Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

192 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny występowania synonimii w terminologii astrologicznej doi.org/10.35321/term28-09 Przyczyny występowania synonimii w terminologii astrologicznej RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 ADNOTACJA Synonimia terminów jest jednym z najczęściej omawianych zagadnień terminologii. Jak wynika z prac o charakterze empirycznym, może ona być zarówno przedmiotem badań, jak i pewnym aspektem badawczym. Badając pod tym kątem tę czy inną dziedzinę stosowania terminologii, na podstawie rozpowszechnienia synonimów często wnioskuje się, jaki etap rozwoju osiągnęła terminologia danej dziedziny: dopiero się kształtująca, zaawansowana, czy może w przybliżeniu ustabilizowana. W niniejszym artykule, który również jest pracą o charakterze empirycznym, koncentruje się uwagę na obiekcie cieszącym się znacznie mniejszym zainteresowaniem badaczy synonimii terminów – przyczynach synonimii. Omawiając typowe i nietypowe przypadki synonimicznej reprezentacji w terminologii astrologicznej, analizuje się, w jakim stopniu można je wyjaśnić za pomocą zestawu przyczyn wskazywanych w pracach terminologicznych oraz w jakim stopniu na podstawie tej terminologii można ów zestaw doprecyzować lub uzupełnić. SŁOWA KLUCZOWE: terminy, astrologia, synonimy terminów różnego pochodzenia, synonimy terminów tego samego pochodzenia, terminy jednowyrazowe, terminy wielowyrazowe, użycie tekstowe. ABSTRAKT Synonimia terminów jest jednym z najczęściej dyskutowanych tematów w terminologii. Jak pokazują badania empiryczne, może ona być zarówno przedmiotem badań, jak i pewnym aspektem badań. Rozpatrując z tej perspektywy jedną lub inną dziedzinę użycia terminów, często wskazuje się stopień rozpowszechnienia synonimów jako czynnik ukazujący etap rozwoju, na którym faktycznie znajduje się terminologia określonej sfery: wciąż się rozwija, jest zaawansowana lub być może mniej lub bardziej ustabilizowana. Niniejszy artykuł, który również jest badaniem empirycznym, koncentruje się na przyczynach synonimii, którym dotychczas badacze specjalizujący się w synonimach terminów poświęcali znacznie mniej uwagi. Omawiając typowe i nietypowe przypadki synonimicznego wyrażania w terminologii astrologii, artykuł bada, w jakim stopniu można je wyjaśnić zestawem przyczyn określonych w pracach terminologicznych oraz w jakim stopniu dany zestaw przyczyn można by zrewidować i uzupełnić na podstawie terminologii tej konkretnej dziedziny. SŁOWA KLUCZOWE: terminy, astrologia, heterogeniczne terminy synonimiczne, homogeniczne terminy synonimiczne, terminy jednowyrazowe, terminy wielowyrazowe, użycie tekstowe. 193Terminologija | 2021 | 28 WSTĘP Synonimia terminów, która ze względów ekonomicznych będzie dalej nazywana synonimią, a synonimy terminów odpowiednio – synonimami, niewątpliwie jest jednym z najczęściej omawianych zagadnień terminologii. To prawda, że teoretycznych rozważań na jej temat w terminologii litewskiej jest znacznie mniej niż badań o charakterze empirycznym. Wymienienie wszystkich tych ostatnich byłoby trudne, ale nie ma też takiej potrzeby, ponieważ przeglądy tych prac przedstawiają inni badacze (Zemlevičiūtė 2001: 35–38; Mitkevičienė 2015a, 2020; Auksoriūtė 2018: 247–248). A zatem na razie wystarczy wspomnieć główne dziedziny badane pod kątem synonimii. To fizyka i technika, informatyka i informologia, literaturoznawstwo i językoznawstwo, filozofia i religia, budownictwo i architektura, medycyna i botanika, ekonomia i prawo, a także chemia. W niniejszym artykule podejmuje się temat astrologii. Jednak cel stawiany w tym artykule jest nieco inny niż ten, który zwykle stawia się w empirycznych badaniach synonimii. W niemałej liczbie tych prac analizuje się synonimy używane w jednej lub drugiej dziedzinie: omawia się ich typy, oblicza się szeregi synonimów, ich skład, długość itp. (np.: Kitkauskienė 2005; Šilobritaitė 2007; Stunžinas 2010). W innych pracach ocenia się rozpowszechnienie synonimów i na tej podstawie wnioskuje, jaki etap rozwoju osiągnęła terminologia (np.: Kaulakienė 2002, 2003, 2006; Kaulakienė, Rimkutė 2008). Już bowiem dość dawno zauważono, że synonimów jest dużo na początkowym etapie kształtowania się terminologii, natomiast w miarę jej rozwoju ich liczba maleje (np.: Kaulakienė 1994b: 51; Gaivenis 2002: 125), a zatem na podstawie tej prawidłowości, kierując się rozpowszechnieniem synonimów, wnioskuje się, czy terminologia danej dziedziny dopiero się kształtuje, czy też osiągnęła już dojrzalszy, a może nawet całkowicie dojrzały etap rozwoju. W niniejszym artykule koncentruje się uwagę na innym obiekcie, cieszącym się znacznie mniejszym zainteresowaniem badaczy synonimii – przyczynach synonimii. Nie jest tak, że o tych przyczynach w ogóle się nie wspomina. W różnych pracach terminologicznych są one wyliczane. Jednakże w nielicznych rozważaniach o charakterze teoretycznym poświęconych tej kwestii przyczyny są jedynie wyliczane (np.: Keinys 1980: 98– 102; 2005a: 45–46), natomiast w pracach o charakterze empirycznym również wspomina się o nich jako o ogólnych, nierzadko jeszcze przed rozpoczęciem analizy synonimów (np.: Kvašytė 2000: 76; Stankevičienė 2012: 22), a tylko sporadycznie wśród innych wniosków przedstawiane jest pojedyncze stwierdzenie dotyczące tego, co zadecydowało o synonimii terminów badanej dziedziny. W pracach zazwyczaj nie stawia się celu ustalenia tego. Prawdę mówiąc, nie udało się znaleźć ani jednej pracy o charakterze empirycznym, w której cel ten zostałby sformułowany. W niniejszym artykule stawia się taki cel: celem tej pracy jest zbadanie przyczyn synonimicznego wyrażania terminologii astrologicznej. 194 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznego wyrażania w terminologii astrologicznej Wiadomo, że aby można było rozstrzygać o przyczynach, należy analizować same fakty, tj. synonimiczne wyrażanie. Jednakże, koncentrując się na przyczynach, nie ma potrzeby wymieniać każdego przypadku synonimii występującego w badanym źródle, każdego szeregu synonimów danego typu, podając jego długość i skład. Analizowane będą jedynie najbardziej charakterystyczne dla badanego źródła przypadki synonimicznego wyrażania. Zbadanie ich stanowi jedno z zadań niniejszej pracy i temu poświęcone są jej drugi i trzeci rozdział. Kolejnym zadaniem, które zostanie zrealizowane w pierwszej kolejności (w pierwszym rozdziale), jest przegląd przyczyn synonimii najczęściej wskazywanych w pracach terminologicznych. Po utworzeniu ich określonego zbioru i zbadaniu synonimii w konkretnej dziedzinie będzie można rozstrzygnąć, którymi z tych przyczyn można wyjaśnić synonimiczną formę terminów astrologicznych, a być może okaże się, które z przyczyn wymienianych w pracach terminologicznych na podstawie tej terminologii można doprecyzować lub uzupełnić. Powinno to wyraźnie zarysować się w rozdziale poświęconym wnioskom. Podstawowe metody stosowane w niniejszej pracy to analiza, metoda porównawcza i synteza. Należy zaznaczyć, że przedmiotem badań jest litewska terminologia astrologiczna, a uwaga koncentruje się na zbiorze przyczyn synonimii wyłaniających się z prac litewskiej terminologii. Porównanie zarówno samej synonimicznej formy, jak i powodujących ją przyczyn z danymi języków obcych i językoznawstwa byłoby przedmiotem odrębnych prac. Źródło badawcze jest takie samo jak to, na podstawie którego w poprzednim numerze czasopisma „Terminologija” przeanalizowano terminy astrologiczne pod względem pochodzenia (Vaskelaitė 2020). Oto dwanaście stron internetowych na temat astrologii zachodniej (ananta.lt; antropoteo sofineastrologija.lt; astrodaiva.com; astrologe.weebly.com; astrologijosmo kyk la.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; vidineastrologija.lt; wolmer.lt; zachh.lt; zodiakas.com)1. Uwzględnione są również zamieszczone na dwóch z nich, mianowicie zodiakas.com i ananta.lt, niewielkie glosariusze terminów: odpowiednio Pojęcia astrologii (dalej – AS) i Glosariusz terminów astrologicznych (dalej – ATŽ). Niemniej od przekazania poprzedniego artykułu upłynęło trochę czasu, a w tym okresie na niektórych stronach internetowych opublikowano nowe teksty, dlatego wcześniejszy korpus uzupełniono o nowy materiał (opublikowany do 20 czerwca 2021 r.). Podobnie jak wcześniej, dla zwięzłości strony internetowe nazywane są witrynami i oznaczane tymi samymi skrótami. Ich wyjaśnienie podano w wykazie źródeł. Wybór badanego źródła zasadniczo determinuje już uwidoczniony czynnik – trudność relacji astrologii z nauką (Vaskelaitė 2020: 129). Przed 1 Na niektórych stronach internetowych publikowane są również teksty z innych dziedzin (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; wolmer.lt; zachh.lt) – z nich wybierane są wyłącznie teksty z dziedziny astrologii. 195Terminologija | 2021 | 28 Przez kilka stuleci wykładana na uniwersytetach, obecnie przynajmniej na Litwie astrologia jako nauka nie jest uznawana, a zatem nie opracowuje się ani studiów naukowych z tej dziedziny, ani podręczników przeznaczonych dla szkół wyższych, ani litewskich słowników terminów astrologicznych. Strony internetowe są bodaj głównym pisanym źródłem rozwoju terminologii tej dziedziny. Jak wykazała już sama analiza terminologii jednowyrazowej, terminów używa się w nich licznie, są one definiowane i objaśniane, toteż strony astrologiczne są dość dogodnym źródłem badań terminologicznych. 1. PRZYCZYNY SYNONIMII Jedną z przyczyn synonimii można wywnioskować z przytoczonych już twierdzeń, że synonimy są najbardziej charakterystyczne dla początkowego etapu kształtowania się terminologii, a z upływem czasu ich liczba maleje. Taki rozwój w językoznawstwie litewskim dostrzeżono bodaj przede wszystkim podczas badania terminów fizyki i informatyki (Kaulakienė 1994a, b, 1997a, b, 2000, 2002, 2003, 2006, 2009; Kaulakienė, Rimkutė 2008; Auksoriūtė 2018), znajdując w tych dziedzinach wiele faktów go potwierdzających. Potwierdzają ją jednak również badania terminologii innych dziedzin. I tak w źródłach z wcześniejszego okresu historycznego, gdy terminologia litewska niejednej dziedziny dopiero się kształtowała albo nadal była w trakcie kształtowania, znajduje się wiele synonimów (np.: Zemlevičiūtė 2003, 2004, 2018b; Mitkevičienė 2007, 2014, 2015b), natomiast badania nowszych źródeł lub ich porównanie ze starszymi ujawniają, jak następuje przejście do mniejszej liczby synonimów (np.: Zemlevičiūtė 2001; Vladarskienė 2015; Auksoriūtė 2018). Na podstawie tych badań można byłoby wysunąć przypuszczenie, że skoro w nieukształtowanej terminologii występuje wiele synonimów, to przyczyną synonimii powinno być nieukształtowanie się i niestabilność terminologii. Nie ma jednak nawet potrzeby go wysuwać, ponieważ badacze synonimii często wskazują tę przyczynę bezpośrednio, na przykład na podstawie licznie stosowanych synonimów w terminologii informatycznej wyciąga się wniosek, że terminologia „nie jest całkowicie ustabilizowana i ukształtowana” (Celiešienė 2011: 29). Przyczyna ta nie jest omawiana szerzej. Tylko w parze artykułów wyjaśniono, że synonimia na początkowym etapie kształtowania się terminologii wskazuje, iż nie tylko terminy, lecz także same pojęcia i ich zakres nie są jeszcze dostatecznie jasne (Kaulakienė 1994b: 51; Kvašytė 2000: 76), a także że jest to przejaw różnorodności nominacji (Kaulakienė 1994a: 140). Niemniej obfitość synonimów ujawniają nie tylko badania terminologii wcześniejszych okresów, lecz także niejedna dziedzina lub poddziedzina współczesnego użycia terminologii: bezpieczeństwo cybernetyczne (Stunžinas 2017), środowisko użycia nazw kryptowalut 196 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznego wyrażania w terminologii astrologicznej środowisko użycia (Stunžinas 2018), ekonomia w szerokim znaczeniu (Stankevičienė 2016). Oczywiście współczesna terminologia również może dopiero się kształtować albo, jak wnioskuje się z bogactwa synonimów na temat terminologii ekonomicznej, nadal się kształtować: „<...> terminologia ekonomiczna, choć ma stare tradycje, wciąż jest tworzona i precyzowana” (Stankevičienė 2016: 69). Mimo to nie może być tak, że terminologia wszystkich dziedzin do tej pory dopiero się kształtuje lub nadal się kształtuje. Jednak synonimy występują niemal we wszystkich dziedzinach, jeśli tylko zaczyna się je badać z punktu widzenia synonimii. Co więcej, niektóre prace pokazują, że z upływem czasu synonimów tylko przybywa (Gaivenytė 2000; Kazlauskaitė 2000), nie ubywa ich również w innych językach (Kvašytė 2000; Stankevičienė 2012), co już przeczyłoby klausimą dėl daugėjimo priežasties. Tačiau ši sinonimijos priežastis straipsniuose taip pat įvardijama – kaip mokslo ar mokslo kalbos raida. teorii samoistnego zmniejszania się ich liczby i rodziłoby pytanie. Oto po zbadaniu z punktu widzenia synonimii terminów fonetycznych całego XX wieku i stwierdzeniu rozpowszechnienia synonimów w drugiej połowie XX wieku wyjaśnia się je rozwojem samej nauki o fonetyce, który powoduje zapotrzebowanie na nowe terminy (Kazlauskaitė 2000: 28). Po porównaniu terminów fizycznych w dwóch słownikach terminów fizycznych i zauważeniu, że w nowszym część synonimów zanikła, lecz pojawiły się nowe, jako przyczynę tego zwiększenia wskazuje się nie rozwój nauki, lecz rozwój języka nauki (Gaivenytė 2000: 66). Po zbadaniu synonimów i wariantów w Wybranych pismach Juozasa Balčikonisa, obejmujących dorobek całego życia językoznawcy, i znalezieniu ich również w późniejszych pracach, jako przyczynę wskazuje się rozwój nauki: w tym czasie językoznawstwo litewskie bardzo się zmieniło, rozwijano tradycyjne kierunki, tworzono nowe teorie i zasady, odkrywano nowe aspekty badań języka (Andriuškaitė 2000: 68). Skłonność języka nauki do terminów międzynarodowych jako podstawę powstawania dwujęzycznych synonimów wskazywał również Jonas Klimavičius (1975: 91). Bezpośrednio wskazuje się również na jeszcze jedną przyczynę synonimii – kontakty językowe (Stankevičienė 2016: 66–67). Na podstawie danych współczesnego języka litewskiego, rzecz jasna, częściej trzeba stwierdzać nie wzajemne kontakty, lecz wpływ jednego języka – angielskiego. I tak, analizując terminy informatyczne, wskazuje się, że ich synonimię powoduje mnogość angielskich synonimów i ogromny napływ nowych pojęć, że w Anglii i USA nie ma państwowych instytucji normalizujących język nauki i techniki, że wiele tych samych lub bardzo bliskich pojęć powstaje jednocześnie w wielu ośrodkach naukowych i często nazywa się je różnie (Kaulakienė 2000: 53; 2006: 23; Grigas 2008: 33; Kaulakienė, Rimkutė 2008: 34). 197Terminologija | 2021 | 28 W pracach uwypukla się rozwój terminologii w kierunku zmniejszania się liczby synonimów, co wskazywałoby na samoistność procesu i samoregulację, jednak w niejednej pracy zmniejszanie się liczby synonimów wiąże się również z 2007: 108; Šilobritaitė 2007: 155; 2010: 77), o tai jau būtų poveikį iš šalies rodantis veiksnys. Šio veiksnio minėjimas, suprantama, iškelia klausimą, porządkowaniem i normalizacją terminów (Kaulakienė co zatem ostatecznie powoduje zmniejszanie się liczby synonimów – samoistny rozwój terminologii czy jej porządkowanie? Jednak przynajmniej badania terminologii historycznej wskazywałyby, że jedno nie powinno przeczyć drugiemu. I tak przełom XIX i XX wieku nie był już okresem kształtowania się terminologii medycznej, a jednocześnie, wraz z ruchem odrodzenia narodowego, dążono do używania terminów litewskich, a zatem terminologia była świadomie porządkowana, zapewne dlatego w wydawanym w latach 1889–1906 czasopiśmie Varpas nie znajduje się wielu synonimów (Zemlevičiūtė 2009). Zresztą sama zasada porządkowania terminów „jednemu terminowi – jedno pojęcie” mogła powstać w wyniku dostosowania się do dostrzegalnej tendencji samoistnego zmniejszania się liczby synonimów. Kolejne pytanie dotyczy tego, na ile zasada ta jest możliwa do zrealizowania w praktyce, skoro synonimię powodują takie obiektywne przyczyny, jak rozwój nauki i kontakty językowe. Być może dlatego ostatnio, gdy rozwój nauki jest rzeczywiście intensywny, a wpływ języka angielskiego – wyjątkowo silny, zasada przewidująca jeden termin dla jednego pojęcia jest coraz częściej poddawana dyskusji (zob. Mitkevičienė 2020). Jednakże porządkowanie i normalizacja terminologii są wskazywane nie tylko jako przyczyna zmniejszania się synonimii, lecz także jako przyczyna jej powstawania. Na przykład taką przyczynę wskazuje się zarówno przy analizie terminów katechizmów z XVI w., jak i z końca XIX – początku XX w., a konkretyzuje się ją jako dążenie autorów katechizmów do oczyszczania języka (Rimkutė 2007: 143). Taką przyczynę uwidoczniłaby również analiza terminów medycznych stosowanych w artykułach Antanasa Vileišisa (Zemlevičiūtė 2003: 103), natomiast Asta Mitkevičienė, zbadawszy terminy literackie, jasno formułuje myśl, że „terminy synonimiczne są zarówno przyczyną porządkowania terminologii (poszukuje się najwłaściwszego terminu), jak i jego rezultatem (przez pewien czas, najczęściej w różnych źródłach, stosuje się kilka terminów na oznaczenie tego samego pojęcia)” (Mitkevičienė 2015b: 19). Myśl ta zostaje jeszcze szerzej rozwinięta w pracy o charakterze teoretycznym poświęconej synonimii (Mitkevičienė 2020). Prawdą jest, że nie zawsze jasne jest, co autorzy uznają za porządkowanie terminologii, a co – za normalizację, jednak w kilku pracach wspomina się o wzajemnym braku porozumienia specjalistów tworzących terminy lub o ich niechęci do porozumienia się co do tego, co i jak należy lituanizować (Kaulakienė 2006: 24; Kaulakienė, Rimkutė 2008: 34), co najprawdopodobniej należy wiązać z porządkowaniem terminologii. 198 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznego wyrażania w terminologii astrologicznej Pragnienie nazywania pojęcia w innych artykułach znacznie racjonalniej niż dotychczas (Kaulakienė 1994b: 53; Stunžinas 2005: 15) należałoby już, jak się wydaje, wiązać z tworzeniem lub używaniem terminów. Podobne przyczyny wymieniał Stasys Keinys: „<...> z powodu nieznajomości terminów używanych przez innych autorów, ich nieakceptowania lub braku zaufania do nich tworzy się własne terminy“ (Keinys 1980: 98); „<...> dla jednych bardziej odpowiedni jest jeden termin, podczas gdy inni w tym samym celu skłonni są używać innego terminu“ (Keinys 2005b: 255); różni się „skłonność użytkownika terminów, znajomość własnego języka lub inne przyczyny, na przykład zwyczajność słowa (z rodzimej gwary lub nie)“; tworzy się neologizmy lub tworzy kalki (Keinys 1980: 100–101; 2005b: 255). Kazimieras Gaivenis, wspominając w jednym z artykułów o dwóch najczęstszych przyczynach synonimii w języku naukowym, jako jedną z nich również wskazał przyczynę związaną z użyciem: synonimy pojawiają się jako uboczny środek nazywania, gdy autor nie wie lub się waha, który termin powinien wybrać (Gaivenis 2005: 201). Prawdą jest jednak, że przy wymienianiu przyczyn związanych z tworzeniem lub używaniem terminów zazwyczaj nie zwraca się uwagi na to, że użytkownikom terminów (a także ich twórcom, jeśli nie są terminologami) może brakować wiedzy terminologicznej. Zostało to, jak się zdaje, w przybliżeniu uchwycone jedynie podczas badania nazewnictwa walut kryptograficznych, poprzez wskazanie takich przyczyn występującego w tej dziedzinie zróżnicowania, jak niezrozumienie zasadniczych cech dystynktywnych, próba posługiwania się kalkami terminów angielskich, używanie terminów w znaczeniach, których one nie mają (Stunžinas 2018: 142). Że są to niedostatki tworzenia lub używania terminologii, jest samo przez się zrozumiałe dla terminologów, jednak specjalistom z określonej dziedziny poszukującym zamiennika dla terminu angielskiego, tym bardziej zaś użytkownikom języka ogólnego, może to nie być już tak jasne. Wspomniane przyczyny są bezpośrednio nazywane w pracach terminologicznych. Inne dopiero wyraźniej się zarysowują, a jedną z takich zarysowujących się przyczyn można by uogólnić jako czynnik adresata. Na przykład w przywołanym badaniu terminów katechizmów, omawiając przypadki, gdy obok litewskiego słowa podawane jest zapożyczenie, np.: duona (ostija), stebuklas (čiūdas), rozważa się, że prawdopodobnie dążono w ten sposób do proponowania odpowiedników, które byłyby zrozumiałe dla wszystkich (Rimkutė 2007: 139). Po zbadaniu synonimicznego wyrażania w dodatku gazety Sveikata zwraca się uwagę na to, że dodatek ten był przeznaczony dla szerokiej publiczności i wydawany w celach popularyzowania wiedzy medycznej, prawdopodobnie dlatego autorzy niezbyt starali się unikać synonimów (Zemlevičiūtė 2004: 98). Czynnik adresata pośrednio wskazywałoby również omówienie sposobów objaśniania terminów charakterystycznych dla tekstów popularnonaukowych – jako jeden ze sposobów objaśniania czytelnikom 199Terminologija | 2021 | 28 wymienia się używanie synonimów (Petrėnienė 2003: 49). Natomiast po przeanalizowaniu synonimów terminów w publikacjach popularnonaukowych zamieszczonych w litewskiej prasie periodycznej w 1918 r. czynnik adresata jest wskazywany dość bezpośrednio: „Autorzy piszący na tematy medycyny, zdrowia i leczenia musieli wyobrażać sobie swojego adresata – zwykłego litewskiego czytelnika, a zatem informacje fachowe powinni byli przedstawiać w sposób popularny i zrozumiały, używać większej liczby litewskich terminów, które byłyby czytelnikowi znane i jasne” (Zemlevičiūtė 2018b: 193). K. Gaivenis, oprócz wspomnianej już przyczyny synonimii terminów, wspominał, że synonimy mogą być podawane jako źródła historii terminów, tj. obok normatywnych wymienia się te, których w przeszłości używali wybitni naukowcy (Gaivenis 2005: 201). Taką przyczynę można by również wiązać z czynnikiem adresata, jednak w tym przypadku najprawdopodobniej nie chodzi o zwykłego czytelnika, lecz o znawcę danej dziedziny, adresata posiadającego wiedzę specjalistyczną lub potrzebę jej zdobycia. Synonimia jest analizowana zarówno na podstawie tekstów, jak i słowników terminów, jednak badacze nie porównują wpływu tych mediów prezentacji terminów na częstotliwość ani liczbę synonimów. Wpływ użycia tekstowego jest wspominany tylko w kilku pracach. I tak J. Klimavičius, analizując synonimy w słownikach, stwierdził, że „użycie synonimii terminów międzynarodowych i litewskich w tekstach dzieł naukowych ma swoją specyfikę. W tekstach częściej spotyka się zapożyczenia już wyparte z systemu językowego, dopiero przyjmujące się neologizmy, ogólnie rzecz biorąc, więcej różnorodności, wahań i dynamiki zmian” (Klimavičius 1975: 93). S. Keinys również zwrócił uwagę, że „nietrudno zrozumieć, iż w słownikach znormowanie i ujednolicenie terminów (a jeśli trzeba, także całkowite wyeliminowanie synonimów) jest o wiele łatwiejsze niż osiągnięcie tego, aby przynajmniej w całej literaturze danej dziedziny używano wyłącznie terminów podawanych przez słownik” (Keinys 2005b: 255). Stwierdzenie, że w tekstach synonimii jest więcej niż w słownikach, w pracy o charakterze empirycznym przedstawiła A. Mitkevičienė (2015b: 18), natomiast w innej pracy, mającej charakter teoretyczny, osobno omawia ona problemy rozpoznawania synonimów, a możliwy wpływ użycia tekstowego w porównaniu z nietekstowym ujawnia pośrednio (Mitkevičienė 2015a: 51–56). W innych pracach, nie akcentując takiego wpływu, jeszcze mniej uwagi poświęca się wpływowi gatunku lub stylu funkcjonalnego, chociaż dążenie do pisania w sposób zrozumiały i wyjaśniania terminów powinno być jakby bardziej właściwe pracom popularnonaukowym lub publicystycznym niż dziełom naukowym. Tę przyczynę synonimii również można dostrzec bardziej pośrednio. Oto w terminologii reprezentującej język żywy – w czterojęzycznym słowniku Mykolasa Miežinisa (Labanauskienė 2014) i w dwóch słownikach Jurgisa Pabrėžy (Labanauskienė 200 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznej ekspresji w terminologii astrologicznej 2004) – znajduje się wiele synonimów, a cechy języka żywego (obrazowość, ekspresywność) są przy jej analizowaniu nawet wymieniane jako źródło synonimii (Labanauskienė 2004: 154). Że synonimia jest cechą właściwą terminom ludowym, ujawnia badanie terminów budowlanych przeprowadzone przez Robertasa Stunžinasa (2010). Jednak ogólnie rzecz biorąc, zestaw przyczyn synonimii okazuje się stosunkowo niewielki. Ponadto przyczyny zazwyczaj wymienia się jako ogólne dla synonimii w ogóle, chociaż samą synonimię dzieli się na różne typy. Wyróżnia się mianowicie synonimy derywacyjne i leksykalne (Mikelionienė 2004: 273; Keinys 2005b; Stunžinas 2010), synonimy o wspólnym i niewspólnym rdzeniu (Umbrasas 2004; Mitkevičienė 2014, 2015b, 2018), a według budowy – synonimy terminów jednowyrazowych i złożonych (Zemlevičiūtė 2001; Mitkevičienė 2005). Często analizuje się synonimy terminów międzynarodowych i pochodzenia litewskiego, wyróżniane na podstawie pochodzenia terminu (Klimavičius 1975; Kazlauskaitė 2000; Zemlevičiūtė 2001, 2004, 2018b), a jeśli uwzględnia się nie tylko wyrazy międzynarodowe, lecz także inne zapożyczenia – synonimy terminów różnego pochodzenia, które wyróżnia się jako przeciwstawienie synonimom terminów jednego pochodzenia (np.: Andriuškaitė 2000; Šilobritaitė 2007, 2008, 2009). W analizach synonimów do zapożyczeń nierzadko zalicza się także terminy hybrydowe o nie-litewskim rdzeniu (Stunžinas 2010; Mitkevičienė 2015b; Stankevičienė 2016), choć z punktu widzenia pochodzenia terminów celowe jest rozróżnienie zapożyczeń i hybryd. To prawda, że w niektórych pracach analizuje się tylko jeden z typów synonimii, a zatem wnioski wyciągnięte na podstawie takich analiz można by jak gdyby wiązać wyłącznie z tym typem. Na przykład, analizując synonimię terminów międzynarodowych i litewskich, stwierdza się, że wpłynął na nią rozwój nauki o fonetyce (Kazlauskaitė 2000: 28), gdzie indziej synonimy terminów różnego pochodzenia wiąże się z normalizacją (Rimkutė 2007: 143), z czynnikiem adresata (Rimkutė 2007: 139). Jednak te same przyczyny wymienia się także w pracach, w których analizuje się nie tylko synonimy terminów różnego pochodzenia. Na przykład rozwój nauki wskazuje się jako przyczynę również po przeanalizowaniu tych przypadków, gdy synonimicznie używane są terminy jednego pochodzenia (litewskie) (Andriuškaitė 2000: 68). Albo oto Vilija Celiešienė różnorodność synonimii terminologicznej Encyklopedycznego słownika informatyki wyjaśnia wpływem języka angielskiego (Celiešienė 2011: 28), a Gintautas Grigas zwraca uwagę na przypadki, gdy dla jednego angielskiego terminu tworzy się po kilka terminów litewskich (Grigas 2008: 33), i w ten sposób ujawnia, że język angielski jest również przyczyną synonimii terminów rodzimych. 207Terminologija | 2021 | 28 dinis Saturnas, retrogradinis Merkurijus ir t. t. Zjawisko, gdy planety poruszają się zwyczajnie, określa się, używając innego przymiotnika: direktyvus (direktyvinis) judė jimas Am, direktyvinė fazė Am, Antr, Astr ar direkcinė fazė Astr, direkcinis Marsas, direkcinis Merkurijus, direkcinis Neptūnas ir kt. Jednak stosuje się również litewskie odpowiedniki, np.: „W rzeczywistości planeta nadal porusza się w swoim zwykłym kierunku, a ruch wsteczny – to nasza obserwowana perspektywa oglądana z Ziemi, powstająca wskutek różnej prędkości ruchu planet” Antr; „19 sierpnia Merkury z ruchu wstecznego (retrogradacyjnego) przeszedł do ruchu prostego” Ur. Wyjaśnieniem tych zjawisk astrologicznych jest występujące tainėse atskleidžia ypač dideles netermininės sinonimijos galimybes. Pavyzdžiui, terminą retrogradinis Marsas gali atstoti po pažymimojo žodžio rozszerzone określenie: „Aktywny przebieg jak dotąd powstrzymywał Mars, poruszający się wstecz” Astr. Por. także: „Merkury, łącznik Zodiaku, boski Pośrednik, tym razem będzie poruszał się wstecz w zarządzanym przez siebie znaku Bliźniąt” Vi. Takie możliwości z kolei mogą być przyczyną synonimii terminów. Z drugiej strony, jak pokazują przykłady: „10 września Mars przeszedł w ruch retrogradacyjny i będzie tak poruszał się przez około dwa miesiące”, „Gdy Wenus porusza się retrogradacyjnie, czyli wstecz, tam, gdzie już była, jakby wracamy do przeszłości” Antr oraz „Merkury stanie się dyrekcyjny (czyli zacznie poruszać się ruchem prostym) od 19 sierpnia”. Astr i in., wpływ może być dwukierunkowy – synonimia terminów może wpływać na niesynonimię terminów. Przypadki zastępowania głównych lub pobocznych członów innych terminów litewskim jedno­wyrazowym odpowiednikiem występują jedynie pojedynczo. Na przykład obok rzadziej spotykanego terminu Księżyc bez kursu Am, Sa, Zo na jednej ze stron internetowych używany jest również synonim pusty Księżyc Am. W jednym ze słowniczków podawany jest termin astrologiczny (gwiazdowy) rozmiar AS, chociaż ani na stronie internetowej udostępniającej słowniczek, ani na innych stronach internetowych nie jest on używany. Tutaj również podawany jest synonim terminu astrologia elekcyjna – astrologia wyboru AS i in. SYNONIMIA TERMINÓW JEDNOWYRAZOWYCH I WIELOWYRAZOWYCH Przypadków, gdy termin jednowyrazowy ma wielowyrazowe synonimy, również nie ma na stronach internetowych wiele. Wyraźniejszym przypadkiem są odpowiedniki terminu septeneras (septeneris) Am, Astr, używanego zaledwie w dwóch witrynach. W jednym zdaniu jako odpowiednik użyto terminu septyniukė Astr, natomiast w innych miejscach stosowane są terminy dwuwyrazowe: „Niegdyś znane było 7 planet Układu Słonecznego widocznych gołym okiem: Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn. 208 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznego wyrażania w terminologii astrologicznej Nazywa się je wielką siódemką (albo septenerem)”; „A zatem ustalił się termin Babinėra, ale jednocześnie widoczna jest tendencja do objaśniania terminu czytelnikowi, czyli orientowanie się na adresata. Jednakże w lono civilizacija davė mums zodiako ženklų, septyneto planetų sistemą – didįjį septenerą – bei pirmąjį horoskopą“ Astr. Kaip matyti, atitikmuo jednym przypadku zapożyczenie septeneras wymieniono po użyciu terminu litewskiego, co może wskazywać, że orientacja jest skierowana na adresata posiadającego specjalistyczną wiedzę astrologiczną. Podobne postpozycyjne użycie jest charakterystyczne również dla zapożyczenia soliaras Am, An, Antr, Astr, ATŽ, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo (w dwóch witrynach używany jest solaras Sa, Antr), np.: „Analiza rocznych tendencji astrologicznych zazwyczaj obejmuje interpretację horoskopu momentu powrotu Słońca człowieka, zwanego solarem (łac. solaris – słoneczny)” Antr; „Jeżeli chcecie zamówić indywidualną prognozę na rok – Soliar, najlepiej zrobić to nie później niż miesiąc przed urodzinami” An.וזא.]} ]} Sorry. need valid. Output malformed due accidental. redo only JSON. Mock exact. Note source first quote continues next item weird. Translate every array item preserving item boundaries. Need fix. Lithuanian no. final. Ин. мухбир.} 北京pk赛车.]}] } not. Ensure valid. Translate Jednak termin ten jest częsty na stronach internetowych (używany na 11 stronach), a z jego użycia wynika, że jest on również polisemiczny: tak określa się zarówno rodzaj horoskopu, jak i metodę prognozowania oraz zjawisko astrologiczne. W tym ostatnim znaczeniu często używany jest synonim: powrót Słońca Sa, Vi lub powrót Słońca An, Vi, Za. A zatem przyczyną synonimii w tym przypadku może być dążenie do różnicowania terminu polisemicznego. O takiej przyczynie wspomina A. Mitkevičienė, analizując terminy literatury międzywojennej (Mitkevičienė 2015b: 19). Polisemiczny jest również termin synastria. Już we wcześniejszym artykule zwrócono uwagę, że na stronach internetowych tak nazywa się zarówno metodę, jak i kierunek astrologii oraz rodzaj horoskopu, podając różne odpowiedniki tego terminu, przy czym rodzaj horoskopu często określa się również jako horoskop zgodności lub horoskop synastryczny (Vaskelaitė 2020: 147). A zatem również przyczyną lub przynajmniej impulsem tego przypadku synonimii może być dążenie do różnicowania terminu polisemicznego. Z drugiej strony widoczne jest również dążenie do wyjaśnienia terminu czytelnikowi, np.: „Czy ludzie są odpowiedni, by być razem, określa Synastria – horoskop zgodności” An. Nie dałoby się jednak wyjaśnić synonimii terminu, którym nazywa się 12 części horoskopu, ani takim dążeniem, ani wieloznacznością. Chociaż istnieją teksty, w których przeważają domy An, Dh, Ur, W, często nie tylko na tej samej stronie, lecz także w tym samym tekście używane są zarówno domy astrologiczne, jak i domy horoskopu, zarówno domy astrologiczne, jak i domy horoskopu, a także domy, 209Terminologija | 2021 | 28 np.: „Domy astrologiczne (domy) definiuje się jako wyobrażony podział ekliptyki na 12 sektorów oznaczających różne dziedziny życia, w których przejawiają się planety, określone okoliczności lub ludzie, z którymi się stykamy. Zatem jeśli znaki Zodiaku pokazują, jak planeta wyraża swoją energię, to domy – w jakiej dziedzinie życia przejawia się ona najbardziej. Przede wszystkim domy horoskopu wskazują określoną dziedzinę życia” Zo. Wskazywałoby to, że termin nie jest ustabilizowany. Brakiem ustabilizowania można by wyjaśnić także synonimię terminów planeta środkowa Astr, Dh, planeta średniego dystansu, planeta średniego zasięgu Astr. W jednym ze słowniczków jako synonimy podawane są terminy wielki trygon i trygon AS, a w tekście jeszcze raz użyto także terminu wielki trójkąt Zo. Definicja zamieszczona w glosariuszu („Konfiguracja aspektów złożona z trzech trygonów łączących trzy punkty horoskopu”) wskazywałaby, że trygon na tej stronie nie jest uznawany za synonim trinu, jednak termin wielki trigon nie jest na tej stronie używany, wielki trójkąt Zo również pojawia się zaledwie raz, a zatem i ten przypadek synonimii jest tylko pojedynczy, występujący wyłącznie na tej stronie. Na tej stronie pojęcia astrologiczne są wyjaśniane wyjątkowo szczegółowo, dlatego stosuje się w niej więcej terminów niż na innych stronach, a tym samym przypadki synonimii różnego pochodzenia występują częściej niż na innych stronach: arabskie punkty (pars), złe planety nazywane są metafaktorami Zo itd. 2.2. Nietypowe przypadki Terminologii analizowanej dziedziny szczególnie właściwe są nazwy własne, jednak cztery z nich – Lilit i Selena, Rachu i Ketu – charakteryzują się nietypową synonimią. Tak nazywa się cztery obliczane matematycznie punkty horoskopu, które w tekstach często wymienia się razem z nazwami planet. Podkreślana jest jednak również różnica: planety są rzeczywistymi ciałami niebieskimi, natomiast obiekty te jako materialne ciała niebieskie nie istnieją, lecz są obliczane jako wzajemna relacja orbit planet. W takim kontekście używane są połączenia wyrazowe fikcyjna planeta lub fikcyjne planety Am, Dh, Sa, Ur, W, Za, Zo, ale są to raczej synonimy kontekstowe (o problemach ustalania synonimów zob. rozdz. 3). Prawdą jest, że połączenie wyrazowe fikcyjne punkty Antr, Astr, Vi, Zo ma tendencję do użycia terminologicznego, a jako jego synonimy w tekstach używane są punkty karmiczne Astr, punkty ezoteryczne Dh, W. Są to przypadki synonimii członu pobocznego. Nazwy konkretnych punktów karmicznych charakteryzują się innym użyciem synonimicznym – bez synonimu nie występują one w tekstach. Synonimami pierwszej pary opozycyjnej – Lilit (na jednej ze stron internetowych Lilith Za) i Selena – są Czarne Księżyc i Biały Księżyc. 210 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznej reprezentacji w terminologii astrologicznej. Nawet jeśli w tekście używa się Lilit lub Seleny, przynajmniej przy pierwszym użyciu koniecznie wymienia się również synonim, np.: „Do 21 listopada Słońce będzie poruszać się przez znak Skorpiona razem z Seleną, czyli Białym Księżycem” W; „Biały Księżyc, czyli Selena, przebywa w każdym znaku około 7 miesięcy” Sa; „6 sierpnia 2018 r. Lilit (Czarny Księżyc) przeszła do znaku zodiaku Wodnika” Am. Ponadto synonimy mogą tworzyć połączenie wyrazowe, którego składniki łączy relacja przydawki i wyrazu określanego, np.: „Czarny Księżyc Donalda, Lilit, znajduje się właśnie w Strzelcu” Ur. Druga para punktów karmicznych jest ogólnie nazywana węzłami księżycowymi, a jej członkowie: Rahu (na niektórych stronach internetowych – Rahu Astr, Vi) i Ketu – węzłem wstępującym Księżyca i węzłem zstępującym Księżyca. Jednak węzły księżycowe nazywane są również węzłami karmicznymi lub punktami karmicznymi, odpowiednio Rahu – karmicznym węzłem wstępującym Księżyca, Ketu – karmicznym węzłem zstępującym Księżyca. Te połączenia wyrazowe również są używane jako terminy, charakteryzuje je jednak zarówno wariantywność ortograficzna, jak i składniowa, np.: „Programów przyniesionych przez Zstępujący Karmiczny Węzeł Księżyca (lub Ketu) nie należałoby traktować jako głównych” Sa; „Ketu, czyli Karmiczny zstępujący Węzeł Księżyca, wyraża to, czego już się nauczyliśmy” Astr. Zdarzają się również przypadki, gdy synonimy są powiązane relacją przydawki i określanego wyrazu, np.: „Karmiczny węzeł Rahu przeszedł ze znaku zodiaku Wodnika do znaku zodiaku Koziorożca, a Karmiczny węzeł Ketu przeszedł ze znaku zodiaku Lwa do znaku zodiaku Raka” Sa. Jednak człony tej opozycyjnej pary mają jeszcze więcej synonimów: Rahu nazywany jest północnym węzłem Księżyca i głową smoka, Ketu – południowym węzłem Księżyca i ogonem smoka. I te synonimy również są wymieniane w tych samych tekstach, np.: „Przez około półtora roku, do 21 sierpnia, Karmiczny węzeł Rahu, czyli głowa smoka, znajdował się w Wodniku, a Karmiczny węzeł Ketu, czyli ogon smoka, znajdował się w znaku zodiaku Lwa W; „Inaczej nazywa się go Wstępującym Węzłem Księżyca, Rahu, lub głową smoka” Ur. W pracach terminologicznych wariantywność często analizuje się wraz z synonimią, a zarówno jeden, jak i drugi rodzaj zróżnicowania nierzadko określa się jako przejaw niestabilności terminologii (np.: Kaulakienė 2000; Zemlevičiūtė 2004), jednak z punktu widzenia synonimii nie sposób uznać tych terminów za niestabilne, ponieważ synonimy we wszystkich serwisach są używane w jednakowej postaci. Wyjaśnianie tych przypadków innymi najczęściej wymienianymi przyczynami synonimii, takimi 211Terminologija | 2021 | 28 jak rozwój nauki lub jej języka, wpływ języka angielskiego, porządkowanie terminów lub brak ich porządkowania, również nie jest możliwe, podobnie jak nie da się ich wyjaśnić przyczynami związanymi z tworzeniem lub używaniem terminów, takimi jak skłonności autora czy nieznajomość terminów używanych przez innych autorów. Terminy węzły orbity Księżyca lub węzły, a także węzeł wstępujący, węzeł zstępujący są używane w astronomii. Na przykład węzły (a także węzeł zstępujący, węzeł wstępujący) zostały uwzględnione w Encyklopedycznym słowniku astronomicznym (Straižys 2003). Przy wyjaśnianiu pojęć astronomicznych dotyczących Księżyca i zaćmień w Powszechnej encyklopedii litewskiej również używa się terminów węzły orbity Księżyca lub węzły orbity, węzły, a termin ten wyjaśnia się jako „punkty przecięcia orbity Księżyca z płaszczyzną ekliptyki” VLEe. Tak termin węzły Księżyca wyjaśnia się również w astrologii, np.: „Punkty przecięcia orbity Księżyca z ekliptyką. Punkt, w którym Księżyc przechodzi z południowej strony sklepienia niebieskiego na północną, nazywa się wstępującym węzłem Księżyca (albo Północnym, albo Głową Smoka), a przeciwnie – z północnej na południową – Zstępującym (albo Południowym, albo Ogonem Smoka)” Zo, i wskazywałoby to, że jeden z synonimów jest związany z nazwaniem zjawiska astronomicznego6. Pewne wyjaśnienie innych synonimów Rahu i Ketu można znaleźć na stronach internetowych poświęconych astrologii. Już we wcześniejszej pracy zwrócono uwagę, że w artykułach na temat astrologii punkty karmiczne Rahu i Ketu są objaśniane jako planety astrologii wedyjskiej, a ich nazwy wiąże się z potężnym demonem, którego po rzuceniu dyskiem rozdzielono na dwie części: Rahu stanowi jego głowę, a Ketu – ogon (zob. Vaskelaitė 2020: 152)7. Selenę i Lilit wiąże się z Awestą – astrologią perską: „Węzły karmiczne znane są we wszystkich tradycjach astrologicznych, natomiast Selena i Lilit – przede wszystkim w astrologii Awesty (perskiej)” Astr. Również w niektórych witrynach internetowych (Astr, Antr) zamieszczone opisy historii astrologii uwydatniają, że astrologia zachodnia nie jest dziedzictwem jednej tradycji, np.: „Astrologia hellenistyczna była zasadniczo połączeniem astralnych religii Mezopotamii i Egiptu oraz greckich obliczeń astronomicznych opartych na pracach Ptolemeusza” Antr. To właśnie te przypadki nietypowej synonimii skłaniałyby do wiązania z krzyżowaniem się różnych tradycji, które zlały się w astrologii zachodniej. Nietypowa synonimia jest właściwa także jeszcze jednej parze terminów nazywających punkty horoskopu. Chociaż w witrynach internetowych występują odpowiedniki dangaus vidurys i dangaus dugnas, zenitas i nadyras lub opisowe określenia terminów (około 6 Astronomijos ištakos sietinos su astrologija – tai nurodoma ir astronomijos terminų žodynuose, pvz.: „Astrologija senovėje padėjo rastis astronomijai“ (Straižys 2003). 7 Tak wskazuje się w artykułach na temat astrologii opublikowanych w chicagowskim „Aide” (Čeremisinas 2015a, 2015b). 212 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznej ekspresji w terminologii astrologicznej zob. rozdz. 3), mimo to dominują nieadaptowane terminy łacińskie Medium Coeli i Imum Coeli oraz ich skróty, np.: „Wierzchołek pierwszego domu nazywa się ascendentem, wierzchołek IV domu – IC (Imum coeli), wierzchołek VII domu – descendentem, wierzchołek X domu – MC (Medium coeli)” Zo; „IC (imum coeli, spód nieba) – najniższy punkt, w którym Słońce znajduje się o północy” Astr. Ta synonimia jest uwarunkowana wyraźnym dziedzictwem języka łacińskiego w astrologii, o którym świadczą również omówione w poprzednim artykule terminy jednowyrazowe – wśród nich jest wiele słów o łacińskim rdzeniu. Nawiasem mówiąc, w tekstach stron internetowych skrótów terminów pochodzenia vartojamos terminų ascendentas ir descendentas santrumpos: Asc ir Dsc, ASC ir DSC (pvz., „Jei Chironas jungiasi su ASC, žmogus gali turėti łacińskiego występuje jeszcze więcej, na przykład randą ant veido” Aw), ponieważ w horoskopie różne punkty zwyczajowo oznacza się w ten sposób. 3. UŻYCIE TEKSTOWE I JEGO WPŁYW Chociaż w pracach z zakresu terminologii litewskiej dąży się do rozróżniania synonimów i wariantów, jak już wspomniano w rozdziale 1, nie jest to proste. Niektóre przypadki nie mają określonego miejsca ani wśród synonimów, ani wśród wariantów. Są to przypadki, gdy to samo pojęcie nazywa się zarówno terminem krótszym, jak i dłuższym, takie jak skystas kūnas i skystimas, skystis lub neigiamasis žo delis i neigtukas. W dawniejszych pracach odróżniano je od synonimów i nazywano wariantami (np.: Kaulakienė 1994b: 52; 2003: 112–11; Andriuškaitė 2000: 73–74), podobnie jak terminy różniące się pod względem słowotwórczym, ortograficznym lub pod innymi względami: chemiškas ekvivalentas i cheminis ekvivalentas, Džiaulio dėsnis, Džaulio dėsnis i Joulio dėsnis (Kaulakienė 2003: 112–113). Później za warianty zaczęto uważać tylko terminy różniące się nieznacznie pod względem wyrażenia, natomiast takie jak skystas kūnas i skystimas zaczęto zaliczać do synonimów i oceniać jako synonimy o wspólnym rdzeniu (Mitkevičienė 2015b, 2018). Jednak takie przypadki, gdy w tekście używany jest termin skrócony do określonej liczby składników, np. elektrometrų apdanga – apdanga, nie są wymieniane ani wśród synonimów, ani wśród wariantów. Wspomniano o nich jako o „terminach użytych w swoisty sposób” (Kaulakienė 2003: 115), wymienia się je jako długie i krótkie formy terminów (Mitkevičienė 2014: 181, 183; 2015a: 53–54). Jako długie i krótkie formy terminów są one wymienione również w obszernym artykule A. Mitkevičienė, w którym, omawiając problemy rozpoznawania synonimów w tekście, pośrednio uwydatnione zostają także przypadki tekstowego użycia terminów. Takie przypadki są charakterystyczne również dla analizowanego użycia, a wraz z nimi występują także niektóre problemy rozpoznawania synonimów wymienione lub niewymienione w artykule. 213Terminologija | 2021 | 28 Jako taki problem wymienia się długie i krótkie formy terminów. W analizowanym użyciu niektóre przypadki skracania terminu łatwo rozpoznać, np.: „Węzły Księżycowe również wskazują kierunek, w jaki žmogus turi vystytis, ir apibūdina jo evoliucijos formas. Abu mazgai parodo, kaip toliau žmogui elgtis“ Za. Tačiau terminų Zodiako ženklo sposób relacja władca i władca nie byłaby tak jasna: nawet jeśli w glosariuszu podawany jest władca znaku Zodiaku ATŽ, w tekstach najczęściej używa się tylko władca Antr, Aw, Dh, Vi, Zo8. Terminy aspekty między planetami, rektifikacja horoskopu AS zasadniczo podawane są tylko w jednym glosariuszu – na stronach internetowych używa się form aspekty, rektifikacja. Termin znak jest oczywistym rezultatem skrócenia terminu znak Zodiaku, natomiast nazwy konkretnych znaków, np. „: znak Lwa, znak Raka, – są rezultatem skrócenia terminów zodiakalny znak Lwa, zodiakalny znak Raka. Jednak w tych samych tekstach równolegle używa się także form Lew, Rak, a te przypadki należałoby już najprawdopodobniej uznać nie za formy krótkie, lecz za synonimy (współrdzenne), podobnie jak żywioł Ognia i Ogień, żywioł Wody i Woda. Jednak w tekstach rozpowszechnione są wszystkie trzy określenia (np. zodiakalny znak Raka, znak Raka, Rak), a zatem granica wytyczona między skróceniem a synonimią jest dość niewygodna. Ponadto nie we wszystkich przypadkach łatwo powiedzieć, czy termin jest formą długą, czy krótką. Oto inna grupa nazw własnych funkcjonuje zasadniczo wyłącznie jako terminy jednowyrazowe: Wenus, Mars, Neptun, Pluton itd. Takie użycie jak „planeta Mars kształtuje wolę” Ur jest rzadkie, zatem jednowyrazowych nazw planet nie dałoby się już oceniać jako rezultatu skrócenia terminu. Nie dałoby się również w ten sposób oceniać terminu Zodiak, używanego we wszystkich witrynach, ponieważ wyrażenie krąg zodiaku zastosowano synonimicznie zaledwie w jednej witrynie: „Wszystkie te ciała niebieskie, poruszając się, przemierzają tę samą drogę, która w astrologii nazywana jest kręgiem zodiaku. Zodiak – to pas sfery niebieskiej o szerokości około 16 stopni, którego środkiem biegnie ekliptyka (droga Słońca), dotykając 13 gwiazdozbiorów” Vi. Z drugiej strony krąg zodiaku jest tu używany jako termin astrologiczny. Jako kolejny problem w rozpoznawaniu synonimów w tekście A. Mitkevičienė wymienia terminy, które mogą różnić się cechą motywacyjną. Takich przypadków w analizowanym użyciu nie ma wiele. Wyraźne to – planety bliskie Astr, Sa i planety osobiste Astr, a także planety średnie Astr, Dh, planety średniego zasięgu 8 Na takie przypadki zwrócono już uwagę przy omawianiu jednowyrazowych terminów astrologicznych według pochodzenia, ponieważ stwarzają one problem przyporządkowania terminu do kategorii jednowyrazowych lub wielowyrazowych (Vaskelaitė 2020: 155–156). 214 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny synonimicznej ekspresji w terminologii astrologicznej planety społeczne Astr, Zo. Jednak różnice cechy motywacyjnej w jednej witrynie ujawnia się poprzez objaśnienie terminu: „Planetami bliskimi są Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus i Mars. Nazywa się je osobistymi, ponieważ wyrażają pewien osobisty składnik człowieka“ Astr. Z drugiej strony pomaga je uwydatnić wybrana próba. Na przykład na podstawie jednorazowego użycia – „Na sporządzonym wykresie nie przedstawiono okresu retrogradacji planet zewnętrznych, ponieważ okres retrogradacji wolnych planet nie wywiera szczególnego wpływu, tak jak retrogradacja szybkich planet (septeneru)“ Am – można byłoby wnioskować, że szybkie planety są synonimem septeneru. Jednak wyjaśnienie przedstawione na innej stronie („Od dawna znanych było 7 planet Układu Słonecznego widocznych gołym okiem: Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus, Mars, Jowisz i Saturn. Nazywa się je wielką siódemką (albo septenerem)“ Astr) ujawnia, że cechą motywującą terminu septener nie jest właściwość planet, lecz liczba planet. Zatem połączenie wyrazowe szybkie planety nie jest synonimem terminu septener. Objaśnianie terminów jest charakterystyczną cechą badanej użyteczności. Terminy w tekstach objaśnia się na różne sposoby, np.: „Jeżeli nie znają Państwo godziny urodzenia i nie zamawiają jej korekty, mogą Państwo zamówić portret astropsychologiczny – nazywa się to kosmogramem“ An; „Różne planety tworzą między sobą określone figury geometryczne, które nazywane są aspektami” Aw; „Kwadranty (ćwiartka koła zodiakalnego odpowiadająca astronomicznej porze roku) pokazują, na jakim etapie życia najbardziej przejawiamy się jako osobowość” Zo; „Mutabilne znaki Zodiaku, inaczej zwane zmiennymi znakami Zodiaku, przynoszą przejście, korekty, przełom w sytuacjach” Sa. Wyjaśnienie powinno jakoby stwarzać jeszcze jeden problem rozpoznawania synonimów – nie zawsze łatwo ustalić, czy dane połączenie wyrazowe jest terminem, czy tylko opisowym określeniem terminu, tak zwaną peryfrazą (Mitkevičienė 2004: 54–55). Niemniej jednak próba wybrana do badania w większości przypadków pomaga uniknąć tych niejasności. Na podstawie 12 różnych stron internetowych, w tym słowniczków zamieszczonych na dwóch z nich, można dostatecznie wyraźnie stwierdzić, czy użyte połączenie wyrazowe jest terminem, czy tylko opisowym określeniem terminu – peryfrazą. Oto w zdaniu „Zodiak – to pas sfery niebieskiej o szerokości około 16 stopni, którego środkiem przebiega ekliptyka (droga Słońca), dotykając 13 gwiazdozbiorów” Vi użyto połączenia wyrazowego droga Słońca, jednak niemal we wszystkich stronach internetowych stosowany jest termin ekliptyka Am, Antr, Astr, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo, a na tych stronach podawana jest definicja lub objaśnienie tego terminu (np., 215Terminologia | 2021 | 28 „Widoczna droga Słońca na sferze niebieskiej w ciągu roku nazywana jest ekliptyką” Zo) ujawnia, że droga Słońca jest jedynie opisowym połączeniem wyrazowym. Mimo to strony internetowe nie są całkowicie jednolite pod względem gatunku i stylu. Znajdują się na nich teksty bezpośrednio ukierunkowane na wyjaśnianie pojęć astrologicznych, reprezentujące styl popularnonaukowy, a nawet naukowy, ale publikowane są również informacje o kursach astrologii oraz programy nauczania. Znaczną część stron stanowią szczegółowe omówienia astrologicznych tendencji miesiąca lub roku oraz różnych zjawisk astrologicznych. W takich tekstach również uwidacznia się skłonność do wyjaśniania terminów, ale zarazem dążenie do obrazowości i ekspresywności, np.: „Krąg Zodiaku uformowany jest w takiej kolejności, w której każdy znak kładzie fundament pod następny. Nie przechodząc przez pierwszy i nie rozumiejąc go, nie odblokujesz kolejnego. To schody do Nieba, gdzie każdy stopień ma ogromne znaczenie. Niektóre z nich udaje się pokonać łatwiej, na innych można utknąć na długo. Ukazuje to treść każdego znaku zodiaku, tj. znajdujące się w nich planety, z których każda opowiada swoją historię” Antr. Dążenie do ekspresywności prowadzi do używania różnorodnych leksykalnych i składniowych synonimów, co powoduje również pewne problemy z rozpoznawaniem terminu. Oto w tekstach tego stylu można unikać terminów o podstawie łacińskiej ingresja Am, Antr, Astr, tranzyt Am, Antr, Astr, Aw, Ur, W, Zo, z których pierwszy wiąże się z wejściem planety do określonego znaku Zodiaku, a drugi – z jej ruchem w tym znaku, ze względu na powstające możliwości używania słów w znaczeniu przenośnym i innych środków (np. ruch w określonym znaku nazywa się ruchem, podróżowaniem, chodzeniem), a zatem także pojawiającego się odpowiednika podróż („Chociaż podróż Słońca przez znak Strzelca zawsze przynosi optymizm, dynamikę i rozwój w różnych procesach, w tym roku <...> silniej będą przejawiać się procesy karmiczne” W; „W tym roku po 12 latach podróży do swoich włości Jowisz powrócił do znaku Strzelca” Vi) trudno ocenić jako termin astrologiczny – synonim tranzytu. Może to być jedynie przypadek synonimii kontekstowej wywołany dążeniem do ekspresywności. Gdyby w niniejszej pracy celem było bardzo dokładne policzenie szeregów synonimów wszystkich typów, omówione przypadki stanowiłyby przeszkodę w podaniu ich bardzo dokładnej liczby. Nie jest to jednak celem niniejszej pracy, a z tego rozdziału wynika, że dla analizowanego użycia szczególnie charakterystyczna jest taka cecha, jak tendencja do wyjaśniania terminu, a zarazem dążenie do obrazowości i ekspresywności. To skłaniałoby również do wiązania wyjątków ujawnionych w 2 rozdziale w odniesieniu do niektórych terminów pochodzenia łacińskiego lub greckiego albo ich elementów (konjunkcja, stelium, mutabelny, choraralny, natalny) nie tyle z dążeniem do zastąpienia zapożyczenia litewskim odpowiednikiem, ile z orientacją na adresata – w ten sposób można dążyć do przedstawienia mniej znanych 216 Ramunė Vaskelaitė | Przyczyny występowania synonimiczności w terminologii astrologicznej odpowiedniki słów pochodzenia z języków antycznych. Z drugiej strony coraz wyraźniej widać, że strony astrologiczne nie stanowią pod względem stylu ani gatunku jednolitego środowiska użycia terminów: jedne teksty są bliższe tekstom popularnonaukowym, inne – publicystyce. Jednak ogólnie rzecz biorąc, stwarzają one znacznie szersze niż teksty stylu naukowego czy urzędowego możliwości stosowania synonimów leksykalnych i gramatycznych, co, jak wykazała analiza retrogra ficznego, dyrektywnego użycia członów przymiotnikowych, może być również czynnikiem sprzyjającym synonimiczności terminów. Należy wspomnieć także o jeszcze jednej niejednorodności badanego źródła – strony różnią się pod względem zgodności publikowanych tekstów z normami językowymi. Chociaż niemal na wszystkich występują różnego rodzaju błędy korektorskie i inne pomyłki charakterystyczne dla środowiska elektronicznego, dwie strony wyróżniają się szczególnie dużą liczbą zarówno błędów korektorskich, jak i ortograficznych oraz błędów na innych poziomach języka. Terminologia jest nieodłączną częścią języka, a zatem nieporządkowanie tekstów pod względem językowym wpływa również na użycie terminów. Na przykład w glosariuszu zamieszczonym na jednej z tych stron podany jest termin AS władca domu horoskopu (domu astrologicznego), o szyku wyrazów nietypowym dla języka litewskiego. To, że w tym samym glosariuszu osobno podany jest również termin władca domu astrologicznego (domu), wskazywałoby już na niestosowanie zasad terminograficznych lub terminologicznych, którego przyczyną z kolei może być ich nieznajomość albo niewystarczająca wiedza. Tym można by wyjaśnić także taki przypadek synonimii, gdy do glosariusza włącza się termin horoskop i w jego objaśnieniu wyodrębnia się taki rodzaj jak horoskop urodzeniowy (natalny), a jednocześnie podaje się również termin mapa urodzeniowa (natalna) AS. A zatem synonimów używa się zarówno w tekstach, jak i w obu glosariuszach terminów. Wprawdzie w glosariuszach jest ich mniej niż omówiono w niniejszym artykule, co jak gdyby odpowiada spotykanemu w pracach terminologicznych twierdzeniu, że synonimia jest bardziej charakterystyczna dla tekstów, a zarazem wskazywałoby, że glosariusze pełnią porządkującą, a jednocześnie ograniczającą synonimię rolę w terminologii. I tak spośród 53 terminów z synonimami włączonych do AS podaje się siedem: dom astrologiczny (siedziba horoskopu), władca domu astrologicznego (siedziby), wielkość astrologiczna (gwiazdowa), wielki trygon (trigon), astrologia urodzeniowa (natalna), mapa urodzeniowa (natalna), władca siedziby horoskopu (domu horoskopu). Spośród 39 terminów z synonimami włączonych do ATŽ podaje się pięć: siedziby horoskopu – domy astrologiczne, siedziby kątowe (domy), siedziby upadające (domy), siedziby pośrednie (domy), synastria (zgodność). Jednak nie wszystkie omówione w artykule terminy zostały włączone do tych glosariuszy. I tak do żadnego z nich nie włączono koniunkcji, solstycjum, aspektów głównych, aspektów harmonijnych, retrogradacyjny 223Terminologija | 2021 | 28 styl, lecz reprezentują style swobodniejsze, a taki kontekst stwarza warunki nie tylko dla terminów synonimicznych, lecz także dla innych przypadków wariantywności, których związek z synonimią nie jest w litewskich pracach terminologicznych absolutnie jasny. Analiza uwydatnia również inne przyczyny synonimii, rzadziej wspominane w pracach terminologicznych, takie jak unikanie polisemii terminów, niewystarczająca znajomość zasad zarządzania terminologią itp. Ponadto uwypukla przypadek nietypowej synonimii zidentyfikowanej w terminologii astrologii, w którym termin nie jest używany bez synonimów, oraz rozważa przyczynę takiego użycia. Otrzymano 2021-07-13 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ramune.v[email protected]