Terminografijos plėtros kryptys Lietuvos nacionalinėje Martyno Mažvydo bibliotekoje

209Terminologia | 2019 | 26 doi.org/10.35321/term26-10 Kierunki rozwoju terminografii W Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa NIJOLĖ BLIŪDŽIUVIENĖ Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka VIOLETA ČERNIAUSKAITĖ Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka Streszczenie W artykule podsumowano praktykę opracowywania i normalizacji terminologii istotnej dla bibliotekarzy w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa. Wyodrębniono najważniejsze kierunki badań terminologicznych, tekstowego opracowywania terminów, przygotowywania słowników terminologicznych oraz standaryzacji. Słowniki terminów bibliotekoznawstwa, bibliografii i księgoznawstwa (1990–1999) oraz terminów bibliotekoznawstwa, informacji i księgoznawstwa (2019), opracowane przez Bibliotekę Narodową, a także niezwykle istotna działalność w zakresie standaryzacji aktywności zawodowej zostały przeanalizowane w kontekście doświadczeń związanych z opracowywaniem międzynarodowych i zagranicznych źródeł terminologicznych. Ustalone najbliższe priorytety działalności terminograficznej i pożądane rezultaty, z uwzględnieniem tendencji rozwoju systemu informacyjnego litewskich cyfrowych zasobów językowych oraz tradycji działalności terminologicznej bibliotek narodowych krajów sąsiednich. Słowa kluczowe: bibliotekoznawstwo, nauki o informacji, terminologia, terminografia, terminologia, standaryzacja, leksykografia, technologie informacyjne, Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa. AbstrAkt Artykuł podsumowuje praktykę zarządzania terminologią bibliotekoznawstwa i nauk o informacji (LIS) oraz jej standaryzacji w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa. Konieczne było wyeksponowanie najważniejszych trendów leksykograficznych przy opracowywaniu Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii (1990–1999) oraz Litewsko-angielskiego słownika terminów bibliotekoznawstwa, informacji i bibliologii (2019), a także źródeł związanych ze standaryzacją terminologii międzynarodowej. Priorytety działań oraz rezultaty, które miały zostać 210 Nijolė Bliūdžiuvienė Kierunki rozwoju terminografii w Litewskiej Bibliotece Narodowej Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje osiągnięte, określono z uwzględnieniem rozwoju Litewskiego Systemu Informacyjnego Cyfrowych Zasobów Językowych oraz tradycji działalności terminologicznej bibliotek narodowych na całym świecie. Słowa kluczowe: bibliotekoznawstwo, nauki o informacji, technologie informacyjne, terminologia, leksykografia, standaryzacja, Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa. Terminy z zakresu bibliotekoznawstwa coraz trudniej identyfikować w globalnych sieciach terminologicznych. Nowe narzędzia technologii informacyjnych i lingwistyki komputerowej pozwalają obecnie tworzyć wielojęzyczne strumienie dużych zbiorów danych terminologicznych i zarządzać nimi. Na właściwie uporządkowanej i ustandaryzowanej terminologii opierają się wszystkie systemy informacyjne, a o ich jakości często decydują wybrane źródła terminologiczne. Dlatego tworzenie i harmonizowanie słowników specjalistycznych, tezaurusów, ontologii oraz innych narzędzi terminograficznych nabrało szczególnego znaczenia w gospodarce intelektualnej o wysokiej wartości dodanej. W nowej strategii wdrażania europejskiego systemu interoperacyjności, opublikowanej 23 marca 2017 r. przez Dyrekcję Generalną Komisji Europejskiej ds. Informatyki, podkreśla się, jak ważne jest zrozumienie, że „dane i informacje są dobrem społecznym, które powinno być właściwie tworzone, gromadzone, administrowane, chronione i zachowywane, i któremu mai dalijamasi“ (COM 2017: 134 final). Taip pat pastebėta, kad šiuo powinno się właściwie nadawać pierwszeństwo; należy priorytetowo traktować spójne i powszechnie stosowane standardy oraz specyfikacje informacyjne, ponieważ wcześniej takie priorytety przyznawano standardom technicznym, za pomocą których już od kilku dziesięcioleci wspierano techniczną interoperacyjność sieci. Współczesne bibliotekoznawstwo stało się jedną z najbardziej ustandaryzowanych i uregulowanych dziedzin działalności, której leksykę zasadniczo tworzą stale aktualizowane wydania międzynarodowych standardów, podręczników, regulaminów i zasad. Największy wpływ na rozwój terminologii bibliotekoznawczej w ostatnich latach miały wyjątkowo zwiększone strumienie norm i dokumentów prawnych tej dziedziny: tłumaczenia standardów i wytycznych Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń i Instytucji Bibliotekarskich (IFLA), a także dokumentów innych organizacji międzynarodowych, tworzą zbiór najszybciej zmieniających się danych terminologicznych, związanych z nowymi potrzebami i możliwościami integracji międzynarodowej. Jest to szczególna specyfika terminografii bibliotekoznawczej, zmuszająca ją do poruszania się tą samą autostradą technologii komputerowych oraz wymagająca odpowiednich kompetencji, technologii i zasobów. Dlatego zakres i tr- 211Terminologija | 2019 | 26 eść terminologii zawodowej bibliotekarzy w globalnych sieciach i systemach informacyjnych staje się coraz istotniejsza nie tylko dla samej społeczności zawodowej, lecz także dla użytkowników tych systemów. Witając stulecie jubileuszu Litewskiej Biblioteki Narodowej im. Martynasa Mažvydasa (dalej – Biblioteka Narodowa), postawiliśmy sobie za cel podsumowanie i ocenę zgromadzonych w niej doświadczeń w zakresie porządkowania terminologii. Dążąc do osiągnięcia tego celu, sformułowaliśmy nalinėje bibliotekoje sukauptus terminologijos išteklius, susisteminti bipodstawowe zadania badawcze: przeanalizować informacje bibliograficzne na ich temat, przeprowadzić księgoznawczą analizę typologiczną treści i cech zewnętrznych źródeł, ocenić prowadzone prace nad porządkowaniem terminologii w kontekście historycznym oraz przewidzieć najbardziej perspektywiczne sposoby rozwoju porządkowania terminologii. Badanie opiera się na analizie bibliograficznej, typologicznej i statystycznej zidentyfikowanych źródeł oraz na opisowych i faktograficznych metodach systematyzacji zidentyfikowanego materiału. NORMALIZACJA W praktyce światowej bibliotekoznawstwo uważa się za dziedzinę nauki o informacji, dlatego ukształtowała się tendencja do zarządzania i rozwijania wspólnej terminologii. W opracowanym przez Międzynarodową Organizację klasifikacijoje terminologijos ir terminografijos standartai yra priskirti pirmojo klasifikacijos lauko grupei (01. 020), o žodynai išskirti atskiroje grupė Normalizacyjną wykazie norm (01. 040), zawierającym ustandaryzowaną terminologię archiwistyki, bibliotekoznawstwa, dokumentacji i informacji (01. priklauso informacijos technologijų (01. 040. 35) bei popieriaus technologijų (01. 040. 85) standartizuota terminija. Informacijos mokslams priklau040. 01). Ponadto do tej grupy zaliczono normy archiwistyki, bibliotekoznawstwa i dokumentacji, należące do niezwykle szybko rosnącej międzynarodowej grupy klasyfikacyjnej ISO (01. 140. 20). Istotne dla bibliotekarzy normy ortograficzne i transliteracyjne tworzą odrębną grupę (01. 140. 10). Gausa charakteryzuje się również terminologią utrwaloną w standardach wydawniczych (01. 140. 40), jednak terminologia publikacji elektronicznych jest rozproszona w różnych normach branżowych. Tak stało się w przypadku większości innych terminów określających pozyskiwanie, rozpowszechnianie i wykorzystywanie informacji. W międzynarodowej normie dotyczącej słownika objaśniającego LST ISO 5127:2017 Informacja i dokumentacja. Podstawy i słownik objaśniający (identyczna z ISO 5127:2017 Information and documentation – Foundation and vocabulary) większość stanowią terminy bibliotekoznawcze. Usystematyzowano w niej dziedziny terminologii dokumentów, nośników danych i ich części, a także terminy dotyczące instytucji dokumentacyjnych – 212 Nijolė Bliūdžiuvienė Kierunki rozwoju terminografii w krajowym Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje archiwów, bibliotek i muzeów oraz ich zbiorów; znormalizowano terminologię dotyczącą planowania, rozwoju, kompletowania, przechowywania i wyszukiwania zbiorów, analizy treści, przekazywania oraz opisu, a wraz ze szczegółowymi definicjami przedstawiono terminy charakteryzujące wykorzystywanie informacji i dokumentów, ich nadzór, zarządzanie oraz usługi. W normie tej uregulowano szczególnie aktualne prawne aspekty informacji i dokumentacji: terminy dotyczące własności literackiej, artystycznej i przemysłowej, wskazano normy pojęć regulujących prawa autorskie, prywatność i dostęp do informacji. W różnych kontekstach tej normy międzynarodowej ponad dwieście pięćdziesiąt razy wymieniono terminy złożone i jednolite, w których składzie znajduje się część wyrazu bibliotek*. W przedmowie do normy zwrócono uwagę na to, że współczesna dziedzina dokumentowania charakteryzuje się ściślejszą współpracą interdyscyplinarną, dlatego niekiedy łączy się odrębne dziedziny zawodowe oraz takie profesje, jak bibliotekoznawstwo, archiwistyka, dokumentacja tekstów, redagowanie, dokumentacja mediów, druk, publikowanie, dokumenty audiowizualne, transmisje, muzealnictwo, konserwacja dokumentów itd. (LST ISO 5127:2017). Autorzy normy międzynarodowego objaśniającego słownika terminów uważają, że norma ISO 5127 powinna być narzędziem pomagającym przekazywać i adekwatnie rozumieć złożoną terminologię dziedziny dokumentowania, a zarazem ściślej wzajemnie współdziałać, z poszanowaniem samodzielności i tradycji specyficznej terminologii różnych powiązanych organizacji oraz z zachowaniem terminów konkretnych procedur roboczych w tych dziedzinach. Nowa redakcja międzynarodowej normy słownika terminów ISO 5127:2017 jest podstawowym zasobem zatwierdzonej terminologii, na którym można się opierać przy opracowywaniu jej wersji w językach narodowych; tym samym pomoże ona dokładnie rozumieć określone terminy i w razie potrzeby stosować ich precyzyjne odpowiedniki w innych językach. Nie mniej ważna jest edukacyjna rola normy terminologicznej – obszerny zbiór terminologii pomaga lepiej pojmować obszar informacji i dokumentowania, przygotować się do dalszych studiów oraz badań naukowych w tej dziedzinie. Uwzględniając rozwój technologii, treść i struktura słownika mogą być źródłem właściwego formalizowania pojęć na potrzeby stosowanych rozwiązań IT, a także dostarczyć niezbędnego materiału do tworzenia przyszłych ontologii z dziedziny dokumentowania i nauk o informacji w celu doskonalenia działania zautomatyzowanych procesów IT. Przekształcanie dokumentacji i jej procesów z wykorzystaniem pojęć i modeli opartych na IT nie zmniejszyło znaczenia terminologii przeznaczonej dla tej dziedziny przedmiotowej i stosowanej w niej ani dokładności terminologicznej. Przeciwnie – staje się to jeszcze ważniejsze, ponieważ podczas automatycznego przetwarzania danych terminy opisujące obiekty muszą być jeszcze dokładniejsze. W ten sposób konieczne jest zachowanie spójności dokumentowania oraz terminów technologicznych informacji stosowanych w tej dziedzinie— 213Terminologija | 2019 | 26 oraz dążenie do takiego uzgodnienia terminów i pojęć, aby wyraźnie widoczny był zintegrowany, ogólny system dokumentowania i stosowanych w nim środków. Standaryzacja terminologii bibliotekoznawczej stała się najważniejszą częścią pracy terminograficznej Biblioteki Narodowej w ostatnich latach1, ponieważ przepływy dokumentów regulujących działalność bibliotek stale rosły. Komitet Techniczny LST TK 47 ds. standaryzacji w dziedzinie informacji sidėjo 1998 m., kai Nacionalinės bibliotekos iniciatyva buvo įkurtas techi dokumentowania na poziomie krajowym. Na podstawie analizy oficjalnych dokumentów dotyczących działalności komitetu technicznego można stwierdzić, że komitet ten był tworzony konsekwentnie i odpowiedzialnie, z uwzględnieniem perspektywy jego możliwego rozwoju. Od 2004 r. w działalność komitetu technicznego LST TK 47 Informacja i dokumentowanie zaangażowali się przedstawiciele głównych archiwów kraju, a także eksperci muzeów, instytucji naukowych i państwowych oraz instytucji prywatnych. Udział w działalności komitetu technicznego jest niewątpliwą formą międzysektorowego partnerstwa i integracji instytucji pamięci, a biblioteki nie tylko jako pierwsze zaangażowały się w krajową działalność normalizacyjną organizowaną zgodnie z zasadami standaryzacji na poziomie międzynarodowym i europejskim, lecz także, koordynując działalność standaryzacyjną w dziedzinie informacji i dokumentowania, przeprowadziły wielopoziomową reorganizację komitetu technicznego LST TK 47 (Bliūdžiuvienė 2010: 150). W latach 2000–2015 komitet techniczny LST TK 47 Informacja i dokumentowanie opracował 23 litewskie wersje międzynarodowych standardów z tej dziedziny, do których włączono 1678 terminów (Bliūdžiuvienė 2016: 203). 2016– W 2019 r. zbiór litewskich norm dotyczących informacji i dokumentacji uzupełniło 35 norm, z których tylko 2 są litewskimi wersjami norm międzynarodowych (LST 2019). Według danych z drugiej połowy 2019 r. LST TK 47 Informacja i dokumentacja obejmuje 167 obowiązujących norm, z których 15 jest w języku litewskim. Niestety, zaledwie 10 proc. norm międzynarodowych przejęto na Litwie w drodze tłumaczenia, pozostałe – w drodze reprodukcji, tj. nie przetłumaczono ich na język litewski albo przetłumaczono je w środowisku zawodowym, lecz oficjalnie ich nie zalegalizowano, jednak wchodzą one w skład niezbędnego zasobu terminów zawodowych. 1 W artykule oparto się na definicji terminografii przedstawionej w normie międzynarodowej LST ISO 10871:2005. Praca terminologiczna. Słownik objaśniający. Część 1. Teoria i zastosowanie (identyczna z ISO 10871:2000), a także na jej bardziej szczegółowym wyjaśnieniu, w którym podkreśla się, że „współczesna terminografia obejmuje wszelkie gromadzenie, opracowywanie i prezentowanie danych terminologicznych: opracowywanie słowników, tworzenie baz i banków danych terminologicznych, standaryzację terminów (GaivenytėButler 2018: 27), zwracając uwagę na to, że norma terminologiczna jest słownikiem terminów standaryzowanych, opracowywanym na podstawie tych samych zasad terminograficznych co słowniki terminów” (GaivenytėButler 2018: 32). 214 Nijolė Bliūdžiuvienė Bibliotekoznawcze kierunki rozwoju terminografii w Litwie narodowej Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje Dlatego szybkie opracowywanie norm regulujących działalność bibliotek oraz tłumaczenie w Bibliotece Narodowej standardów międzynarodowych i innych dokumentów stwarzają sprzyjające warunki do rozwijania minologinių duomenų bazę ir suteikia daugiau galimybių integruotis į tarptautinius profesinės terminijos kontekstus. Svarbu ir tai, kad profesiniai terminų standartai sudaromi sisteminių žodynų principu, tad juos lengviausia integruoti į terminų bazes ar kitus duomenynus. Tad spartūs narodowej bibliotekoznawczej terstandaryzacji; procesy i zakresy standaryzacji w największym stopniu wpłynęły na rozwój współczesnego bibliotekoznawstwa, pojawianie się nowych terminów i zmian. Ponadto bibliotekarze nieustannie jako pierwsi muszą identyfikować i dokładnie opisywać każdy nowy drukowany lub cyfrowego pochodzenia tekstowy, dźwiękowy, wizualny albo zintegrowany zasób, dlatego terminy utworzone w tej dziedzinie powinny zostać zatwierdzone przez językoznawców i być dobrze znane całej społeczności. OPRACOWYWANIE SŁOWNIKÓW TERMINÓW Mimo to terminologia bibliotekoznawcza w tym złożonym kompleksie nauk o informacji wyróżnia się niezwykle starymi i bogatymi tradycjami, sięgającymi czasów nie tylko pisemnej, lecz także ustnej komunikacji ludzkości. Zgromadzono również doświadczenie w opracowywaniu słowników terminów, sięgające niemal trzech stuleci. Już w latach 1802– 1804 wydano w języku francuskim trzytomowy alfabetyczny słownik objaśniający bibliologii (Peignot 1802–1804). Natomiast samego terminu bibliotekoznawstwo po raz pierwszy użył niemiecki bibliotekarz Martin Schrettinger, określając nim całokształt wiedzy o organizacji biblioteki (Schrettinger 1834). Na rozwój wczesnego pojmowania bibliotekoznawstwa i terminologii największy wpływ miał rozwój nauk o książce, a także praktyka poligraficzna i wydawnicza. Pierwszy Słownik poligraficzny, wydany w 1735 r., był już dwutomowy (Barrow 1735). Pod koniec XIX w. i na początku XX w. bibliotekoznawstwo i jego terminologię najbardziej wzbogaciła dokumentalistyka, która rozszerzyła pojęcia dokumentu oraz terminologię klasyfikacji i systematyzacji wiedzy i publikacji, właściwą nie tylko bibliotekom. Paradygmat informacji ugruntował się w bibliotekoznawstwie już po drugiej wojnie światowej, kiedy zaczęto znacznie szybciej wdrażać technologiczne systemy informacji. Dlatego współczesne bibliotekoznawstwo uważa się za część nauk o Todėl kelis šimtmečius siekianti daugiareikšmė bibliotekininkystės saminformacji i komunikacji (VLE 2003: 161). Różnorodność dziedzin i historycznie zmieniający się zakres przedmiotowy odzwierciedlają się również we współczesnej praktyce opracowywania słowników terminologicznych. Identyfikacja takich źródeł jest aktualna, ponieważ liczba słowników, leksykonów, encyklopedii oraz innych narzędzi terminologicznych z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji, a tym bardziej księgoznawstwa i 215 Terminologia | 2019 | 26 słowników, leksykonów, encyklopedii oraz innych narzędzi terminologicznych z dziedziny wydawniczej nadal rośnie, dlatego wybór odpowiednich i wiarygodnych źródeł informacji staje się coraz trudniejszy. Przyspieszyła również digitalizacja źródeł dziedzictwa terminologicznego, jednak nawet elektroniczne słowniki terminologiczne dostępne w otwartym dostępie często nie odzwierciedlają rzeczywistego stanu terminologii, nie są aktualizowane, są udostępniane bez źródeł lub innych niezbędnych objaśnień. Analiza typologiczna, metodologiczna i zasad budowy, treści oraz cech zewnętrznych litewskich i zagranicznych źródeł leksykografii specjalistycznej przeprowadzona w Departamencie Nauk o Informacji Biblioteki Narodowej (Černiauskaitė 2017) wykazała, że wśród 110 zidentyfikowanych źródeł istotnych dla bibliotekarzy większość stanowiły słowniki objaśniające i encyklopedie kontynuujące stare tradycje, które doczekały się kilku wydań redakcyjnych. Dlatego tak ważne jest dalsze badanie historii źródeł terminów tych dziedzin i dobra jej znajomość. W zbiorach Biblioteki Narodowej zgromadzono około 70 proc. drukowanych srities šaltinių yra atvirosios prieigos žodynai, o jų skaičius sparčiai auga – słowników i encyklopedii zagranicznych terminów bibliotekoznawczych różnego typu. Kolejne 20 proc. tej [dziedziny] stanowi sprzyjające środowisko do rozwijania terminografii w różnych formach. Wśród źródeł bibliotekoznawstwa i informacji z ostatnich lat dominują słowniki anglojęzyczne – wiąże się to również z międzynarodową standaryzacją tych procesów. Jednak w dziedzinach księgoznawstwa i wydawnictwa jest wiele źródeł w językach francuskim, rosyjskim i niemieckim. Bogactwem terminów dziedzinowych, szczegółowymi objaśnieniami oraz licznymi odsyłaczami do źródeł ilustracji wyróżnia się jeden z najczęściej cytowanych na świecie słowników bibliotekoznawstwa i nauk o informacji w języku angielskim (Online Dictionary for Library and Information Science, ODLIS). Niemniej jednak szczególnym aspektem terminologicznym współczesnego bibliotekoznawstwa jest obfitość źródeł wielojęzycznych, wynikająca z konieczności tłumaczenia międzynarodowych standardów zawodowych na języki narodowe, na przykład międzynarodowego standardu opisu bibliograficznego, natomiast subtelności tłumaczenia i pojmowania międzynarodowego wielojęzycznego słownika terminów katalogowania można studiować w 27 językach, w tym także po litewsku (MulDiCat 2012). Terminologia nauk o informacji została usystematyzowana także w pokaźnych encyklopediach. Niektóre z nich zostały nagrodzone i otrzymały tytuły najlepszych publikacji informacyjnych. Zasoby terminologii kryją się w 73-tomowej Encyklopedii Bibliotekoznawstwa i Nauk o Informacji, opracowanej przez 1300 najwybitniejszych specjalistów poszczególnych dziedzin (Kent, Lancour 1968–2003). Ponadto encyklopedie wyróżniają się starannie opracowanymi indeksami autorskimi i przedmiotowymi, wygodnymi do identyfikowania terminów. Mamy encyklopedie dziesięcio-, siedmio-, czteroi 216 Nijolė Bliūdžiuvienė Kierunki rozwoju terminografii w Bibliotece Narodowej Litwy Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje jednotomowe nie tylko w języku angielskim, lecz także niemieckim, rosyjskim i polskim, ponieważ opisują one nie słowa, lecz same zjawiska, wydarzenia i ludzi – jest to doskonały, jak gdyby gotowy korpus tekstów terminologicznych z wyczerpującymi i dokładnymi kontekstami. Chociaż przedmiotowa treść terminów bibliotekoznawczych jest w wielu przypadkach bardzo jasno zdefiniowana i ujednolicona na skalę międzynarodową, to środki wyrazu językowego są narodowe. Nie oznacza to jednak, że w ogóle nie posiadamy narodowej treści przedmiotowej terminów, której nie moglibyśmy przedstawić społeczności międzynarodowej, zwłaszcza podczas opracowywania dwulub wielojęzycznych słowników terminów. Terminografii tekoje atliekami terminologijos tyrimai leido sukaupti unikalią bibliotekininkystės ir jai gretimų sričių žinių bei duomenų bazę. Terminologijos informatyki i nauk komputerowych właściwy jest konsekwentny rozwój (GaivenytėButler 2018: 33). Stwarza to wyjątkowo korzystne warunki do porządkowania terminologii także innych powiązanych dziedzin. Rozpoczęte w 1986 r. w Bibliotece Narodowej przez założyciela bibliotekoznawstwa Vytautasa Rimšę badania historiograficzne języka zawodowego pozwalają analizować terminologię bibliotekoznawczą już od pierwszych drukowadintų knygų kontekste, sistemingai fiksuojant jos augančius ir įvairėjančius šaltinius (Ralytė, Rimša 1989). Pierwszy słownik terminów bibliotekoznawczych ukazał się w 1956 r., kiedy Litewska SRR Izba Książki wydała pierwszy zeszyt Słownika terminologii bibliotecznej i bibliograficznej opracowanego przez Izidoriusa Kisina (BBT: 1956). Wówczas udało się wydać tylko jeden zeszyt planowanego objaśniającego słownika terminów litewsko-rosyjskiego, którego terminy nadające się do stosowania zatwierdziła ówczesna Komisja Terminologiczna Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej Akademii Nauk. Dopiero po czterech dziesięcioleciach ponownie udało się zjednoczyć specjalistów i naukowców Biblioteki Narodowej Litwy, Instytutu Języka Litewskiego oraz Uniwersytetu Wileńskiego, a w latach 1990–1999 wydano cztery zeszyty objaśniającego Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii, zawierające 2237 usystematyzowanych terminów (redaktor językowy St. Keinys), przeznaczonych dla dziedzin dokumentów i wydawnictw, bibliografii, katalogowania oraz tworzenia i zarządzania zbiorami bibliotecznymi (BBTŽ: 1990–1999). W tym czasie aktywnie porządkowano terminologię księgoznawczą. aktualių knygos istorijos bei knygotyros terminų buvo pateikta nemažai W wydanym w 1997 r. przez Uniwersytet Wileński encyklopedycznym słowniku Knygotyra zamieszczono terminy z zakresu bibliografii i bibliotekoznawstwa wraz z objaśnieniami i przykładami o różnym zakresie. W miarę dalszego rozwijania na Litwie tradycji nauki o książce systematycznie porządkowana jest także terminologia tych dziedzin: w różnych pomocach dydaktycznych i innych publikacjach ogłaszane są zaktualizowane i uzupełnione o nowe definicje wykazy najważniejszych terminów. W pracach naukowców Wydziału Komunikacji Uniwersytetu Wileńskiego wiele uwagi poświęca się harmonizacji terminologii specjalistycznej fakul- 217Terminologija | 2019 | 26 tetu; w pracach tych najbardziej szczegółowo analizowane są poszczególne terminy lub zamieszczane są glosariusze terminów mające duże znaczenie dla procesu kształcenia. Obecnie w Bibliotece Narodowej można wyróżnić kilka najważniejszych kierunków porządkowania terminologii bibliotekoznawstwa: identyfikacja terminologii zawodowej bibliotekarzy; analiza kontekstowa i porównawcza oraz systematyzacja; tworzenie danych terminologicznych; ocena i aprobata terminów; standaryzacja terminów; opracowanie nowej redakcji słownika terminów; harmonizacja terminów z dokumentami regulującymi daną dziedzinę na szczeblu krajowym i międzynarodowym; publikowanie unormowanych terminów, integrowanie terminów z innymi litewskimi oraz zagranicznymi lub międzynarodowymi źródłami terminograficznymi i bazami danych, bankami danych oraz korpusami tekstów. Działająca w Bibliotece Narodowej międzysektorowa Komisja Terminologiczna zaleciła publikowanie źródeł stale gromadzonej, uzupełnianej i aktualizowanej bazy danych terminów w formie słownika terminów dostępnego i przejrzystego dla szerszego kręgu użytkowników. Przecież opublikowane prace z zakresu terminologii bibliotekoznawczej stanowią jedynie niewielką część obecnie publicznie dostępnych danych. Przesłanki do opracowania w 2019 r. nowego dwujęzycznego słownika terminów bibliotekoznawstwa, informacji i księgoznawstwa (BIK) litewsko-angielskiego (autorzy: dr Nijolė Bliūdžiuvienė i dr Jonas Vytautas Valiukėnas) stworzyły intensywne procesy standaryzacji, badania i normalizacji terminów komunikacji zawodowej bibliotekarzy w ostatnich latach oraz stale rosnące strumienie anglojęzycznej literatury fachowej i informacji. W opracowanym nowym słowniku terminów przeprowadzono szczegółową inwentaryzację terminów z zakresu bibliotekoznawstwa. Po upływie 20 lat od opublikowania ostatniego objaśniającego Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii (BBTŽ 1990–1999) udało się usystematyzować ponad osiem tysięcy terminów litewskich wraz z ich angielskimi odpowiednikami. Na tle 100lecia Biblioteki Narodowej wyraźnie widać, jak rozrosła się terminologia bibliotekoznawcza i w jakich kierunkach się rozwijała, zachowując ścisłe związki z terminami nauk o informacji i księgoznawstwa. Są one aktualne także dla znacznie szerszego kręgu użytkowników – naukowców, specjalistów, badaczy i innych zainteresowanych osób, stale uczestniczących w działalności instytucji informacji naukowej, komunikacji dokumentacyjnej, dziedzictwa i pamięci. Niniejszy słownik ma również przyczynić się do normalizacji ogólnego języka litewskiego, zwracając uwagę na stale pojawiające się nowe terminy odzwierciedlające istotne zmiany technologiczne i zarządcze w działalności bibliotek. W tym celu z inicjatywy J. V. Valiukėnasa wybrano zwyczajową dla 224 Nijolė Bliūdžiuvienė Kierunki rozwoju terminografii w Bibliotece Narodowej Litwy Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje słowników alfabetyczną, gniazdową zasadę grupowania terminów i stworzono nowy model słownika terminologicznego, dzięki któremu bibliotekoznawczy prakspecjaliści ponownie zaczynają bardziej doceniać ciągłą i konsekwentną jakość opracowywania słowników terminologicznych. Tekstowe porządkowanie terminów jest na razie zbyt słabo koordynowane i stanowi najmniej rozwiniętą część prac terminograficznych Biblioteki Narodowej. Terminy rozproszone w różnych zasobach informacji zawodowej wciąż trudno strukturyzować i są wykrywane z opóźnieniem, chociaż ich forma cyfrowa lub zdigitalizowana pozwalałaby stosować technologie automatycznego rozpoznawania terminów. W ramach tej działalności warto rozszerzać i uzupełniać już istniejące korpusy oraz integrować z nimi teksty z zakresu bibliotekoznawstwa i nauk o informacji, które istotnie wzbogaciłyby i poszerzyły możliwości analizy pisanego języka komunikacji naukowej, pomogłyby pogłębiać merytoryczne rozumienie nowych dziedzin, a osobom poszukującym autentycznych przykładów i źródeł języka zawodowego umożliwiłyby wykorzystywanie ich jako słowników encyklopedycznych lub kontekstowych. Zgromadzony obecnie materiał dotyczący terminologii bibliotekoznawczej znacznie wykracza poza granice tradycyjnych struktur słowników terminów, norm lub innych już istniejących struktur terminograficznych, dlatego w ramach dodatkowych badań intensywnie poszukuje się nowych sposobów i środków zachowania oraz wykorzystania już zgromadzonych danych. W tym celu przeanalizowano możliwości tworzenia bardziej zróżnicowanych narzędzi terminograficznych: baz danych terminów, frazeologizmów, korpusów, a także bada się tendencje rozwoju systemów informacyjnych cyfrowych zasobów językowych. Dąży się do tego, aby obecnie w znacznej mierze już ustandaryzowana terminologia bibliotekoznawcza była konsekwentnie i w odpowiednich formach upowszechniana, dalej analizowana i rozwijana, aby poprzez nawiązywanie bezpośrednich relacji z użytkownikami kształtowała się kultura stosowania terminów normatywnych za pośrednictwem różnych programów i środków edukacyjnych. Analizując rozwijane kierunki porządkowania terminologii bibliotekoznawczej i poszukując nowych strategii działalności terminograficznej, należy uwzględnić również to, że zawodowy język bibliotekarzy, podobnie jak większość innych języków, nie istnieje już w izolacji, odpowiadając wyłącznie na potrzeby jednej wspólnoty. Dalszy pomyślny rozwój zintegrowanych terminologicznych zasobów językowych na Litwie jest konieczny zarówno dla harmonijnego rozwoju terminologii poszczególnych dziedzin, jak i dla wzajemnej współpracy oraz rozwoju ŠaLTiniai bbt 1956: Bibliotekinė ir bibliografinė terminologija, Vilnius: Lietuvos TSR knygų rūmai. BBTŽ 1990–1999: Bibliotekininkystės ir bibliografijos terminų žodynas. Zeszyty 1–4, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Biblioteka Martynasa Mažvydasa. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: wydawnictwo LKI. 225Terminologia | 2019 | 26 Grigas G., Pedzevičienė S. 2015: Kompiuterijos frazynas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Prieiga per internetą: http://ims.mii.lt/frazynas/enciklo.html. Janonis O. 2009: Teoria bibliografii, Wilno: Uniwersytet Wileński. Keinys St. 2012: Zarys terminologii bibliotekoznawczej. – Rozwój terminologii litewskiej, Wilno: Litvių kalbos instituto leidykla, 89–92. Lst iso 5127:2017: Informacija ir dokumentavimas. Pagrindai ir aiškinamasis žodynas (tapatus iso 5127:2017 Information and documentation – Foundation and vocabulary): pakeičia LST ISO 5127:2008, Vilnius: Lietuvos standartizacijos departamentas, 2019. LST ISO 10871: Praca terminologiczna. Słownik objaśniający. Część 1. Teoria i zastosowanie (identyczne z ISO 1087 1:2000 Terminology work. Vocabulary. Part 1: Theory and application), Wilno : Litewski Departament Normalizacji Lst 2019: Normy litewskie, Wilno: Litewska Narodowa Biblioteka im. Martynasa Mažvydasa. Dostęp przez internet: https://www.lnb.lt/paslaugos/bibliotekoms/norminiaiirteisesdokumentaibibliotekininkui. Miliūnaitė R. 2011: Baza danych neologizmów języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp przez internet: http://naujazodziai.lki.lt/?zodis=bibliomūšis. MulDiCat 2012: Wielojęzyczny słownik terminów i pojęć katalogowania, Sekcja Klasyfikacji i Indeksowania IFLA. Dostęp przez internet: https://www.ifla.org/publications/ multilingualdictionaryofcataloguingtermsandconceptsmuldicat. Ralytė A., Rimša V. 1989: Rozwój i opracowanie terminologii litewskiego bibliotekoznawstwa: od początków do 1989 roku, Wilno: Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa. VLE 2003: Powszechna encyklopedia litewska 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 161. LiTEraTŪra Bliūdžiuvienė N. 2012: Dokumentinės komunikacijos lietuviškieji terminologiniai ištekliai. – Terminologija 19(12), 70–80. Bliūdžiuvienė N. 2016: Geroji terminologinė bibliotekų patirtis. – Terminologija 23, 196–206. Bliūdžiuvienė N. 2010: Standartizacijos vaidmuo atminties institucijų integracijos procese. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Bliūdžiuvienė N. 2007: Tarptautiniai standartai kaip terminų šaltinis. – Šiandien aktualu 2(37), 62–66. coM 2017: 134 final: Europos sąveikumo sistema. Prieiga per internetą: http://eurlex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?qid=1508393747361&uri=CELEX:52017DC0134. Černiauskaitė V. 2018: Atvirieji bibliotekininkystės terminologijos duomenys nacionalinėse bibliotekose: Latvijos, Estijos ir Lietuvos lyginamoji analizė. – Šiandien aktualu 1(58), 106–131. Prieiga per internetą: https://drive.google.com/file/d/15QsXkUIWn6N1CJdJQg3HVTx5a0utwRBJ/view arba https://www.lnb. lt/atradimai/leidiniai/kitileidiniai/siandienaktualu. Černiauskaitė V. 2017: Bibliotekininkystės, knygotyros ir informacijos mokslų terminų žodynų bei enciklopedijų anotuotas bibliografijos sąrašas su nuorodomis į šaltinius, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Prieiga per internetą: https://www.lnb.lt/paslaugos/bibliotekoms/norminiaiirteisesdokumentai bibliotekininkui/terminologijosdarbai#dd. Černiauskaitė V. 2018: Intersection of Latvian and Lithuanian librarianship terminology online. – Proceedings of the international conference „Bibliotēku nozares un saskarnozaru terminoloģija: vēsturiskais un mūsdienu aspekts“, Riga, National Library of Latvia, 5 October 2018. Prieiga per internetą: http://dom.lndb. lv/data/obj/file/23129961.pdf. Černiauskaitė V. 2018: Profesinė terminija: plėtros, bendradarbiavimo ir kūrybos galimybės. – Tarp knygų 2, 17. Černiauskaitė V. 2018: Terminologijos darbai, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Prieiga per internetą: https://www.lnb.lt/paslaugos/bibliotekoms/norminiaiirteisesdokumentaibibliotekininkui/ terminologijosdarbai. GaivenytėButler J. 2018: Apie terminografiją ir terminų standartizaciją. – Terminologija 25, 23–38. GaivenytėButler J. 2018: Informatikos ir kompiuterijos lietuviškos terminografijos ir terminijos norminimo bei tyrimų apžvalga. – Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Keinys St. 1994: Žodis bibliografijos terminų vartotojui. – Bibliotekininkystės ir bibliografijos terminų žodynas. Sąs. 3. Bibliografija, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. 226 Nijolė Bliūdžiuvienė Kierunki rozwoju terminografii w Litewskiej Bibliotece Narodowej Violeta Černiauskaitė Martyno Mažvydo bibliotekoje Kierunki rozwoju terminografii bibliotekoznawczej w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa Streszczenie W Litewskiej Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa od 1986 roku kontrola terminologii bibliotekoznawczej przebiega według następujących kierunków: identyfikacja profesjonalnej terminologii bibliotecznej, jej analiza kontekstowa i porównawcza oraz kategoryzacja, tworzenie danych terminologicznych, ocena i zatwierdzanie terminów, administrowanie bazą danych terminologicznych, standaryzacja terminów, opracowywanie słowników terminologicznych, dostosowywanie terminów do specjalnych krajowych i międzynarodowych dokumentów normatywnych, publikowanie terminów standaryzowanych oraz integrowanie terminów z innymi źródłami terminograficznymi i bazami danych na Litwie i za granicą. W artykule przedstawiono spójną analizę głównych rezultatów prac terminologicznych: szybkich procesów standaryzacji terminologii oraz opracowania Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii (1990–1999) i Litewsko-angielskiego słownika terminów bibliotekoznawstwa, informacji i bibliologii (2019), a także przygotowywanych źródeł. Trwają prace nad nowym wielojęzycznym słownikiem terminów bibliotecznych w językach angielskim, litewskim, francuskim, rosyjskim i niemieckim oraz poszukiwane są możliwości włączenia go do współpracy zawodowej. Najbardziej efektywny okres intensywnej standaryzacji profesjonalnej terminologii bibliotekoznawczej, opierający się na bogatym doświadczeniu litewskich specjalistów w zakresie kontroli leksykograficznej. Terminologia bibliotekoznawcza, rozwijana przez kilka stuleci, napotykała liczne trudności, a podczas współczesnej globalizacji i skoków technologicznych należy sprostać jeszcze większej zation of the professional terminology has become expedient development of proper liczbie wyzwań związanych z opracowywaniem, kontrolą, standaryzacją i użyciem terminów. Jedną z najpilniejszych kwestii w harmonizacji źródeł i ich wyborze, a także ich stałej aktualizacji i utrzymaniu technologicznym. Taki rozwój zintegrowanych źródeł terminologicznych na Litwie jest również niezbędny dla ewolucji i wzajemnego oddziaływania terminologii różnych dziedzin zawodowych. Biorąc pod uwagę, że terminologia zawodowa jest tworzona i rozwijana w warunkach powszechnej komunikacji, gdy język jest postrzegany wyłącznie jako narzędzie komunikacji – co utrudnia zrozumienie jego podstawowej funkcji, jaką jest zachowanie kultury i tożsamości. Z tego powodu unikalne rozwiązania terminologiczne bibliotekarzy mają ogromne znaczenie dla rozwijania krajowych baz terminologicznych i integrowania ich z globalnymi sieciami międzynarodowymi. Otrzymano 20190812 Nijolė Bliūdžiuvienė Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka Gedimino pr. 51, LT01109 Wilno E-mail [email protected] Violeta Černiauskaitė Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka al. Giedymina 51, LT01109 Wilno E-mail [email protected]