XIX a. pab. – XX pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu „liga“ ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis

Palmira Zemlevičiūtė140 Dwui wielowyrazowe nazwy złożone z końca XIX – pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis początku XX w. z doi.org/10.35321/term29-08 Dwui wielowyrazowe nazwy złożone z końca XIX – początku XX w. z członem głównym liga „choroba” i zależnymi członami wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika priklausomaisiais dėmenimis PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: https://orcid.org/0000-0002-8679-3253 ADNOTACJA W artykule analizowane są dwui wielowyrazowe nazwy złożone używane na przełomie XIX i XX wieku w popularnych tekstach medycznych i dotyczących zdrowia (książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych), z członem głównym liga „choroba” oraz członami zależnymi wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika. Wyjaśniono, w zależności od związku z jakim elementem człony zależne nazywają cechy pojęć klinicznych, wyodrębniono modele strukturalne tych nazw i typy ich wyrażania, ustalono różnice znaczeniowe nazw z różnymi formami wyrażenia członu głównego liga „choroba”, a także podjęto kwestię (nie)konieczności członu głównego liga „choroba”. Zależnymi członami nazywa się cechy pojęć klinicznych, najczęściej według ich związku z narządem, chorobą i objawem choroby. Dominujący model strukturalny nazw to NGen ← N, a typy jego realizacji to DKilm ← DLiga, DKilm ← DLigos. Nazwami z członem liga w formie liczby pojedynczej określa się pojedyncze pojęcia kliniczne; nazw tych używa się także, gdy: nie ma się na myśli konkretnej choroby, dąży się do zwrócenia uwagi czytelnika, chce się uniknąć powtarzania tej samej nazwy, kontekst pozwala zastąpić nazwę jednoczłonową nazwą złożoną itp. Nazwami z członem ligos w formie liczby mnogiej określa się pojęcia zbiorowe (zwykle nazywa się w ten sposób grupy chorób). Wiele chorób ludzkich nie miało wówczas dokładnych nazw, dlatego autorzy tekstów często posługiwali się złożonymi nazwami o charakterze doprecyzowującym, zawierającymi człon liga. Na rozpowszechnienie się takich nazw mógł mieć wpływ język żywy. Nierzadko w nazwach z głównym członem liga wyrażonym dopełniaczem liczby pojedynczej ciężar znaczeniowy spoczywa na członie zależnym, który sam dokładnie określa pojęcie kliniczne i jest używany w tekstach jako termin jednoczłonowy, podczas gdy główny człon liga jest nadmiarowy. Takie pary nazw złożonych i jednoczłonowych, określających to samo pojęcie, można traktować jako synonimy mieszane, współrdzenne, kontekstowe lub jako krótkie i długie warianty nazw. 141Terminologija | 2022 | 29 ESMINIAI ŽODŽIAI: medicina, dvižodis sudėtinis pavadinimas, terminas, pagrindinis człon, człon zależny, dopełniacz rzeczownika, synonim. ABSTRAKT Artykuł dotyczy dwuwyrazowych nazw złożeń, składających się z liga („choroba, niedomaganie, dolegliwość”) jako komponentu nadrzędnego oraz komponentów podrzędnych wyrażonych rzeczownikami w dopełniaczu, występujących w tekstach poświęconych propagowaniu medycyny i zdrowia (książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych) z końca XIX i początku XX wieku. Podejmuje się próbę which subordinate components naming the qualities of clinical concepts are associated, identify the structural models and types of expression of those names, określenia leżącego u ich podstaw przedmiotu oraz ustalenia różnic semantycznych nazw zawierających różne formy wyrażenia nazw z liga jako komponentem nadrzędnym, a także porusza się kwestię (nie)istotności liga jako komponentu nadrzędnego. Komponenty podrzędne, oznaczające atrybuty pojęć klinicznych, zwykle opierają się na skojarzeniu z narządem, chorobą lub cechą choroby. Najczęstszym modelem strukturalnym nazw jest NGen ← N, a najbardziej rozpowszechnionymi typami jego realizacji są DKilm ← DLiga, DKilm ← DLigos. Nazwy, w których komponentem jest słowo liga w liczbie pojedynczej, również oznaczają poszczególne pojęcia kliniczne; ponadto nazw używa się w odniesieniu do chorób niespecyficznych, aby zwrócić uwagę czytelnika, uniknąć powtórzeń tej samej nazwy tam, gdzie kontekst pozwala na wymienne stosowanie nazw prostych i złożonych, i tak dalej. Nazwy zawierające słowo liga w liczbie mnogiej oznaczają pojęcia zbiorowe (z reguły grupy chorób). Wiele chorób człowieka nie miało wówczas nazw specyficznych, dlatego autorzy tekstów często poprzestawali na złożonych nazwach opisowych zawierających komponent liga. Rozprzestrzenianiu się takich nazw mogło sprzyjać używanie żywego języka. Dość często ładunek semantyczny nazw zawierających liga w formie dopełniacza liczby pojedynczej jako element główny jest niesiony przez element podrzędny, który sam w sobie dość trafnie opisuje pojęcie kliniczne i jest używany w tekstach jako termin prosty, przez co element główny liga staje się zbędny. Takie pary nazw złożonych i prostych, oznaczających to samo pojęcie, można interpretować jako mieszane synonimy o tym samym rdzeniu i zależne od kontekstu albo jako krótkie i długie wersje tej samej nazwy. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, dwuwyrazowa nazwa złożona, termin, element nadrzędny, element zależny, rzeczownik w dopełniaczu, synonim. UWAGI WSTĘPNE W artykule analizowane są dwuwyrazowe1 nazwy złożone z członem głównym liga „choroba” i członami zależnymi wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika 1 Nazywane także dwukomponentowymi (Gaivenis 2014 [1975]: 65; Прохорова 1996: 58), dwuczłonowymi (Drukteinis 2011: 239). Palmira Zemlevičiūtė142 dwuwyrazowe nazwy złożone z końca XIX – początku pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis XX wieku, z członami2. Nazwy zebrano z popularnonaukowych publikacji z końca XIX – początku XX wieku, zarówno obszerniejszych (książek, broszur), straipsnių) apimties spaudinių, kuriuose rašyta įvairiais medicinos ir sveikatos klausimais. Bene pagrindinė tų publikacijų tema buvo žmonių ligos, jak i mniejszych (gazet i kalendarzy), dotyczących ich objawów i leczenia, dlatego zrozumiałe jest, że występuje w nich wiele różnych nazw chorób. Jednakże w tamtym okresie wiele chorób nie miało jeszcze dokładnych nazw, toteż autorzy omawianych druków (w większości lekarze, choć na wspomniane tematy pisali także przedstawiciele innych zawodów) licznie używali połączeń wyrazowych, których członem głównym był jednowyrazowy termin liga „choroba”, jak gdyby nadając w ten sposób takim nazwom status terminów. Niemniej zauważono, że nierzadko w takich przypadkach cały główny ciężar znaczeniowy spoczywa nie na członie głównym, lecz właśnie na członie zależnym, który oznacza pojęcie, np.: isterijos liga „choroba histerii”, raupų liga „choroba ospy”, skarlatinos liga „choroba szkarlatyny”, por. współczesne terminy isterija „histeria” (łac. hysteria ME I 366), raupai „ospa” (łac. variola vera ME II 213), skarlatina „szkarlatyna” (łac. scarlatina ME II 271), a zatem, jak zobaczymy w dalszej części, również sam może pełnić funkcję terminu – nazwy choroby. Materiał badawczy stanowi 206 nazw, z wyjątkiem wariantów3, np.: smagenų liga /4 smegenų liga, krutinės ligos / Krutines Ligos / krutinies ligos / Krutinês Ligas, choleros liga / koleros liga, motės liga / motēs liga, odos liga / uodos liga, sausgilos liga / sausgėlos liga, skarlatinos liga / škarlatinos liga, širdies liga / liga širdies, nervų ligos / ligos nervų. W artykule dąży się do semantycznego i strukturalnego opisania dwuwyrazowych nazw złożonych z terminem liga występującym jako człon główny oraz członami zależnymi wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika. W celu osiągnięcia tego założenia stawia się następujące zadania: 1) wyjaśnić, w zależności od związku z jakim przedmiotem człony zależne określają cechy pojęć klinicznych, 2) wyodrębnić strukturalne modele tych nazw i typy ich wyrażania, 3) ustalić różnice znaczeniowe nazw z różnymi formami wyrażania członu głównego liga, 4) wyjaśnić (nie)konieczność członu głównego liga. Stosuje się przede wszystkim analityczną metodę opisową, a także metody analizy semantycznej i strukturalnej, interpretacji oraz obliczeniową. 2 O dwuwyrazowych nazwach złożonych z końca XIX – początku XX w. z członem głównym liga oraz członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikiem i imiesłowem zob. : Zemlevičiūtė 2020: 233–257; 2021: 239–255. 3 Za takie uznaje się różnice w pisowni tej samej nazwy, a także nazwy inwersyjne, tj. nazwy z odwrotnym szykiem członów. 4 W artykule ukośnikiem oddziela się warianty. 143Terminologija | 2022 | 29 DVIŽODŽIŲ SUDĖTINIŲ PAVADINIMŲ SU PAGRINDINIU DĖMENIU LIGA, KURIŲ PRIKLAUSOMIEJI DĖMENYS REIŠKIAMI DAIKTAVARDŽIO KILMININKU, SEMANTINĖS GRUPĖS Z punktu widzenia semantyki składniowej na dwuwyrazową nazwę złożoną patrzy się jak na połączenie atrybutywne. Kiedy człon zależny takiego połączenia „jest rzeczownikiem, powstała między członami połączenia relacja semantyczna zmienia naturę rzeczownika (członu zależnego). W takim przypadku właściwe znaczenie rzeczy zostaje stłumione przez znaczenie atrybutywne.” Człon główny takich połączeń charakteryzuje się za pomocą przedmiotu zewnętrznego i jego właściwości, innymi słowy, rzecz zostaje scharakteryzowana pośrednio (Bunevičiūtė 1998: 33). Analizowane nazwy można przypisać do jednego z podtypów połączeń atrybutywnych5 – połączeń określających (charakteryzujących). Rzecz określona przez człon główny tych nazw charakteryzuje się poklausomuoju dėmeniu (juo ypač dažnai eina daiktavardžių kilmininkas) netiesiogiai pagal įvairius santykius (žr.: Bunevičiūtė 1998: 34; Labutis 2002: 90–91). Członem głównym omawianych nazw jest abstrakcyjny rzeczownik liga, natomiast człony zależne są wyrażane dopełniaczem liczby pojedynczej lub mnogiej rzeczowników. Ten główny człon charakteryzuje się pod różnymi względami6. Uwzględniając to, według związku z jaką rzeczą za pomocą członów zależnych nazywane są cechy pojęć klinicznych, wyróżnia się następujące semantyczne grupy nazw7: • nazwy według związku członu zależnego z organem8: układ narządów trawiennych: choroby narządów jamy ustnej DMKNY, NG, Šlt, U / burnôs ligos LKT / ligos burnôs K, choroby zębów LK, NG, Šlt, VŽ, choroba podniebienia Svk / choroby podniebienia Svk, ŽL, jaknų liga VL / jaknų ligos NG, U / ligos jaknų V, choroba wątroby Svk, ŽL / kepenun liga IM / kepenû Liga NotGyd / kepenû ligos K, LKT / choroby wątroby KU, SK, Svk, TS, V, Vlt, VŽ / Kepenû ligos LKAT / ligos kepenų SK, ZGL, choroba języka MTV / lieuvio ligos V, liga vėderėlio9 SK, 5 Dalija Tekorienė główny człon takich połączeń wyrazowych nazywa terminem argument, a zależny – grupami tematycznymi (Gaivenis 2014 [1975]: 70). predikatas (Tekorienė 1982: 137–138). 6 Pasak Kazimiero Gaivenio, net ir tą patį pagrindinį dėmenį turintys sudėtiniai terminai gali sudaryti kelias 7 Są one przedstawione według liczebności. 8 Dopełniaczem rzeczownika wskazuje się, jaki organ jest dotknięty chorobą (zob. Gaivenis 2014 [1964]: 26). 9 Vėderėlis „żołądek“. Palmira Zemlevičiūtė144 nazwy dwuwyrazowe złożone z końca XIX – początku pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis XX wieku z ligôs stemplês LKAT, łupu ligos KUkKW / lupų ligos TSp, pilvelio10 ligos pilvo liga SK, Svk / pilvo ligos A, NG, U / pilvo ligas A, DMKNY, SK, Svk, TS, Vad / ligos piłwa ZGL / pilvos ligos Vad, pilvuko ligos GRM, ryklės ligos UK, Svk / ligos ryklės LytL, LL, VŽ, choroba żołądka Gdt, NK, SK, Svk / Skilwjo Liga NotGyd / choroby żołądka NK, Svk, SŽK, U, UKT, VŽ / ligos skilvio U, choroby żołądka NG, Šlt, Tuliês Liga NotGyd / choroby dróg żółciowych Vlt, choroba jelit U, ŪKT, VŽ / choroby jelit MG, RP, Svk, SŽK, Šlt, U, V, Vad, Vlt, VŽ, choroba kiszek NG / liga žarnų Gdt, LytL, NG / choroby kiszek NG, NK, RP, Svk, U, VŽ, układ narządów płciowych: choroba macicy V / choroby macicy PM, V / ligos gimdos V, choroby łona11 Svk, choroba guza Svk / gumbo12 ligos Svk, ŽL / ligos gumbo VL, ligos kapšiuko13 SK, ligos ovariumo VL, choroby matki14 SŽL / motēs ligos SŽL, układ narządów zmysłów: choroba oczu Art, Gdt, NG, LytL, LKV, MTV, NG, NK, Ps, Svk, SŽK, Šlt, U, UA, VŽ, Ž / choroby oczu Art, ATL, Dž, Gdt, KukKW, LytL, LKV, LT, NG, NK, Svk, Šlt, TS, U, UA, VL, VŽ, ŽL, lėlikės15 ligos ATL, LT, choroba ucha Svk / choroby uszu Dž, KUkKW, LytL, LKV, NG, Svk, SŽK, VŽ / ausių ligos TS, VŽ, choroba nosa Svk / choroby nosa Gdt, KUkKW, LKV, NG, SK, Svk, Šlt, TS, UA, VŽ, ŽL / ligos nosies KUkKW, LytL, LL, VŽ, powłoki wspólne: choroba sierści16 SK, choroby paznokci Svk, SŽK, U, choroba skóry DžA, SK, Svk, ŽL / liga odos SK / choroby skóry Hyg, LKV, NG, Ps, SK, Svk, ŠLL, Šlt, UkKV, Vlt, VŽ, Ž / ligos odos SK / uodos liga SŽK / Ůdôs Liga NotGyd / uodos ligos SŽK, VL / Ůdos Ligos NotGyd / ligos uodos LB, Plaukû Liga NotGyd / Liga plaukų SK / choroby włosów Svk, VŽ, Ž, układ nerwowy: choroba nerwów17 Art, SK / ligos dirksnių A, choroba nerwów DMKNY, NG, Svk, SŽK, Vlt / choroby nerwów Gdt, LytL, NG, Svk, SŽK, TS, VL, Vlt, VŽ, ŽL / ligos nervų VL, choroba mózgu Svk, ŽL / smegenų liga 10 Pilvelis „żołądek“. 11 Gimtinė „macica“. 12 Gumbas „macica“. 13 Męski narząd płciowy (łac. scrotum). 14 Motė 6. anat. „macica“ LKŽe. 15 Lėlikė 2. anat. „źrenica oka (pupilla)“ LKŽe. 16 Kailis „skóra“, zob.: „[Łysina] może być wrodzona, ale wtedy występuje tylko częściowo, albo też powstaje wskutek jakiejś choroby skóry“ SK 1905 42. 17 Dirksnis „nerw“. 145Terminologija | 2022 | 29 Svk / smagenų ligos Art, ATL, Gdt, LytL, LT, Svk, TSp, VŽ, ŽL / ligos smagenų TS / smegenų ligos SŽK, układ oddechowy: choroba gardła Svk / choroby gardła Dž, LKV, NG, SŽK, Šlt, Vad, VŽ / gierkles ligas ZGL / ligos gerklês K / ligos gerklės LytL, LL, VŽ, choroba płuc Art, DMKNY, Dž, JMŠKNY, Svk, SŽK, Šlt, U, VŽ / liga plaučių DMKNY, KUkKW / choroby płuc Art, DMKNY, Dž, ligos płaucziu ZGL DžPK, Gdt, KU, NG, SK, Svk, SŽK, Šlt, VŽ, ŽL / ligôs plauciû LKAT / / ligos plaučių U, V, choroby šalininių18 Svk, układ sercowo-naczyniowy: choroby tętnic TS, choroby naczyń krwionośnych Svk, ŽL, Pryßirdiês Ligos Brangw, choroba serca AVKV, SK, Svk, Šlt, ŽL / liga širdies SK / choroby serca Art, DMKNY, Gdt, MG, NG, SK, Svk, SŽK, Šlt, UKT, Vlt, VŽ, ŽL / ligos szirdies ZGL, układ kostny: choroby kości Dž, SŽK, VŽ, choroby krzyża NG, choroby kręgosłupa LKAT, choroba kości ogonowej VL, układ moczowy: choroba nerek PNA / Ingſtû Liga NotGyd / choroby nerek RP, inkſtû liga TKK / choroba nerek Hyg, SK, Svk / liga inkstų SK / inkstu ligos DMKNY, SK, TS, Vlt, VŽ / ligos inkstų SK / ingſtû ligos K, LKAT, choroby pęcherza G / puslės ligos DMKNY, G / ligos puslės SK, połączenia: choroby stawów SŽK, U / sąnarių ligos Dž / sųnarių liga Svk, układ krążenia i odpornościowy: Blunês Ligà LPr / bluznies ligos KU / blužnies ligos VŽ / Bluʒnes Ligos LPr, choroby krwi SK, SŽK, układ limfoidalny: choroba gruczołów podżuchwowych19 ŽD; • nazwy według związku członu zależnego z chorobą: choroba dyfterytu KLL, U, džiovos liga DžLA, LUK, Svk, ŠLL, U, Vlt, ŽD, ekzemos liga Svk, girtklystės liga ŽLA, influencos liga TS, ipokondrijos liga Svk, isterijos liga Svk, jadros liga SŽL, kałtuna liga ZGL / liga kałtuna ZGL, kaltuna ligas ZGL / ligos kałtunu ZGL, karbunkulo liga ŠLL, Kolerôs Liga KK, krupio liga ŪKNY, ligos raupu ZGL, ligos szkrofułu ZGL, maro liga Svk, ŠLL, neurastenijos liga Svk, neurastenijos ligos Svk, niežų liga Svk, nuomaro liga G, nuomariaus liga Svk, nuomirulio liga Svk, ramatos ligos VŽ, raupų liga KLL, NG, Tsp, rauplių liga Svk, Ž / Raupliû Liga KK, rožės liga Art, BK, Kropjû20 Liga KK, Svk, sausgilos21 ligos Šlt, sausligos ligos VŽ, sifilio liga Art, Svk, skarla18 1 šalinis 2. „migdał podniebienny“ LKŽe. 19 Pažandė 4. anat. „gruczoł znajdujący się pod żuchwą (glandula submaxilaris)“ LKŽe. 20 Kropės „rauplės“. 21 Sausgila „ból kości i stawów, reumatyzm“. Palmira Zemlevičiūtė146 koniec XIX – początek XX w. dwuwyrazowe nazwy pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis złożone z tinos liga Svk, skrupulų liga ŽD, škarlatinos liga TS, skorbuto liga Šlt, šiltinės liga AVKV, trachomos liga Svk, vėžio liga PM, Svk, Vlt, ŽL; • nazwy według związku członu zależnego z objawem choroby: choroba kamienia TS / choroba kamienia IM, TKK choroby kamienia, choroba osłabienia TSp, Balējimo Liga LPr, choroba bielactwa22 LPr, choroba cukrowa Svk, choroby odzienia23 24 ŽmK, choroby trawienia Vlt, choroby wysypki NG, Ißblyßkimo Liga LKAT, karsćzia liga IM, choroby gorączki Svk, choroba kaszlu SK, ligos błuda25 ligos kosulu ZGL, ligos putmenu26 ZGL, ligos skaudulu ZGL, ligos szaszu ZGL, ligos użdegima ZGL, ligos iwatawimu27 ZGL, miego liga Svk, nesztumo ligos U, ZGL, choroba gorączkowania NK, choroba otyłości Svk, choroba wścieklizny LytL, Svk, Šlt, U, choroba zesztywnienia Svk, choroba łupieżu Svk, choroba pryszczy DMKNY, choroba purpury28 Svk, choroby gnicia Ps, choroba szkorbutu29 MTV, choroba rozciągania Svk, wandens liga K, LKT / Wandens Liga Brangw; • nazwy według związku członu zależnego z żywą (-ymi) istotą (-ami): Band=Kirmino Liga LPr, drugio liga Svk, drugio ligos SK, jaunųjų liga Svk, kirmėlių liga U / kirmelių liga MTV, Kirmēliû ligos LKAT, kūdikių liga Art, kūdikių ligas TS / Kudikiû Ligos LPr / kudikių ligos RAK, liaudies liga30 DžPK, ligos prabočių31 V, lisnikų liga U, mokinių ligos Svk, moterų liga LKV, MG, PM, Svk, ŽLL, moterų ligos V / moteriû ligos LKAT / moterių ligos PM, SK / ligos moterų V / ligos moteru ZGL, neszcziujų ligas U, pavaikio ligos32 VŽ, tėvų ligos Svk, Trikynû Liga LPr, vaikų liga SK, Svk, U, VŽ / liga 22 Inaczej zwana również białaczką (łac. chlorosis). 23 „Su kobiecością bardzo ściśle wiążą się miesięczne krwawienia (menstruacja)” ŽmK 1918 45. 24 „Choroby drapanów najczęściej powstają przez ucisk brzucha; gorsetów, i przez zbyt małą ilość ruchu na świeżym powietrzu” ŽmK 1918 45. 25 ×blūdas (brus. блyд) 2. „bredzenie, błąkanie się” LKŽe. 26 Obrzęki „opuchlizna w tkankach podskórnych przy chorobach serca, nerek i innych; po prostu jakiś obrzęk, opuchlizna” LKŽe. 27 Żivatavimas „biegunka“. 28 „Zapalenie dziąseł występuje także przy innych chorobach, takich jak: <...>, przy chorobie purpurowej (Purpura haemorrhagica), <...>” Svk 1921 3 1; współczesnym odpowiednikiem łacińskiego terminu purpura haemorrhagica jest purpura krwotoczna MedŽ 1980 466. 29 „Kiedy człowiek ciągle choruje albo na ospę, albo na febrę, albo na gorączkę, a podniósłszy się, niedostatecznie wyleczony z tej choroby, będąc słabym, szybko zabiera się do ciężkiej pracy, wtedy dopada go choroba skurdos: wszy atakują okolice za uszami i gnidy kąsają, a choćby chciał zmieniać koszule, nic nie pomoże, dopóki nie wyleczy się z tej choroby” MTV 1898 25, zob. skurda „choroba, wyniszczenie, wychudzenie” LKŽe. 30 Tak Niemcy nazywali gruźlicę DžPK 1909 34. 31 xprabočiai „przodkowie” LKŽe. 32 „Nie należy jednak zapominać, że silne wypadanie włosów występuje po przebyciu wysypki i innych chorób zakaźnych, takich jak: szkarlatyna, odra, błonica, tyfus, syfilis, choroby weneryczne itd.” VŽ 1908 8 4. 147Terminologija | 2022 | 29 vaikų SK, U, vaikų ligos Dž, Gdt, KU, LKV, MG, SK, UK, V, Žmd / ligos choroby dzieci SK, V, choroby człowieka Szv, TSp, ŽvK / choroby człowieka IM / choroby ludzi LK, Svk, SŽL, VŽ; • pavadinimai pagal priklausomojo dėmens sąsają su kūno dalimi, kuri yra apimta ligos: galvos ligos NG, U, Ž / ligos galwos KUkKW, kaklo Liga NotGyd, choroby szyi K, LKT / Kaklo Ligos LPr / choroby szyi NotGyd, Krutinês Liga LPr / choroba piersi U, choroby piersi DMKNY, Dž, NG / Krutines Ligos LPr / krutinies ligos LPr / Krutinês Ligas LPr / krutinês Ligos NotGyd / choroby piersi ZGL, choroba ciała Svk / kuno liga Svk, choroby ciała Svk / choroby ciała VL, Nugarôs Liga NotGyd, Pirßtû Liga NotGyd, choroba karku Svk / „choroba karku“33 Svk / „karku“ liga Svk, choroby twarzy Svk; • nazwy według związku członu zależnego z miejscem, w którym przejawia się choroba: dvasės liga VL, choroby duszy V, ŽK / dvasės ligos VL / ligos dvasės VL, Juriû=Liga LPr / Jurû=Liga LPr, choroba domowa34 DžA, choroba umysłu Art, TUK, choroby umysłu Art, AVKV, Svk, SŽK, TS, U, Ū, ŪKNY, Vad, VŽ, choroby duszy TS, Umo35 Ligos NotGyd, choroby wewnętrzne LKV, Svk, choroba miejscowa LiaudK; • nazwy według związku członu zależnego z nazwiskiem osoby, która jako pierwsza opisała chorobę: choroba Barlowa36 37 KU, VŽ, choroba Brighta38 SK / liga Bright’o SK, choroba Potta39 40 VL / liga Pott’o VL, choroba weneryczna41 42 ŽLL, choroby weneryczne43 Svk, ŽLL; 33 Termin zapisany w cudzysłowie przez Kazysa Griniusa. 34 Tak nazywano gruźlicę. 35 3 ×ūmas (brus. yм, l. um) 1. „rozum“ LKŽe. 36 Sir Thomas Barlow (1845–1945) był brytyjskim lekarzem królewskim, znanym z badań nad szkorbutem niemowląt (https://en.wikipedia.org/wiki/Sir_Thomas_Barlow,_1st_Baronet). Udowodnił, że szkorbut niemowląt jest tą samą chorobą co szkorbut u dorosłych. Chorobę nazwano jego imieniem (https://en.wikipedia.org/wiki/ Barlow%27s_disease). 37 Nazywany także terminem szkorbut dziecięcy KU 1906 22–23. 38 Richard Bright (1789–1858), brytyjski lekarz, pierwszy opisał kliniczne objawy zaburzenia nerek znanego jako choroba Brighta lub zapalenie nerek (https://www.britannica.com/biography/Richard-Bright). 39 Chorobę nazwano imieniem brytyjskiego chirurga Percivalla Potta (1714–1788), który po raz pierwszy opisał ją pod koniec XVIII w. (https://en.wikipedia.org/wiki/Pott_disease). Lokalizacją tej choroby są kręgi kręgosłupa. Obecnie nazywana jest gruźlicą kręgosłupa. Serdecznie dziękuję doc. dr Egle Mariji Jakimavičiene, która konsultowała kwestie związane z chorobą Potta. 40 „Oprócz chorób, które z biedy często wynikają, nierzadko pojawiają się także różne zapalenia kości, jak np. choroba Potta, białe guzy etc.” VL 1890 27 4. 41 Według imienia rzymskiej bogini miłości i piękna Wenus. 42 „Mogą chorować na chorobę weneryczną, wcale o tym nie wiedząc, nie zauważając żadnych objawów choroby” ŽLL 1921 4. 43 „Największym źródłem chorób wenerycznych są tzw. prostytutki, tj. dziewczyny, które sprzedają się mężczyznom za pinigus ir tokiu būdu verčiasi“ ŽLL 1921 4. Palmira Zemlevičiūtė148 XIX a. pab. – XX pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis • nazwy według związku członu zależnego z przedstawicielami narodu, w którym choroba po raz pierwszy wystąpiła lub się rozpowszechniła: choroba angielska44 KU, Svk, VŽ, ŽL, choroba hiszpańska45 Svk, choroba polska46 MG, choroba francuska47 LytL; • nazwy według związku członu zależnego z czasem, w którym choroba występuje i trwa: choroba kroniki48 Vlt 1913 62 2, ligos kudikystes VL, choroba letnia49 KU, VŽ; • nazwy według związku członu zależnego z przyczyną powstania choroby: choroba ariełkas ZGL, choroba skalsagrudžių50 Svk; • nazwy według związku członu zależnego z okolicznościami, w których występuje choroba: choroby wojenne Svk. DVIŽODŽIŲ SUDĖTINIŲ PAVADINIMŲ SU PAGRINDINIU DĖMENIU LIGA, KURIŲ PRIKLAUSOMIEJI DĖMENYS REIŠKIAMI DAIKTAVARDŽIO KILMININKU, MODELE STRUKTURALNE I TYPY ICH REALIZACJI W przypadku wielu badanych nazw charakterystyczny jest stosowany we współczesnej terminologii szyk członu głównego (wyrazu określanego) i członu zależnego (wyrazu określającego), innymi słowy, przeważają nazwy, których człon główny jest postpozycyjny; strukturalnie można by je przedstawić następująco: NGen ← N (zob. tabelę 1), np.: kronikos liga ŠLL, kuno ligos Svk. Ponad trzykrotnie mniej jest nazw, których człon główny ma charakter prepozycyjny; ich model strukturalny to N → NGen (zob. tabelę 1), np.: liga szkorbuta SK, ligos kałtunu SK. 44 Tak lekarze K. Grinius i Antanas Vileišis nazywali krzywicę. Niestety, z kontekstu ich artykułów nie wynika jasno, dlaczego tak nazywali tę chorobę. 45 Tak grypę nazywał K. Grinius, ponieważ, jak sam wyjaśnił, choroba ta „w 1919 r. przybyła z Hiszpanii” (Grinius 1920: 3). 46 Šitaip trachomą yra vadinę vokiečiai (vok. die Polenkrankheit). Profesoriaus J. Hoppe’ės pastebėjimu, „tarp mozūrų delto esą taip daug trachomos, kad jie bėdiniau ir purviniau gyveną, negu lietuviai ir vokiečiai, <...>” (Avižonis 1913: 7–8). 47 Według lekarza Pranasa Matulaitisa, tak nazywali syfilis mieszkańcy Neapolu. Francuzi z kolei „przypisywali <...> tę chorobę rozwiązłości Włochów i nazywali ją Neapolitanus. Hiszpanie mówili, że Kolumb przywiózł tę chorobę z Ameryki. Inni jeszcze oskarżali Żydów, jakoby wypędzeni przez inkwizycję z Hiszpanii rozpowszechnili tę chorobę w Europie” (Matulaitis 1915: 11). 48 „Džiovos liga dažniausiai tęsiasi ilgai (kronikos liga)“ Vlt 1913 62 2, plg. chroniškas, -a 1. „trunkantis ilgesnį laiką, lėtinis (apie ligą)“: Chroniška liga rš LKŽe. 49 „<...> tak nazywa się cholerina (cholera infantum)” KU 1906 20. 50 Skalsagrūdis bot. „varpinių augalų parazitinių grybelių gentis (Claviceps)“ LKŽe. 155Terminologija | 2022 | 29 najczęściej członem w połączeniu wyrazowym niosącym ciężar znaczeniowy. Taka niezgodność jest szczególnie wyraźna w przypadkach, gdy członami zależnymi terminów złożonych są dopełniacze rzeczowników. Pierwszy (określający) człon takich terminów jest semantycznie ważniejszy, bogatszy treściowo niż drugi (określany) człon, nazywany głównym (Gaivenis 2014 [1975]: 64–65). Podczas lektury analizowanych źródeł widać również, że nierzadko główny ciężar znaczeniowy spoczywa na członie określającym, który sam precyzyjnie nazywa chorobę, a zatem w takich przypadkach człon choroba w nazwach dwuwyrazowych wydaje się zbędny, podobnie jak cała taka nazwa; ponadto nierzadko w tym samym tekście używane są zarówno nazwy jednowyrazowe, jak i złożone, oznaczające to samo pojęcie kliniczne (zob. tabelę 2). Tabela 2. Nazwy jednowyrazowe i złożone, którymi określane są te same pojęcia kliniczne NAZWY ZŁOŻONE NAZWY JEDNOWYRAZOWE choroba błonicy KLL, U błonica Art, Dif, DžPK, Gdt, KLL, LytL, LŪ, NG, PNA, Svk, Šlt, TS, U, ŪKNY, V, Vad, VŽ, Ž, ŽL choroba gruźlicy DžLA, LUK, Svk, suchoty Art, ATL, Dez, Dž, DžLA, DžPK, Gdt, ŠLL, U, Vlt, ŽD KLL, KU, LytL, LT, MG, NG, PNA, RČ, Svk, SŽL, ŠLL, Šlt, TS, U, UK, UL, V, Vad, Vlt, VŽ, ŽD, ŽL, ŽLA, Žmd choroba egzemy Svk egzema Svk, ŽL choroba opilstwa ŽLA opilstwo Art, Dž, NG, Šlt, V, VŽ choroba influenzy TS influenca60 histeria Svk choroba jądra SŽL jądro SŽL choroba karbunkułu ŠLL karbunkuł Gdt, LytL, ŠLL, Šlt, U, V choroba Art, DžPK, Gdt, LytL, Svk, TS, Vlt, VŽ, Ž, ŽD choroba hipochondrii Svk „ipochondrija“61 VŽ choroba histerii Svk kaszlu SK kaszel SK choroba krupu ŪKNY krup ŪKNY choroba dżumy Svk, ŠLL dżuma Art, Dez, G, KLL, KMŠK, LytL, MTV, Šlt, UL, Vlt, VŽ choroba świerzbu Svk świerzb Gdt, KD, NG, Svk, Szv, Šlt, TS, V, Ž, ŽL 60 „Ponieważ przybyła z Hiszpanii, nazywają ją także hiszpańską albo «pańską» (bo jedni nie wymawiają [tej nazwy], a żartownisie twierdzą, że pierwszy zachorował na tę chorobę król Hiszpanii)” TS 1918 36 14. 61 Używane były także takie warianty: hypokandrija VŽ 1905 192 4 / „hypochondrija“ VŽ 1906 143 4, KU 1906 64 / „hipohondrija“ Art 1910 33 126. Jak widać, aż trzy terminy zapisywane są w cudzysłowie, najprawdopodobniej z powodu wątpliwości dotyczących pisowni tego terminu obcego pochodzenia. Palmira Zemlevičiūtė156 dwuwyrazowe nazwy złożone z członem nuomaro liga G nuomaras NG nuomariaus pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis liga Svk nuomarius Svk nuomirulio liga Svk nuomirulis SŽK, V choroba ospy KLL, NG ospa AKol, Art, ATL, Dez, Dif, DžPK, Gdt, KD, UA, UK, UL, V, Vad, Vlt, VŽ choroba ospy płonicy Svk, Ž ospa płonica Art, Gdt, NG, Svk, Šlt, VŽ, Ž choroba róży Art, BK róża A2, Art, BK, Dez, Gdt, KLL, LytL, LŪ, NG, PNA, RČ, Svk, ŠLL, Šlt, TS, V, Vlt, VŽ, Ž, ŽL choroba syfilisu Art, Svk syfilis62 ATL, DžPK, Gdt, LT, RČ, Svk, Šlt, TS, Ū, V, Vad, VŽ, ŽL, ŽLL choroba KLL, KMŠK, LytL, LT, NG, RČ, ŠLL, Šlt, TS, U, szkarlatyny Svk szkarlatyna Gdt, KLL, KŽP, LytL, Svk, U, V, ŽL choroba škarlatinos TS szkarlatyna TS choroba szkorbutu Šlt szkorbut Šlt, V choroba tyfusu AVKVšiltinė AVKV choroba jaglicy Svk jaglica Art, ATL, Gdt, KLL, KT, LT, MG, Ps, Svk, SŽK, Šlt, TS, VŽ, ŽL choroba raka PM, Svk, Vlt, ŽL rak NG, Svk, Vlt, ŽL Jak widać na podstawie nazw złożonych przedstawionych w lewej kolumnie tabeli 2, ich główny człon choroba można uznać za redundantne lub puste informacyjnie słowo (zob. Tekorienė 1982: 139), ponieważ człon określający sam precyzyjnie nazywa pojęcie kliniczne i jest używany częściej (co pokazują skróty źródeł podane obok nazw) jako termin jednowyrazowy. Niemniej autorzy tekstów medycznych i zdrowotnych z badanego okresu nie poprzestawali na nazwach jednowyrazowych, lecz posługiwali się także ich dłuższymi wariantami, które, jak wynika z zebranego materiału, były dość żywotne. Jak zatem należałoby traktować takie pary nazw? Przede wszystkim zasadne jest tutaj podjęcie kwestii synonimii63. Podjęcie tej kwestii umożliwia substytucja – „bardzo ważne kryterium ustalania synonimów” (Valiulytė 1998: 14). Jako przykład weźmy jedną parę nazw – nuomaras – nuomaro liga. Zarówno nuomaras, jak i nuomaro liga nazywają tę samą chorobę – epilepsję – „przewlekł[ą] chorob[ę], której charakterystycznymi objawami są różnorodne 62 Maksas Fasmer wiąże słowo sifilis z imieniem bohatera Metamorfoz Owidiusza, który cierpiał na tę chorobę. Zaczął go używać Girolamo Fracastoro z Werony (w 1530 r.) (https://www.slovorod.ru/etym-vasmer/_pdf/ vasmer-etymologic-dict3.pdf). 63 Angelė Kaulakienė za przyczynę synonimii terminów (a także wariantywności) uważa dwojakie nazywanie įvairavimą. Šis reiškinys būdingas ne tik XIX a. pab. – XX a. pr. lietuvių medicinos, bet ir kitų sričių, pavyzdžiui, fizikos, terminijai. Neretai šio laikotarpio populiarinamuosiuose fizikos tekstuose (straipsniuose, pojęć w podręcznikach) pojęcie jest nazywane dwojako nie tylko w różnych, lecz także w tym samym tekście (szerzej zob. Kaulakienė 2009: 23–26, 40–42, 82–85). 157Terminologija | 2022 | 29 napady, pewne zmiany osobowości, niekiedy postępujące aż do otępienia” (ME I 235). Człony takich par nazw jak nuomaras i nuomaro liga mogą być w tekście wzajemnie zastępowane, ponieważ zarówno nazwa jednoczłonowa, jak i złożona mają całkowicie identyczne znaczenie. Zdaniem terminolog Ašty Taigi, pod względem poziomu językowego omawiane Mitkevičienės, sinonimus galima klasifikuoti į kelis tipus pagal tam tikrus kriterijus (kalbos lygmenį, šaknį, struktūrą) (Mitkevičienė 2015: 48–49). nazwy można nazywać synonimami mieszanymi, pod względem rdzenia – synonimami o wspólnym rdzeniu (por. -mar-), a pod względem struktury – wariantami krótkimi i długimi64 (w szerokim znaczeniu) (por. Keinys 1980: 101). Ten ostatni przypadek wydaje się nieco bardziej kłopotliwy, trudno bowiem powiedzieć, czy złożona nazwa nuomaro liga jest skrócona, czy też przeciwnie – jednoczłonowa nazwa nuomaras została wydłużona. K. Gaivenis pisał, że termin „jest odwrotnie proporcjonalny pod względem długości do częstotliwości jego użycia: im częściej używany jest termin, tym jest krótszy <...>. W języku naukowym, używając terminów, można czasem pomijać ich fakultatywne człony, swoiście przekształcać długie nazwy złożone” (Gaivenis 2014 [1982]: 121). Termin może jednak również zostać wydłużony poprzez dodanie słowa objaśniającego albo przekształcenie i rozszerzenie terminu, gdy staje się on niewystarczająco jasny. Dzieje się tak wówczas, gdy termin trafia do tekstu utrzymanego w innym stylu. Wówczas terminów można używać z określonymi słowami objaśniającymi (zob. Gaivenis 2014 [1982]: 122). Dzięki głównemu członowi liga termin nuomaro liga pod względem formy wydaje się jaśniejszy, jednak człon ten jest zarazem nadmiarowy (por. Mitkevičienė 2015: 50). Trudno nie zgodzić się z A. Mitkevičienė, twierdzącą, że „[W]ciąż nie ma kryteriów, na podstawie których można byłoby ustalić, kiedy dane połączenie wyrazowe jest terminem, a kiedy jakimś połączeniem terminu i wyrazu objaśniającego” (Mitkevičienė 2015: 50). Wróćmy do wspomnianej pary nuomaras i nuomaro liga. Bardziej prawdopodobne jest, że nazwa jednowyrazowa jest nazwą pierwotną i została rozszerzona, ale z pewnością nie dlatego, że brakowało jej jasności czy precyzji. Najprawdopodobniej długa wersja nazwy jest używana z czysto subiektywnych względów, w celu zwiększenia sugestywności 64 Boris Golovin i Rafaił Kobrin takie synonimiczne terminy nazywali długą formą terminu i krótką formą terminu (Головин, Кобрин 1987: 54–56). Skracanie odbywa się na dwa sposoby – przez pominięcie wyrazu w połączeniu albo przez zastąpienie połączenia jednym wyrazem (Головин, Кобрин 1987: 57, por. Даниленко 1977: 76, 183–187). Zdaniem Walerii Danilenko termin krótka forma terminu jest nietrafny i proponuje ona używanie terminu krótki wariant terminu (ros. краткий вариант термина), definiując go jako równoważną pod względem znaczenia, lecz skróconą w określony sposób konstrukcję językową nazywającą to samo pojęcie (Даниленко 1977: 181–182). Atkreiptinas dėmesys į tai, kad dabartinėje lietuvių terminologijoje terminais ilgasis (trumpasis) termino variantas ir ilgoji (trumpoji) termino forma vadinami skirtingų tipų sinonimai (plačiau žr. Mitkevičienė 2015: 47–51, 55–57). Palmira Zemlevičiūtė158 pod koniec XIX w. – na początku XX w. dwuwyrazowe nazwy złożone z pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis (por. Vaskelaitė 2021: 218), a ten jest bardzo ważny w tekstach o tematyce medycznej i zdrowotnej. Powyższe twierdzenie potwierdzałoby również to, że gdybyśmy przejrzeli przykłady z tabeli 2, zauważylibyśmy, iż w tym samym źródle, a zatem także u tego samego autora, często stosowana jest zarówno nazwa prosta, jak i złożona. Co to pokazuje? Otóż że obie nazwy zostały odnotowane w tym samym kontekście. A zatem takie przypadki jak nuomaras (termin jednowyrazowy) i nuomaro liga (atrybutywne połączenie dopełniaczowe nazwy (termin złożony)) można uznać także za synonimy kontekstowe, tj. terminy, które są synonimami tylko w kontekście (zob. Mitkevičienė 2015: 50). Takie przypadki z użyciem tekstowym łączy również Ramunė Vaskelaitė (zob. Vaskelaitė 2021: 218). W porównaniu z ich prostymi synonimicznymi odpowiednikami główny człon omawianych nazw złożonych — liga — formalnie rzecz biorąc, wydaje się nadmiarowy. Jednak w niektórych przypadkach takie nazwy z członem liga (choć istnieją również ich proste odpowiedniki) wydają się uzasadnione, ponieważ w ten sposób usuwa się niejednoznaczność (por. Vaskelaitė 2021: 208, 218). Omówmy kilka takich nazw. Na przykład, choroba otyłości65 Svk i otyłość66 Svk, TS. Jednoczłonowa nazwa otyłość nie jest dokładna ani przejrzysta, ponieważ może oznaczać nie chorobę, lecz po prostu proces (otyłość ← otyti „stać się grubym“); ponadto może nią być określany także objaw jakiejś innej choroby; w tym przypadku złożona nazwa choroba otyłości jest dokładniejsza. To samo dotyczy także takich par nazw jak choroba wścieklizny LytL, Svk, Šlt, U i wścieklizna Art, LytL, Svk, Šlt, U, ŽL, choroba szarpania Svk, TS i szarpanie NG, PNA, Svk, VŽ, ŽL. W tych przypadkach nazwy jednoczłonowe wścieklizna i szarpanie (pasiusti, tampyti mają więcej niż jedno znaczenie) są semantycznie szersze niż nazwy złożone choroba wścieklizny, choroba szarpania. Ogólnie mówiąc, bez kontekstu nie byłoby jasne, że nazwami jednoczłonowymi otyłość, wścieklizna, szarpanie określana jest choroba. Jak widać na przykładach, jest to właściwe tylko abstraktom. Na szczególną uwagę zasługują takie nazwy złożone, których członem głównym jest słowo liga wyrażane zarówno w formie liczby pojedynczej, jak i mnogiej, np.: drugio liga Svk, Šlt i drugio ligos SK, neurastenijos liga Svk i neurastenijos ligos Svk. Na przykład nazwa drugio liga została użyta w tytule artykułu K. Griniusa i A. Vileišisa „Apie drugio ligą”, jednak w samym tekście lekarze mimo to 65 „Iš to ir nutukimo liga“ Svk 1914 6 22. 66 „Tokiu būdu viena iš priežasčių nutukimo, tai apsilpnytas maisto suvartojimas, ilgesnis maisto pasilaikymas kūne“ Svk 1914 5 21. 159Terminologija | 2022 | 29 posługują się terminem prostym drugys. W kalendarzu Severosa znaleziono nazwę drugio ligos: „Abelnais apsireiškimais tųjų drugio ligų yra: silpnumas, žiovavimas, galvos skaudėjimas, atsidavimas iš skilvio, <...>“ SK 1901 34. Jak wynika z kontekstu, połączeniem wyrazowym z głównym członem ligos w formie liczby mnogiej nazwano nie pojęcie jednostkowe, lecz zbiorowe, por. jeszcze „Drugys yra visokio skyriaus, <...>. Drugys, kokio skyriaus jis nebutu, atsikartoja <...>“ SK 1901 34. Jeszcze jednym analogicznym przykładem byłyby nazwy neurastenijos liga Svk i neurastenijos ligos Svk 1911 2 7: „<...> tokiose kelionėse nevienas įgyja ar pasididiną neurastenijos ligas arba nervų perilsimą.“ W tym przypadku nazwą neurastenijos liga įvardijama vienetinė klinikinė sąvoka ir jis tekste keičiamas vientisiniu terminu neurastenija. O neurastenijos ligos pavadina ligų, kurių pagrindinis požymis neurastenija, grupę. Pod koniec XIX w. – na początku XX w. w popularnonaukowych tekstach medycznych i dotyczących zdrowia zdarzają się przypadki, gdy pojęcia kliniczne są nazywane nazwami złożonymi oraz nazwami prostymi — złożeniami z powtarzalnym członem liga. K. Gaivenis jako jeden z kierunków zmian litewskich terminów złożonych wyrażanych połączeniami atrybutywnymi wskazał ich przekształcanie się w wyrazy złożone67 (por. Gaivenis 2014 [1966]: 506; Головин, Кобрин 1987: 57). Taki sposób tworzenia terminów jednowyrazowych Siergiej Griniow nazwał morfologiczno-składniowym tworzeniem terminów (Гринев 1993: 153). Powstaje pytanie, czy można stwierdzić, że niektóre złożone nazwy badanego materiału charakteryzuje taki kierunek zmian, innymi słowy, przekształcanie się w derywaty złożone? Raczej nie, ponieważ często zdarzają się przypadki, gdy wyraz złożony jest chronologicznie wcześniejszy od nazwy złożonej. Na przykład sprandoligē odnotowano w Tėvynės sargo straipsnyje. Ir dar keletas pavyzdžių: krupligė NG 1908 ir krupio liga ŪKNY 1911, niežligė SŽL 1906 ir niežų liga Svk 1920, siutaligė V tekście z 1898 r., natomiast sprando liga została użyta w „Sveikata”, którego wydawanie rozpoczęto dopiero w 1909 r. Akmenligē jest używane we wspomnianym tekście z 1898 r., natomiast akmens liga – w 1918 r. 1890 / pasiutligė ŠLL 1901, Art 1910 i pasiutimo liga Svk 1910, Šlt 1914, protligė U 1897, SŽK 1902, NG 1908, VŽ 1908, Svk 1910 i proto liga TUK 1903, Welig[ė] PrúſKal 1879 i vėžio liga PM 1899, Svk 1913, Vlt 1914, ŽL 1921. Wprawdzie zdarzył się przypadek, gdy w tym samym tekście używane są zarówno wyraz złożony, jak i nazwa złożona, np. kirmelligē MTV 1898 i kirmėlių liga 67 B. Golovinas, R. Kobrinas dūrybą laiko labiausiai paplitusiu trumpųjų termino variantų kūrimo būdu (Головин, Кобрин 1987: 57). Palmira Zemlevičiūtė160 XIX w. koń. – XX w. pocz. dwuwyrazowe nazwy złożone z pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis MTV 1898. Również stwierdzono przypadki, gdy złożenie jest chronologicznie późniejsze od nazwy złożonej, np.: raupų liga Tsp 1898, KLL 1920, NG i raupleligė Svk 1913, vandens liga K 1898, LKT 1912 i vandenligė Svk 1909, DMKNY 1912, Gdt 1915, LytL 1915. Mimo to te pojedyncze przypadki nie dają podstaw do stwierdzenia, że nazwy złożone z członem liga zmieniają się we wspomnianym kierunku, tzn. przekształcają się w nazwy złożenia. WNIOSKI W końcu XIX – na początku XX wieku w tekstach popularyzujących medycynę i zdrowie (książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych) znaleziono 206 dwuwyrazowych nazw złożonych z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika. Na podstawie przeprowadzonego badania ustalono, że za pomocą członów zależnych określa się cechy pojęć klinicznych według jedenastu aspektów. Przeważają nazwy oparte na związku członu zależnego z organem. Niemało jest nazw opartych na związku członu zależnego z chorobą oraz nazw opartych na związku członu zależnego z objawem choroby. Rzadkie lub tylko pojedyncze są nazwy, których człony zależne opisują główny człon liga pod różnymi innymi względami semantycznymi. Dwuwyrazowym nazwom z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi dopełniaczem rzeczownika właściwe są dwa modele strukturalne – NGen ← N, N → NGen. Przeważają nazwy z postpozycyjnym członem głównym (typy ich realizacji – DKilm ← DLiga, DKilm ← DLigos). Nazw z prepozycyjnym członem głównym jest trzykrotnie mniej (typy ich realizacji – DLiga → DKilm, DLigos → DKilm). Na podstawie badanego materiału ustalono, że nazwy z powtarzalnym członem liga, wyrażanym w formach liczby pojedynczej i mnogiej, różnią się znaczeniem. Nazw z głównym członem liga używa się, gdy: chce się nazwać pojęcie jednostkowe, nie ma się na myśli konkretnej choroby, dąży się do zwrócenia uwagi czytelnika, chce się uniknąć powtórzenia tej samej nazwy, kontekst pozwala zastąpić nazwę jednowyrazową złożoną itp. Nazwami z członem ligos w formie liczby mnogiej określa się pojęcia zbiorowe (zazwyczaj grupy chorób). W badanym okresie wiele chorób ludzkich nie zostało jeszcze zidentyfikowanych i nie miało dokładnych nazw, dlatego autorzy tekstów popularyzatorskich (przede wszystkim lekarze), nie wiedząc, jak dokładnie i, co najważniejsze, w sposób zrozumiały dla czytelnika nazwać chorobę, o której pisali, posługiwali się nazwami złożonymi 161Terminologija | 2022 | 29 Po przeanalizowaniu nazw z głównym członem liga tikslinamojo pobūdžio pavadinimais su dėmeniu liga. Gali būti, kad tokiems pavadinimams paplisti turėjo įtakos ir gyvoji kalba. wyrażonym dopełniaczem liczby pojedynczej ustalono, że nierzadko ciężar znaczeniowy spoczywa na członie zależnym, który samodzielnie precyzyjnie nazywa pojęcie kliniczne i jest używany w tekstach jako termin jednowyrazowy, natomiast główny człon liga jest pary nazw można perteklinis. Tokias tą pačią sąvoką įvardijančias sudėtinio ir vientisinio patraktować różnie – jako synonimy mieszane, współrdzenne, kontekstowe lub krótkie i długie warianty nazw. ŠALTINIAI KNYGOS IR KNYGELĖS Ach – Apie cholerą ir kaip nuo jos apsisaugoti, atspausta iš „V. Ž.“, No 77, Vilnius, 1905. AKol – [Vaistininkas (Daktaras)]. Apie kolerą. – Kaip atsiginti nů Koleros ir kiti Naudingi skaitymai, Tilžė, 1893, 14–27. ATL – [D-ro P. Avižonies]. Aklumas ir trachoma Lietuvoje, referatas skaitytas 1912 m. Lietuvių mokslo dr-jos visuotin. susirinkime, atspauzdinta iš „Lietuvių tautos“, Vilnius, 1913. Brangw – Brangwyn‘s tikrà namû slogà, arbà Ar gér yrà, brangwyno gérti, ar nè? : trumpas ir graźús susikalbẽjimas, nekuriàm kiemè laikytas / kuri ant pamókslo ir pagraudénimo jauniems ir seniems, bagótiems ir wargdieniáms, koźnám ant naudôs wókiszkay surásze kùnigas Böttcher; o į lietùwiszką kàlbą iszwerte Fridrikis Kurszátis, lietùwininkû kùnig‘s Karaliáucziuje, Karaliáucziuje: [Susilaikymo nuo gėrimo draugija], 1844 ([Karaliaučius]: [D.G.H. Degeno spaustuvė]). Ch – Cholera ir kova su ja, vertė D-ras A. V., Vilnius, 1907. Dez – Dezinfekcija, parašė karo gydytojas E. Draugelis, Vilnius, 1914. Dif – Difteritas, D-ras A. V., Vilnius, 1907. Dž – Dr. S. A. Knopf. Džiova ir kova su ja: populiariškas konkursinis darbas, apdovanotas ant kongreso Berlyne (24–27 geg. 1899 m.), susirinkusio apsvarstyti kovos įrankius su džiova, sutaisė D-ras A. V., Tilžėje, 1903. DžA – Džiova; Alkoholis: referatai, surengti „Aušros“ draugijai / dr. F. Matulaitis, [JAV: s.n.] (Chicago, Ill.: spauda „Lietuvos“), 1911. DžLA – Džiova ir Kaip tos ligos apsisaugoti, pagal S. Sterlingą, sutaisyta L., Tilžėje, 1899. DžPK – Dr. K. Jokanto. Džiova, jos priežastįs ir kova su ja, Vilnius, 1909. G – Girtuoklybė – mųsų rykštė68, Vilnius, 1907. GRM – Negirdētas daiktas, ir Geros rodos musų moterelems, Tilžēje, 1893. Hyg – Hygiena arba Mokslas apie użlaikyma sweikatos, pagal Berners’ą, d-rą Noll ir kitus sutaise Szernas, Chicago, Ill.: kasztu ir spaustuwe „Lietuvos“, 1897. KD – Ką daryti, kad sveiki butume ir ilgai gyventume, vertė iš lenk. kalbos D-ras F. Antaniukas69, Tilžėje, 1895. KD – Kas daryti, kad sveiki butume ir ilgai gyventume, vertė iš lenkų kalbos D-ras A. Vileišis, Vilnius, 1905. KLL – [D-ras med. P. Avižonis]. Kova su limpamomis ligomis, Raseiniai, 1920. KMŠK – Kolera, maras, šiltinės ir kruvinoji, parašė karo gydytojas E. Draugelis, Vilnius, 1915. KT – [D-ras med. P. Avižonis]. Kova su trachoma, Raseiniai, 1920. KU – Kaip užsilaikyti pavasarį, vasarą, rudenį ir žiemą, pagal D-rą Med. L. Volbergą sutaisė d-ras A. Vileišis, Vilnius, 1906. KŽP – Kūdikių žindymas ir penėjimas, vertė Atgalainis70, Tilžėje, 1904. 68 Knygelės autorius Petras Avižonis. 69 A. Vileišio slapyvardis. 70 P. Avižonio slapyvardis. Palmira Zemlevičiūtė162 XIX a. pab. – XX pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis LL – Limpamosios Ligos ir Kaip nuo jų išsisaugoti?, parašė d-ras A. Vileišis, Kaunas, 1915. LytL – Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti, parašē D-ras F. Matulaitis, antra, peržiurēta ir pagerinta laida, So Bostona, Mass, 1915. LPr – Ligoniû Prietelius71. Kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandancziû Ligû patys saw pirmaję Pagalbą prisiteikti nor ir tai Progai geras Namû Pryprowas įsitiekti wélyjas / Friedrich Adoph Richter. Leipcikej‘ Rikterio Iszleidimo Itaisymas. (Drukawotos prie F. Ad. Richter & Draugai, Rudolstadt), 1883. LPr – Ligoniû prietelius: kelrodys wisiems tiems, kurie prie atsirandancziû ligû patys saw pirmaję pagalbą prisiteikti nor ir ant to geras namû pryprowas įsitiekti wélyjas, sudarė Friedrich Adolph Richter, Leipcikej’: Richterio knyginyczia ([Rudolstadt : Richtero drukorija]), 1891. MTV – Medega musu tautiszkai vaistinykystai, parupino Dr. J. Basanaviczius, atspauda isz „Dirvos“, Shenandoah, Pa, 1898. NG – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis: D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą, sutaisė D-rs A. Vileišis, Seinai, 1908. NG – Naminis gydytojas. Trumpas prasčiausių ligų aprašymas ir jų gydymas, antrasis pataisytas leidimas, Kaunas, 1924. NotGyd – Isz dyka suglaudimas isz Dr. Airy‘o „Noturôs-gydymo-mokinimo“, arba Isztikimas priwedimas, pagal kurį tankiausey prie źmoniû atsirantanczias ligas per prastas bey permegintas priprowas twirtay bey greitay pats gali gydyti: su daugeropais į raszto zodzius įdrukawotais źmogaus, senarû dalykeliu abrozais / perdirbtas Dr. Adolpo Richterio, kuriai yra Ricerys portogyzisko Kristaus=garbês=zenklo bey tuneziseziszko niszan istikar zenklo apturetojis riceriû=kryziaus bey auksinês wertybês=medalijôs nu gan maryno draugsanaris auksztaymokitû draugyscziû Paryzuse bey Neapolyje irtoliaus, Leipzig: [s.n.], 1879 ([Rudolstadt: drukawotas pas F. Ad. Richter & Draugai, Rudolstadt]), 1879. OK – Oras ir klimatas ir jų svarbumas žmogaus sveikatai, pagal Zolotariną, Dras A. Vileišis, Seinai, 1913. PM – Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos, pagal Zielčaka parašė Dr. A. V., Tilžėje, 1899. PNA – Dr. Fr. Esmarch. Pirmoji pagelba nelaiminguose atsitikimuose, išvertė daktaras A. V., Tilžėje, 1903. RAK – Rodos motinoms apie auginimą žindomų kudikių, sutaisyta72 pagal Michailovą, Tilžėje, 1895. RČ – D-ras Bor. Oks. Raupų čiepyjimas. (Šneka su jauna motina), Vilnius, 1908. RP – I. Tarchanov. Rūgštasai pienas prof. Mečnikov’o. Įrankis liaudies sveikatos užlaikymui, Vilnius, 1907. SŽK – Kaip sutaisytas żmogaus kunas, parašé S. M., Plymouth, Pa, 1902. SŽL – Svarbiausios żmoniu ligos, Petro Nērio73, Tilžeje, 1886. SŽL – Svarbiausios żmoniu ligos, dr. Mikols74, Tilżeje, 1906. ŠLL – Trumpi šneka apie limpančias ligas ir kaip nuo jų apsiginti, paraše D-ras V. A., Tilžėje, 1901. UA – [Dr. A. V.]. Kaip reikia užlaikyti sveikos ir sergančios akįs, Seinai, 1910. UL – Užkrečiamosios ligos, parašė gydytojas E. D., Vilnius, 1914. ZGL – Zinia apie gidima ligu kuno ir duszes, Wilniuje: kasztu ir spaustuwieje Juozapa Zawadzkia, 185775. ŽD – Kas reikia žinoti apie džiovą, iš vokiečių kalbos vertė D-ras Bagdonavičius, Vilnius, 1913. ŽL – Žmonių ligos, D-ras K. Grinius, Kaunas: „Varpo“ bendrovės leidinys, 1921. ŽLL – Kas reikia žinoti apie lyties ligas, vertė iš vokiečių kalbos D-ras J. Bagdonas, Kaunas: Vidaus reikalų ministerijos Sveikatos departamento leidinys, 1920. LAIKRAŠČIAI A1 – Auszra 1883 5 141; 1885 10/11 324. A2 – Aušra76 1915 32 418–419. 71 Medicinos metraštis, ėjęs 1878–1897 m. Karaliaučiuje ir Tilžėje. Leido dr. Adolfo Richterio firma (MLE II 642). 72 Vertė Jonas Andrius Račiūnas (1869–1906). 73 P. Vileišio slapyvardis. 74 P. Vileišio slapyvardis. 75 Kontrafakcinis leidinys. Tikrieji knygos išleidimo duomenys: Krokuva–Tilžė, 1885–1886. 76 Laikraštis, ėjęs 1911–1915 ir 1919 m. Vilniuje. Lenkų okupacinės valdžios uždarytas (https://www.vle.lt/ straipsnis/ausra-8/). 163Terminologija | 2022 | 29 Art – Artojas77 1910 12 42; 1910 13 47; 1910 15 54; 1910 16 58–59; 1910 18 65; 1910 19 69; 1910 22 81; 1910 25 93; 1910 26 97; 1910 27 103; 1910 28 105; 1910 29 109; 1910 30 113; 1910 33 126; 1910 38 145– 146; 1910 39 149–150; 1910 40 153; 1910 41 157; 1910 44 169; 1910 45 171; 1910 46 727. Gdt – Gydytojas78 1914 1 1, 3–4; 1914 2 5, 7–8; 1914 3 10, 11–12; 1914 4 14, 16; 1914 5 20; 1914 6 22; 1914 7 25; 1914 8 29; 1914 9 30; 1914 10 37–38; 1914 11 61–63; 1915 1 1, 3–4; 1915 2 5, 8; 1915 3 9–11; 1915 4 13, 15; 1915 5 17, 18, 20; 1915 6 22–24; 1915 7 25, 27–28. K – Kaimynas79 1897 35 264; 1897 XXV 182; 1898 49 392; 1899 VII 55; 1899 XVI 128. KK – Keleiwis isz Karaliaučiaus broliams lietuvininkams zines parnesząs 1866 34 146; 1872 18 69. LB – Lietuwiszkasis Bałsas80 1885 1 3. LT – Lietuvių tauta81 1913 II 2 181, 185–186, 190. MG – Medicina ir gamta82 1913 1 3, 8, 12, 19, 22; 1913 2 2, 7, 20. NLC – Nauja lietuwiszka ceitunga83 1910 9 33; 1910 40 157; 1910 41 161–162. Ps – Pasiuntinys84 1912 5 150; 1912 6 184. Svk – Sveikata85 1909 1 2, 7–8; 1909 4 1, 7; 1909 5 5, 7; 1909 6 4; 1910 1 5, 8; 1910 4 8; 1910 5 3, 6; 1910 6 5; 1910 7 4; 1910 9 1–2; 1910 10 2, 7; 1910 11 1, 4; 1910 12 3–4; 1911 1 1; 1911 2 1, 6–7; 1911 3 5, 8; 1911 5 1; 1911 6 8; 1911 8 5, 7; 1911 12 6; 1912 3 11–12; 1912 4 13, 15; 1912 5 17, 19; 1912 6 22; 1912 7 25; 1912 8 29, 31; 1912 10 37; 1912 11–12 42; 1913 1 1–4; 1913 2 5, 7, 8; 1913 3 9; 1913 4 13, 16; 1913 5 20; 1913 7 28; 1913 8 32; 1913 10 37–38, 40; 1913 11 43; 1913 12 46–47; 1914 1 3–4; 1914 2 6–8; 1914 3 10–11; 1914 4 13; 1914 5 2, 17, 19–21; 1914 6 21–24; 1915 1 1–3; 1920 1 1, 3; 1920 2 1–4; 1920 3 2, 4; 1920 4 1–2; 1920 5–6 1–4; 1921 1 1–2, 4; 1921 2 1–4; 1921 3 1–4; 1921 4 1, 3–4; 1921 5 1–4; 1921 6 1. Szv – Szviesa86 1888 3 78, 82. Šlt – Šaltinis87 1909 1 4–5; 1909 10 148; 1909 14 212, 215; 1909 20 308; 1909 21 324; 1909 25 388–390; 1909 39 612; 1909 41 644–645; 1909 44 691; 1909 46 723–724; 1909 49 772; 1909 51 809; 1910 18 280–282; 1910 43 683; 1910 44 694, 699; 1910 48 756; 1911 23 267; 1911 30 351–352; 1911 31 364– 365; 1911 32 377; 1911 5 51–52; 1911 6 63; 1911 51 605; 1912 1 11; 1912 3 36; 1912 38 600; 1912. 77 Laikraščio Šaltinis priedas, ėjęs 1909–1914 m. (https://www.vle.lt/straipsnis/saltinis-1/). Daugiausia straipsnių paskelbė gydytojas A. Vileišis. 78 Katalikiškos pakraipos savaitraščio Aušra, ėjusio 1911–1915 ir 1919 m. Vilniuje, dvisavaitinis profilaktinio, šviečiamojo pobūdžio priedas. Jame daugiausia straipsnių paskelbė A. Vileišis. 79 Mažosios Lietuvos laikraščio Nauja lietuviška ceitunga priedas, leistas Tilžėje gotiškais rašmenimis nuo 1896 m. (https://www.vle.lt/straipsnis/nauja-lietuviska-ceitunga/). 80 Jungtinių Amerikos Valstijų lietuvių laikraštis, ėjęs 1885–1888 m. Niujorke, 1888–1889 m. – Šenandoa. Redagavo Jonas Šliūpas (https://www.vle.lt/straipsnis/lietuviskasis-balsas/). 81 Lietuvių Mokslo Draugijos Vilniuje žurnalas, leistas 1907–1936 m. (LE 1958: 81). 82 Lietuviškas medicinos, veterinarijos, farmacijos ir gamtos dvimėnesinis žurnalas, pradėtas leisti 1913 m. Pasirodė tik du numeriai. 83 Mažosios Lietuvos laikraštis, ėjęs 1890–1923 m. Tilžėje, spausdintas gotiškais rašmenimis Otto’o von Mauderode’ės spaustuvėje. Iki 1907 m. laikraštis buvo gana lietuviškas (https://www.vle.lt/straipsnis/nauja-lietuviska-ceitunga/). 84 Vilniuje nuo 1911 m. pradžios spausdintas mėnesinis laikraštis, skiriamas dvasiniams lietuvių kalvinų reikalams (LE 1960: 97). 85 Pirmasis lietuviškas periodinis medicinos populiarinimo leidinys. Laikraščio Lietuvos ūkininkas priedas, ėjęs 1909–1915, 1920–1928 m. Inicijuotas ir redaguotas daktaro K. Griniaus. Jis laikraštį ne tik redagavo, bet ir prirašydavo (Tercijonas 1927: 16, 17). 86 Mėnesinis lietuvių laikraštis, 1887–1880 ir 1890 m. ėjęs Tilžėje (LE 1964: 241). 87 Katalikų iliustruotas savaitraštis, 1906–1915 m. ėjęs Seinuose, 1915 m. – Vilniuje. Vienas populiariausių laikotarpio lietuviškų savaitraščių (https://www.vle.lt/straipsnis/saltinis-1/). Daugiausia straipsnių medicinos ir sveikatos klausimais paskelbė A. Vileišis. Palmira Zemlevičiūtė164 XIX a. pab. – XX pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir daiktavardžio kilmininku reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis 40 631; 1912 46 727; 1912 49 776; 1913 28 439; 1913 32 504; 1913 43 681; 1913 44 695; 1914 15 229; 1914 29 435; 1914 3 39–40; 1914 7 102; 1914 15 229. TS – Tėvynės sargas88 1896 4 35; 1896 5 38; 1897 8 2; 1898 2 3; 1898 4 7; 1900 9 10, 13, 14; 1901 4 ir 5B 71; 1902 1B 25–26; 1917 1 14; 1918 10 14; 1918 11 11; 1918 14 13; 1918 2 15–16; 1918 26 11–12; 1918 30 12–13; 1918 34 4–7; 1918 36 14; 1918 4 14–15; 1918 5 15; 1918 7 14–15. TSp – Tėvynės sargo Priedas89 1898 2 5; 1898 4 7; 1898 8 11. U – Ukininkas 1890 5 75; 1890 8 121; 1891 2 77, 79; 1892 1 18–19; 1892 4/5 133, 136, 140; 1892 6/7 233; 1892 8 293; 1895 13 98–99; 1895 20 157–158; 1895 21 165–166; 1896 3 17; 1896 4 28; 1896 13 99; 1896 20 153–154, 156; 1896 24 188; 1897 12 182, 184–185; 1897 3 41; 1897 8 121; 1897 9 131; 1897 9 131; 1897 9 131; 1898 11 167–168; 1898 3 40; 1899 1 4. Ū – Ūkininkas 1897 12 189. V – Varpas 1889 3 41; 1889 9 139; 1889 12 184; 1890 10 153–154; 1890 2 21; 1890 5 68; 1890 7 105–106; 1890 8 123; 1890 9 137–138; 1891 1 9; 1891 3 40; 1891 4 54–55, 57; 1895 9/10 155–157; 1895 11 174; 1896 2 24–25; 1897 1 9; 1897 3 41–42. Vad – Vadovas90 1913 16 62 169–170, 172; 1913 16 63 274–275, 278; 1913 16 64 400. VL – Vienybė lietuvninkų91 1890 24 5; 1890 27 4; 1890 28 6; 1890 30 4; 1890 36 7–8; 1890 37 8–9; 1890 38 8–9; 1890 38 9. Vlt – Viltis92 1907 4 1; 1913 62 2–3; 1913 70 3; 1913 130 1; 1914 40 2; 1914 77 1; 1914 83 1; 1914 90 1; 1914 101 2; 1914 123 1; 1914 144 1; 1914 159 2; 1915 70 2–3; 1915 85 2–3; 1915 88 2. VŽ – Vilniaus žinios93 1905 5 2–3; 1905 19 2; 1905 29 3; 1905 53 3; 1905 56 2; 1905 77 2; 1905 104 3; 1905 118 4; 1905 122 4; 1905 163 3–4; 1905 173 4; 1905 192 4; 1905 220 1; 1905 225 4; 1906 100 4; 1906 143 4; 1906 146 4; 1906 163 4; 1906 167 4; 1906 219 3; 1906 240 3; 1906 281 1; 1907 93 2; 1907 94 2; 1907 104 2; 1907 108 2; 1907 125 2–3; 1907 126 2; 1907 127 2; 1907 133 2; 1907 134 2; 1907 135 2; 1907 136 2; 1907 186 2; 1907 187 3; 1907 189 2; 1907 190 2; 1907 218 3; 1908 2 1–2; 1908 6 4; 1908 8 4; 1908 9 4; 1909 16 3; 1909 28 2–3; 1909 38 2; 1909 40 2; 1909 41 3; 1908 96 4; 1908 97 3; 1908 136 2; 1908 154 2–3; 1908 155 2; 1908 159 2; 1908 160 2; 1908 176 3; 1908 284 3. Ž – Žemė94 1909 2 15; 1909 4 30; 1909 12 92; 1907 94 2. ŽLA – Žemaičių ir Lietuvos apžvalga95 1891 8 61; 1894 11 82. Žmd – Žemdirbys96 1909 2 12; 1909 3 12; 1909 12 10; 1909 18 9. 88 Mėnesinis lietuvių žurnalas, 1896–1904 m. ėjęs Tilžėje (https://www.vle.lt/straipsnis/tevynes-sargas/). 89 1896–1904 m. Tilžėje ėjęs mėnesinis lietuvių žurnalas, turėjęs neperiodinių priedų (nuo 1898 m. prie kiek vieno numerio) – grožinės literatūros kūrinių, ūkinių patarimų, mokslo populiarinimo knygelių (https://www.vle.lt/straipsnis/tevynes-sargas/). 90 Katalikų kunigų leistas mėnesinis žurnalas, 1908–1914 m. ėjęs Seinuose (https://www.vle.lt/straipsnis/ vadovas-1/). 91 Jungtinių Amerikos Valstijų lietuvių savaitraštis, 1886–1907 m. ėjęs Plimute, 1907–1920 m. – Niujorke (https://www.vle.lt/straipsnis/vienybe-lietuvninku/). 92 Politikos, visuomenės ir literatūros laikraštis, 1907–1915 m. ėjęs Vilniuje. Įsteigė Antanas Smetona ir Juozas Tumas-Vaižgantas (https://www.vle.lt/straipsnis/viltis-3/). Viltyje daugiausia skelbė gydytojai Eliziejus Draugelis ir Juozas Bagdonas. 93 Politikos, visuomenės ir literatūros laikraštis, 1904–1909 m. ėjęs Vilniuje. Pirmasis dienraštis lietuvių kalba. Įsteigė P. Vileišis (https://www.vle.lt/straipsnis/vilniaus-zinios/). 94 Savaitraščio Lietuvos ūkininkas, ėjusio 1905–1915 m. Vilniuje, 1919–1940 m. Kaune, priedas, leistas 1907–1915, 1918–1928 m. (https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-ukininkas/). 95 Lietuvių tautinio judėjimo apžvalgininkų grupės krikščionių krypties žurnalas, ėjęs 1889–1896 m. Tilžėje. Lietuvoje (daugiausia Žemaitijoje) platintas knygnešių (https://www.vle.lt/straipsnis/zemaiciu-ir-lietuvos-apzvalga/). 96 W Wilnie od początku 1909 r. do I wojny światowej ukazująca się dwa razy w miesiącu gazeta poświęcona sprawom gospodarki, handlu i przemysłu (LE 1966: 220).