scieee Open visual document viewer

Lietuviškų intelekto sutrikimą ir jo lygius įvardijančių terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai

Dalia Gedzevičienė

Abstract

    Straipsnyje pristatomi XX a. ir XXI a. pirmaisiais dviem dešimtmečiais intelekto sutrikimui ir jo lygiams įvardyti vartoti lietuviški terminai ir lygiagrečiai apžvelgiami tą patį sutrikimą ir jo lygius Tarptautinėje ligų klasifikacijoje (ICD) žymintys terminai. Darbe aiškinamasi, kokie veiksniai skatino keisti šios srities terminiją, taip pat dėl kokių priežasčių oficialiuose Lietuvos dokumentuose, viešajame, mokslo diskursuose ir praktikoje intelekto sutrikimui įvardyti šiuo metu sinonimiškai vartojami mažiausiai keturi terminai (intelekto sutrikimas, intelekto negalia, protinis atsilikimas, silpnaprotystė) ir kokia galima kiekvieno iš šių terminų įtaka visuomenės nuostatoms bei požiūriui į šį sutrikimą turinčią asmenų grupę.

Full text

114 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els e minų kai a i ją lemian ys eiksniai į a dijančių doi.o g/10.35321/ e m28-06 Lie u iškų in elek o su ikimą i jo lygius į a dijančių e minų kai a e a a o es de e minan es DALIA GEDZEVIČIENĖ Cen o de Ciências Sociais da Li uânia Teisės ins i u o ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-8285-9692 ANOTACIA A igosnyje ap esen am XX a. e XXI a. p imei as di eis décadas com pe u bação do in elec o e seus ní eis in oduzi a o i lie u iški e mos e pa alag ečiai a isa siam o mesmo pe u bação e seus pa alus na In e nacional classi icação de doenças (ICD) ma can es e mos. No abalho escla ece-se, quais a o es incen i a am a oca a e minologia des a á ea, ambém po quais azões em documen os o iciais li uanos, pública, discu sos cien í icos e p á ica, ao as o no do in elec o in oxica a ualmen e são sinonimicamen e usados pelo menos qua o e mos (in elek o pe u bimas, in el o negalia, a sinis men ilikimas, silpnap o ys ė) e qual possí el in luência de cada um desses e mos nas disposições e abo dagem da sociedade a pessoas que possuem es e as o no. ESMINIAI VOODŽIAI: pe u bação do in elec o, in elec o negalia, men inis a asimo, silpnap o ys ė, sinónimo, cono ação, In e nacional classi icação de doenças. ABSTRACT Es e a igo ap esen a he Li huanian e minology used o name in ellec ual disabili y and i s le els in he 20 h cen u y and ea ly 21s cen u y, and e iews he e ms deno ing he same diso de and i s le els in he In e na ional Classi ica ion o Diseases (ICD). I explains wha ac o s led o he change o he e minology in his ield and wha causes de e mined he eme gence o a leas ou e ms, which a e cu en ly synonymously used in o icial Li huanian documen s, public and scien i ic discou ses and in p ac ice o name in ellec ual disabili y: in elek o su ikimas (diso de o in ellec ), in elek o negalia (in ellec ual disabili y), p o inis a silikimas (men al e a da ion), and silpnap o ys ė ( eeble-mindedness). Mo ea i udes owa d he g oup o indi iduals wi h his diso de . KEYWORDS: diso de o o e , he a icle examines he possible impac o each o hese e ms on socie al in ellec , in ellec ual disabili y, men al e a da ion, eeble-mindedness, synonym, conno a ion, In e na ional Classi ica ion o Diseases. 115Te minologia | 2021 | 28 INVADINS NOTABOS In e nacionais pe u bação do in elec o į a dijanços e mos, que p incipalmen e o mo osi base dos g egos e la ynų linguas, nuoseklesnio i įsi i inimo medicinos i ki ų s ičių kalboje p adžia galima laiky i consumo XIX a. meu į, e espec i as lie u iškos e minijos o igens p e ende a puka io Lie u ą. a. segunda me ade do XX, ao lado adicional in elek o su ikimo kaip ligos i smegenų de ek o samp a os, susi o ma- us požiū iui į šį kogni y inį ypa umą kaip į socialinį enomeną, ku į iš da biomedicininesa essencial e c ia de um ce o pe íodo sociedade no ma e não no ma dis in i os de pe cepção, oi a aída a enção à pe u bação do in elec o e seus ní eis in ol ijanços e mos aspec os é icos. Gênicos, gogų, socialinių da buo ojų, ne y iausybinių o ganizacijų a s o ų, in e- cuidado es de pessoas com de iciência pedalec o e p óximos es o ços šios s i ies e minija kei ėsi, bu o i ebė a ieškoma neu alaus, ikslaus, lemb ou, que e mais impo an e espei ous des a condição e pessoas, às quais ela ca ac e ís ica, in odução. Na Li uânia, passenizados, inciden es, adicionais cono ações de e mos sukomp omi uídos causam dano social, sua ligação com es igma e isolamen o en a izam ad ogados (Benkunskas 2012), médicos psichia ai (Pu as 69 2015:), especialis as de comunicação (Ju čiukony ė 2007: 1114), em ge al sob e espei o às pessoas com de iciência e ou os g upos ulne á eis, ala a necessidade de in es igação da de iciência (Ruškus 2019), uncioná ios das ins i uições da União Eu opeia (Į auki komunikacija 2018). Em mui os casos es as insigh s o am incen i adas esul ados de pesquisas ealizadas po cien is as es angei os. a. na segunda me ade, especialmen e a pa i dos anos oi en a, médicos, eó icos de es udos de de iciência e ou os ep esen an es das ciências sociais começa am a in es iga não é icos, nãoikslių, uso de e mos não co esponden es ao concei o con empo âneo de pe u bação do in elec o e en a izam a necessidade de os muda (Me ce 1973: 2728; Taylo 1996: 413; Shalock, Luckasson, Shog en e k . 2007: 116124; Taylo 2008: XV; XX: Sal ado Ca ulla, Be elli 2008: 1016; Wehmeye , Bun inx, Lachapelle, Luckasson 2008: 311318; Sal ado -Ca ulla, Reed, Vaez-Azizi e k . 2011: 175180; Nash, Hawkins, Kawchuk, Shea 2012: 71; Ha is 2013: 260262; Tassé, Mehling 2015: 212 e k . ). E embo a an o dos li uãos, quan o ou as línguas a e minija da abo daamó ia á ea, ge almen e endências de desen olidos p omo in a, kei ėsi, a ija o, ela oi (e é) ca ac e ís ica sinonimija, a é šiol ela não eceukusi a idesnio e - Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and i s le els į a dijančių e minų kai a i ją lemian ys eiksniai minologų ling is ų ž ilgsnio. Šiame s aipsnyje siekiama į in elek o su i- kimui and i s le els pa adin i usukamuus e minus, hei kilmę, da ybą, kai ą, sinonimiją paž elg i iš ling is o pe spec i e, a he same ime no omi indo nuošalyje and socialinių aspek ų šių e minų galimos į akos socia linėms 116 nuos a oms i , a i kščiai, isuomenės e inių nuos a ų į akos ap a iamų e minų kai ai. Es apasnyje p incipalmen e oco é dado ao a ual empo, . i. úl imos dês dois décadas des e século, na Li uânia pe u imui do in elec o e seus ní eis nomea os e mos usados, d uge, com o obje i o pe cebe a a ual si uação p essupos os, abo dam-se e XX a. na Li uânia e na In e nacional classi icação de doenças pe u imui do in elec o ma ca em usa e mos. Assim, o obje i o des e es udo ap esen a pe u bação do in elec o Li u iška e seus ní eis į a dijančios e minijos kai ą XXXXI a. pi maisiais dešim mečiais e de e mina es a kai ą es imulusius eiksnius. A im de implemen a sai siki as seguin es a e as: 1) e is a XXXXI a. início na Li uânia ês á eas (medicinos, educação e di ei o) ciência li e a u a, em ac os legisla i os, dec e os ibunais e em no as o iciais pe u bimen o do in elec o e seus ní eis nomea e mos usados; 2) indica que e mos du an e o pe íodo de in es igação a pe u bação em ques ão e os seus ní eis de ma cados o am usados na angliškoje e são da In e nacional da classi icação das doenças, e examina a in luência des es e mos apon ando lie u iškus a i ikmenis; 3) de e mina nos dois úl imos décadas us oá eis pe u bação do in elec o sinonimá icos Li u iškų e seus ní eis į a dijančių e mos de consumo sa ea e sinonimiją lėmusius causa; 4) ealiza análise seman ina de e mos e ela baseado decidi sob e possí el in luência de indi iduais de e mos a disposições sociais. No abalho aplicados desc i omasse, seman inas análises e pesquisa mé odos. As on es do es udo cons i uí am p incipalmen e li os didá icos de psiquia ia pa a c ianças li uanias, pe ízês de psiquia ia judicial e pedagógica especial, monog a ias, dicioná ios e enciclopédias, bem como decisões omadas em 20052020 pelos ibunais li uanos, cujo sujei o é uma pessoa com pe u bação in elec ual, a igos do Códice Respub likos da Li uânia, nos quais é egulamen ada a doença ou impecabilidade de pessoas com pe u bação in elec ual, á ias ins i uições médicas e educacionais, ma cando as ações o iciais, onze da In e na ional English Classi ica ion o Diseases, In e na ional Six h Classi ica ion. 117Te minologia | 2021 | 28 1. SINONIMIADES TERMINOS: DABARTINS SITUACIJOS IŠTAKOS 1.1. Relação de concei os e e mo de dis ú bio In elec o Ano especialis as de desen ol imen o in an il, g ande pa e da ciência sob e e ilikimen o men al (in elek o pe u imą au . pas .) a his ó ia inclui menos s igma izuio do e mo, que de inei es a condição, paiseškos (Vaikų aidos su ikimai 2003: 208). P ecisamen e essa a i mação oca os essenciais p oblemá icos da aiminas em ques ão in imamen e elacionada com ele ma cada ies aspek us, ku iuos bus bandoma a skleis i i šiame s aipsnyje: 1) e - noção: mudando concei os buscada e ou o e mo a ela in adi , e a in e samen e po ce as azões muda-se o e mo kei ė e pelo mesmo ma cado con eúdo; 2) a ados e mosin nomeadas condiçãoas pessoas na sociedade nuala as so a am sepa i ão, s igmau, e um de sepa i ão lemian es a o es são e desses pessoas e suas condiçãoas nomeaminas. Começando a b e e ago a pe u bação do in elec o e seus ní eis chama de e minos li uanichos us ojos um esumo his ó ico, é impo an e en a iza que dessas mudanças de e mos impossí el explica comple amen e apa ando do desen ol imen o do concei o de pe u bação do in elec o, de pe spec i as a es a condição de mudanças e em ge al de mudanças sociais, en ão nes e caso abo da a in luência dos e mos e a his ó ia se á mencionada e ela u ėję an o linguís icos, quan o sociais. Uma ez que de alhada análise diach onís ica da e minologia da á ea de in es igação não é o obje i o des e a igo, se á ap io izada apenas nes e momen o us ojamų e ac uais e mos o igens, espe in is lá es abelece e a uais e mos de sinonimia p essupos os. Nes e luga de e ia b e emen e ap esen a , o que in oduzidajama a igo i iamais e minis, i. y. desc e e in elec o pe u imo concei o. In elek o pe u bimu é conside ada congêni a ou a é ês anos pasi eiškian i condição, ge almen e du kan i oda a ida do homem. Ela pode se es abelecida como único p incipal dis ú bio de desen ol imen o de uma pessoa ou como cone u inis de á ios ou os dis ú bios de desen ol imen o, doenças, gebėjimai (in elek o koe icien as ( oliau – IQ) lygus 70-iai a mažiau aškų1 sind omos dis ú bio. Es e es adoli ca ac e izados limi ados in elec uais de aco do indi idualmen e ealizada es anda izada in es igação de in elec o es á) e adap i osios a i idades de iciências (no a am social da adap ação es udo du an e), pe u bação se mani es a de pe u bações de habilidades cogni i as, linguís icas, mo o as e sociais do indi íduo. Dequali icação de pe u bação a iou uni o memen e de insigni ican e a mui o g ande (Gied ienė 207 2015:; Mačiulis, Šu kus, Lapy ė 2017: 243). 1 O coe icien e de in elec o não é po cen agem de exp essão de in elec o. 118 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els į a dijančių e minų kai a i ją lemian ys eiksniai Em ge al, disposições, o que é in elec o, como ele de e ia se , bem como IQ pon os di iso limi e en e no ma e pe u bo, his o icamen e ou o2, d uge es as disposições mudança eikė e pe u imui chama os e minos us ojamus. Du an e o pe íodo so ié ico e 19902020. em documen os o iciais da Li uânia, á ios abalhos cien í icos e p á icas, di igêlios, o dis ú bio do in elec o denominado insu iciência in elec ual, insu iciência in elec ual, ano malidade in elec ual, in elec o yda, in elec o de ec u3, oligo enia, silpnap o enia, adqui ida silpnap o iais, a silikim do in elec o, aisilikism do in elec o, lec o incapacidade, in elek o nepilna e iškumu, in elek o ne isa e iškumu, p o o negalia, in e- indi idualidade do in elec o debilidade, imbecilismo, idio ija, mo ona, e pessoas a quem o dis ú bio do in elec o é ca ac e ís ico, in an ilais, imbecilais, idio ais, silpnap o iais, psiquia ia, a silikia idais, debidais, olenais. Pa il des es e mos insu iciência do in elec o, in elec o yda, psicinis in an ilizmas, in elec o nepilna e iškumas, in elec o ne isa e iškumas, psichikos in alidas mais a de pa a o i an es de dois décadas nois abalhos, po an o a am como neak ualūs a ualena a osenai, nes e momen o não conside am o e mo in elec o pe u bimas e pe u b o pe u bimo de pessoa sinónimos e pos e io men e no a igo não nag inėjamos. Longgą empo pe u bação do in elec o oi conside ado doença, de uma das á eas médica psiquia ia obje o de es udo, ad e p imei os des e concei o e minos au o es o am psiquia as. F ancês médico Philippe as Pinelis em 1809. em sua classi icação de doenças men ais indicou e desc e eu pe u bação, que chamou idio izmu ( ac. idio isme). P. Pinelio ap endiz psiquia as Jeanas E ienne as D. Esqui olis depois de alguns anos abandonou o e mo idio izmo e dis inguiu dois sepa e us une us idio ija ( ac. idio ie) e imbecilidade ( ac. imbécilli é), além de, ainda os subdi idisse em ní eis de g a idade (dois imbecilidade e ês ní eis de idio iza) (Bine , Simon 1904: 168172). Ou o longoam classi icações de pe u bações psíquicas e nomenkla ū ose adqualė2 Quan o exa amen e pe cen dos indi íduos na Li uânia nes e momen o ca ac e ís ico pe u bação do in elec o, não é conhecida. Com base em á ias on es, isso cons i ui 14 p oc. população. Po exemplo, de aco do com o Ins i u o de Higienas, em 2019 4,4 po cen o. De e minados ilhos li uanos e a damen o men al (in elek o pe u imas au . pas .) e pe u bações psicologicas de desen ol imen o (Našlėnė, Pe auskai ė, Žel ienė 2020: 66). No en an o, não es á escla ecida que pa e des e g upo de dis ú bios cons i ui dis ú bios de in elec o e que […] dis ú bios de desen ol imen o psicológico (pa y example, dis ú bios de desen ol imen o de capacidades de ap endizagem, a ii iapusiai dis ú bios de desen ol imen o, e c.). Ac edi a-se que pe u bação do in elec o, i. i. condição, quando o coe icien e de in elec o é meno do que 70, ca ac e iza quan o mais de 2 p oc. humanos do mundo (Valionienė 2021: 14). 3 É necessá io p ecisa , que em alguns abalhos insu iciência do in elec o, in elec o yda, in elec o de ek u chamado de in elec o pe u bação, e em ou os des e pe u bo sinal, sin oma. 119Te minologia | 2021 | 28 miną, des inado à pe u bação do in elec o ma ca , jusį oligo enijos (g . oligos – negausus, mažas + g . ph ēn – p o as) e - 1915 m. p opôs okiečių psichia šalių consolida uniodą classi icação das as Emilis K aepelinas (K iščiūnas 2002: 138). XX a. ienas eikšmingiausių dokumen ų, padėjęs daugelyje pasaulio doenças e e miniją, oi ap oximadamen e kas Classi ica ion o Diseases dešim me į a naujinama a p au inė s a is inė ligų klasi ikacija In e na ional (www ICD). Cinco dos p imei os ICD edições, ou edacções, álojusias 19001947 m., o am lis adas só doenças que possam se causas de mo e. Rendo o sex o lançamen o ICD (1948 m.) In e nau inha classi icação de doenças e sua edagação pe ėmė naquela época ins i uída O ganização Mundial da Saúde (UNESCO WHO), desde en ão em in e nacional guia de doenças incluídas e doenças não causado as de mo e. ICD-6 o nou-se a p imei a classi icação em que o am isoladas sepa adas seções de dis ú bios men ais (Bune ičius 1997: 882). Embo a um dos obje i os ICD enha sido c ia possibilidade de compa a in o mações de saúde de á ios países do mundo e ela pa ilha pasi elkus uniodą e miniją, ainda assim ICD in luência an o às classi icações nacionais de doenças, quan o aí usados e mos a é XX a. 89 décadas. não g ande. Dado que elabo ado pela WHO o ICD e a não ob iga ó io, e um documen o ecomendcinio, não odos os países memb os o usa am, po exemplo, 1959 m., passados quase seis décadasmos desde a p imei a ICD apa ecimen o, suas necessidades es a classi icação oi adap a usios apenas Suomija, Naujoji Zelandija, Pe u, Tailandas e G ã-B e anha. Ou os países a aplica am apenas em pa e (alguns anexos) ou apenas pa a ins es a ís icos (S engel 1959: 604). Médicos de mui os países usa am na p á ica suas classi icações ap o adas no seu país, cujos au o es ge almen e ha iam sido au o idades da espec i a á ea médicos, p epa adas e publicadas manualezas, monog a iias, e c. XX a. úl imas décadas empos de o mação de ecnologias de in o mação, compu ação e egis menizões in e nacionais cada ez mais países começa am a usa ICD a aduci em línguas nacionais, adap a adap ando endo em con a as necessidades do país, comuge e usa seu Kadangi nacionalinių klasi ikacijų i p adė os aiky i ICD e minija ne e ai sis ema de codi icação. sky ėsi, p á ica em causa des a azão pagausėjo sinoniminių e minų isso pasaky ina e sob e psiquia ia, cujo obje o de es udo longa empo oi e pe u bação do in elec o, e miniją. Tad nes e capí ulo se á pos e io men e abo dados XX a. na Li uânia pe u bimui do in elec o e seus ní eis nomeadi usa e mos, compa ando-os com o pe íodo co esponden e In e nacional da classi icação de doenças (angliškos e sões, e mais a de e lie u iškos) ecomenduojamais e minais. Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą i jous į a dijančių 1.2. e minų kai a i ją lemian ys eiksniai In elek o su ikimą i jous į a dijančių e minų a osenos Lie u oje i Ta p au inėje ligų klasi ikacijoje apž alga iek mokslo da buose bu o linkę Kalban apie in elek o su ikimo i jo lygių klasi ikaciją i e miniją Lie u oje, ma y i, kad iki XX a. pabaigos šalies gydy ojai iek p ak ikoje, eme e ne ICD 120 ekomenduojama psichikos i elgesio su ikimų, a p jų i in elek o su ikimo, klasi ikacija i e minija, o nacionaline sis ema. XX a. inal, passando a usa adapi seu sis ema de codi icação, não só saúde p o eção, mas e uo a lie u iška ICD e sija – Ta p au ine ligų klasi ikacija ( oliau – TLK) em ou as ida usadas e minologia signi icado. É necessá io en a iza que s i yse išaugo iek joje eikiamos ligų i su ikimų klasi ikacijos, iek en naquele momen o p incipalmen e con usão no dis ú bio do in elec o e seus ní eis e minologia le eu não o que em di e en es on es ao mesmo dis ú bio in a di e am usados di e en es e mos, e o que an o TLK, quan o sis ema nacional aplicou e di e en es undamen os de classi icação de pe u bações psíquicas e compo amen ais, . y. se sky . u iliza não só o en endimen o dis ú bio do in elec o e seus ní eis in a dimen os, mas e ambém em eles o p óp io dis ú bio o am a ibuídos a ca ego ias. Po exemplo, um longo empo, de 1938 a é 1965 m., ICD pe u bação do in elec o en ou a dio men al de iciency e mo (lie u iškuose eks ose e ka čiais a o i šio e mino a i ikmenys in elec o insu iciência, in elec o de ici as), ao mesmo empo em mui os países diagnos icam pe u bami como es e nomei o e mo usado já mencionado E. K aepelino p opos o oligo enis. Negana isso, não num país ao lado oligo enijas consumi e suas nacionais equi alen es, unciona em como oligo enijas sinónimas, po exemplo: usų слабоумие, okiečių Schwachsinn, lie u ių (įgim a) silp nap o ys ė, anglų eeblemindedness e . . Essasas co espondências nacionais não pode íamos a a como oligo enia alen es, pois mencionados e mos de pe u bação do in elec o ao nomea já e am usados an es de 1915 m. (nes es anos, como mencionado, E. K aepelinas in oduziu oligo enia e mo). E embo a em mui os abalhos da ciência an o oligo enia, quan o seu equi alen e nacional enha sido ap esen ados como sinônimos, iloginiui i yskėjo ais sinoniminių e minų ne ienoda seman inė apim is. Assim, ao con á io do e mo in e nacional oligo enia, que oi usado uma p ecisamen e nes e a igo é discu ido de congêni o mimim: (1) como sinônimo de dis ú bio de in elec o; 2) como a ba iki ejų me ų įgy o in elek o su ikimo, ak uojamo kaip aidos su- ikimas, – eikšme, lie u iška silpnap o ys ė a o a mažiausiai imis eikš- sinônimo de demência; 3) o mais equen emen e como hipe onimo, ou ampla ca ego ia, ab angendo dois dis in os dis ú bios pe u bação do in elec o, ou congêni o silpnap o ismo, e da ICD o necidas classi icações: an o ICD, como na 121Te minologija | 2021 | 28 demenciją, a ba įgy ą silpnap o ys ę. Pas a oji klasi ikacija iš esmės sky ėsi sua e são li uana TLK o dis ú bio do in elec o (a é en ão lá chamado de e ilísio men al) e demencia são sepa adas sa a ankiški nozologiniai unidades, e na li e a u a nacional li uana es es dis ú bios pe encem isso a uma ca ego ia gene is e a am como sínd ome de silpnap o ismo4. En ão, em suma, an o ICD usados e minim (angl. men al de iciency, men al e a da ion), quan o oligo enia oi in oduzida o mesmo concei o, no en an o nacionais sinônimos de oligo enia, en e eles e silpnap o ys e, in oduziamas concei os pe encia a ou o ní el do sis ema e a ou a classi icação de concei os. Além disso b e emen e c onologicamen e e is a emos an o ICD, mais a de e TLK, an o li uãos sis ema nacional de pe u bação do in elec o in oduzi a e minologia usada. 1.2.1. 19001940 METAI P imei a TLK edação ILCD-15 apa eceu 1900 m., nela lis ada apenas 191 mo e p ížas imi podem se doença, pe u imas, auma. Nes a edacção pe u imas do in elec o ainda não mencionado. An ojade edição da classi icação, ap o ada em 1909, já enume a a esses dis ú bios de in elec o: 74A Idiocy, Imbecili y; 74B C e inism (a a és da lis a de doenças e dis ú bios é mencionada sepa adamen e e sena inė demencija: 154A Senile demen ia) (ILCD-2). Aqui exp essi essa e em odas as a disnesses edacções ICD a é es es dias man ida di eção de classi icação: pe u bação do in elec o e demencia não exis em um dis ú bio a šakos, eles ca ego izam-se como sepa adas unidades, não endo comum classi icação pag indo. 1920 m. emi ida na e cei a classi icação edição como dis ú bio do in elec o ou seu ní el já não minima c e inizmo, es a só idio iza e imbecilumas: 84(1) Idiocy, Imbecili y (ILCD-3). Po azões desconhecidas na qua a edição da classi icação, em igo em 1929, não é mencionada nenhuma pe u bação, que pode ia se a ada como pe u bação do in elec o (ILCD-4). Penk oji klasi ikacijos edakcija, alojusi 19381948 m., bene ims dešim mečiams (a é 1965 m., quando baigė galio4 Šią klasi ikaciją galime ma y i i iename iš šiuolaikinių lie u iškų psichia ijos ado ėlių aukš osioms mokykloms (ž . Dembinskas 2003 223:231). 5 Desde 1900 s. p epa ada nes a In e nacional Classi icação de Doenças esumidi as nes e a igo chama-se In e na ional Classi ica ion o Diseases e ab e ia-se ICD, embo a indi iduais das suas edições os nomes a iem: p imei aipenh ima edição chama-se In e na ional Lis o Causes o Dea h, publicação sua ab e ia-se ILCD e indica-se edacção numbe , e a pa i da sex a edição (1948 s., quando incluídas não só a mo e causadas, mas odas as doenças conhecidas naquele empo) In e na ional Classi ica ion o Diseases e ab e ia ICD e indicado núme o da edacção. 122 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and i s le els į a dijančių i ICD-7) nes e documen o pa a a e minų kai a i ją lemian ys eiksniai ca ego ia ge al de pe u bação de in elec o į a dijino já mencionė ą men al de iciency e m (ILCD-5). Assim, os p imei os cinco XX a. décadas na Classi icação In e nacional de Doenças ICD ao dis ú bio do in elec o e seus ní eis in oduzi ge almen e usa ês e mos men al de iciency (lie . insu iciência do in elec o), idiocy (lie . idio ija) e imbecili y (lie . imbecilumas). Nes e pe íodo na Li uânia, co esponden e pe u bimen o chama a o a e minija melho e lidida p imei a em língua li uânica expos os guiê de psiquia ia Į adas į psi chia iją (1935), cujo au o […] amosos en euka io Lie u os gydy ojas psichia as, Vy au o Didžiojo uni e si e o p o esso ius Juozas Blažys. Nes e manualêly, o pe u bimen o do in elec o e seus ní eis au o in oduz em dois e mos sinônimos in e nacional oligo enia e Li u išku jo con o mmeniu silp nap o ybė, e uma pessoa, ao qual é ca ac e ís ico es e pe u bação, silpnap očiu. Da dada oligo enia, ou silpnap o idades, de inição ê-se que es a ca ego ia ma ca p ecisamen e pe u bação do in elec o como pe u bação do desen ol imen o jun a com seus ní eis ( o mas): Oligo enia é um comum nome de o mas de silpnap o idades. Oligo enia é insu icien e, mui o di e en e da no ma, psíquica, especialmen e do pensamen o, expansê ojamen o de mesmo na u eza ou de p ecoce kūdikys ės. Silpnap o is é um homem, cuja e udição do men e ma cadamen e e a da do jojo idade (Blažys 1935: 45). Demencia desc e e-se em sepa ado skynumas: Įgy asis p o o silpnumas, como smagenų padecimen o e psiquei as doenças pasėka, chama-se demencia (demen ia) (Blažys 1935: 167). Assim, nes e manualêly an o oligo enia, quan o silpnap o ybės e mos são usados sinonimamen e e deno a a mesma concepção pe u bação do in elec o. Além disso, nes e manualê, J. Blažys classi icou os ní eis de dis ú bio in elec ual já po mais um década os e mos do mundo psiquiá ico a é en ão usados: Sundíssimo g au de apnap o ismo idio izmo, […] quan o mais ácil g au de imbecilii demencia desc e e em sepa ados capí ulos, no en an o e aqui dis inguido um sinal comum que liga es es dis ú bios, o iuje, ačiau i jai, kaip oligo enijai, ano au o iaus, būdingas „p o o silp- symp omum […]p o o silpnumjan[…], pos e io men e se o nou um dos undamen os, pe mi indo es as duas ca ego ias sepa adas como apnap o ismo6. 6 Sabe-se que es e a igo oi p oduzido du an e a pandemia COVID-19. De ido às biblio ecas e a qui os li uanos igen es ígidos equisi os de qua an ina oi ex emamen e limi ado o acesso aos ecu sos da e minologia li uana en euka io e an e io me o, ad on es des e pe íodo em subs ância cons i ui só o único naquele empo apa ecido manual de psiquia ia. No u u o, e ogando os equisi os de qua en ena, au o a do a igo espe aisi ealiza as <...> i leng iausio – debili as“ (Blažys 1935: 160). I no s oligo enija išsamią šiuo laiko a piu in elek o su ikimui i jo lygiams į a dy i a o ų e minų apž algą. 129Te minologia | 2021 | 28 iusis a do Manual de diagnós ico e es a ís ica da Associação Ame icana de psiquia ia, ge almen e chamado simplesmen e DSM, e cei a a ian e, no qual in elec o pe u bimui nomea ambém oi usada o e a damen o men al e seus ní eis de le e, médio, di ícil e . . e minia (DSM-III-R: 6), oda ia p a ickoje algum empo e i ada mudanças. Es a si uação é bem ilus ada pelo li o de Algi do Mikalke ičiaus As doenças Psíquicas são usados e mos e a au o iaus posição em elação a eles. Inicialmen e, o au o o nece de inição de a aso men al com base nos elhos concei os de oligo enia e silpnap o ismo, e os ní eis des e dis ú bio adi inha ais, como indica TLK-10: le e a aso men al ( oliau PA), médio PA, di ícil PA, p o undo PA (Mikalke ičius 1999: 4748), no en an o, pos e io men e obse a que clinicamen e, é mais con enien e segui a an iga e minologia e classi ica a oligo enia nos habi uais: 1) idio as; 2) imbecili á; 3) debili ada, e mesmos indi íduos que possuem um ce o g au de pe u bação são chamados de idio as, debilais e imbecilais (Mikalke ičius 1999: 5055). No en an o, signi ica i o nes e pe íodo é que, em colabo ação de psiquia as, psicólogos e pedagogos, oi cons i uída e à discussão ap esen ada no a classi icação de pe u bações, onde uma das dez de pe u bações g upos é adian ada como pe u bações do in elec o (suas subg upias e a damen o men al, eg essão do in elec o, ou os pe u bações do in elec o) (Bagdonas 1995: 6). Es a p opos a classi icação e nela usados e mos o nou-se no a mode na das pe u bações do in elec o classi icação e e minijos e leci ies pon o. Assim, esumindo o so ie e e o p imei o Décado da Independência o dis ú bio de in elec o e seus ní eis pa a in e i des inados e mos, pode-se a i ma que (1) na á ea de saúde o am seguidas a elha classi icação do dis ú bio (in elek o pe u bimas a adas como debilpnap o ys ės amabaina), e como e mos de diagnós ico e am aindaus ojadas oligo enia, ou debilpnap o ys ės adqui ida, e suas ní eis idio iza, imbecilidade e debilumo denominações; (2) ao mesmo empo na pedagogica, educação e no campo de psiquia ia, bem que menos oligo enia, começa-se a usa e a aso men al, é ICD eikiamas jau nuo 1965 m.; (3) XX a. pasku iniu dešim mečiu pa- p opos a uma no a classi icação de pe u bações, da qual um dos a amá ios e mos classi ica i os o na-se pe u bação do in elec o. Apibend inando nes e capí ulo e ec uada a j algà 1 abelinha c onologicamen e pa alag ečiai ap esen am-se ICD e na Li uânia pe u imui do in elec o e seus ní eis in oduzi XX a. consumi e nes e momen o (XXI a. p imei os d iem dezmečiais) ebe a ojam os e mos mais equen es. Os úl imos mais amplamen e discu idos em ou a seção do a igo. 130 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els į a dijančių e minų kai a i ją lemian ys eiksniai Tabela 1. Dis ú bio do In elek o e seus ní eis de denominações na In e nacional da classi icação de doenças INTELEKTO SUTRIKIMą IR JO LyGIUS ĮVARDIJANTyS TERMINAI* Ta p au inėje ligų klasi ikacijoje anglų kalba Lie u oje (ILCD, ICD) e na Li uânia ILCD-2 (1909) Idiocy, Imbecili y, C e inism** silpnap o ybė: idio izmas; imbecili us; ILCD-3 (1920) Idiocy, Imbecili y 1935 m. – oligo enija, debili as ILCD-5 (1938) De iciência Men al ICD-6 (1948) Men al de iciency: congên a silpnap o ys ė ( a a men al, psíquinis mo on, a silikimas, e ínio a silikimas): bo de line unspeci ied ypes 19401970 m. oligo enia, idiocy; […] imbecili y; e icimen o e sijoje p ancūzų k. desen ol imen os debili e; in elligence; idio iça; o he and imbeciliškumas; debiliškumas ICD-7 (1955) Men al de iciency: idiocy; imbecili y; mo on, e sijoje p ancūzų k. debili e; bo de line in elligence; mongolism; and o he unspeci ied ypes ICD-8 (1965) Men al oligo enia, bo de line m. . ; ( ečiau mild m. .; p o inis idio iça; p o ound m. . ; se e e m. .; e a da ion: 19711990 m. congêni a silpnap o ys ė a silikimas): mode a e m. . ; debilumas unspeci ied m. . imbecilumas; ICD-9 (1976) Men al e a da ion: mild m. . ; o he speci ied m. . ; mode a e m. . ; m. se e e ; unspeci ied m. . p o ound m. .; 131Te minologia | 2021 | 28 INTELEKTO SUTRIKIMą IR JO LyGIUS ĮVARDIJANTyS TERMINAI* Ta p au inėje ligų klasi ikacijoje anglų kalba Lie u oje ICD-10 (1989) Men al oligo enia, (galioja 2022-01-01) e a da ion: a é mild m. . ; mode a e m. se e e m. .; p o ound m. o he m. .; unspeci ied m. . 19912022 m. congêni a silpnap o ys ė: . ; idio iça; imbecilumas; . ; debilumas. P o inis a silikimas: ácil PA; médio PA; pesos PA; mui o pesados PA; ou o PA; não p ecisinado PA. Dis ú bio de in elec o, incapacidade de in elec o, incapacidade de pensamen o * In elek o pe u imą ma cando e mo esc e e-se con encional sh i , e seu ní eis nomeinimai pas i uoju sh i . ** Ainda al am dados de e mina com p ecisão se ILCD-2 e ILCD-3 usa e mos ais como idiocy, imbecili y e c e inism in oduzi am isoli os dis ú bios, ou do mesmo dis ú bio di e en es ní eis. 2. SINONIMI TERMINAL CORRELACÇÃO ACTUALIZAÇÃO VAROSENOJA A é 1997 m. em língua li uãs oi aduzida e edi ada oda TLK-10. Desde en ão nela usados e mos o icialmen e inham de se começados usa e na p á ica médica, es a ís ica bem como abalhos de ciência. No en an o, as duas úl imas décadas, que nes e a igo a am-se como pe íodo, e le indo a a ual pe u bação do in elec o e sua igualus ma cinhã e minijos si uação, pe u bação do in elec o in oduzido an o passinhou (įna os) silpnap o ys ės, an o TLK-10 meaning e a damen o men al, an o e mos de pe u bação do in elec o. A caso de a pe u bação em ques ão, médicos usados e mos de diagnós ico não se limi am apenas à á ea médica, eles jun o com homem iajam em odas o social do i e s š ie imą, socialinę globą i ūpybą bei ki u , ad a i inkamas diagnozės į a dijimas iš esmės nulemia žmogaus gy enimo daba iniame sociume di ei o, di eção. A segui se á discu ida mencionadas a uais e minos a osena e suas co elação em á ios documen os o iciais, abalhos de ciência e medicina p á ica. 132 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą i jo lygius į a dijančių e minų kai a i ją lemian ys eiksniai 2.1. Silpnap o ys ė Como já oi mencionado, pe u bação do in elec o longo empo li uãos psichia os, logopedus, especiais pedagogus abalhos chamado oligo enia, ou congêni a silpnap o ys e, e dis ingui ês sua ligei amen e debilumas, idio ija, imbecilumas. a. segunda me ade de XX. em mui os países g adualmen e abandonada nacionais dos oligo enías con o midades (angl. eeblemindedness, ok. Schwachsinn, us. слабоумие, малоумие e k .) como nega i amen e cono uo ų e minos, no en an o Li u iškas oligo enijas sinonimas (įgim a) silpnap o ys ė especialis as abalhos ebe a ojamas e a XXI. a. início XXI apa eceu alguns e minologia da psiquia ia pesquisas ex emamen e signi ica i os de abalhos. 2002 m. oi pe leis a já ap a iando ul imo XX a. dezme į ap esen a y a 1997 m. publicuo a A. K iščiūno monog a ia Psichia ija. Depois de cinco anos po lei o em monog a ia Oligo enias o capí ulo pe maneceu inal e ado como a aminis, o e mo de odo o sei o pa a in adi dis ú bio in elec o é usado o e mo oligo enia, e no mesmo ex o subs i u os sinónimamen e usados os e mos oligo enia, congêni a apnap o ismo e e a damen o men al (K iščiūnas 2002: 138143). 2003 m. publicui o au o esų kolek y o esc i o o iginalus lie u iškas psichia ijos ado ėlis Psichia ija (Dembinskas e k . 2003). Nes e manualêlio, como p incipal e mo classi ica i o, são usados sínd omes de silpnap o ismo, pos e io men e eles se subdi idem em congêni a silpnap o is ia, en a izando que an e io men e ela oi chamada de oligo enia, e ago a e ilínio men al, e adqui ída silpnap o ismo, ou demência (Dembin e k . 2003: 223). E embo a ainda não em um luga sinonimamen e pe doado o e mo de apnap o ismo congêni a, no en an o conc e o dis ú bio discu ido no subsí io P o ino a asio, seus mesmo são ap esen ados, como e TLK 2003 […] PA le e, PA médio, PA pesados e mui o pesados, esclios os indicando que es es mesmo an es chama am debilumu, imbecilumu e idio ija (Dembinskas e k : 223-10, […]227). Es e capí ulo do manual, no qual em pa e ainda su gemiama em elhos adicionais e ao mesmo empo já o ien a-se em TLK-10 e minos, ilius uoja si uação, quando pouco a pouco muda não só o nome, mas e a p óp ia noção, pe u bimo a a imas: A. K iščiūno monog a ijoje in elek o pe u baimas de ine-se como psichikos liga (2008), 132: essencialmen e ele assim oi discu uado e em odos os a ados a. XX, e nes e abalho como sínd ome. E embo a, como is o de exemplos, no início do XXI a. psiquia ia ainda seja usado nos abalhos da ciência o e mo silpnap o ys ės, na medicina p a ique ele de ini i amen e subs i uiu e ilikimo men al. Ac edi a elmen e al mudança oi impulsionada isso, 133Te minology | 2021 | 28 sis ema, na qual silpnap o ys ės e mo em ge al não kad medicinos p ak ikoje apo p i aloma ado au is TLK-10 koda imo alo izado, e pe u imas do in elec o chamado de p o iniu a asilikimu. No en an o, naquelas á eas (pa isamen e, di ei o em), que não o am ob iga o iamen e ha monizadas com TLK-10 codi icação e diagnós ico sis ema de e mos, a é šiol apasci o casos de consumo silpnap o ys ės. Te mo silpnap o ys ė mesmo a é 2016 m. e a o icialmen e usado no Código Ci il da República da Li uânia (h p: www.l c.l c.de) 1.84 s . na pa e 2 e 2.10 a . 1 pa e, egulando-as econhecimen o de uma pessoa ísica não uncionniu ou limi adoi ac o niu, pe u bimui do in elec o in oduzi . A é 2016 m. 1 de janei o. nos mencionados luga es e a usado esse conjun o de pala as: <...> po causa de doença psicológica ou silpnap o ys ės não pode en ende <...>. O ju is a Valdas Benkunskas, in es igando o uso de e mos de cuidados de saúde men al nos documen os de egulamen ação legal li uano, em 2012, en ando chama a a enção dos legislado es à desa ualizada, nãoé ico e mo silpnap o ys ė LRCK, esc e eu que dažnai a e minologia legal e mina Kai oje a ilieka, po que os e mos na egulamen ação legal são usados não só não ace lamen e, mas às ezes e a iscando pausa as exigências de é ica (Benkunskas: 2012 164). Finalmen e, 2015 m. 3 de dezemb o. oi ado adas essas al e ações de a igos (įsigilo 2016 m. 1 de janei o.), pelas quais comple amen e abandonada e mos de silpnap o ys ė e psichikos liga, mencionadas noções in oduzida um e mo psichikos pe u imai. Es e e mo p o a elmen e oi ado ado a pa i dos ci ilinio p oceso kodekso, ku i bu o iki o laiko a ojamas 465, 466, a igos 472 e 473 da República da Li uânia as mesmas elações ci ís, como e LRCK, de inindo nas no mas de di ei o ( eglamen á eis p ocessos sob e o econhecimen o de pessoa não e e niu ou limi adoi e e niu). m. 2019 de 11 de janei o. Fazendo ou a mudança mencionada LRCK a igos o mulouo é ago a soa assim: <...> de ido a pe u bação psíquica e compo amen al não pode en ende seus ac os <...>. Assim, os e mos doença psíquica e silpnap o ys ė subs i uiu o e mo psíquico e pe u bação de compo amen o. Es e é os mas jau iesiogiai pe im as iš TLK-10. Psichikos i elgesio su ikimai – ai e ei os legais que possam e os dis ú bios nomeii iso TLK-10 quin o seção, que inclui e dis ú bios psíquicos, e dis ú bios do in elec o, codi icados de aco do F00-F99 escala, nome. Código Penal da República da Li uânia ( LRBK), di e en emen e do LRCK, o e mo silpnap o ys ė abandonada qual que an es quase há 20 anos. LRBK (adop ado m. 26 de se emb o de 2000; en ou em igo m. 1 de maio de 2003) no a igo 17, egulamen ando no pessoal impecabilinismo, em ez de ês e são elhie usado e minos silpnap o ys ė, ch o- 134 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and i s le els į a dijančių ninė psichinė liga, empo anoas e minų kai a i ją lemian ys eiksniai psichinės eiklos su ikimas começou a usa e a é šiol usada uma amplsė psichinio su ikimo concep oka. Apesa do a o de que nos a igos dos códigos, egulamen ando egulamen os de incapacnidade e impacinabilidade, já não um anos non ojado o e mo silpnap o ys ė, a é ago a ele ainda ainda no signi icado de pe u bação do in elec o usado an o ci ilines, quan o sen enças de p ocessos c iminais. Na base de dados e eismai.l , onde desde 2005 m. são anunciadas nuasminadas odas os ibunais li uanos decisões e decisões, 20052020 m. pe íodo pe u bação do in elec o in oduzido nes es e minis: e inis a silikimas 2 916 nu a čių, silpnap o ys ė (es e e mo às ezes in oduzido pe u bação do in elec o, às ezes demencia) 825a yse, pe u bação do in elec o 64a yse. E mesmo 153 dec e ose pa o nado ainda so ie mečio inal de psiquia ia bem da especial pedagogica manualėlių e monog a ijas ex ingüess menosp emasse e mo in elec o de ek as. Ve dade, an es de 2016 m. 1 d. decisão us ojam a silpnap o ys ės e mo pode se jus i icado pelo a o de que a é aquele dia ele es a a sendo usado LRCK. No en an o, des e e mo a pa i de 2016 m. 1 de janei o. nelikus e nes e ac o ju ídico, decisões judiciais pe u bação do in elec o į a dijančių e minų sinonimų nesumažėjo: a pa i de 2016 m. 1 de janei o. a é 2021 m. 1 de maio. e ilikimas men inis pa a o as 1 563 em decisão, silpnap o ys ė 553 em decisão e pe u bações do in elec o 16 nu a čių. Ao julgamen os de ibunais ais e mos ge almen e caem de ac os de pe ízês psiquiá icas judiciais, os quais aço medikai psichia ai, embo a, como já mencionado, TLK-10, pela qual guia-se medikai, silpnap o ys ės e mis não eduzamo nem conce okos de inições, nem seus denominainamen os. No en an o, é p o á el que no u u o não haja debilpnap o ismos nem nas no as de psiquia as judiciais, nem nas o dens judiciais, jualab que na no a manual de pe ízés psiquiá icos judiciais odos os indicados dis ú bios mencionais são nomeados e codi icados assim como indicado TLK-10, e assim ambém o dis ú bio de in elec o é classi icado como e a dião men al (Daške ičius, Daške ičienė, Adomai ienė 2018: 5557). O, en ão quando adqui i es TLK-11, o e a damen o men al ambém e á se mudado em pe u bação do desen ol imen o do in elec o. Men al e a da ion e m, cujo Li u išku a i ikmeniu de pa e conside i inas man inis a ilikimas11, na In e nacional classi icação de doenças ICD começou a usa 1965 m. ICD-8 edacção. Šalyse, con endocias ilgesnę sua adição de consumo, ilgainiui no ado, que com es e e mo susiklos ė pana11 Kodėl es e e mo só em pa e co esponde men al e a da ion e mo žymimą są oką, c . abaixo no a igo. 2.2.P o inisa silikimas,in elek osu ikimas,in elek onegalia 135Te minologia | 2021 | 28 idiocy (lie . idio ija), mo on, debili y (lie . debilumas), ši si uacija, kaip i su jo pi m akais eeblemindedness (lie . silpnap o ys ė), imbecili y (lie . imbesilikėlis) começa a usa pe kel ine em signi icado cilumas) i pan., . y. diagnos ikos e minas įga o neigiamų kono acijų, kai kalboje jis a jam giminiški žodžiai (pa yzdžiui, angl. e a d, lie . a - menkinamąja. En ão XXI a., pi sp ęsa muda o nome do discu ido pe u bo. Nes a miausia – Ame ikoje, o ėliau – i ki ose pasaulio šalyse, da ka ą nu- década da p imei a década na Amé ica pessoas com de iciência in elec ual começa am a acen ua os p óximos e cuidado es, especialis as e ep esen an es de o ganizações sociais o e mo men al e a da ion (lie . e inis a ilikimas) azido dano social. Consequência des a campanha oi a de que não só no discu so público, mas ambém em documen os o iciais cada ez com mais equência ao in és men al e a da ion começou a usa o e mo in ellec ual disabili y (lie . in elec o negalia) (Shalock, Luckasson, Shog en e k . 2007: 117). Em 2007 a Associação Ame icana de e a damen o men al (angl. he Ame ican Associa ion on Men al Re a da ion) oi enomeada em Associação Ame icana de de iciências de in elec o e desen ol imen o (angl. he Ame ican Associa ion on In ellec ual and De elopmen al Disabili ies), oi co esponden emen e mudado e o nome do seu pe iódico (Nash, Hawkins, Kawchuk, Shea 2012: 71). Em 2010 o p esiden e ame icano Ba ack Obama assinou o chamado Lei Rosa (ing. Rosaʼs Law, segundo uma das meninas com de iciência in elec ual, cuja p óximos mui o con ibuí am pa a a campanha de mudança de e mo, nome, (PUBLIC LAW, 111256OCT. 5, 2010), pelo qual ob igou odos os es ados a e mos de di ei o a men al e a da ion subs i ui o e mo in ellec ual disabili y, e p o iškai a ilikusius pessoas a in oca como pessoas com de iciência in elec ual. 2013 m. apa eceu a quin a edição da Associação Ame icana de Psiquia ia de diagnós ico e es a ís ica manual (DSM-5), no qual ambém no luga do ex- men al e a da ion consolidado in ellec ual disabili y e m. Nes e luga é necessá io des aca a a enção, que o a aso men al não é p ecisos in e nacional e mo e a dação e des e pala a cons i uído undamen o de ou os idiomas e minos ( anc. men al e a d, angl. men al e a da ion) co espondência. Pu chimas (TŽŽ 2013: 709), moji lo yniško žodžio e a da io eikšmė – „sulė inimas“, an oji – „a sili- inglês língua e a d como se sulė in i (angl. o make some hing slowe ), e a da ion lė as ys ymasis, ou desen ol imasis, que é mais len o, do que de e ia se (angl. slow de elopmen , o de elopmen ha is slowe han i should be) (CD), aí is o que la ynos e a da io signi ica p incipalmen e sulili amen o, a asa amen o, e depois a silikimen o, e em inglês sulili amen o e e a da ion, sulili amen o. Reikšminga nes e caso Dalia Gedze ičienė Li u iško in elek o su ikimą and i s equal į a dijančių ai, ha e minų kai a i ją lemian ys eiksniai ICD-8 (1965 m.) e sijoje anglų kalba ( Viena iš o icialių PSO kalbų) pi mą ka ą pa imen o as e minas men al e a da ion ak ualiza o ne u medicinos p ak ikoje ši an ąją (a silikimo) eikšmę, o pi mąją – sulė ėjimo, . y. šiuo e minu bu o kalbama apie p o inio ys ymosi sulė ėjimą. Tai į odo i uo pa me- anglų kalba a o as ki as e mas men al backwa dness jo dėmens backwa dness seman ika akcen a o 136 lo yniško e a da io a silikimą, conhecido como ne a o inas diagnos icos e minas, o backwa dness secunda is (CD). No en an o, a žangą, likimą isų užnuga yje (CD). Men al backwa dness seniai p ipa- como já mencionado, o nome do e e ido dis ú bio e a damen o men al em língua žodis backwa d (lie . a silikėlis, a silikęs) ne a o inas jokiomis eikšmėmis li uânica oi aduzido não de ICD-8 o iginalalo inglês idiomas e lá u ilizado e mo men al e a da ion, e de usas alboje conhecido e mo умственная отсталость. O úl imo e mo é usado e no ussiko ICD-10 e são em MKB-10. Quando 19931997 m. oda ICD-10 de inglês oi aduzida pa a língua li uânica, es e e mo não e a aduzido oi ap o ei ado já exis am e consumam o seu lie u išku a i ikmeniu. Assim, ICD usado e mo caso men al e a da ion acen uado sulė ėjimas, a asla imas, a usų умственная отсталость, lie u ių p o inio a silikimo e anglų men al backwa dness casos en a izado ha a da imo ezul a as a silikimas, des ino gale, isso é ão mesmo seman inis di e enza como en e ėluo i e pa êluo i. Visi a que o e mo pe mi ido não de angliškos ou p ancūziškos ICD e são, e pasi elk as já esamas, que e e i amen e so ie mečio início emlus ado do usų kalbos (g eičiausiai p imei a ez pa a o o 1947 m. abe ame L. Gu mano ado ėly), assim ob ida qual que aizdingesnė me a o a, que acen ua não sulė ėjimą, mas a silikimą. Ao undamen o des e e mo suda y o ou o e mo, des inado a pe u imą endo um pessoa nomea , p o iškai a silikęs aikas seman icos dik uojamą ydingą požiū į é a k eipę dėmesį i aikų aidos specialis ai: Šiandien ejei ado a alegação, que p o inis a silikimas ne u i endências nem p og esuo i, nem eg esuo i. Es e enômeno é dinâmico e endo em men e c ianças é ap op iado ala não sob e c ianças p o iškai a iliekus, e sob e p o iškai a iliekančius c ianças (ischiski a a igo au . D. G.) (Daulenskienė 2003 4: ICD-11. PSO ICD G upo de classi icação de de iciências In elek uais, an es de suge indo no a men al e a da ion con o midade, inha de decidi , como de e se a ado o dis ú bio de in elec o ou como incapacidade, ou como condição de saúde. Finalmen e, o po o, que, de inindo como de iciência, ek ų ê-lo em ge al de o a do ICD, o que Tuo me u, kai Ame ikoje bu o ak y iai disku uojama men al e a da ion e mino (ne) a ojimo klausimu, PSO p adėjo edaguo i ICD-10 i eng i con undiu es a ís icas de saúde e polí icas, limi ou a acessibilidade de se iços a es e g upo ulne á el (Sal ado -Ca ulla, Reed, Vaez-Azizi e k . 2011). Em 18 de junho de 2018 a WHO lançou In e na ional Classi ica ion o Diseases 11 h Re ision (ICD-11). Aqui, 137Te minologija | 2021 | 28 nu a a šį su ikimą, kaip i iki o laiko, laiky i s eika os būkle, nes nuogąs- di e en emen e do ICD-10, o ans o no de in elec o adiciona é usado não men al e a da ion, e diso de o in ellec ual de elopmen e m. P ecslíssimo Li u iško co espondência des e e mo se ia pe u bação do desen ol imen o in elec o. Tal e mo já é usado na Aiškinamaia de e mos de psicologia, capí ulo Ne os sis emas de desen ol imen o pe u bimai (Bagdonas, Bliumas 2019: 204). Os ní eis de dis ú bio de desen ol imen o in elec o ICD-11, excep o um, indicam ais mesmo como e ICD-10 no caso de a aso men al: mild (lie . le e), mode a e (lie . médio), se e e (lie . di ícil), p o ound (lie . mui o di ícil), p o isional (lie . į a iamas) (ICD-10 o he (lie .lie )), unspeci ied ( ou o. nepa ikslin as). ICD-11 en a o icialmen e em igo em 2022 m. 1 de janei o, mas a pa i des a da a ainda demo a á alguns anos, a é que países memb os, en e eles e Li uânia, exp ime ICD-11 em línguas nacionais e comece a usa p ákoje. Assim, e na Li uânia, adqui idoous a no a, onzeolik aja, TLK edacção, a ualmen e como diagnós ico e mo usado usado e a damen o men al e á se subs i uído lie u išku diso de o in ellec ual de elopmen a i ikmeniu. Li uânia policial, educação, social de cuidados e a amen o ins i uições são guiados a di e en es legislações, nas quais ao mesmo pe u bami in oduzi a é ago a usados di e en es e mos. Isso e lemb ou, que em odos ugdymo es abelecimen os e se iços, pa aldos da República da Li uânia Minis é io da educação, ciência e espo , nos documen os já dezme į mencionadois pe u bação é chamado pe u bação do in elec o, e TLK-10 in oduzido como men inis a asio. Te minou pe u bação do in elec o consolidou o Minis o da Educação e Ciência da República da Li uânia, Minis o da Saúde da República da Li uânia e Minis o da Segu ança Social e do T abalho da República da Li uânia 2011 m. 13 julho. dec e o No. V-1265/V-685/A1-317 Dėl G upos de Ensino, con endo necessidades especiais de educa i os, de inição e desc ição da sua dis ibuição em ní eis de o dem. Nessa desc ição e nele consolidando o denamen o, di e en emen e do seu p edecake 2002 m. de julho d. o denamen o No. 1329-368 (1998) Duzen es de pessoas Especialidades necessidades de pe u bações e seus g aus de de e minação e pessoas de a ibuição de necessidades especiais a g upo de necessidades especiais de educa i as, no qual p amaiši ainda usa os e mos pe u bado in elec o, e ilição men al e eg essia do in elec o, pe manece exclusi amen e um e mo des a á ea in elec o. Embo a de p imei a is a 138 Dalia Gedze ičienė Li u ichas pe u bação do in elec o e seus iguais ao e minų kai a i ją lemian ys eiksniai nomeijanços pudesse apa ece , que em di e en es á eas ao mesmo pe u biimen o nomea pode iam se u ilizados e di e en es e mos, assim acen uando semp e ou os aspec os des e pe u bação, ainda bem da ida de conc e o homem (não só a ele mesmo, mas e com ele abalhando e comunicando pedagogos, gua diões, médicos) a nenuoseklidade dos e mos causa mui a con usão, juolab que a c iança de e mina um dis ú bio do in elec o não pode, mas e os especialis as de a amen o. Ac ualmen e na Li uânia uma c iança diagnos ica pe u bação do in elec o pode psicólogos, e ec uadas in elec o es ą e es y ę habilidades de adap ação. Do luga , onde abalha psicólogo, i. e. a amen o ou ins i uições educacionais, pe ence e à c iança es abelecem o nome do diagnós ico, po que ins i uição de a amen o abalhando psicólogo guia TLK-10, onde é usado o e mo e ício men al, e ins i uição pe encen e ao sis ema educa i o abalhando psicólogo guia-se já mencionado em 2011 ês. minis . assini o o dem, em que es e dis ú bio é chamado de dis ú bio do in elec o. Assim, al seiclosciusi si uação lemb a que pa ilas c ianças Li uãs, endoças o mesmo pe u bimen o, de e mina-se men inis a ilikimo, e ou ai pa ila pe u bação do in elec o. Mas uma ez que pessoa, endo mencionado a pe u bação, ao longo do empo o na-se an o de saúde, an o de educação, an o de segu ança social, como sujei o de di ei o, em á ias no as e documen os que o desc e em, o seu ca ac e ís ico pe u bação in oduz-se Vienas iš okios si uacijos pa yzdžių: Lie u oje ikimokyklinė ugdymo įs- essencialmen e em odos os e mos sinónimos possí eis e discu idos nes e a igo. aiga ou escola, com o objec i o de p es a à c iança ajuda complemen a ou especializada ugdymosi, en ia-o a Pedagogical Psychological Se iços (PPE) depa amen o, onde é a aliado o seu ní el de necessidades especiais. Du an e a a aliação execu am-se es es de in elec o, in es igam-se habilidades de adap ação e en ão de e mina-se (ou não) pe u bação do in elec o. En ão a c iança a siun usiai ins i uição exp esa-se Pažyma sob e ba mokiniui u ė ų bū i ski iama i pan.). Šioje pažymoje PPT specialis ai especialaliojo ugdymosi e (o ) assis ência educacional alocamen o (8 apêndice) (na pajymo indicam ugdymosi ecomendações, qual segundokons a uia (ou não) pe u bação do in elec o, po que PPT é pa aldi República da Li uânia Minis é io da educação, ciência e espo e e guia-se 2011 m. o denamen o. No en an o, an es do começo de cada ano académico odos os ilhos li uanos, en e eles e alunos, u in ys especializados ugdymosi po eikių, êm de ap esen a suas escolaslas Ce i icado de Saúde do Paiko ( o ma No 0271/a), que esg a a o pedia a do c iança ou médico de amília. Nessa ce i icação o médico de e g a a os jas šį su ikimą p i alomai pe adina i sa o pažymėjime į ašo p o inis a - 145Te minology | 2021 | 28 i, do seu pon o de is a, acei a inha a mais e ap op iam a mais nomeamen o do seu ilho ou globo ínio pe u imui in oduzi . Além disso, ainda oi possí el ma ca jun o a dois camposis Vá ios e mos pa ece ap op iados e Jūsų p opos a de a ian e. Resul ados da enque e: o a asamen o men al como um e mo adequado e acei á el escolheu 0 pessoas; pe u bação in elec ual 78 pessoas; incapacidade do p o o 0 pessoas; odos os e mos pa ecem adequados 1 pessoa; como sua p opos a a iamão 2 pessoas suge i am neu odi e si e o e m. Es a enque e mos ou cla amen e, a quais e mos p io idade o necem os mais p óximos, mais o e ligação emocional com indi íduos com pe u bação do in elec o apoian es e ge almen e suas opiniões e men is įga sinan es pessoas. No a igo, endo em con a an o a expe iência de países es angei os, quan o à ligação dos e mos li uanos (silpnap o ys ė e e a damen o men al) analisados nes e a igo com cono ações nega i as, es igma iza im e isolamen o p omo o as, an o em opinião dos ep esen an es de pessoas com e a damen o in elec ual, suge i i a abandona comple amen e o e mo silpnap o ys ė e ne a subs i uí-lo nem po dis ú bio in elec ual, nem po demência, e começando a ICD-11 a aduzi pa a a língua li uana se á necessá io p es a a enção à e minologia do dis ú bio discu ido nes e a igo: e mini is men al e a dis as o in ellec ual de elopmen . En ada em igo Li u iamen e onzeoc aia e são TLK o e mo co esponden e e á se usado e na p á ica médica bem como com ela elacionadas á eas da ida pública. Em ex os não o iciais, publicis ikoje, esnekamojoje colboje pode se e con inua a se usada umpoji e mo pe u idas do desen ol imen o in elec o o ma, a ualmen e usada em documen os do campo educacional, pe u bas do in elec o. Naqueles abalhos e ex os, onde en a izado não o p óp io pe u bação, e às pessoas com pe u bação do in elec o su gindo na sociedade di iculdades, a o ino e incapacidade do in elec o e mo. IŠVADOS 1. Ta p au inės ligų klasi ikacijos ICD angliškoje e sijoje 1901–1964 m. dis ú bios e diagnós icos do aluno. Com base PPT ealizado um es e de in elec o e pažyma, na qual cons a ado in elec o pe u bimas, pe u bas do médicoin elek o do c iança in oduzida men al de iciency (lie . insu icikamidade in elec o) e mo, e seu ligeia mo on ( anc. debili e, lie . debilumas), imbecili y (lie . imbecilumas) e idiocy (lie . idio ija) e minais. Desde 1965 m. a é šiol ICD u ilizados men al e a da ion (lie . p o inis a ilikimas) e seus ní eis de mild (lie . acil as), mode a e (lie . médio), se e e (lie . sunkus), p o ound (lie . mui o sunkus), o he (lie . ou os), unspeci ied (lie . nepa ikslin as) e minai. 146 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els į a dijančių 2. e minų kai a i ją lemian ys eiksniai na Li uânia a é O IIo gue a mundial pe u bação do in elec o sinonimiš3. Nos kai į a dy as d iem e minais – a p au iniu oligo enija i lie u išku sil- pnap o ybė – i išski i ys jo lygiai: debili as, imbecili as, idio izmas. abalhos da medicina so ie mecio na Li uânia o dis ú bio do in elec o pin įgim a niausiai ak uo as kaip iena iš silpnap o ys ės a mainų i į a dy as kaip silpnap o ys ė, ou oligo enia (segunda silpnap o ys ės a maina exusi adqui a silpnap o ys ė, ou demencia). Nos abalhos da pedagógica especializada e ka čiais pe u bação do in elec o chamado e p azo de a aso men al. Ilgainiui i yškėjo ne ienoda 19401999 m. pe íodo sinonimicamen e a o ų ês e msų silp nap o ys ė, oligo enija e p o inis a alikimas seman inė apim is. Eles ma ca am concei os, pe encen es a ski ingas classi icações: Na In e nacional classi icação de doenças men inis a asio e demencia são sepa adas sa a ankiški nozologiniai unidades, e na nacionalis a Li u iško psichia ijos li e a u a ambas menė i pe u baimas o am a ibuídas a uma gene esne ca ego ia e a adas como sind omes de silpnap o ys ės. Ap sk i ai e mo silpnap o ys ė so ie mečiu usado a é ês signi icados: 1) como sinônimo de pe u bação do in elec o; 2) como sinônimo de demência; 3) ge almen e como hipe onimas, ab angendo an o pe u bação do in elec o, quan o demência. 4. Pon oėž ina, que a é 1965 m. não coincidpo apenas ICD e Li u iškoje nacionalinėje su ikimų klasi ikacijos sis emoje a o i pag indiniai šio su ikimo e mos, e su ikimo igualmen e em ambos os sis emas į a di o nos mesmos imbecilumo, idio ijos e debilumo e minos. Na língua li uãs ela pe mi i não do angliškos, mas do ancūziškos ICD e são. 5. XX a. inal em língua li uãs aduzidos ICD-10, nos abalhos de ciência e p á ica médica es abeleceu-se o e mo e a damen o p o ínio. P ecisamen e esse e mo oi escolhido como o equi alen e do e mo inglês men al e a da ion, usado no ICD. No en an o isnag inėjus da pala a angliško e a da ion seman iką de i ado do la ynų língua explicou, que o e ilínio men al é não angliško men al e a da ion, mas li e alinis usiško e mo умственная отсталость e inys. Ticsnis lie u iškas men al e a da ion co espondência a asio e m accen ua não sulė ėjimą, e possi elmen e galėjęs bū i p o inio ys ymosi sulė ėjimas, o iki šiol a ojamas p o inio sulė ėjimo esul a ą a silikimą. 6. Na Li uânia, a ualmen e, classi ica o dis ú bio de in elec o usam-se pelo menos qua o e mos: nos abalhos de ciência médica e p á ica o e mo e a do men al; nos abalhos de educação, especialização pedagógica e nos documen os dos es abelecimen os pe encen es ao sis ema educa i o o e mo pe u bação do in elec o; no discu so público, documen os de cuidados 147Te minologija | 2021 | 28 sociais, cuidados […] e mos de incapacidade in elec ual ou de incapacidade men al; na ciência, legislação e p á ica usam-se an o de pe u bação in elec ual, an o de e a damen o men al, an o apna- p o ys ės e minai. Pas a uoju e minu į a dijamas i in elek o su ikimas, i demencija. 7.No mundo mudando concei os de pe u bação de in elec o e a i ude pa a pe u bação de in elec o, a pessoa que em a men al e a da ion e minou po causa da pala a di undidos pejo a i os ( e a d a silikėlis e e a ded a silikęs) giamų kono acijų, galinčių nepag įs ai žemin i i menkin i socialiai pažei- adquijus Neidžiamą g upo de pessoas, mais uma ez começ sea ch sea ching nų. Ame ikoje men al e a da ion an ajame šio amžiaus dešim me yje neu ales e e e mų e mipakeis as in ellec ual disabili y, o e min. diso de o in ellec ual de elopmen is. 8. Tan o o a aso men al, quan o o uso dos e mos de silpnap o ismo a ad e i pe u bação do in elec o o nou-se p oblemá ico nos idiomas li uanos, uma, de ido aos e mos compos os escolhidos pa a signi icados me a o icos, con endoços nega i o do signi icado (dėl leksemoms silp nas ca ac e ís icas alo adas na sociedade de pequena quan idade ou de má qualidade, a asamen o a asamen o de odos, cono ações de econhecimen o), em segundo luga , quando os p óp ios e mos ou lhes cogni os leksilikos (a silikis, silp, silpnap o is) se o na am pejo a i os, com o obje i o de começa a usa a pessoa. 9. No a igo, endo em con a an o a expe iência de países es angei os, como em examinadas e mos li uanichas (silpnap o ys ė e e a do men al) in e ações com cono ações nega i as, es igma iza im e isolamen o p omo o as, an o em opinião de ep esen an es de pessoas com pe u bação do in elec o, suge ida abandona comple amen e o e mo silpnap o ys ė e ne o i dele nem pe u bação do in elec o, nem demência signi icados. À língua li uânica aduzindo 2022 m. 1 de janei o d. igo osiança onzea edição ICD, necessá io chama a a enção à mudada nes e a igo discu ido pe u bo e miniją: angliškoje klasi ikacijos e sijoje men al e a da ion e mis diso de is as o in ellec ual de elopmen , aigi e na e são li u iškoje e á que subs i ui o e minho e a damen o in elec o pe u bos do desen ol imen o. Recomenda-se não só na p á ica médica, mas ambém em á eas com ela elacionadas na eo ia médica, no di ei o e nos sis emas educacionais, em no as, e c., e i ando possí eis e poji o ma pe u bada do desen ol imen o do in elec o, e mo pode ia se usado em minų painia os, a o i e miną in elek o aidos su ikimas. Šiuo me u š ie- imo s i yje a ojamas e minas in elek o su ikimas, e in inas kaip um- não o iciais ju ídicas, documen os não con endo o ça ob iga o ia, 148 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els e minų kai a i ją lemian ys eiksniai publicis ikoje, šnekamojoje kalboje. Tuose da buose i eks uose, ku pa- į a dijančių b ėžiamas não o p óp io su ikimas, e pe u ima endo pessoas na espaço social, di iculdumai que iškylan ys a o inas e in elek o in alidos e m. ŠALTINIAI Bagdonas Albinas 1995: Su ikimų klasi ikacija, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Blažys Juozas 1935: Į adas į psichia iją, Kaunas: Vy au o Didžiojo uni e si e o Medicinos akul e as. CD – Camb idge dic iona y. P ieiga in e ne e: h ps://dic iona y.camb idge.o g/. Danila ičius Juozas 1973: Vaikų šnekamosios i ašomosios kalbos su ikimai, Vilnius: [Respublikinis moky ojų obulinimosi ins i u as]. Daške ičius Kons an inas, Daške ičienė Jelena, Adomai ienė Vi ginija 2018: Teismo psichia ijos ekspe izė. Teo ija i p ak ika: ado ėlis, Kaunas: Vi ae li e a. Daulenskienė Jū a ė 1981: Oligo enijos klinika, Vilnius: Lie u os TSR aukš ojo i specialiojo idu inio mokslo minis e ijos Leidybinė edakcinė a yba. Daulenskienė Jū a ė 2003: P o inio a silikimo klinika, Šiauliai: VšĮ Šiaulių uni e si e o leidykla. Dembinskas Algi das, Egly is Iman as 1985: Bend oji psichopa ologija, Vilnius: leidykla „Mokslas“. Dembinskas Algi das i k . 2003: Psichia ija, Vilnius: Vais ų žinios. DLKŽ – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, y . ed. S. Keinys, 7-asis pa ais. i papild. leid., e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2015. P ieiga in e ne e: h p://lkiis.lki.l /daba inis. DSM-5 – Diagnos ic and S a is ical Manual o Men al Diso de s (DSM5), 5 h edi ion, Washing on, DC: Ame ican Psychia ic Associa ion, 2013. DSM-III-R – DSMIIIR. Diagnos ikos k i e ijai. Ame ikos psichia ijos asociacijos diagnos ikos i s a is ikos ado as, Kaunas: žu nalo „Medicina“ edakcija, 1993. Goš au as An anas, Dembinskas Algi das, Pilkauskienė Ina 1979: In elek o y imas (In o macinis laiškas), Kaunas. G igas Česlo as, Joce ičienė Aldona, Lapy ė Aldona, Os auskas Vy au as 1966: Ne ų i psichinės ligos: konspek as ank aščio eisėmis, Kaunas: Lie u os TSR Minis ų Ta ybos Vals ybinio aukš ojo i specialio- jo idu inio mokslo komi e as, Kauno medicinos mokykla. G igas Česlo as, Joce ičienė Aldona, Lapy ė Aldona, Os auskas Vy au as 1972: Ne ų i psichinės ligos, Vil- nius: „Min is“. Gu manas Laza is 1947: Ne ų ligos, Kaunas: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla. ICD-6 – In e na ional Classi ica ion o Diseases, Re ision 6, 1948. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd6h.h m. ICD-7 – In e na ional Classi ica ion o Diseases, Re ision 7, 1955. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd7h.h m. ICD-8 – In e na ional Classi ica ion o Diseases, Re ision 8, 1965. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd8h.h m. ICD-9 – In e na ional Classi ica ion o Diseases, Re ision 9, 1975. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd9h.h m. ICD-10 – In e na ional S a is ical Classi ica ion o Diseases and Rela ed Heal h P oblems 10 h Re ision, 1994. P ieiga in e ne e: h ps://icd.who.in /b owse10/2016/en#/V. ICD-11 – In e na ional Classi ica ion o Diseases 11 h Re ision, 2018. P ieiga in e ne e: h ps://icd.who.in /en/. ILCD-1 – In e na ional Lis o Causes o Dea h, Re ision 1, 1900. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd1h.h m. ILCD-2 – In e na ional Lis o Causes o Dea h, Re ision 2, 1909. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd2h.h m. ILCD-3 – In e na ional Lis o Causes o Dea h, Re ision 3, 1920. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd3h.h m. ILCD-4 – In e na ional Lis o Causes o Dea h, Re ision 4, 1929. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd4h.h m. ILCD-5 – In e na ional Lis o Causes o Dea h, Re ision 5, 1938. P ieiga in e ne e: h p://www.wol bane. com/icd/icd5h.h m. 149Te minologija | 2021 | 28 Įsi eisėjusių eismų dokumen ų duomenų bazė h ps://e eismai.l /. Į aukioji komunikacija Ta ybos Gene aliniame sek e o ia e, Eu opos Sąjungos Ta yba, Gene alinis sek e o ia- as, 2018. P ieiga in e ne e: h ps://www.consilium.eu opa.eu/media/35432/l _b ochu e-inclusi e-com- munica ion-in- he-gsc.pd . Ju čiukony ė Ne inga 2007: Pa a imai su psichikos s eika os emomis susidu ian iems žu nalis ams. P ieiga in- e ne e: h ps://gzi2. iles.wo dp ess.com/2012/06/a min ine_zu nalis ams.pd . K iščiūnas Algi das 1993: Psichia ija: monog a ija, 1-asis leidimas, Vilnius: Lie u os Respublikos š ie imo i mokslo minis e ijos Leidybos cen as. K iščiūnas Algi das 2002: Psichia ija: monog a ija, 2-asis leidimas, Vilnius: UAB „Ciklonas“. Lapy ė Aldona, Šu kus Jonas 1978: Psichikos liga se gančiojo ligos is o ija i psichia ijos e minų žodynėlis, Vilnius: Lie u os TSR aukš ojo i specialiojo idu inio mokslo minis e ijos Leidybinė edakcinė kolegija. Lapy ė Aldona, Šu kus Jonas 1996: T umpas psichia ijos e minų žodynas, Vilnius: Lie u os Respublikos š ie- imo i mokslo minis e ijos Leidybos cen as. Lie u os Respublikos ci ilinio p oceso kodeksas. – Teisės ak ų egis as, i. k. 1021010KODE00IX-743. P iei- ga in e ne e: h ps://www.e- a .l /po al/en/legalAc /TAR.2E7C18F61454/KI WqbIBih. Lie u os Respublikos š ie imo i mokslo minis o, Lie u os Respublikos s eika os apsaugos minis o i Lie- u os Respublikos socialinės apsaugos i da bo minis o 2011 m. liepos 13 d. įsakymas N . V-1265/V-685/A1-317 „Dėl mokinių, u inčių specialiųjų ugdymosi po eikių, g upių nus a ymo i jų specialiųjų ugdymosi po eikių ski s ymo į lygius a kos ap ašo pa i inimo“. – Vals ybės žinios, 2011, N . 93-4428, i. k. 1112070ISAK5/A1-317. P ieiga in e ne e: h ps://e-seimas.l s.l /po al/legalAc /l / TAD/TAIS.404013/as . Lie u os Respublikos š ie imo i mokslo minis o, Lie u os Respublikos s eika os apsaugos minis o i Lie- u os Respublikos socialinės apsaugos i da bo minis o 2002 m. liepos 12 d. įsakymas N . 1329/368/98 „Dėl specialiųjų po eikių asmenų su ikimų i jų laipsnių nus a ymo i specialiųjų po eikių asmenų p i- sky imo specialiųjų ugdymosi po eikių g upei a kos“. – Vals ybės žinios, 2002-08-30, N . 84-3672, i. k. 1022070ISAK9/368/98 (negalioja nuo 2011-07-22). P ieiga in e ne e: h ps://e-seimas.l s.l /po al/lega- lAc /l /TAD/TAIS.180989?j wid=- xdp8gzi. LRBK – Lie u os Respublikos baudžiamasis kodeksas. – Teisės ak ų egis as, i. k. 1001010ISTAIII-1968. P ieiga in e ne e: h ps://www.e- a .l /po al/en/legalAc /TAR.2B866DFF7D43/as . LRCK – Lie u os Respublikos ci ilinis kodeksas. – Teisės ak ų egis as, i. k. 1001010ISTAIII-1864. Iki 2016 m. sausio 1 d. galiojan i edakcija: h ps://www.e- a .l /po al/en/legalAc /TAR.8A39C83848CB/ WDOlzlKiIz. Nuo 2016 m. sausio 1 d. galiojan i edakcija: h ps://www.e- a .l /po al/en/legalAc / TAR.8A39C83848CB/EoGiPuOwAw. Nuo 2019 m. sausio 1 d. galiojan i edakcija: h ps://www.e- a .l / po al/l /legalAc /TAR.8A39C83848CB/NjQZiQVKoT. MCS 1950 – Manuel de classemen s a is ique in e na ional des maladies, auma ismes e causes de deces 1, Gene e, Suisse: O ganisa ion mondiale de la San e, 1950. P ieiga in e ne e: h ps://apps.who.in /i is/ bi s eam/handle/10665/42894/ICD_10_1950_ 1_ e.pd ?sequence=1&isAllowed=y. ME 1 1991 – Medicinos enciklopedija 1 A–M, Vilnius: Vals ybinė enciklopedijų leidykla, 1991. ME 2 1993 – Medicinos enciklopedija 2 M–Ž, Vilnius: Vals ybinė enciklopedijų leidykla, 1993. Medicinos e minų žodynas, pa engė V. As auskas, S. Biziule ičius, S. Pa ilonis, A. Vai ila ičius, A. Vileišis, Vilnius: leidykla „Mokslas“, 1980. Micheje as Vadimas, Ne zo o a Ta jana 1959: Ne ų i psichinės ligos, Kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e- a ū os leidykla. Mikalke ičius Algi das 1999: Psichikos ligos. Klinika. Gydymas. Reabili acija, Vilnius: P adai. MIS 1957 – In e na ional Classi ica ion o Diseases. Manual o he In e na ional S a is ical Classi ica ion o Diseases, Inju ies, and Causes o Dea h 1, Gene a: Wo ld Heal h O ganiza ion, 1957. P ieiga in e ne e: h ps://apps.who.in /i is/bi s eam/handle/10665/42900/ICD_10_1957_eng_ 1.pd ?sequence= 25&isAllowed=y. PUBLIC LAW 111–256–OCT. 5. 2010: 111 h Cong ess. P ieiga in e ne e: h ps://www.go in o.go / con en /pkg/PLAW-111publ256/pd /PLAW-111publ256.pd . Socialinės apsaugos e minų žodynas, Vilnius: S eika os ekonomikos cen as, 1999. Ta p au inė ligų klasi ikacija TLK(ICD)10. V sky ius: Psichikos i elgesio su ikimai (F00–F99), Vilnius: Lie- u os s eika os in o macijos cen as, 1995. Ta p au inė s a is inė ligų i s eika os p oblemų klasi ikacija: TLK10, 10-oji ed., e imas iš anglų kalbos, T. 1. Klasi ikacija, Vilnius: Lie u os s eika os in o macijos cen as, 1997. 150 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą and his le els į a dijančių e minų kai a i ją lemian ys eiksniai TLK10 Dis ú bios Psiquicos e compo amen ais: clínica e diagnós ico, Kaunas: Medicina, 1997. TLK10: In e nacional Es a ís ica Classi icação de Doenças e P oblemas de Saúde, 10-oji ed., Vilnius: República da Li uânia Minis é io da Saúde, Se iço de Con ole de Medicamen os, 1996. TLK-10 In e nacional es a ís ica de classi icações de doenças e dis ú bios de saúde dezim asis edição mis a e complemen ada, Aus ália modi icação. Lis a Sis êmica de Doenças, manual ele ônico, O ganização Mundial da Saúde, 2015. Accesso na in e ne : h p://ebook. lk.l /e. ado as/index.jsp? opic=/l .webmedia. lk.d g.icd.ebook. con en /h ml/icd/i adas.h ml. TŽ In e nacional dos diccioná ios de pala as, Vilnius: Alma li e a, 2013. Dis ú bios de desen ol imen o das c ianças, sud. J. Laužikas, J. Unčiu ys, Kaunas: Š iesa, 1978. ICB-10 In e nacional classi icação de doenças 10go e ião, 2019. Accesso na in e ne : h ps://mkb-10.com/. LITERATŪRA Bagdonas Albinas, Bliumas Remigijus 2019: Aiškinamasis psichologijos e minų žodynas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as. Benkunskas Valdas 2012: Aspec os p oblemá icos do consumo de e mos de cuidados de saúde psiquica no egulamen a ime ju ídico. Polí ica e ges ão da saúde 1(4), 163184. Bine Al ed, Simon Theodo e 1904: Su la nécessi é dé abli un diagnos ic scien i ique des é a s in é ieu s de lin elligence. Lannée psychologique 11, 163190. Bune ičius Robe as 1991: DSM e psiquia ia democ a ização. Medicina 27, 6265. Bune ičius Robe as 1997: TLK-10 psiquos e compo amen o pe u bações classi icação: pe spec i as na Li uânia. – 33, Medicina 881888. Gai enis Kazimie as 2002: Lie u ių e minologija: eo ijos i a kybos me menys, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. Gedze ičienė Dalia 2018: Lie u iški me a o iniai eisės e minai. Taikomoji alo y a 10, 2644. acessí el na in e ne : h ps: aikomojikalbo y a.l /ojs/index.php/ aikomoji-kalbo y a/a icle/ iew/163/115. Gied ienė Regina 2015: Raidos pe u imai e c iança socialização, Vilnius: Li uania edukologijos uni e si á ia publikla. James C. Ha is 2013: New e minology o men al e a da ion in DSM-5 and ICD-11. Cu en opinion in Psychia y 26(3), 260262. Jakai ienė E alda 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus uni e si á ia publikla. Kanne Leo 1967: A His o y o he Ca e and S udy o he Men ally e a ded, Sp ing ield: Cha les C Thomas. Lako Geo ge 1993: The K iščiūnas Algi das 2002: Psichia ija: monog a ija, 2-asis leidimas, Vilnius: UAB „Ciklonas“. con empo a y heo y o me apho . Me apho and Though , A. O ony (ed.), Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 203251. Lee Da id 2015: Cogni i e Linguis ics: An In oduc ion, Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess. Mačiulis Valen inas, Šu kus Jonas, Lapy ė Aldona 2017: Enciklopedic e minų psichia ijos žodynas, Vilnius: P es ika. Me ce Jane R. 1973: Labelling he Men ally Re a ded: Clinical and Social Sys em Pe spec i es on Men al Re a da ion, Be keley, Cali .: Uni e si y o Cali o nia P ess. Ch is Nash, Hawkins Ann, Kawchuk Jane , Shea Sa ah E. 2012: Wha s in a name? A i udes su ounding he use o he e m ‘men al e a da ion. Paedia Child Heal h 17(2), 7174. Našlėnė Žil inė, Pe auskai ė Ind ė, Žel ienė Auš a 2020: Lie u os aikų s eika os būklės pokyčiai i ne olygumai, Vilnius: Higienos ins i u o S eika os in o macijos cen as. Accesso na in e ne : h phi.simpli .l uploads/pd /leidiniai://In o maciniai/Vaiku-s eika os-leidinys_2020.pd . Pū as Dainius 2015: Sob e saúde do pensamen o e suas pe u bas, Vilnius: Li uânia pe u buso in elec o pessoas ca eas bend ija Vil is. Ruškus Jonas 2019: Sob e klaidingą, mas al e na i as não endoin į pala a neįgalus. Be na dinai.l . P iega na in e ne : h ps://www.be na dinai.l (2019-01-07-apie-klaidinga-be -al e na y os-ne u in i-zodi-neigalus/. Ruškus Jonas 2001: Negalės psichosociologija, Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla. Sal ado -Ca ulla Luis, Be elli Ma co 2008: ‘Men al e a da ion o ‘in ellec ual disabili y: ime o a concep ual change. Psychopa hology 41(1), 1016. 151Te minologia | 2021 | 28 Sal ado -Ca ulla Luis, Reed Geo ey M., Vaez-Azizi Leila M. e al. 2011: In ellec ual de elopmen al diso de s: owa ds a new name, de ini ion and amewo k o men al e a da ion/in ellec ual disabili y in ICD-11. – Wo ld Psychia y 10(3), 175–180. Shalock Robe L., Luckasson Ru h A., Shog en Ka ie A. e al. 2007: The enaming o men al e a da ion: unde s anding he change o he e m in ellec ual disabili y. In ellec ual and de elopmen al disabili ies 45(2), 116–124. S engel E win 1959: Classi icação o Men al Diso de s. Bulle in o he Wo ld Heal h O ganiza ion 21, Taylo 601–663. S e e 1996: Disabili y S udies and Men al Re a da ion. Disabili y S udies Qua e ly 16(3), 413. Taylo S e en J. 2008: Be o e I Had a Name: Explo ing he His o ical Roo s o Disabili y S udies in Educa ion. Vi al Ques ions Facing Disabili y S udies in Educa ion, S. Dan o h and S. L. Gabel (eds.), New yo k: Pe e Lang In e na ional Academic Publishe s. Tassé Ma c J., Mehling Ma ga e 2015: Men al Re a da ion [In ellec ual Disabili y]: His o ical Changes in Te minology. The SAGE Encyclopedia o In ellec ual and De elopmen al Diso de s, Ellen B aa en (ed.), Thousand Oaks: Sage Publica ions. P e-p in e sion. Acesso na in e ne : h ps://www. esea chga e.ne publica ion/314281801_Men al_Re a da ion_In ellec ual_Disabili y_His o ical_Changes_in_Te minology. Thibodeau Paul H., Bo odi sky Le a 2011: Me apho s We Think Wi h: The Role o Me apho in Reasoning. PLoS ONE 6(2): e16782. acessí el na in e ne : h p://www.plosone.o g/a icle/in o%3Adoi%2F10.1371%2Fjou nal.pone.0016782. Thibodeau Paul H., McClelland James, Bo odi sky Le a 2009: When a bad me apho may no be a ic imless c ime: The ole o me apho in social policy. P oceedings o he 31s Annual Con e ence o he Cogni i e Science Socie y, 809814. T abalhos de desen ol imen o de c ianças, sud. e cien í ica ed. A. P asauskienė, Kaunas: Kauno clínica de desen ol imen o in an il Lopšelis, 2003. Valionienė Lau a 2021: Au izmo e in elec as. Lie aus c ianças 11, 1415. Wehmeye Michael L., Bun inx Wil, Lachapelle y es, Luckasson Ru h A. 2008: The In ellec ual Disabili y Cons uc and I s Rela ion o Human Func ioning. In ellec ual and de elopmen al disabili ies 46(4), 311–318. Гиляровский Василий А. 1954: Психиатрия: Руководство для врачей и студентов, 4-е изд., испр. и доп., Москва: Медгиз. Кербиков Олег В., Коркина Мария В., Наджаров Рубен А., Снежневский Андрей В. 1968: Психиа- трия, Москва: Медицина. ChangE O TERMS DEFININING INTELLECTUAL DISABILITY AND ITS LEVELS IN LITHUANIA AND ChangE-DETERMININING FACTORS Summa y An assessmen o he e ms used o desc ibe in ellec ual disabili y in he In e na ional Classi ica ion o Diseases (ICD) and he e ms used in Li huania du ing he 20 h cen u y and he ea ly 21s cen u y shows ha by he end o he 20 h cen u y, he main e minology in use g ea ly di e ed be ween he ICD and he Li huanian e a da ion (1965 o p esen ), while classi ica ion. Fo example, he ICD lis ed men al de iciency (un il 1965) and men al in Li huania he wo ds such as silpnap o ys ė ( eeble-mindedness) and oligo enija (oligoph enia) we e and a e s ill used. Fo a long (idiocy). F om he la e 20 h cen u y un il ime, only he e ms used o name he di e en le els o in ellec ual disabili y we e he same in bo h sys ems: debilumas (debili y), imbecilumas (imbecili y), and idio ija now, in ellec ual disabili y has been de ined by a leas ou e ms in Li huania: p o inis a silikimas (men al e a da ion), silpnap o ys ė ( eeble-mindedness), in elek o pe u imas (diso de o in ellec ), and in elek o nega- lia (in ellec ual disabili y). In he 21s cen u y, wi h a undamen al change in a i udes 152 Dalia Gedze ičienė Lie u iškų in elek o su ikimą i jo lygius į a dijančių owa ds e minų kai a i ją lemian ys eiksniai people wi h in ellec ual disabili ies and he esul ing e o o educe he exclusion o his social g oup, mo e a en ion was paid o he nega i e s igma izing conno a ions o he e m ‘men al e a da ion, and he sea ch o a mo e neu al, e hical e m o his diso de began. In Ame ica, he e m ‘men al e a da ion was eplaced by ‘in ellec ual disabili y om 2007 o 2010 and, in ICD-11, which will be o icially adop ed on 1 Janua y 2022, i has been supplan ed by ‘diso de o in ellec ual de elopmen . O use o p o inis a silikimas (men al e a da ion) and silpnap o ys ė ( eeblemindedness) in Li huanian has become p oblema ic, pa ly due o he nega i e conno a ions o he wo ds, which ha e me apho ical meanings [ he lexical i em silpnas ( eeble, weak) has he conno a ions o a e y small quan i y o a poo quali y o any a ibu e alued in socie y, and he lexical i em a silikimas (backwa dness, lag) has he conno a ion o lagging behind all, delayed], and pa ly because he e ms and ela ed wo ds [a silik (mind), a silik ( e a ded), silpnap o is ( eeble-spoken) ] ha e become pejo a i e in colloquial. Thus, his pape p oposes he e m in elek o aidos su ikimas (diso de o in ellec ual de elopmen ) o i s sho o m in elek o su ikimas (diso de o in ellec ) when e e indo o in ellec ual disabili y in Li huanian o icial documen s. In he con ex s whe e he disabili y o he dys unc ion caused by he diso de a e emphasised, he e m in elek o negalia (in ellec ual disabili y) may be used. Meanwhile, me apho ical e ms such as silpnap o ys ė ( eeble-mindedness) and p o inis a silikimas (men al e a da ion) should be abandoned en i ely as hey a e obsole e, o ensi e and socially ha m ul. Silpnap o ys ė ( eeble-mindedness), in pa icula , should no be used in he sense o ei he in ellec ual disabili y o demen ia. Gau a 2021-06-23 Dalia Gedze ičienė Cen o Li uano de Ciências sociais Teis Ins i u e Ankš oji g. 1A, LT-01109 Vilnius E. paš as [email p o ec ed]