabré 1999, 2003; Temmerman 2000). W niniejszym artykule dychotomie i trychotomie związane z praktyczną pracą terminologiczną traktowane są jako wyznaczniki jej wymiarów. Niniejszy artykuł wnosi wkład w badania nad aktualnym stanem pracy terminologicznej. Przedstawiono w nim wstępną, wielowymiarową typologię (system pojęć) pracy terminologicznej, obejmującą trzynaście kryteriów podziału, czyli „wymiarów”, pogrupowanych według tego, czy dotyczą grupy docelowej, celu, wykonawcy, produktu czy metody. Oprócz niektórych utrwalonych w literaturze dy- i trychotomii poszukiwałam także nowych, które można dostrzec, analizując różne sposoby pracy z terminologią. Ujawniają one kryteria podziału różnych typów pracy terminologicznej oraz granice między tym, co można uznać za pracę terminologiczną, a tym, co należy na przykład do leksykografii. Ponadto niektóre utrwalone dychotomie zostały przegrupowane. 6 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work Źródła obejmują literaturę dotyczącą teorii i praktyki terminologii: czasopisma, sprawozdania z konferencji, przeglądy dziedziny, podręczniki (np. Wright & Budin 1997a, b; Steurs & Kockaert 2014; Felber 1984), podręczniki akademickie (np. Cabré 1999; Picht & Draskau 1985; Sager 1990), wytyczne i normy (ISO 1087; ISO 704). W dalszej części omówiono pojęcie pracy terminologicznej oraz stosowane dla niej określenia, a także ustanowiono ramy analizy różnych wymiarów i cech pracy terminologicznej. Następnie każdy z tych elementów został omówiony bardziej szczegółowo. 2. PRACA TERMINOLOGICZNA Norma ISO 1087-1 (2000) definiuje pracę terminologiczną jako „pracę obejmującą systematyczne gromadzenie, opisywanie, przetwarzanie i prezentowanie pojęć oraz ich oznaczeń”. Norma ISO 704 (2009: v) wymienia następujące główne działania składające się na pracę terminologiczną: — „identyfikowanie pojęć i relacji między pojęciami; — analizowanie i modelowanie systemów pojęciowych na podstawie zidentyfikowanych pojęć i relacji między pojęciami; — tworzenie reprezentacji systemów pojęciowych za pomocą diagramów pojęciowych; — definiowanie pojęć; — przypisywanie oznaczeń (głównie terminów) każdemu pojęciu w jednym lub większej liczbie języków; — rejestrowanie i prezentowanie danych terminologicznych, przede wszystkim w mediach drukowanych i elektronicznych (terminografia).” Zasadniczo zgadzam się z definicją pracy terminologicznej zawartą w ISO 1087 (2000), jednak na potrzeby niniejszego badania wolałbym ją nieco rozszerzyć, aby móc uwzględnić między innymi również „niesystematyczną” pracę związaną z terminologią oraz zbadać bardziej zróżnicowane praktyki. W literaturze przedmiotu znajdujemy co najmniej następujące alternatywne określenia pracy terminologicznej: terminografia, zarządzanie terminologią, przetwarzanie terminologii oraz terminologia. To ostatnie określenie (terminologia) często pojawia się w literaturze. Na przykład Vesna Lušicky i Tanja Wisisik (2015: 8) definiują tę działalność następująco: „Celem terminologii jest rejestrowanie i porządkowanie znaczenia oraz użycia terminów specjalistycznych oraz udostępnianie ich w różnych zasobach terminologicznych, takich jak (internetowe) bazy terminologiczne, słowniki, glosariusze i normy terminologiczne, aby można było wykorzystywać je w tekstach, tłumaczeniach i dyskursie specjalistycznym.” Terminologija | 2018 | 25 7 Wolałabym jednak unikać tego polisemicznnego użycia terminu terminology, ponieważ nie zawsze z kontekstu jasno wynika, o jakiej „terminologii” mówią autorzy (dziedzinie badań, dyscyplinie, pracy terminologicznej, zbiorze terminów, słowniku terminologicznym itp.). Termin terminography, utworzony przez analogię do lexicography, zaproponował Alain Rey w latach siedemdziesiątych na określenie „stosowanej terminologii opisowej” (Rey 1995: 23, 129). Terminography znalazła swoje miejsce w międzynarodowym użyciu języka angielskiego obok terminology work. Pojawia się na przykład w ISO 704 (2009), jak pokazano powyżej, oraz w ISO 1087 (2000), gdzie odnosi się do „części pracy terminologicznej związanej z rejestrowaniem i prezentacją danych terminologicznych”, które „mogą być przedstawiane w postaci baz terminologicznych, glosariuszy, tezaurusów lub innych publikacji”. Zamiast terminology work lub terminography Sue Ellen Wright i Gerhard Budin (1997a) używają terminu terminology management, uzasadniając to tym, że lepiej pasowałby on do użycia w języku angielskim i byłby analogiczny do „information management” (ibid. 1997a: 2). Według nich terminology management obejmuje „strukturyzowanie, przechowywanie, wymianę, rozpowszechnianie i wykorzystywanie informacji terminologicznej na potrzeby tworzenia tekstów (w tym słowników itp.)”. Również dla nich terminografia oznacza działalność polegającą na rejestrowaniu informacji terminologicznej, a nie szerszą działalność. Klaus-Dirk Schmitz (2009) z kolei preferuje użycie terminu terminology work w znaczeniu przyjętym w ISO 704, lecz chce używać terminu terminology management zamiast terminography (zob. także Lušický & Wissik 2015: 8). Juan Sager (1990) używa terminu terminology processing, który jednak nie rozpowszechnił się tak szeroko jak pozostałe. W niniejszym artykule termin terminology work będzie używany na określenie szerszej działalności związanej z terminologią, podczas gdy terminology management jest – jak ujmuje to K.-D. Schmitz (2009) – „częścią pracy terminologicznej związaną z rejestrowaniem i prezentacją danych terminologicznych”. W literaturze terminologicznej różne typy pracy terminologicznej opisuje się w dość odmienny sposób. Występuje wiele synonimicznych terminów i przypadków polisemi. W niniejszym badaniu interesowały mnie jednak bardziej elementy składające się na różne typy pracy terminologicznej; koncentruję się przede wszystkim na ich cechach. Różne typy pracy terminologicznej opisywane w literaturze traktuję tutaj jako wzajemnie uzupełniające się (rysunek 1). Skupienie uwagi na cechach pracy terminologicznej stanowi również próbę teoretyczną zmierzającą ku wieloaspektowej i wielowymiarowej teorii terminologii, o której wspomina G. Budin (2001: 20). Klasyfikacja ma charakter wstępny i pozostaje otwarta na dalszą dyskusję oraz rozwój. W dalszej części, 8 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work różne cechy poszczególnych podejść zostaną wyodrębnione i zbadane mniej lub bardziej jako elementy, które można łączyć na wiele różnych sposobów. Spośród kilku możliwych sposobów grupowania poszczególnych kryteriów podziału wybrałam pięć głównych grup, kierując się podstawowymi pytaniami: dla kogo, dlaczego, przez kogo, jaki produkt i w jaki sposób? (zob. rysunek 1). Rysunek 1. Wymiary pracy terminologicznej Terminologija | 2018 | 25 9 3. D L A K O G O P R A C A T E R M I N O L O G I C Z N A? Grupa docelowa. Praca terminologiczna jest skierowana do różnych grup docelowych, które mają nieco odmienne potrzeby. Ponadto pytania „dla kogo” i „przez kogo” są ze sobą powiązane i nie zawsze można je rozdzielić. Terminologia normatywna i normalizacja terminologiczna zostały wprowadzone w celu rozwiązania problemów komunikacyjnych między ekspertami dziedzinowymi oraz zaspokojenia ich potrzeb terminologicznych. Kolejną dużą grupę użytkowników terminologii stanowią tłumacze; często podkreślano, że ich potrzeby różnią się od potrzeb specjalistów danej dziedziny (zob. Wright & Wright 1997: 148). Co więcej, sami również wykonują pracę terminologiczną (więcej w rozdziale 5). Szczególną uwagę poświęcono temu, jak włączyć pracę terminologiczną w proces tłumaczenia jako jego część (terminologia ukierunkowana na tłumaczenie; np. Hohnhold 1990; Wright & Wright 1997). Oprócz tych dwóch grup pracę terminologiczną można kierować na przykład do użytkowników wewnętrznych (np. autorów tekstów technicznych) lub zewnętrznych w organizacjach i przedsiębiorstwach (np. klientów), studentów, osób niebędących specjalistami oraz szerokiego grona odbiorców. Ponadto nie wszyscy użytkownicy są ludźmi: pracę terminologiczną wykonuje się także na potrzeby tłumaczenia maszynowego, ontologii czytelnych maszynowo oraz różnych rodzajów systemów informacyjnych. 4. D L A C Z E G O P R A C A T E R M I N O L O G I C Z N A? Istnieje niezliczona liczba powodów dlaczego praca terminologiczna jest potrzebna. Omówię jednak tylko dwie podstawowe dychotomie leżące u jej podstaw. Pierwsza dotyczy pilności potrzeb użytkownika: praca terminologiczna albo wyprzedza potrzeby użytkownika, albo jest wykonywana na jego zlecenie. Druga wiąże się z celem pracy: jej celem jest albo wpływanie na użycie terminów i pojęć w danej dziedzinie, albo jego opis. Pilność. Z punktu widzenia pilności zaspokajania potrzeb użytkownika praca terminologiczna może być proaktywna, wykonywana na bieżąco (just-in-time) lub przyjmować formę pośrednią (LISE Guidelines 2013: 21–23). V. Lušicky i T. Wissik (2015: 9), koncentrujący się na pracy terminologicznej ukierunkowanej na tłumaczenie, definiują pracę proaktywną jako „pracę terminologiczną opartą na tekście, obejmującą gromadzenie, opisywanie, opracowywanie i prezentowanie pojęć oraz ich oznaczeń przed rozpoczęciem procesu tłumaczenia”. Jednak w LISE Guidelines (2013) termin ten oznacza szerszą działalność obejmującą wszystkie typy pracy terminologicznej, które „są wykonywane poprzez ocenę prawdopodobnych 10 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work przyszłych potrzeb dotyczących dziedzin, które należy omówić, tekstów do przetłumaczenia, przepisów, które mają zostać uchwalone itd. Terminolodzy starają się przewidywać przyszłe potrzeby, opracowując terminologię dla całych dziedzin oraz terminologię specyficzną dla tekstów, której nie ma jeszcze w referencyjnym zasobie terminologicznym.” (LISE Guidelines 2013: 23) W tym ujęciu proaktywna praca terminologiczna obejmuje działania wymagane w ramach planowania terminologicznego, takie jak ocena obecnych i przyszłych potrzeb organizacji, przedsiębiorstwa, dziedziny, języka, kraju itp. Na przykład UE opracowała dalekosiężne strategie planowania terminologicznego, które określają zakres pracy terminologicznej do wykonania (zob. np. Fischer 2010). Ponadto zarówno normalizacja terminologii, jak i praca terminologiczna w przedsiębiorstwach mają charakter proaktywny. Kara Warburton (1997: 677) podkreśla, że przedsiębiorstwa muszą „rozpoznać swoje potrzeby terminologiczne i odpowiednio wcześnie zaplanować działania służące ich zaspokojeniu, aby ograniczyć nakład pracy w przyszłości”. Podczas gdy proaktywna praca terminologiczna przewiduje potrzeby ze znacznym wyprzedzeniem, na drugim krańcu kontinuum znajduje się praca terminologiczna wykonywana w chwili pojawienia się potrzeby. Często określa się ją mianem terminologii (pracy terminologicznej) ad hoc, ale jej charakter dobrze oddają również określenia terminologia (praca terminologiczna) just-in-time, na żądanie, ekspresowa lub doraźna (zob. np. Ghallchobhair 2008; LISE Report 2013). Różni autorzy posługują się terminem terminologia (praca terminologiczna) ad hoc w odniesieniu do różnych pojęć, na przykład jako przeciwieństwem „systematycznej pracy terminologicznej”, do której wrócę później. Pracę terminologiczną ad hoc lub just-in-time wykonuje sam użytkownik („samodzielna praca terminologiczna”) albo różnego rodzaju służby i ośrodki terminologiczne bądź terminolodzy zatrudnieni w danej organizacji („terminologia na żądanie”). Claudia Dobrina (2010: 82) opisuje ten drugi przypadek jako „terminologiczną izbę przyjęć”, która „powstała, by zaspokajać pilne i niezbyt rozległe potrzeby terminologiczne”. Jest ona potrzebna, gdy pojedynczy problem terminologiczny lub ich zbiór trzeba rozwiązać w krótkim czasie (LISE Guidelines 2013: 23; Cabré 1999: 152). Potrzeby. Ponadto można wyróżnić pracę terminologiczną zorientowaną na dziedzinę oraz na tekst (np. Schmitz 2009). Potrzeba pierwszego rodzaju pracy wynika z danej dziedziny, a punktem wyjścia jest wiedza z tej dziedziny. Gromadzi się obszerny materiał, obejmujący różne rodzaje istotnych dokumentów, a także wywiady z ekspertami dziedzinowymi i konsultacje z nimi (Wright & Wright 1997: 148). Przykładem pracy terminologicznej zorientowanej na tekst jest praca przygotowawcza tłumaczy, którzy rozwiązują problemy terminologiczne napotkane w tłumaczonych tekstach. Robią to, przeglądając inne teksty w poszukiwaniu ekwiwalentów tłumaczeniowych i innych danych terminologicznych, zanim przetłumaczą tekst. Zamiast systematycznie badać dziedzinę, tłumacze tworzą raczej własne zasoby terminologiczne, „mając do dyspozycji jedynie przypadkowe fragmenty tekstów z danej dziedziny” (Wright & Wright 1997: 148). Terminologija | 2018 | 25 11 aby znaleźć ekwiwalenty tłumaczeniowe i inne dane terminologiczne przed przetłumaczeniem tekstu. Zamiast systematycznie badać dziedzinę, tłumacze tworzą raczej własne zasoby terminologiczne, „mając do dyspozycji jedynie przypadkowe fragmenty tekstów z danej dziedziny” (Wright & Wright 1997: 148). Systematyczną pracę terminologiczną (zarządzanie terminologią) opisywano również jako „ukierunkowaną na dziedzinę”, natomiast zorientowaną na tłumacza pracę terminologiczną ad hoc — jako „ukierunkowaną na tekst” (Wright & Wright 1997: 147; Faber 1999: 98). Cel. Od samego początku głównym celem i zadaniem pracy terminologicznej było ułatwianie wzajemnego porozumiewania się w obrębie dziedzin specjalistycznych oraz ponad granicami językowymi i innymi. Można to osiągnąć, przyjmując jedno z dwóch podejść: opisowe lub normatywne (preskryptywne) podejście do pracy terminologicznej. W idealnym przypadku opisowa praca terminologiczna prowadzi do powstania produktów terminologicznych (słowników, baz terminologicznych itp.), które uwzględniają wszelkie zróżnicowanie terminologiczne i pojęciowe w danej dziedzinie oraz objaśniają relacje między wariantami, pozostawiając użytkownikowi wybór najodpowiedniejszego z nich. Celem normatywnej lub preskryptywnej pracy terminologicznej jest skłonienie „odbiorców docelowych do przyjęcia preferowanego terminu i unikania terminów odrzuconych” (Karsch 2014: 294), na przykład terminologii dotyczącej produktu lub usługi przedsiębiorstwa, systemu prawnego itp. W większości procesów pracy można stosować te same metody, ponieważ praca opisowa stanowi pierwszą część procesu pracy normatywnej (zob. Cabré 1999: 132). In addition to these two types of terminology work, Helmut Felber (1984: 189) reminds us that there is also the type of terminography “used by scientific communities which is based on the idea that scientific concepts are in a constant flux. For them scientific terminology can only be recommended but not prescribed.” 5. PRZEZ KOGO? Ekspertyza. Osoby zajmujące się terminologią w taki czy inny sposób można z grubsza podzielić na trzy nakładające się kategorie: „twórców”, „kompilatorów i pośredników” oraz „użytkowników”. Pierwszą grupę stanowią eksperci dziedzinowi (syn. specjaliści dziedzinowi, eksperci merytoryczni, SME), którzy jako pierwsi tworzą i stosują pojęcia oraz terminy właściwe swojej dziedzinie (Sager 1990: 197; Cabré 1999: 121). Tworzą oni systemy pojęciowe, definiują pojęcia i uzgadniają wspólną terminologię — lub promują własną. Wyniki tego rodzaju pracy terminologicznej dokumentuje się jawnie lub niejawnie w normach- 12 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work …ęczniki, artykuły, podręczniki, dokumenty techniczne itp. Metody terminologiczne, normy ISO i poradniki były przeznaczone dla tej grupy. Pracę tych „twórców” terminologii można uznać za „pierwotną” w odróżnieniu od tego, co robią terminolodzy i inne osoby zaangażowane w gromadzenie i analizowanie danych terminologicznych oraz opracowywanie i rozpowszechnianie produktów terminologicznych („wtórnych”). Trzecią grupę, „użytkowników”, stanowią osoby, które potrzebują terminów i pojęć w swojej pracy, takie jak tłumacze, autorzy tekstów technicznych, nauczyciele, specjaliści ds. informacji i dokumentacji, laicy i studenci, a także osoby pracujące w danej dziedzinie. Praca związana z terminologią, którą wykonują „użytkownicy”, polega np. na wyszukiwaniu odpowiednich terminów, pojęć, definicji i ekwiwalentów („trzeciorzędna”). Można powiedzieć, że różnica między grupami wykonującymi zadania związane z terminologią wynika z ich relacji z przedmiotem pracy terminologicznej oraz stopnia ich wiedzy eksperckiej w danej dziedzinie. Na jednym krańcu tego kontinuum znajdują się eksperci dziedzinowi, którzy „są właścicielami” terminologii, czyli znają terminologię swojej dziedziny i mają wpływ na wybór terminów oraz definiowanie pojęć. Odgrywają decydującą rolę w zespołach projektowych zajmujących się terminologią, a terminolodzy muszą się z nimi konsultować (zob. np. Picht & Draskau 1985: 167; Cabré 1999: 121) oraz korzystać z dokumentów przez nich opracowanych. Na drugim krańcu kontinuum znajdują się osoby, które wykonują pracę terminologiczną lub wyszukują terminologię, nie będąc specjalistami w danej dziedzinie. Pomiędzy tymi krańcami mieści się rodzaj pracy terminologicznej wykonywanej we współpracy terminologów z ekspertami dziedzinowymi (zob. niżej). Należy zauważyć, że ekspert jest również „użytkownikiem”, a na przykład terminolog lub tłumacz może być także ekspertem i „twórcą” (więcej na temat wiedzy eksperckiej zob. np. Karsch 2014: 295–296). Współpraca. Jeśli chodzi o organizację pracy, można wyróżnić różnice w pracy terminologicznej ze względu na stopień współpracy: może ona być podejmowana indywidualnie, wewnątrz organizacji lub między organizacjami. Ponadto wymiar współpracy krajowej i międzynarodowej jest obecny od samego początku. W najlepszym wypadku praca terminologiczna jest przedsięwzięciem opartym na współpracy, a w literaturze zaproponowano różne modele współpracy (Felber 1984: 29; Picht & Draskau 1985; Karsch 2014), przy czym podstawowy model wymaga współpracy co najmniej terminologa z ekspertem dziedzinowym. Heribert Picht & Jennifer Draskau (1985: 167) podkreślają nawet, że „terminolodzy [–] którzy sądzą, że ich praca może zakończyć się powodzeniem bez konsultacji z ekspertami [–] nie zrozumieli niektórych podstawowych zasad swojego zawodu”. Terminologija | 2018 | 25 13 podstawowych zasad swojego zawodu”. Najnowszymi rozwiązaniami są działania crowdsourcingowe umożliwiane przez platformy internetowe i usługi chmurowe (Karsch 2014). Ciągłość. Praca terminologiczna może być samodzielnym, jednorazowym lub powtarzalnym przedsięwzięciem albo ciągłą praktyką zintegrowaną z procesami organizacji lub np. z pracą tłumacza. Niektóre projekty realizuje się tylko raz, inne zaś powtarza – jak ma to miejsce np. w normalizacji. Wynika to z faktu, że dziedziny nie są statyczne, lecz zachodzą w nich zmiany, które wpływają również na pojęcia, systemy pojęciowe i terminy. Projekty terminologiczne mogą być przedsięwzięciami zarówno rozległymi, jak i bardziej ograniczonymi; mogą obejmować powołanie zespołu projektowego, planowanie, sporządzenie budżetu itp., a kończyć się np. gotowym produktem w postaci słownika lub zestawu rekordów w bazie terminologicznej. W literaturze terminologicznej praca terminologiczna jest często opisywana jako projekt, choć nie zawsze jest możliwe ani nawet konieczne podejmowanie tak szeroko zakrojonych działań. W wielu przypadkach wystarczy praca terminologiczna na mniejszą skalę, na przykład doraźne opracowywanie terminologii, odpowiadanie na zapytania lub utrzymywanie bazy terminologicznej w celu wyszukania brakujących rekordów, ekwiwalentów bądź terminologii poddziedzin. Jak wspomniano wyżej, praca terminologiczna jest również prowadzona w sposób ciągły, np. w przedsiębiorstwie lub organizacji. Określenie zarządzanie terminologią byłoby odpowiednie dla tego rodzaju pracy terminologicznej, zwłaszcza gdy wykorzystuje się system zarządzania terminologią. Na przykład Cristina Valentini (2016: 35) opisuje zarządzanie terminologią w bazie Patent Cooperation Treaty Termbase (PCT) w następujący sposób: „Pracownicy PCT zajmujący się terminologią, tłumacze oraz stażyści terminologiczni zatrudniani na krótki okres codziennie wnoszą wkład w opracowywanie pojęć i terminów. Wkład ten może obejmować tworzenie nowych rekordów dla pojęć nieujętych w bazie PCT Termbase lub uzupełnianie istniejących rekordów poprzez dodawanie brakujących języków”. 6. J A K I P R O D U K T? Produkt. W zależności od produktu procesy pracy terminologicznej różnią się od siebie – przynajmniej na końcowych etapach, kiedy wyniki są zestawiane i prezentowane. Na jednym krańcu „kontinuum produktów” znajduje się pojedynczy termin, definicja lub ekwiwalenty, np. w przypadku opracowywania odpowiedzi na zapytania terminologiczne lub dodawania rekordów do banku terminów. Na drugim krańcu znajduje się rozbudowany słownik terminologiczny, np. w postaci drukowanej, e-booka, pliku pdf, stron internetowych, zestawu rekordów w banku terminów lub całego banku terminów. Innym 14 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work rodzajem produktów są na przykład rezultaty pracy terminologicznej włączonej do systemu informacyjnego lub systemu wiedzy albo stanowiącej część prac nad ontologią. Język. W zależności od języka (lub języków) wybranego do opracowania produktu praca terminologiczna może być jedno-, dwu- lub wielojęzyczna. W podręcznikach i poradnikach terminologicznych proces pracy terminologicznej jest często przedstawiany z perspektywy jednojęzycznej, ponieważ zakłada się powtórzenie tych samych etapów dla każdego języka, a następnie połączenie wyników (zob. np. Cabré 1999: 151). Taka procedura ukazuje podobieństwa i/lub różnice między pojęciami w obu systemach pojęciowych i pomaga ocenić ekwiwalencję lub stopień ekwiwalencji między terminami reprezentującymi te pojęcia. Jest to procedura idealna, której nie zawsze się przestrzega ani nie zawsze można przestrzegać, jak zauważają np. C. Valentini, Geoffrey Westgate i Philippe Rouquet (2016: 179) (zob. także Tamás, Papp and Petz 2016). Zwłaszcza w przypadku rozległej dziedziny przeprowadzenie równie szczegółowej analizy materiału we wszystkich językach, które mają znaleźć się w glosariuszu lub bazie terminologicznej, wymaga znacznego nakładu pracy. Dlatego zwykle koncentruje się na głównym języku lub głównych językach projektu i stosuje w nich metody systematyczne, podczas gdy ekwiwalenty w innych językach opracowuje się w sposób mniej lub bardziej doraźny. W instytucjonalnych bazach terminologicznych pracę terminologiczną często wykonują tłumacze, którzy zamiast prowadzić bardziej szczegółowe, systematyczne badania, „dodają terminy napotkane podczas tłumaczenia” w sposób doraźny, jak zauważają C. Valentini i in. (2016: 179). 7. JAK PROWADZI SIĘ PRACĘ TERMINOLOGICZNĄ? Materiał. Wybór reprezentatywnego materiału jest kluczowym czynnikiem w pracy terminologicznej, a jak zauważają Picht & Draskau (1985: 167), „wyniki projektu terminologicznego mogą być tylko tak dobre, jak materiał źródłowy, na którym się opierały”. Dlatego praca terminologiczna powinna opierać się na oryginalnych źródłach danej dziedziny, co podkreślają również podręczniki. Oprócz różnych dokumentów wykorzystuje się także wywiady i konsultacje z ekspertami dziedzinowymi, o czym wspomniano wcześniej. Materiał źródłowy tworzy korpus wykorzystywany do ekstrakcji danych terminologicznych (Sager 1990: 130; Cabré 1999: 121). J. Sager (1990: 130) opisuje systematyczne opracowywanie terminologii jako oparte na korpusie, porównując je z wcześniejszymi praktykami leksykograficznymi, w których słowa „wydobywano z wcześniejszych wykazów lub poprzez Terminologija | 2018 | 25 15 indywidualne wyszukiwania”. Obecnie korpus oznacza najczęściej przechowywany cyfrowo, uporządkowany zbiór tekstów, który można analizować za pomocą specjalnego oprogramowania, takiego jak narzędzia do analizy korpusów (Ahmad & Rogers 1997b: 726; Bowker et al. 2002: 1). Bardziej tradycyjny korpus może również składać się z różnych typów materiałów nieczytelnych maszynowo. Różne rodzaje zasobów elektronicznych — zwłaszcza dostępnych w Internecie — takich jak korpusy wyrównane, teksty równoległe i dwuteksty, a także pamięci tłumaczeniowe, umożliwiają pozyskiwanie kandydatów na odpowiedniki w dwóch lub większej liczbie języków. Jednak nie każdy język dysponuje jeszcze tak dobrze rozwiniętymi narzędziami przetwarzania języka naturalnego jak na przykład angielski. Kolejny problem polega na tym, że jakość wyników zależy między innymi od jakości tłumaczeń w korpusach. Narzędzie. Na jednym krańcu „kontinuum narzędzi” znajduje się praca terminologiczna wykonywana ręcznie, na drugim zaś — praca w pełni zautomatyzowana. Pomiędzy nimi występują różne sposoby wykorzystania komputerów do wspomagania pracy terminologicznej (komputerowo wspomagana praca terminologiczna). Terminolodzy szybko przystosowali komputery do przechowywania haseł i innych danych terminologicznych oraz udostępniania ich użytkownikom w formie cyfrowej (jedna z najwcześniejszych wzmianek: Wüster 1969: 5). Obecnie w wielu organizacjach praca terminologiczna oznacza zarządzanie bazami danych terminologicznych. Nowe hasła dodaje się systematycznie lub doraźnie. Bazy terminologiczne można również zintegrować z narzędziami komputerowo wspomaganego tłumaczenia, aby lepiej służyły tłumaczom (zob. np. Valentini et al. 2016: 173). Ponadto prowadzi się znaczące prace badawczo-rozwojowe z wykorzystaniem metod i narzędzi pochodzących między innymi z lingwistyki korpusowej, przetwarzania języka naturalnego i sztucznej inteligencji, aby tworzyć różne rodzaje oprogramowania do automatycznego lub półautomatycznego pozyskiwania terminów, a także wydobywania informacji o relacjach między pojęciami. Rozpoznawanie terminów i innych istotnych danych jest umiejętnością wyszkolonego i doświadczonego terminologa, a automatyzacja tego zadania stanowi wyzwanie. Jako wyzwania dla terminologii obliczeniowej, wymagające „nowego spojrzenia zarówno z perspektywy teoretycznej, jak i praktycznej”, Didier Bourigault et al. (2001: ix) wymieniają „automatyczną identyfikację jednostek terminologicznych w tekście ciągłym”, grupowanie wariantów (synonimów lub wariantów morfosyntaktycznych) w celu przedstawienia użytkownikom dokładnego obrazu treści dokumentu oraz znajdowanie „informacji semantycznych i pojęciowych dotyczących terminów lub przedstawianie relacji pojęciowych między terminami”. W tej dziedzinie badacze terminologii korzystają z pomocy lingwistów komputerowych i informatyków, którzy również dostrzegli 16 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work znaczenie terminologii przy tworzeniu na przykład aplikacji do tłumaczenia maszynowego i komputerowo wspomaganego, streszczania oraz generowania tekstu (Bourigault et al. 2001: ix). Nawet przy zastosowaniu metod automatycznych nadal potrzebna jest ręczna praca terminologiczna, na przykład w celu sprawdzenia poprawności listy kandydatów na terminy. Dlatego Lynne Bowker (2002: 165) woli określać ten proces jako „komputerowo wspomagany” lub „półautomatyczny”, a nie „w pełni automatyczny”. Analiza pojęć i strukturyzacja systemów pojęć, podobnie jak opracowywanie definicji, w dużej mierze pozostają zadaniami terminologa, choć narzędzia służące do ich realizacji są w fazie rozwoju. Orientacja. Często przywoływana różnica między pracą terminologiczną a leksykografią polega na tym, że pierwsza jest zorientowana na pojęcie, podczas gdy leksykografia jest zorientowana na wyraz. Różnicę tę opisuje się również jako podejście onomazjologiczne w opozycji do semazjologicznego. Rozróżnienie to ponownie stało się aktualne, ponieważ przynajmniej w badaniach zaawansowane metody leksykografii i technologie językowe zaczęły obejmować także języki specjalistyczne oraz terminologie przeznaczone do różnych celów. Terminolodzy również eksperymentują, opracowują i wdrażają narzędzia oraz metody, które mogą ułatwić na przykład automatyczne wydobywanie danych terminologicznych z większych lub dwujęzycznych korpusów (zob. Bourigault et al. 2001; Steurs & Kockaert 2014). W tym sensie można przeciwstawić pracę terminologiczną zorientowaną na pojęcia pracy zorientowanej na terminy. Terminy zawsze odgrywały jednak kluczową rolę w identyfikowaniu i lokalizowaniu specjalistycznych pojęć dziedzinowych w tekstach i dyskursie. W praktyce terminolog poszukuje kluczowych pojęć i systemów pojęć danej dziedziny, posługując się ich językowymi nazwami, czyli terminami, oraz innymi wyrażeniami. Gdy w pracy terminologicznej stosuje się metody zorientowane na wyrazy lub terminy, należy również ustalić systemy pojęć na potrzeby dalszego wydobywania terminów i prezentacji danych. Jak wskazują badania, zagadnienie to nadal jest przedmiotem badań, a prace te często wykonuje się ręcznie. Systematyczność. Literatura terminologiczna zazwyczaj rozróżnia pracę terminologiczną systematyczną oraz „niesystematyczną”, czyli doraźną lub punktową. Jak wspomniano wcześniej, norma ISO 1087 definiuje pracę terminologiczną jako „pracę polegającą na systematycznym gromadzeniu, opisywaniu, opracowywaniu i prezentowaniu pojęć oraz ich oznaczeń” i uznaje systematyczność za podstawową cechę pracy terminologicznej. Systematyczność jest jawnie lub pośrednio powiązana z co najmniej trzema elementami Terminologija | 2018 | 25 17 praca terminologiczna: 1) systematyczny sposób pracy, tj. postępowanie według metody, w przeciwieństwie do doraźnego wyszukiwania; 2) orientacja na pojęcia, obejmująca opracowanie systemu pojęć jako podstawy dalszej analizy, w przeciwieństwie do orientacji na wyrazy w leksykografii; oraz 3) systematyczne porządkowanie i prezentowanie wyników, w przeciwieństwie do układu alfabetycznego. Wytyczne LISE opisują systematyczną pracę terminologiczną jako „działalność specyficzną dla danej dziedziny”, która „zwykle jest prowadzona w ramach projektu” i „jest czasochłonna, ale pozwala terminologom skupić się na jednej dziedzinie lub zbiorze powiązanych tematów. Zwiększa to ich wiedzę dziedzinową, umożliwia efektywniejsze gromadzenie dokumentacji i obejmuje tworzenie systemów pojęć”. (LISE Guidelines 2013: 23–24) Nie ma ustalonych metod pracy doraźnej, jednak Kaisa Kuhmonen (1999: 155) z Fińskiego Centrum Terminologii argumentuje, że chociaż problem terminologiczny wymagający rozwiązania nie dotyczy całych systemów pojęć, lecz pojedynczych problemów terminologicznych, metoda stosowana przez nich w ramach usługi konsultacyjnej zasadniczo nie różni się od tej wykorzystywanej w projektach terminologicznych. Koncentrują się na pojęciu i relacjach między pojęciami, aby znaleźć odpowiedź. W takim przypadku systematyczna praca terminologiczna nie musi obejmować całego projektu; można również zastosować bardzo ograniczoną wersję tej metody. 8. W N I O S K I Praca terminologiczna jest działalnością wielowymiarową. Pierwszą analizę jej wymiarów przeprowadził Eugen Wüster w 1969 roku w prezentacji „Die vier Dimensionen der Terminologiearbeit”, opublikowanej w czasopiśmie dla tłumaczy ustnych i pisemnych. Opisał pracę terminologiczną, wyróżniając cztery wymiary: dziedzinę przedmiotową (różne dziedziny), język (różne języki), podejście (cel: koordynacja pracy terminologicznej, stosowanie terminologii, systematyczna praca terminologiczna) oraz poziom abstrakcji (studium przypadku, praca nad zasadami) (Wüster: 1969 1–6; zob. także Felber 1984: 3–12). Wyniki jego analizy tworzą fasetową klasyfikację cech, którą ilustruje model „Kommodenbau” (komody) (Wüster 1969: 2). Od czasów Wüstera terminologia dojrzała i przybrała wiele form; na przykład wszechobecna cyfryzacja kształtuje obecnie tę dziedzinę na różne sposoby. Poszerzyło to również krąg osób zainteresowanych badaniami terminologicznymi oraz opracowujących metody pracy terminologicznej, na przykład zautomatyzowane met- 18 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work ody ekstrakcji terminów, kompilowania korpusów i glosariuszy itp. Praca terminologiczna okazała się również przydatna w wielu innych działaniach związanych z organizacją pojęć i języka oraz zapewnianiem jasności; niektóre jej elementy włączono na przykład do prac nad ontologiami, systemami informacyjnymi, archiwami itp. Na potrzeby niniejszego artykułu przeanalizowano jawne i ukryte dychotomie oraz trychotomie w późniejszej literaturze, aby ustalić cechy i typologie współczesnej pracy terminologicznej. Wyróżnione wymiary to: grupa docelowa (eksperci, tłumacze, inni interesariusze, odbiorcy ogólni, maszyny itp.), pilność zaspokojenia potrzeby (działania proaktywne, podejmowane dokładnie w chwili wystąpienia potrzeby), różne potrzeby (orientacja na dziedzinę lub tekst), cel (normatywny, zalecający, opisowy), poziom wiedzy specjalistycznej (podstawowy, wtórny...), współpraca (zespołowa, indywidualna), ciągłość (samodzielna, ciągła), produkt (słownik, baza danych...), język (jedno-, dwu- lub wielojęzyczny), materiał, narzędzie (ręczne, wspomagane komputerowo, obliczeniowe), orientacja (na pojęcia, na terminy) oraz systematyczność (systematyczna, doraźna). Dychotomie/trychotomie (a nawet większe zestawy alternatyw) często się pokrywają, a różne cechy mogą tworzyć liczne kombinacje. Na przykład praca terminologiczna może być samodzielnym, jednorazowym przedsięwzięciem lub powtarzającym się działaniem, którego wynikiem jest słownik terminologiczny w formie drukowanej, e-booka, pliku pdf, strony internetowej albo zestawu haseł w bazie terminologicznej. Z drugiej strony w przypadku firm i organizacji właściwsze jest zarządzanie terminologią poprzez włączenie pracy terminologicznej jako ciągłej praktyki do ich procesów. W ich przypadku praca terminologiczna może być równoznaczna z zarządzaniem bazą terminologiczną. Praca terminologiczna może być zorganizowanym przedsięwzięciem grupy projektowej, zespołu, działu lub profesjonalnego terminologa, którego celem jest ujednolicenie lub harmonizacja stosowania terminów i pojęć; może też stanowić część pracy tłumacza lub autora tekstów technicznych, wykonywaną stale albo w razie potrzeby. Głównym zadaniem pracy terminologicznej było ułatwianie wzajemnego porozumiewania się w obrębie dziedzin specjalistycznych oraz ponad granicami językowymi i innymi. Dlatego w normach i podręcznikach kładzie się nacisk na normatywną pracę terminologiczną. Jej celem jest skłonienie użytkowników do przyjmowania preferowanych terminów i definicji oraz unikania terminów odrzuconych. Praca terminologiczna może mieć również charakter opisowy i służyć informowaniu użytkowników języka o różnych istniejących wariantach terminów, pojęć i systemów pojęć. W Terminologija | 2018 | 25 19 Ponadto praca terminologiczna jest często przedstawiana z punktu widzenia projektów terminologicznych, zarządzania bazami danych, jednojęzycznej pracy terminologicznej lub systematycznej pracy terminologicznej. Jednak praca terminologiczna ad hoc lub wykonywana dokładnie wtedy, gdy jest potrzebna, wymaga dostosowania metod terminologicznych do własnych potrzeb. Podsumowując, artykuł jest próbą zbadania możliwych sposobów uporządkowania cech i typów pracy terminologicznej. W modelu można jeszcze dodać wiele możliwości podziału. Dychotomie i trychotomie okazały się owocnym podejściem. J. Myking (2007: 281) stwierdza, że dychotomie „są ważne, ponieważ umożliwiają identyfikację przedmiotu badań, a także założeń teoretycznych i metodologicznych. Ceną jest jednak (nadmierne) uproszczenie”. Przedstawianie ich jako całkowitych przeciwieństw to dydaktyczna, ilustracyjna lub retoryczna taktyka stosowana w normach, podręcznikach, skryptach lub artykułach naukowych. W rzeczywistości różne typy pracy terminologicznej nie zawsze stanowią odrębne kategorie, a ich konkretne przejawy sytuują się raczej na kontinuum. REFERENCES Ahmad K., Rogers M. 1997: Corpus Linguistics and terminology extraction. – Wright, Budin 1997b, Vol. 2, 725–760. Antia B. 2001: Metadiscourse in terminology: thesis, antithesis, synthesis. – IITF Journal 12, No. 1–2, 65–84. Bourigault et al. 2001: Recent Advances in Computational Terminology. Bourigault D., Jacquemin C., L’Homme M.-C. (eds.), Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Bowker L. & Pearson J. 2002: Working with Specialized Language: A Practical Guide to Using Corpora, London: Routledge. Budin G. 2001: A critical evaluation of the state-of-the-art of terminology theory. – IITF Journal 12, No. 1–2, 7–23. Cabré M. T. 2003: Theories of terminology: Their description, prescription and explanation. – Terminology. International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 9, Issue 2, 163–199. Cabré Castellví M. T. 1999: Terminology: Theory, methods and applications, Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Dobrina C. 2010: Terminology on demand. Maintaining a terminological query service. – Terminology in Everyday Life. M. Thelen, and F. Steurs (eds.), Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 81–95. Faber P. 1999: Conceptual analysis and knowledge acquisition in scientific translation. – Terminologie et Traduction 2, 97–120. Felber H. 1984: Terminology Manual, Paris: Unesco, Infoterm. Fischer M. 2010: Language (policy), translation and terminology in the European Union. – Terminology in Everyday Life. M. Thelen & F. Steurs (eds.), Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 21–33. Galinski C., Budin G. 1993: New Trends in Translation-Oriented Terminology Management. – Scientific and Technical Translation. S. E. Wright, L. D. Wright (eds.), Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 209–216. Ghallchobhair F. N. 2008: Term Watch. The influence of translation on terminology and language. Slides. Available at: http://www.eaft-aet.net/fileadmin/files/SOMMET_2008/FN_Ghallchobhair_presentation.pdf. Hohnhold I. 1990: Übersetzungsorientierte Terminologiearbeit, Stuttgart: InTra. 20 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work ISO 1087-1 2000 Terminology work – Vocabulary – Part 1. Theory and application, Geneva: International Organization for Standardization. ISO 704 2009 Terminology work – Principles and methods, Geneva: International Organization for Standardization. Karsch B. 2014: Terminology work and crowdsourcing. Coming to terms with the crowd. – Handbook of Terminology. F. Steurs, H. Kockaert (eds.), Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 291–303. Kuhmonen K. 1999: Kurkistus termipalvelun kulissien taakse. – Toimikunnista termitalkoisiin. K. Kuhmonen (ed.), Helsinki: Tekniikan Sanastokeskus, 154–158. Laurén C., Myking J., Picht H. 1997: Terminologi som vetenskapsgren, Lund: Studentlitteratur. LISE Guidelines 2013: Chiocchetti E., Heinisch-Obermoser B., Löckinger G., Lušicky V., Ralli N., Stanizzi I. & Wissik T. Guidelines for collaborative legal/administrative terminology work, Bolzano: EURAC Research. Lušicky V., Wissik T. 2015: Procedural Manual on Terminology. Translation-Oriented Terminology Work. Available at: http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.731.8552&rep=rep1&type=pdf. Myking J. 2001: Socioterminology, terminology planning and standardization. – IITF Journal 12, No. 1–2, 49–64. Myking J. 2007: Dichotomies: impossible and indispensable? – Evidence-based LSP – Translation, text and terminology. Ahmad K., Rogers M. (eds.), 265–283. Also at: http://www.computing.surrey.ac.uk/lsp2003/LSP PROCEEDINGS.pdf. Picht H., Draskau J., 1985: Terminology: An Introduction, Surrey: University of Surrey. Pointer Report POINTER – Proposals for an operational Infrastructure for terminology in Europe. 1996. At: http://www.computing.surry.ac.uk/ai/pointer/report/intro.html. Rey A. 1995: Essays on Terminology. Translated and edited by J.C. Sager, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Sager J. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Schmitz K.-D. 2009: Applied Principles of Terminology Work. Slides. Terminology Summer School, 06–10 July 2009, Cologne. Available at: http://www.termnet.org/downloads/english/events/tss2009/TSS2009_KDS_TerminologyWork.pdf. Steurs F., Kockaert H. 2014: Handbook of Terminology 1, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Tamás D., Papp M. E., Petz A. 2016: Translator as Terminologist. – The Modern Translator and Interpreter. Ildikó Horváth (ed.), Budapest: Eötvös Loránd University, 57–78. Available: http://www.eltereader.hu/media/2016/04/HorvathTheModernTranslator.pdf. Temmerman R. 2000: Towards New Ways of Terminology Description: The sociocognitive approach, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Valentini C. 2016: Quality Control in Terminology Management. – Term Bases and Linguistic Linked Open Data. H. Erdman Thomsen, A. Pareja-Lora, B. Nistrup Madsen (eds.), Copenhagen Business School, 34–43. Available at: http://openarchive.cbs.dk/handle/10398/9323. Valentini C., Westgate G., Rouquet P. 2016: The PCT Termbase of the World Intellectual Property Organization. Designing a database for multilingual patent terminology. – Terminology. International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 22, Issue 2, 171–200. Warburton K. 1997: Globalization and terminology management. – Handbook of Terminology Management: Application-oriented terminology 2. Compiled by S. E. Wright, G. Budin, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 677–696. Wright S. E., Budin G. 1997a: Handbook of Terminology Management: Basic aspects of terminology 1, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Wright S. E., Budin G. 1997b: Handbook of Terminology Management: Application-oriented terminology 2, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Wright S. E., Wright L. D. 1997: Terminology Management for Technical Translation. – Handbook of Terminology Management 1: Basic aspects of terminology. Compiled by S. E. Wright, G. Budin, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 147–159. Wüster E. 1969: Die vier Dimensionen der Terminologiearbeit. – Mitteilungsblatt für Dolmetscher und Übersetzer 2/15 (März), 1–6. Terminologija | 2018 | 25 2 1 TERMINOLOGIJOS DARBO ASPEKTAI Straipsnyje aptariami įvairūs terminologijos darbo aspektai. Nagrinėjama terminologijos literatūra, ieškant aiškių ir numanomų dichotomijų ir trichotomijų, susijusių su tikslinė grupė, poreikio tenkinimo skuba, įvairiais poreikiais, tikslu, ekspertize, bendradarbiavimu, tęstinumu, produktu, kalba, medžiaga, priemone, orientacija ir sistemiškumu. Kaip tyrimo rezultatas pateikta daugiaaspektė terminologijos darbo tipologija (sąvokų sistema), kurios kategorijos gali būti įvairiai derinamos. Pavyzdžiui, terminologijos darbas gali būti savarankiška vienkartinė ar pasikartojanti veikla, kurios produktas – spausdintas, el. knygos ar pdf formatu parengtas, tinklalapyje pateiktas ar kaip terminų straipsnių rinkinys terminų banke įdėtas terminų žodynas. Be to, terminologijos darbas gali būti organizuota, bendradarbiavimu paremta veikla, kurios imasi projekto grupė, organizacijos padalinys ar profesionalus terminologas, jis gali būti vertėjo ar specialiųjų tekstų rengėjo darbo dalis, atliekama nuolat ar pagal poreikį. Šiuolaikinis terminologijos darbas labai įvairus. Jam reikia tokių metodų ir principų, žinynų ir vadovėlių, kurie galėtų aprėpti įvairius poreikius ir suteiktų tinkamą pagrindą skirtingų tipų terminologijos darbui: terminologijos planavimui, greitai atliktinam terminologijos darbui, įvairioms tikslinėms grupėms numatytai veiklai, įskaitant kompiuterijos sprendimus, projektus, tęstinę terminologijos tvarkybą ir kt. Gauta 2018-07-03 Anita Nuopponen University of Vaasa P.O. Box 700 65101 Vaasa Finland 22 Anita Nuopponen | Dimensions of Terminology Work