Mokslinis seminaras „Terminologija: mokslo ir praktikos klausimai“

282 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowy „Terminologia: mokslo ir praktikos klausimai“ doi.org/10.35321/term27-12 Seminarium naukowe „Terminologia: mokslo ir praktikos klausimai“ Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas Jesienne seminarium naukowe organizowane w Instytucie Języka Litewskiego jak i przedstawicieli porządkowania terminologii), a także twórców terminów i (dalej – Instytut), zapraszające litewskich terminologów (zarówno naukowców, użytkowników do przeglądu ważnych dla terminologii wydarzeń i prac oraz analizy aktualnych problemów terminologii, stało się już tradycją, dlatego odbyło się również w październiku (16 października), jednak w nietypowy dla tego wydarzenia sposób – z wykorzystaniem narzędzia do zdalnej organizacji seminariów i konferencji Google Meet. Okazało się ono rzeczywiście wygodne – w seminarium bez żadnych zakłóceń uczestniczyło, słuchało referentów i dyskutowało ponad sześćdziesięciu uczestników zainteresowanych nauką o terminologii, jej rozwojem oraz porządkowaniem i tworzeniem terminów. Najważniejszym dla terminologii wydarzeniem tego roku jest niewątpliwie trzydziestolecie odzyskania przez państwo niepodległości. Patrząc na to z perspektywy terminologa, w referacie „Terminologia 30 lat temu i dziś” starszy pracownik naukowy Instytutu Alvydas Umbrasas zwrócił przede wszystkim uwagę na to, że rok odrodzenia państwa litewskiego jest również rokiem odrodzenia samodzielnego Instytutu (do 1990 r. działał on jako wspólna z Instytutem Literatury Litewskiej placówka naukowa). Dla rozwijanej w Instytucie terminologii odzyskanie przez państwo niepodległości oznacza również powstanie odrębnego działu ukierunkowanego wyłącznie na laikotarpio pradžia – praktinio pobūdžio darbų griūtis, užgriuvusi lietuvių kalbai po ilgoko dvikalbystės laikotarpio tapus valstybinei ir labai išsiplėtus terminologię (w 1991 r. utworzono Dział Terminologii) oraz narodziny zupełnie nowego wydawnictwa – do dziś ukazującego się czasopisma Terminologija. A dla terminologów – jej obszarom stosowania. Tak więc, jak wynikało z referatu, wraz z utworzeniem odrębnego działu i pojawieniem się czasopisma powstało więcej możliwości rozwijania terminologii jako nauki, jednak początkowo bodaj więcej sił wymagała terminologia jako porządkowanie terminów: trzeba było opracowywać normy terminologiczne, przeprowadzać ekspertyzy, pracować nad przygotowywanymi słownikami terminologicznymi, ubolewając jednocześnie, 283Terminologija | 2020 | 27 że sytuacja z ich wydawaniem jest zła, tzn. że nikt nie chce wydawać przygotowanych słowników, a ukazują się także słowniki, których terminolodzy nie skontrolowali. Planowano również stworzyć bazę danych (bank) terminów obejmującą bodaj wszystkie dziedziny stosowania terminologii, a w 2003 r. ukończono tworzenie Terminyno języka litewskiego. Podsumowując prace z samego początku tego okresu, referent stwierdził, że w ciągu kilku pierwszych lat po odzyskaniu niepodległości stworzono warunki dla nauki terminologii litewskiej, nadano impuls działalności związanej z terminologiczną oceną słowników i norm terminologicznych, położono fundamenty pod tworzenie komputerowych baz danych terminologicznych na Litwie. Z czasem udało się podzielić prace o charakterze praktycznym z innymi instytucjami (Departamentem Standaryzacji Litwy, Państwową Komisją Języka Litewskiego, Instytutem Matematyki i Informatyki) i, jak zwrócono uwagę w referacie A. Umbrasa, niemal zrealizowano wysuniętą jeszcze w 1991 r. w utworzonym Wydziale Terminologii propozycję podziału prac terminologicznych między cztery instytucje państwowe. W niniejszym referacie starano się jednak omówić znaczenie odtworzenia państwa wyłącznie dla terminologii rozwijanej w Instytucie, koncentrując się przede wszystkim na początkach tego odtworzenia. W ciągu trzydziestu lat odtworzonego państwa powstało więcej instytucji rozwijających terminologię, w tym także niektóre szkoły wyższe, a formy jej rozwijania znacznie się poszerzyły. Jak wynikało z dwóch pozostałych referatów plakatowych przedstawionych przez reprezentantki Instytutu, nieodłącznym elementem dzisiejszej pracy terminologicznej, a nawet koniecznością, stał się udział w projektach międzynarodowych, które pozwalają włączyć litewskie zasoby terminologiczne w szerszy – europejski – kontekst, a jednocześnie uzyskać dostęp do zasobów terminologicznych innych krajów. Dyrektorka Instytutu Albina Auksoriūtė przedstawiła projekt rozwoju Europejskiej Sieci Językowej, w ramach którego Instytut, jako krajowe centrum kompetencji, wspólnie z 31 innymi krajowymi centrami kompetencji pomaga tworzyć platformę chmurową zapewniającą dostęp do komercyjnych i niekomercyjnych usług technologii językowych oraz zbiorów danych we wszystkich językach europejskich. Kierowniczka Centrum Terminologii Instytutu Asta Mitkevičienė zapoznała zebranych z projektem rozwoju sieci Federated eTranslation TermBank, którego celem, realizowanym wspólnie z 9 innymi instytucjami, jest rozwinięcie centralnej sieci tłumaczenia automatycznego (eTranslation) poprzez utworzenie jej lokalnych węzłów przeznaczonych do zarządzania terminologią i wymiany jej zasobów. Jednak szczególnie wyraźnie zmianę form pracy terminologicznej w porównaniu z pierwszymi latami odrodzonego państwa ukazał referat profesor Uniwersytetu Michała Romera Sigity Rackevičienė „Dwujęzyczny auto- 284 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowe „Terminologia: automatyczne mokslo ir praktikos klausimai“ rozpoznawanie terminów (DVITAS): koncepcja i pierwsze prace“. Przedstawiono w nim realizowany przez grupę przedstawicieli dwóch uczelni wyższych – Uniwersytetu Michała Romera i Uniwersytetu Witolda Wielkiego – (Sigita Rackevičienė, Liudmila Mockienė, Andrius Utka, Aivaras Rokas, Marius Laurinaitis i Agnė Bielinskienė) projekt, którego rezultatem końcowym również powinna być baza terminów, tym razem jednak utworzona przy wykorzystaniu najnowocześniejszych technologii – terminy do bazy z korpusów równoległych i porównawczych powinny gromadzić specjalnie wyszkolone sieci neuronowe. Do utworzenia tej bazy terminów wybrano dziedzinę cyberbezpieczeństwa (jak stwierdziła prelegentka, ze względu na jej aktualność, brak ustabilizowania terminów z tej dziedziny oraz potrzebę istnienia ich bazy dla tłumaczy i specjalistów ds. cyberbezpieczeństwa), jednak baza opracowana właśnie na podstawie terminów z tej dziedziny mogłaby stać się modelem do tworzenia baz terminów z innych dziedzin. Projekt ma zatem dostarczyć pewną metodologię tworzenia baz terminów opartą na nowoczesnych technologiach. Jako obecny etap projektu prelegentka wymieniła tworzenie i anotowanie korpusów równoległych i porównawczych, natomiast kolejne zadania to tworzenie i uczenie sieci neuronowych. Seminarium stworzyło możliwości zmierzenia skoku technologicznego w pracy terminologicznej, przyjmując za punkt odniesienia jeszcze dłuższy odcinek czasu – rok 1906, kiedy wydano pierwszy słownik terminów botanicznych. Jednak główna pracownica naukowa Centrum Terminologii, dyrektor Instytutu Albina Auksoriūtė, analizowała nie proces opracowywania ani metodologię tego słownika, tj. Povilas Matulionis, Žolynas. Części II. Słownik roślin Litwy i atlas roślin, lecz przypisane w nim Laurynasowi Ivinskiui terminy – nazwy rodzajów roślin i grzybów. W tym roku obchodzona jest przecież nie tylko setna rocznica odrodzenia państwa, lecz także 210. rocznica urodzin L. Ivinskisa, jednego z pierwszych twórców terminów nauk przyrodniczych. W referacie „Nazwy rodzajów roślin Laurynasa Ivinskisa w Žolynasie Povilasa Matulionisa”, wyodrębniając spośród wszystkich przypisanych L. Ivinskiui terminów zawartych w tym słowniku derywaty sufiksalne, referentka zwróciła uwagę na przejrzystość ich budowy i motywacji, a chcąc upewnić się co do rzeczywistego autorstwa tych terminów, porównała je z terminami przedstawionymi w przygotowanym przez L. Ivinskisa dziele naukowym Prigimtūmenė (zachowany rękopis), ujawniając tym samym trudności związane z ustalaniem źródeł dawnych terminów. Niektórych terminów przypisanych L. Ivinskiui nie ma w Prigimtūmenė, wyciągnięto więc wniosek, że najprawdopodobniej P. Matulionis, przypisując terminy L. Ivinskiui, miał jakiś inny, dziś już zniszczony rękopis L. Ivinskisa. 285Terminologija | 2020 | 27 Trudności związanych z ustaleniem źródeł nie wspominała Palmira Zemlevičiūtė, która jako źródło do badań terminów przełomu XIX i XX wieku wybrała materiały, a badania prowadzi również w Centrum Terminologii Instytutu. Jednak na podstawie terminów medycznych używanych w broszurach i artykułach dotyczących medycyny i zdrowia w tym okresie historycznym, w referacie „O niejednoznacznych terminach medycznych z końca XIX – początku XX wieku” poruszyła inny problem, aktualny również obecnie, tj. kwestię wieloznaczności terminów. Za pewnego rodzaju aksjomat terminologii uważa się twierdzenie, że jeden termin powinien mieć jedno znaczenie, jednak w niejednym badaniu empirycznym ujawnia się, że znaczna część terminów ma nie jedno, lecz dwa, trzy, a nawet więcej znaczeń. Skłania to do dokładniejszego analizowania zarówno sprzeczności powstającej między aksjomatem a wynikami badań, jak i przyczyn wieloznaczności terminów. Oczywiście nie ma możliwości zbadania ich w jednym referacie seminaryjnym, jednak w tym referacie pokazano, że przynajmniej wśród dawnych terminów medycznych terminów niejednoznacznych jest niewiele, choć przejrzano 98 popularnonaukowych publikacji z tego okresu. Jako niejednoznaczne referentka wymieniała głównie terminy mające dwa znaczenia, ale i ich wymieniła niewiele (veidas, pilvas, pilvelis, nosis, drugys, vabalėlis i in.), natomiast wśród terminów czteroznacznych w zbadanej przez referentkę terminologii, wyznaczającej początkowy etap kształtowania się terminologii medycznej, znaleziono tylko termin gydykla, a więc terminologia badanego okresu i badanej dziedziny niejako potwierdzałaby aksjomat – w miarę przechodzenia od słów języka żywego do terminów wieloznaczność się zmniejsza. Kolejny niezwykle aktualny z punktu widzenia nauki i praktyki terminologicznej problem w referacie „Synonimia terminów i porządkowanie terminów” analizowała pracownica naukowa i kierowniczka Centrum Terminologii Asta Mitkevičienė. Jak wiadomo, unikanie synonimii również jest jedną z zasad porządkowania terminów, które skłonni jesteśmy uznawać za aksjomat – jedno pojęcie powinno być nazywane jednym terminem, tj. termin nie powinien mieć synonimów. Z drugiej strony niewiele jest prac o charakterze empirycznym, w których nie wspominano by o synonimicznych terminach używanych w jednej lub drugiej dziedzinie. I chociaż zwykle uważa się synonimię terminów za cechę jedynie początkowego etapu rozwoju terminologii, synonimiczne terminy można znaleźć także w tych dziedzinach, których terminologia pod względem rozwoju uznawana jest za zaawansowaną. Po omówieniu normatywnego podejścia do synonimów, przyczyn ich unikania oraz zasad normalizacji terminów referentka, która 286 Ramunė Vaskelaitė Seminarium naukowe „Terminologia: nie można mokslo ir praktikos klausimai“ stwierdzić, że należy stosować tylko jeden z tych synonimów. A zatem podczas seminarium poruszono w kwestii synonimii rzeczywiście nowe myśli, a przynajmniej zaproponowano spojrzenie na synonimię jako na zjawisko znacznie bardziej złożone, niż zwykle się sądzi. Oprócz synonimii i wieloznaczności, z punktu widzenia nauki o terminologii, a zwłaszcza praktyki, wciąż aktualna jest kwestia zapożyczania terminów. Podczas seminarium poruszyła ją również – jeszcze jedna przedstawicielka Centrum Terminologii Instytutu. Starsza pracownica naukowa tego centrum Aušra Rimkutė, która ostatnio bada terminy dotyczące odzieży i obuwia (artykuł Nowe nazwy obuwia można znaleźć w poprzednim numerze Terminologii), w referacie „Kilka myśli o terminach dotyczących odzieży” omówiła kilka terminów dotyczących odzieży i obuwia przejmowanych z języka angielskiego (dżegingsai, tregingsai, megingsai, kroksai, konversiukai), a także terminy tworzone za pomocą środków własnego języka (timpės, tamprės, aptemtukai, aptemptukės, tampdžinsiai, timpdžinsiai), potwierdzając na ich przykładzie istniejące możliwości i zasoby języka litewskiego w zakresie tworzenia terminów. Przykłady badaczka zaczerpnęła z tworzonego w Instytucie Banku Danych Neologizmów Języka Litewskiego, do którego trafiają zapożyczenia, neologizmy, połączenia wyrazowe, wyrazy o nowych znaczeniach i skróty powstałe w języku litewskim od końca XX wieku (http://naujazodziai.lki.lt). Zapytana, które z nowych terminów – zapożyczone czy litewskie – mają większą szansę się upowszechnić, autorka referatu stwierdziła, że nie prowadziła specjalnych badań (i rzeczywiście takie badania byłyby raczej przedmiotem pracy badaczy użycia i norm języka ogólnego), zwróciła jednak uwagę na obszar użycia: w języku używanym przez młodzież częstsze są nazwy nielitewskie... synonimię terminów analizowała już w niejednym artykule, tym razem zwróciła uwagę na synonimy o różnej motywacji i wykazała, że są one funkcjonalnie celowe, dlatego też ściśle Do konkretnych terminów – niepełnosprawność intelektualna, upośledzenie umysłowe, niepełnosprawność umysłowa, niedorozwój umysłowy – skoncentrowane było również wystąpienie badaczki pracującej w Litewskim Instytucie Prawa, Dalii Gedzevičienė, „Terminologia określająca zaburzenia intelektualne i jej wpływ na postawy społeczne“. Szczegółowo przedstawiono w nim zarówno okoliczności powstania tych terminów, jak i ich znaczenia oraz relacje między znaczeniami, a także trudności pojawiające się w użyciu w związku ze stosowaniem tych terminów. Jednak przede wszystkim wystąpienie miało zwrócić uwagę na terminy jako czynnik kształtujący postawy społeczne. Zdaniem referentki, wskutek trwającego przez ponad dziesięciolecie wykluczenia społecznego osób z niepełnosprawnością umysłową ich izolacja utrwaliła się w świadomości społeczeństwa jako zwyczajowy sposób postępowania z osobą niepełnosprawną, a to jest bodaj główną przyczyną trudności napotykanych obecnie w dążeniu do ograniczenia wykluczenia osób z niepełnosprawnością umysłową (zwłaszcza w dążeniu do integracji dzieci z niepełnosprawnością w szkołach ogólnokształcących lub powrotu osób niepełnosprawnych do wspólnot, 287Terminologija | 2020 | 27 domu życia społecznego). Jak się okazało, pavyzdžiui, miestų ar miestelių centruose jiems steigiant nedidelius grunajwiększym problemem integracji nie jest brak środków, lecz negatywne, a nawet wrogie nastawienie społeczeństwa. Opierając się na neįgalaus žmogaus atžvilgiu, stereotipinis įsitikinimas, kad neįgalus žmogus yra „pavojingas“ ir turi gyventi atskirai nuo bendruomenės. Minėdama terminus kaip vieną iš socialinę nuostatą tam tikro subjekto atžvilgiu czynnikach je kształtujących oraz na zdolności terminów do oznaczania nowego pojęcia i innej treści, referentka wysunęła przypuszczenie, że również zmiana terminu może wywołać lub przyspieszyć zmianę nastawienia społecznego, stanowiska społeczeństwa, a nawet modelu zachowania wobec osoby, którą on nazywa. W referacie zwrócono ponadto uwagę na aspekt metaforyczności terminów i stwierdzono, że choć metafory uważa się za jeden ze sposobów tworzenia terminów, taki sposób nie jest jednakowo akceptowalny we wszystkich dziedzinach. Podsumowując seminarium naukowe, można stwierdzić, że również podczas tegorocznego seminarium udało się objąć zarówno najważniejsze dla terminologii wydarzenia, jak i najbardziej aktualne tematy, a także różne dziedziny oraz ich terminy. Szeroki jest także zakres czasowy omawianej terminologii: od terminologii historycznej, terminologii L. Ivinskisa lub tworzonej przez litewskich lekarzy na przełomie XIX i XX wieku, aż po najnowsze, tworzone już przez współczesnych twórców bazy, zbiory i chmury terminów: timpių, tamprių, aptemtukų, tampdžinsių, timpdžinsių, a w przyszłości w coraz większym stopniu tworzonych za pomocą inteligentnych technologii. W ten sposób po raz kolejny potwierdzono, że tworzenie terminów jest procesem nieprzerwanym, a aby był on pomyślny i ukierunkowany, potrzebne są nieprzerwane prace porządkujące terminologię, wyczerpujące badania terminologiczne oraz poszukiwanie nowych metod. Otrzymano 2020-10-22 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail ramune.v[email protected]