Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys

doi.org/10.35321/term29-06 Przyczyny wariantywności pisowni w terminologii astrologicznej RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 A B S T R A K T Chociaż w litewskich pracach terminologicznych zwykle rozróżnia się synonimię terminów i ich wariantywność, wiążąc tę ostatnią z różnicami w formie terminów, przyczyny tych dwóch zjawisk często uznaje się za wspólne albo nie uwypukla się różnic między nimi. Więcej uwagi poświęca się przyczynom synonimii. Niniejszy artykuł koncentruje się na przyczynach wariantywności pisowni w terminologii astrologicznej. Podstawę pracy stanowią teksty publikowane na stronach internetowych. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność, warianty pisowni, normy skodyfikowane, astrologia. A B S T R A K T W pracach poświęconych terminologii litewskiej zwykle rozróżnia się synonimię terminów i wariantywność terminów, jednak przyczyny determinujące te dwa zjawiska często uznaje się za wspólne albo nie podkreśla się różnic między nimi. Większy nacisk kładzie się na przyczyny synonimii. Niniejszy artykuł koncentruje się na przyczynach wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej. Praca opiera się na tekstach publikowanych na stronach internetowych poświęconych astrologii. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność, warianty ortograficzne, kodyfikacja, astrologia. WPROWADZENIE. ASPEKTY POJĘCIOWE Poszczególne gałęzie językoznawstwa mają własną terminologię służącą do nazywania badanych zjawisk, istnieją jednak również terminy istotne dla większości gałęzi językoznawstwa, nawet jeśli oznaczają w nich różne pojęcia. Jednym z nich jest wariantywność. Terminu tego używa się w socjolingwistyce, geolingwistyce (np.: Kuprienė ir kt. 2007; Aliūkaitė ir kt. 2020), słowotwórstwie (np.: Vaskelienė, Kučinskienė 2012; Vaskelienė 2013), stylistyce (np., Župerka 2012), a w swoisty sposób rozwija się go w języku ogólnym 94 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys vartosenos ar normų tyrimuose (pvz.: Miliūnaitė 1995, 2003), kur, pasiremiant sociolingvistine samprata, termino reikšmė neseniai išplėsta iki apimančios ne tik bendrinės kalbos variantus (Miliūnaitė 2009). Ritos Miliūnaitės (2009) monografijoje, taip pat ir Žanetos Čėsnienės (2015) straipsnyje apie leksinius variantus pabrėžiama, kad variantiškumo tyrimus suaktualino ir išplėtė sociolingvistika: XX a. antrojoje pusėje Amerikoje sociolingvistikai pradėjus plėtotis kaip atskirai kalbotyros krypčiai, variantiški kalbos reiškiniai tapo visateisiu mokslinio tyrimo objektu. Struktūrinės kalbotyros objektas yra kalbos sistemos vidiniai ryšiai ir sąveikos, ir tai gerokai ribojo tiriamųjų kalbos reiškinių apimtį, o sociolingvistinė perspektyva leido aprėpti socialinę, geografinę variantų sklaidos analizę, kalbos ir stiliaus normų tyrimus, įskaitant variantų funkcionavimo vartosenoje, santykio su kodifikuotosiomis normomis aspektus (Miliūnaitė 2009: 117–120; Čėsnienė 2015: 163–165). Sociolingvistikoje variantiškumo tyrimai susiformavo į atskirą kryptį – variantų sociolingvistiką (Miliūnaitė 2009: 118), bet čia išplėtota variantiškumo samprata, regis, gerokai palietė ir kitas kalbotyros mokslo šakas. Štai ir Ž. Čėsnienės nagrinėjamas objektas – Europos Sąjungos dokumentų vertimuose besireiškiantys variantai – įvardijamas kaip leksiniai variantai, nors šiuo darbu iš esmės orientuojamasi į skolinių ir jų lietuviškų atitikmenų santykį, kurį leksikologijoje įprasta vadinti sinonimijos, o ne variantiškumo santykiu (pvz.: Palionis 1999: 188–192; Jakaitienė 2010: 127–130). Tokią plačią variantiškumo sampratą mėginama įtraukti ir į terminologiją (pvz.: Stunžinas 2017, 2018). Mimo to w litewskich pracach terminologicznych od dość dawna funkcjonuje węższe rozumienie wariantywności. Termin warianty występuje na przykład w artykule z 1994 r. „Ocena synonimii terminów fizycznych i technicznych” (Kaulakienė 1994b). Omawiając różnorodność szczególnie charakterystyczną dla początkowego etapu rozwoju terminologii, wymienia się tu synonimy wyrazów litewskich (np. gniužumas i spūdumas), synonimy zapożyczeń i wyrazów litewskich (np. atomas i pirmokas), a także przypadki synonimii wynikające z możliwości słowotwórczych, takie jak sutapimas, sutaptis oraz santapa, garinis vežimas, gariškasis vežimas, garo vežimas, garvežimis i garvežys. Podkreśla się, że nie są to synonimy, lecz warianty; w przypisie wyjaśniono, że jedni rosyjscy językoznawcy nazywają je synonimami absolutnymi, inni dubletami, a jeszcze inni wariantami, oraz że w artykule wybrano termin variantai, używany przez V. Danilenkę (Kaulakienė 1994b: 52). To wskazywałoby, że przy rozróżnianiu synonimów i wariantów Terminologija | 2022 | 29 95 w litewskiej terminologii, a przynajmniej przy powstaniu tego terminu, wpływ mogło mieć językoznawstwo rosyjskie, z którym wówczas utrzymywano ścisłe związki. Jednak inny artykuł opublikowany w tym samym wydawnictwie – „Terminologia artykułów popularyzujących fizykę w czasopiśmie „Aušra”” (Kaulakienė 1994a) – wskazywałby, że czynnikiem mogącym mieć wpływ były nie tylko prace rosyjskiego językoznawstwa, lecz także przenikanie się i stykanie różnych gałęzi językoznawstwa. Omawiane w nim przypadki również dzieli się na synonimy i warianty, a podział wyjaśnia się następująco: niektóre nazwy pojęć są powiązane morfologicznie, jak na przykład geležinkelis ir geležinis kelias, gelžkelis, ilgis ir ilgumas, inne zaś, np. klystugnė ir žaltvykslė, są powiązane semantycznie (Kaulakienė 1994a: 137). O pierwszych mówi się, że tworzą warianty morfologiczne, drugie zaś to „jakby synonimy”. Uwidaczniałoby to dążenie do rozróżniania za pomocą terminów sinonimai ir variantai zjawisk na poziomach języka, być może także do stosowania terminów z gałęzi nauki badających te poziomy. W późniejszych artykułach synonimy i warianty również wymienia się osobno (np.: Kaulakienė 2002, 2003, 2006, 2007); wśród tych drugich wskazuje się terminy różniące się nie tylko przyrostkiem, lecz także przedrostkiem lub końcówką (np.: demagnetinimas ir išmagnetinimas; griaustinis ir griausmas; abscisa ir abscisė), a także takie, które różnią się pisownią (np.: Džioulio dėsnis, Joulio dėsnis ir Džaulio dėsnis), użyciem formy złożonej (np.: atšokusi banga ir atšokusioji banga) lub innymi cechami (Kaulakienė 2003: 113). Zestawiając oba wspomniane artykuły, można by stwierdzić, że dążenie do rozróżnienia zjawisk z poziomu morfologicznego i semantycznego nie było jedyną podstawą odróżniania synonimów od wariantów. Uwzględnienie tego postulowano tylko w jednym artykule, natomiast z drugiego, w którym podano, że rosyjscy językoznawcy przypadki takie jak sutapimas ir sutaptis, skystas kūnas ir skystimas nazywają synonimami absolutnymi lub dubletami, wynika, że ocenia się podobieństwo albo różnicę znaczeń – znane z leksykologii jako przeciwstawienie synonimów absolutnych i częściowych (np.: Palionis 1999: 189; Jakaitienė 2010: 127; VLEe). Trudno pogodzić te kryteria, ponieważ terminy o zbieżnych znaczeniach mogą być nie tylko różne, lecz także wykazywać podobieństwo formy (np. molekulė ir molekula), i odwrotnie – terminy o podobnych formach mogą różnić się znaczeniem lub jego odcieniami (np.: apžiūrėjimo protokolas ir apžiūros protokolas, juolab liudytojo parodymas ir liudininko parodymas). A zatem w jednym artykule z 2004 r. nie podejmuje się nawet próby wyznaczenia ścisłej granicy między synonimami a wariantami (Umbrasas 2004). Powstające przy tym sprzeczności skłaniają do doprecyzowania kryteriów rozróżniania synonimów i wariantów, co kształtuje obecne rozumienie wariantywności terminów 96 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantškumo astrologijos terminijoje priežastys Umbrasas stwierdza, że kryterium znaczeniowe, wyznaczające granicę między synonimami absolutnymi a częściowymi, nie ma zastosowania w terminologii, ponieważ „zarówno synonim terminu, jak i jego wariant oznacza to samo pojęcie”, i dochodzi do wniosku, że aby odróżnić warianty od synonimów w terminologii, pozostaje uwzględnić różnice w formie, takie jak różnice pisowni, fonetyczne, morfonologiczne, morfologiczne, fleksyjne, słowotwórcze itp. (Umbrasas 2004: 101). To rozumienie wariantywności, wskazujące na orientację na formę, a zarazem na poziomy języka, przyjmuje się w litewskiej terminologii: za synonimy uznaje się różne nazwy lub terminy określające to samo pojęcie, takie jak memuarai ir atsiminimai, failas ir rinkmena, plokščioji arka ir lėkštasis skliautas (np.: Stunžinas 2005: 8; Mitkevičienė 2015b: 2; Auksoriūtė 2018: 248), natomiast wariantami – terminy mające różne cechy formy, klasyfikowane według poziomów języka (fonetyczne lub ortograficzne, morfologiczne, składniowe), albo różne postaci terminu, np.: humoras ir jumoras, Biblija ir biblija, krum ply s ir krumplis (Mitkevičienė 2004; Zemlevičiūtė 2012: 106). Trudności sprawiają jednak przypadki związane ze słowotwórstwem – nie wszystkie można oceniać jednakowo, w przeciwieństwie do terminów różniących się pisownią lub fonetyką, gdyż, jak wskazuje rozróżnienie w słowotwórstwie między synonimami słowotwórczymi a wariantami słowotwórczymi, niektóre z nich mogą różnić się znaczeniem, inne zaś formą (zob. Vaskelienė 2013). Dlatego warianty w terminologii definiuje się jako terminy różniące się jedynie nieznacznie formą, natomiast terminy rozróżniane za pomocą formantów słowotwórczych, ze względu na częste różnice znaczeniowe, proponuje się uznawać za synonimy, czyli synonimy o wspólnym rdzeniu (Umbrasas 2004). Później rzeczywiście zaczęto je uznawać za synonimy o wspólnym rdzeniu, w tym takie terminy jak elegiškumas ir elegingumas, idealizacija ir idealizavimas, pajuoka, pajuokimas ir išjuokimas i in. (Mitkevičienė 2015b). Zdarzają się jednak przypadki, w których różnice związane ze środkami słowotwórczymi w ogóle nie zmieniają istoty terminu, np. klasikinė komedija ir klasinė komedija; skłania się do nazywania ich wariantami (Mitkevičienė 2004; zob. też Stunžinas 2008: 126–128). Jednak powstałe w ten sposób rozumienie wariantywności nie jest już jedynym funkcjonującym w litewskiej terminologii. W miarę rozpowszechniania się koncepcji inspirowanej badaniami socjolingwistycznymi w niektórych pracach terminologicznych, jak już wspomniano, zaczęto również stosować szeroko zakrojone pojęcie wariantywności terminów, choć w tradycji litewskiej do szerszego zakresu, jak można wnioskować z prac nurtu stylistycznego, pretendowało pojęcie synonimii, a nie wariantywności (np.: Župerka 2010, 2012). Jednak, opierając się na różnych zagranicznych pracach językoznawczych, coraz częściej Terminologija | 2022 | 29 97 Przyjmuje się pogląd, że w terminologii trudno wyznaczyć granicę między synonimami a wariantami i że nie ma potrzeby jej wyznaczania, a jako pojęcie ogólne, obejmujące synonimy i warianty, stosuje się pojęcie wariantywności (np. Stankevičienė 2016; Didžiurgienė, Grigonienė 2019). Szerokie rozumienie wariantywności, które nie zakłada ścisłej granicy między synonimami a wariantami, pozwoliłoby w terminologii rozstrzygnąć kwestię przypadków związanych ze słowotwórstwem, nie umożliwia jednak rozróżnienia cech zróżnicowania planu wyrażania. Zagraniczne prace terminologiczne, w których stosuje się takie ujęcie, pokazują, że samo ono nie wystarcza – wariantywność dzieli się na różne sposoby, wyznaczając inne granice niż te przyjęte w terminologii litewskiej; wyróżnia się na przykład warianty ortograficzne, terminologiczne, diachroniczne i kognitywne, skróty itp. (León-Araúz i in. 2020). Na razie jednak, jak zwrócono uwagę w artykule Ž. Čėsienė, pojęcie wariantywności pozostaje zmienne i wydaje się zależeć od celu badania – badacze „definiują wariantywność tak, jak jest im najwygodniej w konkretnym badaniu” (Čėsienė 2015: 133). Na podstawie litewskich prac terminologicznych można wnioskować, że wariantywność najczęściej traktuje się jako miarę ustabilizowania bądź braku ustabilizowania terminologii: zarówno na podstawie synonimów terminów, jak i ich wariantów rozstrzyga się, czy terminologia badanej dziedziny dopiero się kształtuje, czy jest już ustabilizowana (np. Kaulakienė 1997, 2000, 2002, 2003, 2006, 2007; Zemlevičiūtė 2003; Stankevičienė 2012). Jeśli wariantywność i synonimia są takimi samymi miarami, rozróżnianie ich wydaje się nieistotne. Jednak przyczyny wariantywności i synonimii chyba nie są wspólne. Litewskie prace terminologiczne nie dają jasnej odpowiedzi na pytanie o wspólnotę przyczyn. Przyczyn wariantywności niemal się w nich nie analizuje. Można by sądzić, że ich badanie nie należy do przedmiotu nauki o terminologii. Niemniej artykuł opublikowany w poprzednim numerze Terminologijos (Vaskelaitė 2021b: 195–201) uwypuklił, że przynajmniej w przypadku przyczyn synonimii terminów można wskazać cały ich zestaw: rozwój nauki lub języka naukowego, przynoszący większą liczbę terminów, a tym samym synonimów; kontakty językowe lub wpływ języka angielskiego; porządkowanie terminologii lub normalizacja, które nie tylko zmniejszają liczbę synonimów, lecz także prowadzą do powstawania nowych terminów; czynniki związane z tworzeniem lub używaniem terminów, takie jak tworzenie nowych terminów z powodu niewiedzy, niezadowolenia lub braku zaufania; czynnik odbiorcy. W jednym z najnowszych artykułów wskazuje się także na wpływ stylu funkcjonalnego (Mitkevičienė 2021). Przyczyny te często wymienia się, omawiając zarówno synonimy, jak i warianty, i wskazuje jeszcze przed rozpoczęciem ich analizy (np. Stankevičienė 98 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys 2016), a zatem nie zawsze można stwierdzić, czy uznaje się je wyłącznie za przyczyny synonimii, czy także wariantywności. Niemniej przynajmniej jeden artykuł wskazuje, że takie czynniki, jak chęć bardziej racjonalnego nazwania pojęcia, tworzenie nowego terminu pomimo istnienia już innych nazw, proponowanie własnych terminów przez różne kierunki lub szkoły terminologiczne, a także interferencja językowa, uznaje się za przyczyny zarówno synonimii, jak i wariantywności (Kaulakienė 1994b: 53). Przyczyny można wymieniać nie tylko przed przystąpieniem do badania wariantów i synonimów, lecz także po jego przeprowadzeniu; jednak wnioski dotyczące synonimów i wariantów również bywają uogólniane, na przykład przez stwierdzenie, że zbadane synonimy i warianty odzwierciedlają rozwój terminologii językoznawczej (Andriuškaitė 2000: 74). Dlatego także nie zawsze łatwo rozstrzygnąć, które przyczyny uznaje się za przyczyny wariantywności, a które – synonimii. Ogólnie rzecz biorąc, wspólne wymienianie przyczyn wariantywności i synonimii wskazywałoby, że nie rozróżnia się tych zjawisk. Wspólnotę przyczyn zdają się potwierdzać prace poświęcone wyłącznie badaniu wariantywności – wymienia się w nich takie same przyczyny jak w przypadku synonimii. Na przykład po zbadaniu terminologii z minionych okresów liczne warianty morfologiczne również wyjaśnia się wpływem języków obcych – niemieckiego i polskiego (Zemlevičiūtė 2012: 122); wpływ ten wskazuje się także w omówieniu współczesnych wariantów ortograficznych terminów żeglarskich, przy czym wymienia się tu już języki rosyjski i angielski (Drukteinis 2015). Wskazana przez Astę Mitkevičienė przyczyna potwierdzałaby, że wariantywność, podobnie jak synonimia, może wynikać z porządkowania i normalizacji terminów: warianty świadczą o próbach znalezienia poprawniejszej formy terminów i staranniejszego przyswajania zapożyczeń (Mitkevičienė 2004: 140). Skoro zarówno na podstawie wariantów, jak i synonimów często wnioskuje się o braku ustabilizowania terminologii, wynikałoby z tego, że również brak jej ustabilizowania jest przyczyną wariantywności. Wspólnota przyczyn byłaby zatem kolejnym czynnikiem przemawiającym za szerokim rozumieniem wariantywności. W niektórych pracach wskazuje się jednak także pojedyncze, odrębne przyczyny wariantywności. I tak warianty ortograficzne znalezione w Varpe, którego wydawanie rozpoczęto pod koniec XIX wieku (Zemlevičiūtė 2009), a także warianty ortograficzne z Keleivis, wydawanego na początku XX wieku (Zemlevičiūtė 2011), wyjaśnia się brakiem ustabilizowania pisowni, co różni się od braku ustabilizowania terminologii, uznawanego za przyczynę synonimii. W innej pracy poświęconej terminologii medycznej z przeszłości wspomina się o niedostatecznej dbałości o formę: „Synonimia i wariantywność terminów świadczą o niestabilności ówczesnej terminologii medycznej, a – jak sądzę – także o tym, że głównym celem piszących było popularne i zrozumiałe dla zwykłego czytelnika przekazanie informacji o chorobach, ich objawach i leczeniu, a mniejszą uwagę zwracano na formę” Terminologija | 2022 | 29 99 (Zemlevičiūtė 2018: 194). Ponadto stwierdza się tu, że część wariantów może być wynikiem błędów redakcyjnych i wydawniczych. Luki w redakcji, a być może nawet brak redakcji tekstu, wspomina się również po zbadaniu wariantów znalezionych w podręczniku literatury z początku XX wieku (Mitkevičienė 2004: 140), a błędy korektorskie odnotowuje się w pracach z różnych okresów (np. Zemlevičiūtė 2012; Stunžinas 2017, 2018), choć chyba nie skłania się do uznawania ich za warianty ortograficzne. Taka odrębność przyczyn wskazywałaby, że szerokie rozumienie wariantywności, nieprzewidujące podtypów i obejmujące także synonimy, nie byłoby wystarczającym narzędziem do ukazania swoistości przyczyn. W litewskiej terminologii najwięcej badań nad wariantywnością poświęcono terminologii z wcześniejszych okresów, a zatem wskazywane przyczyny opierają się głównie na jej analizie. W niniejszej pracy podjęto próbę zbadania przyczyn wariantywności we współczesnej terminologii, wybierając jeden typ wariantywności – warianty ortograficzne. Źródłem badania jest 12 astrologicznych stron internetowych (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; astrodaiova.com; astrologe.weebly.com; astrologijosmokykla.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; vidineastrologija.lt; wolmer.lt; zachh.lt; zodiakas.com), w tym słowniczki terminów astrologicznych zamieszczone na dwóch z nich: Astrologijos terminų žodynėli (ATŽ) oraz Astrologijos sąvokas (AS). Wybrano tę dziedzinę i to źródło, ponieważ wariantywność ortograficzna jest szczególnie wyrazistą cechą terminologii astrologicznej używanej na stronach astrologicznych. Ponadto terminologia astrologiczna została już zbadana pod kątem synonimii na podstawie tego źródła (Vaskelaitė 2021b), co pozwoli ocenić, w jakim stopniu wariantywność i synonimia mają wspólne przyczyny. Dla umożliwienia porównania uwzględniono ten sam okres, czyli teksty opublikowane na stronach astrologicznych do 20 czerwca 2021 roku. Celem pracy jest zbadanie przyczyn wariantywności ortograficznej terminologii używanej na stronach astrologicznych. Ponieważ celem jest analiza przyczyn, nie dąży się do wyliczenia wszystkich ciągów wariantów występujących w badanych źródłach; w artykule omówiono jedynie najbardziej charakterystyczne przypadki wariantywności ortograficznej. 1. WARIANTY UŻYCIA WIELKICH I MAŁYCH LITER Warianty zapisu są bardzo wyraźną cechą badanej terminologii, a szczególnie charakterystyczna jest dla niej wariantywność związana z użyciem wielkiej litery. Na tę swoistą cechę terminologii astrologicznej zwrócono już uwagę przy analizie nazw zapisywanych wielką literą (Vaskelaitė 2021a, 2022), w jednej z tych prac 100 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys (Vaskelaitė 2022) oparto się właśnie na stronach internetowych poświęconych astrologii. Zatem omawiając ten podtyp wariantywności pisowni, pozostaje ocenić analizowane przypadki z punktu widzenia terminologii oraz przypomnieć przyczyny zróżnicowanego stosowania wielkiej litery, które zaczęły wyłaniać się z tych prac. Ponadto w poprzednim badaniu wykorzystano tylko siedem stron internetowych (Vaskelaitė 2021a), a w niniejszym badaniu korzysta się z dwunastu, dlatego należy sprawdzić, czy tendencje i przyczyny stosowania wielkiej litery, które zaczęły się ujawniać, występują również w pięciu dodatkowych źródłach. Relacja nazw własnych do terminów nie jest całkowicie jasna w pracach z zakresu litewskiej nauki o terminologii. Ściślej mówiąc, za terminy zdaje się uznawać jedynie nazwy zawierające człon będący nazwą osobową lub miejscową. O takich terminach, których członem pobocznym jest nazwisko wynalazcy, wspominał Kazimieras Gaivenis, omawiając konfiguracje gramatyczne terminów złożonych z dwóch wyrazów i funkcje ich członów pobocznych, np.: wahadło Foucaulta, klucz Morse’a, naczynie Leiden (Gaivenis 2014 [1975]: 79). Jednakże w artykule z 1994 r., omawiając problemy powodowane przez nomenklaturę międzynarodową, autor ostrożnie podchodził do takich terminów, spotykanych we wszystkich dziedzinach nauki, jak prędkość Dopplera, współrzędne kartezjańskie, choroba Addisona, zespół Ebsteina – ich motywacja jest niewystarczająca (Gaivenis 2014 [1994]: 217). Zwrócono tam również uwagę na ich niejednakową ocenę w nomenklaturze międzynarodowej: w międzynarodowym kodeksie nomenklatury anatomicznej używanie terminów odantroponimicznych jest zabronione, w międzynarodowym kodeksie nomenklatury zoologicznej ograniczone do niektórych taksonów, natomiast w terminologii technicznej dozwolone bez żadnych ograniczeń. Laimutė Kitkauskienė (2011), omawiając terminy eponimiczne, wspominała nie tylko nazwy pochodzące od nazw osobowych, lecz także te wywodzące się od nazw miejscowych. Jurgita Mikelionienė (2017) zdaje się ujmować pojęcie terminu eponimicznego szerzej, stwierdzając, że są to nazwy pojęć utworzone od wyrazu własnego, ale analizowała wyłącznie nazwy własne, które stały się wyrazami pospolitymi, a dokładniej proces ich przekształcania w terminy, czyli apelatywizację. Zatem nie analizuje się zwykle jako terminów nazw własnych pochodzenia innego niż osobowe lub miejscowe. Omawiając nazwy własne gwiazdozbiorów astronomicznych, K. Gaivenis używał tylko terminu nazwa, nie określał ich mianem terminów, a poza tym omawiał zasadniczo tylko nazwy gwiazdozbiorów używane na Litwie, takie jak Żniwiarze, Plejady, Parplys Kirminėlis, z których nie wszystkie wyszły z użycia (Gaivenis 1990). Mimo że status nazw własnych zapisywanych wielką literą, pochodzących z innych źródeł niż nazwy osobowe i miejscowe, jest niejasny w pracach z zakresu litewskiej terminologii, w terminografii uznaje się je za terminy. Na przykład do astronomii Terminologija | 2022 | 29 101 słowników terminów włącza się takie nazwy jak gwiazdozbiór Panny, gwiazdozbiór Strzelca, Jowisz, Saturn, Vega, Ceres, Wielki Wóz i inne (np. Straižys 2003); nazwy własne niepochodzące od nazw osobowych ani miejscowych włącza się również do innych słowników, np. w Słowniku ikonografii chrześcijańskiej można znaleźć Zwiastowanie, Ukrzyżowanie, Ostatnią Wieczerzę, Sąd Ostateczny i inne (KIŽ 1997). W astrologii takie nazwy są częste. Oto nazwy siedmiu składników Zodiaku: Baran, Byk, Rak, Lew, Skorpion, Koziorożec i Ryby. Mają pochodzenie zoomorficzne. Te jednowyrazowe nazwy tylko pozornie pokrywają się z nazwami astronomicznych ciał niebieskich, ponieważ, jak już wykazano (Vaskelaitė 2021a, b), różnią się znaczeniem od astronomicznych nazw gwiazdozbiorów Zodiaku, a terminy dwuwyrazowe – także członem nadrzędnym: terminem astrologicznym jest nie gwiazdozbiór Zodiaku, lecz znak Zodiaku, stąd odpowiednio używane nazwy znak Barana, znak Byka itd. Wszystkie jednak nazwy znaków Zodiaku – zarówno pochodzenia zoomorficznego, jak i innego (Bliźnięta, Panna, Waga, Strzelec, Wodnik) – zapisuje się wyłącznie wielką literą, a zatem pod względem użycia wielkiej litery nie są wariantywne. Wariantywność użycia wielkiej litery nie jest charakterystyczna również dla nazw punktów horoskopu Czarny Księżyc i Biały Księżyc, które w tekstach funkcjonują jako synonimy jednowyrazowych nazw Lilit i Selene, ani dla nazw określających dwa pozostałe punkty horoskopu, Rachu i Ketu, mających nawet kilka par odpowiedników. Dokładne okoliczności powstania nazwy ocenia oczywiście nie terminologia, lecz etymologia, warto więc jedynie zwrócić uwagę, że w tekstach astrologicznych Rachu i Ketu wiąże się z mitologią indyjską i objaśnia jako części demona: Ketu ma być ciałem demona, a Rachu – jego głową (Stonkutė 2020: 168). W innym artykule stwierdza się, że Ketu w tłumaczeniu z sanskrytu oznacza „flagę” (Čeremышinas 2015). Takie objaśnienia wskazywałyby, że te nazwy również nie pochodzą od nazw osobowych, jednak w litewskich tekstach astrologicznych zapisuje się je wyłącznie wielką literą, a zatem wariantywność związana z użyciem wielkiej litery nie jest dla nich charakterystyczna, choć występują inne rodzaje wariantywności: na czterech stronach zapisuje się Rahu Astr, Dh, Vi, W, a na jednej – Lilith Za. Wariantywność występuje jednak w przypadku terminu Zodiak – na niektórych stronach częściej zapisuje się go małą literą, na innych wielką, a na niektórych nawet w tym samym tekście pojawia się zapis Zodiak i zodiak. Chociaż w tekstach astrologicznych wspomina się również o astronomicznym Zodiaku, w astrologii jest to podzielony na dwanaście części 102 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys utworzona symboliczna struktura, która jest przedstawiana na rysunku w kształcie okręgu, dlatego nazywana jest także kołem Zodiaku. Częściami tej symbolicznej struktury są Byk, Baran, Bliźnięta i inne nazwy dobrze znane z języka potocznego, ale w astrologii są to nie tylko pewne uogólnione typy charakteru, lecz także części struktur symbolicznych związanych z odpowiednimi obszarami. Dlatego w tekstach z tej dziedziny nie przyjmuje się propozycji, by na podstawie uzusu ogólnego wyraz zodiak używany w znaczeniu typu charakteru lub losu pisać małą literą (KB). Z drugiej strony zdarzają się takie przypadki zapisu, np.: „Słońce przemierza cały zodiak w ciągu jednego roku” Aw, i są to przypadki wariantywnej formy terminu. Części struktury nazywane są znakami Zodiaku, ale ten termin również jest dwuznaczny — tak nazywa się także typy charakteru, określane w astrologii zachodniej na podstawie tego, w którym znaku Zodiaku znajdowała się ważna planeta astrologiczna, Słońce, w chwili narodzin danej osoby. Ta dwoistość znaczenia została dostrzeżona jako przyczyna wariantywności zapisu: związek z Zodiakiem skłania do zapisywania terminu znak Zodiaku wielką literą, ale dążenie do przestrzegania norm językowych może skłaniać do zapisywania wyrazu małą literą: znak zodiaku (Vaskelaitė 2021a: 18–21). Zarysowująca się w niektórych tekstach konsekwencja zapisu może świadczyć o dążeniu do ujednolicenia sposobu zapisywania. Teksty z pięciu dodatkowych stron internetowych wykorzystane w tej analizie potwierdzają zaobserwowane tendencje w zakresie zróżnicowania pisowni terminu: na jednej stronie dominuje zapis znak Zodiaku Zo, na trzech — znak zodiaku An, Dh, W, natomiast w tekstach jednej strony zapisy są różne: znak Zodiaku i znak zodiaku Aw. Taki zapis potwierdzałby zarazem wcześniejsze spostrzeżenia, że niejasności normatywne są czynnikiem powodującym wahania w zapisie nazw astrologicznych — normy zapisu nazw astrologicznych nie zostały skodyfikowane, a w pracach normatywnych wymienia się jedynie nazwy astronomiczne. Propozycję zapisywania małą literą podaje się wyłącznie w odniesieniu do terminu astronomicznego znak Zodiaku (KB). Nie ustalono również norm zapisu innych nazw astrologicznych. Normy zapisu nazw własnych są ukierunkowane na nazywany obiekt (tj. przewiduje się jeden sposób zapisu nazw astronomicznych, geograficznych i mitologicznych, a inny — różnych pozostałych nazw, np. historycznych, odnoszących się do wydarzeń i epok), ale nie wymienia się grupy nazw astrologicznych; ten brak kodyfikacji dostrzeżono jako czynnik powodujący wahania w zapisie nazw z dziedziny astrologii (Vaskelaitė 2021a). I tak pięć dodatkowo wykorzystanych stron internetowych, w tym zamieszczone na nich glosariusze, pokazuje, że nazwy takie jak Ascendentas An, Aw, ATŽ, Zo, Descendentas Zo, Terminologija | 2022 | 29 103 Sinastrija, Steliumas An, ATŽ, Zo, Soliaras An, AS, Vežimas, Sekira, Bisekstilis An, ATŽ, Zenitas, Nadyras Zo są zapisywane wielką literą, choć mają wyraźny status terminów. Na innych, a nawet tych samych stronach terminy te zapisuje się małą literą, toteż przypadki zapisu wielką literą można by chyba tłumaczyć przeoczeniem, ogólnie internetowym uzusem, któremu towarzyszą zarówno błędy ortograficzne, jak i korektorskie. Tendencję do zapisywania terminów astrologicznych wielką literą ujawniła jednak również analiza ich użycia w publikacjach drukowanych (Vaskelaitė 2022), choć wszystkie analizowane publikacje były redagowane przez redaktorów językowych. W publikacjach zapis wielką literą jest jeszcze bardziej rozpowszechniony niż na stronach astrologicznych. Szczególnie wyraźnie zróżnicowanie ujawnił jednak zapis wielowyrazowych nazw z dziedziny astrologii, wskazujący na wahania między dwiema zasadami zapisu nazw własnych: zapisem każdego wyrazu nazwy wielowyrazowej wielką literą (z wyjątkiem wyrazu rodzajowego), zgodnie z zasadami zapisu nazw obiektów astronomicznych lub istot mitologicznych, oraz zapisem zgodnym z ogólniejszą zasadą pisowni nazw własnych — wielką literą zapisywany jest tylko pierwszy wyraz nazwy (Vaskelaitė 2021a, 2022). Zróżnicowanie to najwyraźniej widać w zapisie synonimicznych terminów Rachu i Ketu. Rachu i Ketu mają aż trzy pary synonimów, które w tekstach zazwyczaj podawane są wszystkie: Rachu – północny węzeł Księżyca, głowa Smoka, wstępujący (wstępujący) węzeł Księżyca; Ketu – południowy węzeł Księżyca, ogon Smoka, zstępujący (zstępujący) węzeł Księżyca. Oprócz bogatej synonimii przypadkom tym cechuje także wariantywność. W dodatkowo wykorzystanych tu stronach internetowych wariantywne zapisy metaforycznych synonimów głowa Smoka i ogon Smoka praktycznie nie występują, z wyjątkiem glosariusza zamieszczonego na jednej ze stron, w którym raz wspomniano głowę smoka i ogon smoka ATŽ; terminy Węzeł Północny i Węzeł Południowy zazwyczaj zapisuje się wielką literą, z wyjątkiem oczywistych błędów ortograficznych (będą one omawiane w rozdziale 4). Inna para synonimów — wstępujący karmiczny węzeł Księżyca i zstępujący karmiczny węzeł Księżyca — jest bardzo wariantywna, a wariantywność obejmuje zarówno użycie wielkiej litery, jak i liczbę członów terminów oraz ich strukturę składniową. Powstaje szereg wariantów, takich jak w(W)stępujący k(K)armiczny węzeł Księżyca / k(K)armiczny w(W)stępujący węzeł Księżyca, ale w tekstach występuje też wiele przypadków skrócenia terminu: k(K)armiczny węzeł Księżyca, w(W)stępujący węzeł Księżyca. Analogicznie wariantywnie zapisywany jest termin zstępujący karmiczny węzeł Księżyca, a również termin węzły karmiczne zapisywany jest wielką literą, np.: „A zatem przede wszystkim są to C y k l e K a r m i c z n y c h 104 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys w ę z ł ó w” W. Nawet główny człon tych terminów, węzeł, zwykle zapisywany małą literą, w niektórych przypadkach zapisuje się wielką, tj. Wstępujący Węzeł Księżyca Aw, Zo. Przyczyny zarówno synonimii tych nazw, jak i ich wariantywności były już rozważane: synonimię próbowano wyjaśniać zetknięciem się odmiennych tradycji, które połączyły się w astrologii zachodniej (Vaskelaitė 2021b: 211); użycie wielkiej litery wiązano z możliwym wpływem łaciny, ponieważ terminologia astrologiczna jest ściśle związana z łaciną, nie wykluczono też wpływu języków obcych, a ponadto wskazano na czynnik stylistyczny, szczególnie typowy dla stron astrologicznych, polegający na zapisywaniu wyrazów wielką literą, oraz na tradycję zapisu nazw z dziedzin astronomii i mitologii (Vaskelaitė 2021a, 2022). Jednak wobec braku skodyfikowanych norm zapisu nazw astrologicznych na tę wariantywność może wpływać także brak takich norm (szerzej zob.: Vaskelaitė 2021a, 2022)1. Z niejasnościami w kodyfikacji zapisu nazw własnych można wiązać również zapis innych nazw istotnych dla astrologii. Na przykład wśród nazw własnych, dla których określa się zasady zapisu, nie wymienia się nazw pierwotnych żywiołów ani zasad (LKRS 1992: 54–60), a dodatkowe strony internetowe wybrane do tej analizy również uwidaczniają wahania w ich zapisie: żywioł wody, żywioł powietrza, żywioł ognia, żywioł ziemi oraz Żywioł Wody, Żywioł Powietrza, Żywioł Ognia, Żywioł Ziemi Aw, Dh, W, Zo (na jednej ze stron terminy te nie występują). Co więcej, przy kodyfikowaniu norm zapisu nazw własnych nie wymienia się nazw wydarzeń astrologicznych, wymienia się natomiast grupy nazw wydarzeń historycznych i świąt, przewidując zapis takich nazw od wielkiej litery (LKRS 1992: 69). Zastosowanie tej zasady może sprawiać, że wielką literą zapisywane są również nazwy niektórych ważnych wydarzeń astrologicznych, nazywanych w tekstach astrologicznych także świętami, np.: Równonoc Wiosenna, Równonoc Jesienna Am, Astr, Vi, Nów Astr, Vi, Nów Wenus Vi, Nów Księżyca Am itd. (Vaskelaitė 2021a). Ogólnie rzecz biorąc, w tekstach astrologicznych zapis nazw dwuwyrazowych jest bardziej jednolity, choć trudno ustalić, według której zasady są zapisywane — ogólnej zasady pisowni nazw własnych, przewidującej zapis pierwszego wyrazu nazwy wielką literą, czy zasady zapisu nazw astronomicznych, przewidującej zapis każdego wyrazu nazwy wielką literą, z wyjątkiem wyrazu rodzajowego, np.: Kwadrat Tau, Wielki Krzyż, Palec Losu ATŽ, Arabski Los Aw, Rok Geparda, Rok Byka W. Z drugiej strony, 1 Ogólnie rzecz biorąc, zapis terminów wielką literą omawia się również dopiero w nowej publikacji dotyczącej norm ortograficznych, która ukazała się później niż źródła cytowane tutaj — w wydanym w 2022 r. zbiorze zasad ortograficznych opracowanym przez Rasūolė Vladarskienė i Palmirę Zemlevičiūtė Pisownia języka litewskiego: zasady, komentarze, porady. Terminologija | 2022 | 29 105 zawierających wyraz rodzajowy dwuwyrazowych nazw własnych, zapisywanych zgodnie z dwiema zasadami pisowni nazw własnych, może być czynnikiem sprzyjającym stosunkowo konsekwentnemu zapisywaniu. Mimo to na stronach internetowych pojawiają się również przykłady takiego zapisu, jak Tau Kvadratas Za, Meilės Burtas czy Laimės Fortūna Aw, Dangaus Ugnis, Dieviškieji (Dangaus) Vandenys Dh. 2. WARIANTY ZWIĄZANE Z ZAPISEM ŁĄCZNIKA I MYŚLNIKA Na stronach astrologicznych widoczne są znaczne rozbieżności związane ze stosowaniem łącznika. W odróżnieniu od normy zapisu nazw astrologicznych norma zapisu łącznika jest skodyfikowana. Normy ortograficzne są kodyfikowane w gramatykach, zbiorach zasad pisowni oraz uchwałach Państwowej Komisji Języka Litewskiego, natomiast omawiana norma została ujęta w wydaniu z 1992 r. Lietuvių kalbos rašyboje ir skyryboje (dalej – LKRS), czyli w zbiorze norm ortograficznych obowiązującym w analizowanym okresie (LKRS 1992: 54–60). Norma ta, podobnie jak normy użycia języka ogólnego jako takie, ukierunkowana jest jednak przede wszystkim na użycie ogólne, a zatem nie poświęca się szczególnej uwagi specyfice stosowania łącznika w terminach. Niemniej omówienie tendencji w stosowaniu łącznika pokazuje, że ten znak ortograficzny budzi wątpliwości nie tylko w użyciu specjalistycznym, lecz także ogólnym (np.: Keinys 2005; Gudžinevičiūtė 2012; Drukteinis 2015). Na stronach internetowych warianty zapisu z łącznikiem występują w dwóch grupach terminów. Pierwszą stanowią terminy złożone, którymi określa się położenie dwóch planet. Ich nazwy są jednowyrazowe: jungtis (susijungimas, konjunkcija), opozicija, kvadratūra, sekstilis, trinas itd. Konkretne położenia planet astrologicznych nazywa się, uwzględniając nazwy planet. Zapisuje się je z łącznikiem: Jupiterio–Neptūno jungtis, Jupiterio–Saturno jungtis, Neptūno–Marso jungtis, Saulės–Mėnulio jungtis, Marso–Plutono sekstilis, Veneros–Plutono sekstilis, Veneros–Neptūno trinas, Marso–Urano kvadratūra itd. Astr, Aw, Ur, Za, Zo, np.: „Bet... formuosis Saturno–Plutono bei Jupiterio–Platono jungtis, galinti reikšti nemažas transformacijas politiniame-ekonominiame gyvenime bei gamtos stichijų aktyvumą“ Astr. Gdzie indziej zapisuje się je z myślnikiem, np.: „Balandžio 12 d. formavosi Jupiterio – Neptūno jungtis“ Antr. W LKRS, gdzie formułowane są zasady zapisu łącznika, takie przypadki zapisu nazw własnych nie zostały omówione. Omawiając zapis łącznika, uwzględnia się przede wszystkim nazwy utworzone z rzeczowników pospolitych 106 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variant(i)škumo astrologijos terminijoje priežastys takich jak paskaita–koncertas czy koncertas–improvizacija (lepiej improvizacijų koncertas); omawia się również zapis łącznika między przymiotnikami, np.: klausiamieji-santykiniai įvardžiai, socialinė-ekonominė sistema (LKRS 1992: 54–56). Wspomina się także nazwiska, takie jak Stuoka-Gucevičius, Kymantaitė-Čiurlionienė, oraz nazwy państw, np. Čečėnija–Ingusija (LKRS 1992: 56–57), ale nie wspomina się o rzeczownikach własnych używanych w pozycji dopełniacza. Omawiając zapis rzeczowników pospolitych, stwierdza się, że rzeczowników używanych w pozycji dopełniacza nie można łączyć łącznikiem: „<...> dopełniacze rzeczowników pełniące funkcję jednorodnych określeń, ale niewyrażające jednego pojęcia, łączy się nie łącznikiem, lecz spójnikiem ir (lub bei), np.: celiuliozės ir popieriaus kombinatas (ne celiuliozės–popieriaus) kombinatas <...>“ (LKRS 1992: 55). Stosując tę analogię do rzeczowników własnych, należałoby zapisywać Jupiterio ir Neptūno jungtis. Jednak osobno wzięte nazwy Jupiteris i Neptūnas nie wyrażałyby jednego pojęcia, natomiast cała nazwa Jupiterio–Neptūno jungtis wskazuje jeden z układów tworzonych przez planety astrologiczne (por. także: Jupiterio-Saturno jungtis, Neptūno-Marso jungtis, Saulės-Mėnulio jungtis itd.), a więc oznacza jedno pojęcie; takie rozumienie bądź interpretacja zasady może być czynnikiem powodującym wahania w zapisie. Z kolei impulsem do stosowania myślnika w zapisie nazw tych położeń planet może być podobieństwo niektórych z nich do nazw określających granicę początkową i końcową. Taką nazwą jest na przykład nazwa opozycji Jupiterio–Neptūno opozicija. Nazwy utworzone ze słowem ašis rzeczywiście wskazują granicę początkową i końcową. Należą do nich nazwy oznaczające osie, które można wyznaczyć w horoskopie, takie jak Ožiaragio – Vėžio ašis, Liūto – Vandenio ašis, Avino – Skorpiono ašis, Mergelės – Žuvų ašį Antr, Astr, Vi, Za, Zo, Dvynių – Šaulio ženklų ašis, które poprawniej zapisuje się z myślnikiem, np.: „Šis užtemimas įvyks Dvynių – Šaulio ženklų ašyje, išryškindamas pasaulėžiūros prieštaravimus, interesų skirtumus kolektyvuose, tarp valstybių“ W; „Mergelės – Žuvų ašis turi stiprų potencialą, kuris gali būti išskleistas per šios ašies dorybes: tvarką, švarą, skaistumą, blaivybę, aiškumą <...>“ Antr. Jednak na stronie, na której nazwy Jupiterio-Saturno jungtis, Neptūno-Marso jungtis itd. zapisuje się z łącznikiem, z łącznikiem zapisywane są również nazwy osi, np.: „Ateinančių metų tendencijos išryškės jau 2020 gruodžio mėnesį, kai net dvi tolimesnės planetos – Jupiteris ir Saturnas – pereis į Vandenį ir formuosis keletas užtemimų Šaulio-Dvynių ašyje“ Astr. Miejsce myślnika zakresowego w litewskich opracowaniach ortograficznych było jeszcze stosunkowo niedawno dość niejasne. Do Terminologija | 2022 | 29 107 2022 r., kiedy ukazała się przygotowana przez Rasuolė Vladarskienė i Palmirę Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, taki myślnik uważano raczej za znak interpunkcyjny niż ortograficzny, ponieważ w rozdziale Rašyba obowiązującego do tego czasu zbioru zasad pisowni (LKRS) omawiano jedynie łącznik, natomiast o myślniku wspominano wyłącznie w rozdziale Skyrybos. Zapewne, kierując się tym rozróżnieniem, należałoby omawiać te warianty jako warianty interpunkcyjne, a nie ortograficzne. W nowym zbiorze zasad pisowni taki myślnik omawia się już jednak jako znak ortograficzny, i to szczegółowo; nazywany jest myślnikiem zakresowym (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 241). Do tego czasu sformułowana była jedynie krótka zasada: „Myślnik stawia się między dwoma lub większą liczbą wyrazów albo cyfr oznaczających granice miejsca, czasu, ilości lub kolejności przedmiotów i zjawisk” (LKRS 1992: 234). Przy jej formułowaniu podano jedynie takie przykłady, jak dyzelinis traukinys Vilnius – Klaipėda, Surviliškio – Upytės – Panevėžio vieškelis, rusų – lietuvių kalbų žodynas, 1918 – 1919 m., 1 – 3 laipsniai šalčio itd. (LKRS 1992: 234). Kwestia zapisu omawianych tu nazw nie była zatem dostatecznie jasna, a wahania pojawiające się na stronach internetowych mogą odzwierciedlać te niejasności. Ponadto, jak zwrócił uwagę Stasys Keinys (2005), być może ze względu na techniczne właściwości druku w przykładach LKRS pozostawiono odstępy przed myślnikiem i po nim. Jak widać, takie odstępy pozostawia się również przy zapisie omawianych nazw na stronach astrologicznych, co wskazywałoby na dążenie do przestrzegania skodyfikowanych norm ortograficznych. Zapis myślnika lub łącznika w terminach, a tym bardziej w terminach astrologicznych, nie jest omawiany w LKRS, zapewne uznając normalizację terminologii za sprawę normalizatorów terminologii i terminografów. Normalizacja terminów astrologicznych i terminografia również są jednak kwestiami problematycznymi. Nie ma litewskich słowników terminów astrologicznych, a do słowników wyrazów obcych, nawet najnowszego (TŽŽ 2013), włącza się zwykle jedynie terminy astronomiczne. Jedno z opublikowanych już badań wskazuje, że przyczyną może być podejście do astrologii, widoczne przynajmniej w publikacjach encyklopedycznych: uważa się ją za wróżbiarstwo i zabobony (Vaskelaitė 2020). Oprócz omówionych tu wariantów zapisu na stronach internetowych pojawiają się także przykłady zapisu ze spójnikiem: Jupiterio ir Neptūno jungtis, Jupiterio ir Saturno jungtis, Merkurijaus ir Saturno jungtis, Marso ir Neptūno kvadratūra, Saulės ir Mėnulio konjunkcija, Marso ir Saulės opozicija, Mėnulio ir Saulės opozicija, Selenos ir Lilit opozicija, Mėnulio bei Neptūno kvadratūra, Mėnulio bei Urano sekstilis, Liūto ir Vandenio ašis. Ponadto, ponieważ na stronach astrologicznych terminologia jest stosowana swobodniej niż w tekstach naukowych, spotyka się jeszcze bardziej różnorodne sposoby wyrażania, 108 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantų astrologijos terminijoje priežastys np.: koniunkcja Słońca z Uranem Ur, połączenie Wenus ze Słońcem Am, opozycja Księżyca z Merkurym Dh, połączenie Neptuna ze Słońcem Ur. Mogą one jednak być również przypadkami użycia tekstowego (szerzej o użyciu tekstowym zob. Mitkevičienė 2015a). 3. PRZYPADKI WARIANTYWNOŚCI PRZEWIDZIANEJ W NORMACH ORTOGRAFICZNYCH Skodyfikowane normy ortograficzne nie przewidują wariantów zapisu łącznika ani myślnika, natomiast w przypadku niektórych zjawisk wariantywności przewiduje się je przy formułowaniu norm ortograficznych. Chodzi o różne sposoby zapisywania liczby: można ją zapisać słownie lub cyfrą, a cyfra może być rzymska albo arabska; do cyfry arabskiej można dodawać końcówki (LKRS 1992: 80). Terminy zawierające składnik liczebnikowy nie są najczęstszym typem terminów, dlatego rzadko występują również w tekstach astrologicznych. Wyróżnia się tu jedna ich grupa – nazwy dwunastu części wykresu astrologicznego. Nazywa się je domami albo domami, a termin ten, jak już zwrócono uwagę, jest bardzo niestabilny: używa się zarówno określenia domy horoskopu, jak i domy horoskopu, a także domy astrologiczne lub domy astrologiczne; stosuje się również krótkie formy domy lub domy (Vaskelaitė 2020: 155). Zatem są to terminy synonimiczne, nazywające konkretne części domów, ale cechuje je również wariantywność zapisu liczebnika, a także inne oznaki wariantywności. Szeregi wariantów tworzą następujące elementy: pierwszy dom – Pierwszy dom – I dom – 1 dom – 1-y dom, odpowiednio drugi dom itd. Na jednej ze stron stosuje się ponadto nieprzewidziany przez skodyfikowane normy ortograficzne zapis liczby rzymskiej z końcówką: I-ый дом lub I-й дом Zo itd. (szerzej o relacji wariantów ortograficznych do błędów ortograficznych mowa jest w rozdziale 4 niniejszej pracy). Normy ortograficzne przewidują nie tylko zapisywanie liczby cyfrą, lecz także skracanie wyrazów lub nazw. W pracach zagranicznych autorów, w których stosuje się szerokie rozumienie wariantywności, skróty wymienia się jako odrębny podtyp wariantywności (np. León-Araúz i in. 2020). W pracach litewskiej terminologii taki przypadek wariantywności nie jest omawiany, dlatego trudno byłoby rozstrzygnąć, czy za warianty, czy za synonimy należy uznać przypadki, gdy obok litewskiego terminu lub nazwy podaje się angielski skrót, np.: Jednolity Obszar Płatności w Euro i SEPA (od Single Euro Payment Area); rachunek żyrowy i NOW (ang. negotiable order of withdrawal) account. W astrologii używa się jednak kilku skrótów, które są w tym samym języku Terminologija | 2022 | 29 109 co skracana nazwa, dlatego można by je uznać za warianty ortograficzne. Takie skróty pojawiają się w tekstach z tej dziedziny najprawdopodobniej pod wpływem zamieszczanych w nich wykresów astrologicznych – horoskopów. Na wykresie astrologicznym najważniejsze punkty oznacza się specjalnymi symbolami, a niektóre – skrótami symbolicznymi. Punkty łączące poziomą oś koła, ascendent i descendent, oznacza się odpowiednio jako Asc, Dsc, natomiast punkty łączące oś pionową, których nazwy funkcjonują w litewskiej terminologii astrologicznej jako latynizmy Medium Coeli i Imum Coeli, oznacza się odpowiednio jako MC i IC. Jednak skróty tych czterech nazw pojawiają się również w tekstach; dwa ostatnie nawet częściej jako wariant podstawowy, np.: „IC odpowiada północy, MC – południu”; „To I dom – Asc, IV dom – IC, VII dom – Dsc i X dom – MC” Zo; „Punkt środkowy Wenus i Jowisza łączy się z MC” Aw. Zatem termin i skrót tworzą warianty ortograficzne: ascendent (Ascendent) i Asc, descendent (Descendent) i Dsc; Medium Coeli i MC, Imum Coeli i IC Am, An, Antr, Astr, Za, Zo, AS, ATŽ. Sposoby skracania wymieniają również publikacje podające normy ortograficzne. W najnowszej z nich przewidziana klasyfikacja skrótów pozwalałaby określić pierwsze jako skróty symboliczne (Asc, Dsc), a drugie jako skróty literowe (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 208–229). Zatem stosowanie skrótów na stronach astrologicznych, podobnie jak większość stosowanych na nich sposobów zapisu liczebnikowego składnika terminu, wskazywałoby na zgodność z normami językowymi i dążenie do ich przestrzegania. Jednak na niektórych stronach skróty Asc i Dsc zapisuje się jako ASC i DSC, np.: „Jeśli Chiron łączy się z ASC, człowiek może mieć bliznę na twarzy”; „Również w horoskopie człowieka sukcesu te gwiazdy łączą się z ASC i MC jego horoskopu urodzeniowego” Aw. Trudno jednak uznać to za błąd ortograficzny czy niedopatrzenie – taki zapis może być uzasadnioną próbą ujednolicenia skrótów oznaczających cztery najważniejsze punkty horoskopu, tj. ASC, DSC, MC i IC, por.: „Koniecznie zwróć uwagę na to, w którym domu horoskopu następuje zaćmienie, czy dotyka ważnych punktów horoskopu (ASC, DSC, MC, IC) <...>” Aw. 4. WPŁYW ŚRODOWISKA UŻYCIA JĘZYKA Oprócz omówionych wariantów ortograficznych na stronach internetowych występują oczywiste błędy ortograficzne lub korektorskie. Relacja zarówno błędów ortograficznych, jak i korektorskich do wariantów nie jest dostatecznie jasna w litewskiej terminologii. Nie wydaje się skłonna uznawać tych pierwszych za warianty, choć jednocześnie zauważa się, że odróżnienie ich od wariantów 110 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variant iškumo astrologijos terminijoje priežastys nėra paprasta (pvz., Mitkevičienė 2004: 125). Kitur, išnagrinėjus variantus, nurodoma, kad kai kurie iš jų gali būti leidybinės ir redakcinės klaidos (Zemlevičiūtė 2018: 194). Tačiau dar kebliau brėžti ribą tarp rašybos klaidų ir rašybos variantų, o terminų ar pavadinimų rašymas, taikytas laikotarpiais, kai rašybos normos dar tik formavosi ir nebuvo nusistovėjusios, jos ir neleistų brėžti. Todėl tyrinėjant praeities laikotarpių terminiją kaip variantus įprasta minėti, pvz., ne tik pavardės rašymo variantus, tokius kaip Džaulio dėsnis ir Joulių dėsnis, Clarko elementas ir Klarko elementas, Omo dėsnis ir Ohmo dėsnis (Kaulakienė 2003: 113), bet ir tokius atvejus kaip kalambūras ir kalamburas, natūralistinė drama ir naturalistinė drama, formos tobulumas ir formos tobulumas, satyrikas ir satirikas (Mitkevičienė 2004: 127). Vis dėlto dabartiniu lietuvių bendrinės kalbos raidos tarpsniu, kai ilgumo ir trumpumo žymėjimo normos yra kodifikuotos ir perteikiamos kiekvienoje bendrojo lavinimo mokykloje, aiškinti pastarųjų atvejų rašybos normos nebuvimu ar nusistovėjimu nebūtų kaip, taigi, net jei terminologijoje tokie atvejai ir galimi aptarti kaip rašybos variantai, jų priežastys yra kitos nei rašybos formavimasis, jos normų nebuvimas. Šiame darbe emusiomis ryškėti priežastimis – kodifikacijos neaiškumais ar jos numatomais variantais – skirtingo balsių ilgumo žymėjimo irgi nėra kaip aiškinti. Kaip apibendrintą neatitikties kodifikuotosioms rašybos lygmens normoms, kurios yra nusistovėjusios ir nenumatančios rašybos variantų, priežastį būtų galima minėti kodifikuotųjų bendrinės kalbos normų nesilaikymą, o konkretesnė priežastis aiškės iš terminų vartojimo konteksto aptarimo. Środowiskiem, w którym używa się terminów astrologicznych, są w tym przypadku strony internetowe. Zarówno błędy korektorskie, jak i niezgodności ze skodyfikowanymi normami pisowni, interpunkcji i innymi normami językowymi występują na wszystkich stronach, także w zamieszczonych na dwóch z nich słowniczkach terminologicznych – AS i ATŽ, np.: „Ponieważ Pluton jest zawsze ukierunkowany na zjawiska masowe (= masinius), społeczne, w tym przypadku może uwidocznić choroby zbiorowego wyobcowania – utratę więzi z Ziemią (przyrodą), którą właśnie niszczymy” Vi; „Nie wszystko jest takie proste z domami horoskopu, a także dlatego (= ir, be visa ko, todėl), że systemów domów astrologicznych jest naprawdę sporo (co najmniej ponad 30)”; „<...> dawniej brano tę planetę pod uwagę przy określaniu orientacji zawodowej (= profesinę)“ Zo; „Prasa i Hollywood nadal atakują Trumpa, jednak wszyscy oni już dawno zrozumieli, że to osobowość, z którą (= asmenybė, su kuria) trzeba się liczyć”; „Ponadto Jowisz (= Be to, Jupiteris) w drugim domu często wskazuje na duży sukces finansowy” Ur; Terminologija | 2022 | 29 111 „To – takie (= Tai – tokie) relacje, które są po prostu przesądzone, wymagają spłacenia pewnych długów, być może (= galbūt) z poprzednich wcieleń <...>“; „Zachowajcie ostrożność, kupując lub sprzedając coś – możecie (= parduodami – galite) nabyć rzeczy ważne dla was, ale później zapewne (= vėliau, ko gero, jais) się nimi rozczarujecie”; „Rodzice, przełożeni (= Tėvai, viršininkai) mogą wymagać od was zbyt wiele” Aw; „Panny – perfekcjonistki <...> (= Mergelės – perfekcionistės)“; „IX dom – odległe (= IX būstas – tolimos) kraje, podróże (= kelionės), kontakty z cudzoziemcami <...>“ Zo; „To najważniejsze domy w horoskopie (= horoskope) oraz w prognozie“ ATŽ. Ponieważ błędy korektorskie i niezgodności z normami pisowni występują na wszystkich stronach, tę cechę można powiązać ze środowiskiem używania terminów – internetem, a konkretnie stronami internetowymi. Założenie to potwierdzają teksty z publikacji drukowanych – książek, czasopism i kalendarzy – zamieszczane na niektórych stronach (Antr, Dh, Sa, W). W nich udaje się uniknąć zarówno błędów korektorskich, jak i błędów pisowni. Publikacje są redagowane przez redaktorów językowych, a przed drukiem czytane przez korektorów, co pomaga uniknąć błędów korektorskich i pisowni. Odmienność języka używanego w środowisku internetowym (elektronicznym) pod tym względem ukazują także jego badania (np.: Miliūnaitė 2008, 2010, 2018), choć litewscy autorzy nie skłaniają się do wybierania tej istniejącej już od dość dawna sfery jako jednego z pierwszych obiektów badań językowych. Strony astrologiczne są jednak bardzo zróżnicowane pod względem liczby błędów korektorskich oraz niezgodności pisowni i interpunkcji ze skodyfikowanymi normami językowymi: na jednych błędów jest niewiele, na innych częściej występują one tylko w niektórych tekstach, a niektóre można by uznać za zbliżające się pod względem zgodności z normami języka standardowego do jego obrzeży. Nie podejmuje się tu rozstrzygania, w jakim stopniu skodyfikowane normy języka standardowego są świadomie lekceważone, a w jakim wynika to z niewiedzy, ponieważ wymagałoby to zastosowania innych metod badawczych (np. ankiety), jednak jedna przyczyna jest oczywista – brak uwagi poświęcanej formie językowej. Na przykład zamiast pauzy używa się łącznika: „Znaki ognia – Baran, Lew i Strzelec”; „Piąty dom – hobby i talenty” Aw; „Uran- planeta zmian, ekscentryczności, nowości, rewolucji, przewrotów”; „Opozycja- także nieharmonijny aspekt <...>” Zo. W innych miejscach tych samych stron używa się pauzy, co pokazuje, że stosowanie łącznika nie jest cechą wynikającą z używania klawiatury komputerowej bez litewskich znaków, np.: „Szósty dom — zdrowie, rutyna, dieta lub codzienna praca” Aw. Takie różnice pojawiają się nawet w sąsiednich zdaniach, np.: „Wierzchołek pierwszego 112 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys domu (domu horoskopowego) nazywany jest ascendentem, wierzchołek domu IV – IC (Imum coeli), wierzchołek domu VII- descendentem, wierzchołek domu X – MC (Medium coeli)” Zo. Nie stawia się spacji przed znakami interpunkcyjnymi ani po nich albo, przeciwnie, pozostawia się spacje tam, gdzie nie są potrzebne, np.: „Węzły Księżycowe -punkty przecięcia orbity Księżyca z ekliptyką.]poruszając się, Księżyc znajduje się raz na południe, raz na północ od ekliptyki. Punkt, w którym Księżyc przechodzi z południowej części sklepienia niebieskiego na północną, nazywany jest węzłem wstępującym Księżyca (albo Północnym, albo Głową Smoka), a odwrotnie- z północnej na południową-Zstępującym (albo Południowym, albo Ogonem Smoka)“ Zo. Oczywiście takie cechy użycia języka wpływają również na stosowanie terminów i nazw. Na przykład z błędami korektorskimi lub pisowni zapisywane są także omówione już nazwy domów astrologicznych, np.: „A drugim władcą 4 domu jest Jowisz, który znajduje się w 2 -im (= 2-ame) domu finansów” Ur. Stosowanie pauzy i łącznika przy zapisie omówionych nazw położeń planet (aspektów) i osi horoskopu, takich jak opozycja Słońca-Księżyca, można wiązać z niejasnościami w kodyfikacji, jednak żadne zasady pisowni języka litewskiego nie przewidują, by przy użyciu pauzy lub łącznika spację stawiać tylko z jednej strony, a zatem takie sporadyczne przypadki na niektórych stronach, jak koniunkcja Słońca –Urana lub koniunkcja Słońca –Plutona można już wyjaśnić jedynie nieuwagą lub brakiem dbałości o formę językową. Przypadki, które należy wyjaśniać błędami pisowni, a nie wariantywnością pisowni, zwykle ujawnia węższy lub szerszy kontekst. Na przykład na jednej stronie główny człon terminu węzły Księżycowe zapisano wielką literą, jednak zarówno w tym samym miejscu, jak i w innych tekstach tej strony oraz ogólnie na stronach internetowych termin ten zapisuje się wielką literą tylko na początku, np.: „Węzły Księżycowe interpretuje się różnie. W astrologii zachodniej oś węzłów Księżycowych symbolizuje związek osobistej ewolucji człowieka z ewolucją otaczającego świata. Człowiek uczestniczy w ewolucji, opierając się na własnym doświadczeniu, a węzły Księżycowe wskazują zadania człowieka jako członka społeczeństwa. Węzły Księżycowe wiążą się z aspektami karmicznymi. Astrologowie uważają, że węzły Księżycowe symbolizują ścieżkę naszego rozwoju” Zo, zatem oczywiste jest, że ten pojedynczy przypadek zapisu wielką literą (Mazgai) pojawił się wskutek przeoczenia i braku dbałości o formę językową. Por. też jedyny przypadek zapisu głównego członu terminu Czarny Księżyc małą literą: „Mówił o Czarnym Księżycu Lilith, który tego dnia zostawił w spokoju wszystkie Skorpiony skrywające głęboko w sobie urazy i przeszedł do konstelacji Strzelca. Nawiasem mówiąc, najbardziej boleśnie (= Beje, skaudžiausiai) Lilith kąsa, wychodząc ze znaku, dlatego bardzo możliwe Terminologija | 2022 | 29 113 rzecz w tym, że kilka dni przed Dniem Zakochanych mogło być wyjątkowo ciężkich dla wielu Skorpionów, albo tych (= tiems), których Czarny Księżyc znajdował się w tym znaku w chwili ich (= ženkle jų) urodzenia” Zo. Środowisko językowe charakteryzujące się takimi właściwościami może oczywiście budzić pytanie, na ile można je wykorzystywać jako źródło badawcze przy analizie wariantywności ortograficznej. Oczywiście gdyby takie samo nieprzywiązywanie uwagi do formy było charakterystyczne dla wszystkich stron astrologicznych, badanie używanej tam terminologii pod kątem wariantywności ortograficznej byłoby niecelowe, jednak wyróżnia się nią tylko kilka stron oraz niektóre teksty zamieszczane na innych stronach. Omówione tu tendencje w zapisie nazw astrologicznych ustalono na podstawie innych stron i tekstów. Z drugiej strony większość uwidocznionych tu tendencji, a mianowicie skłonność do zapisywania liczebnikowego członu terminu w taki czy inny sposób przewidziany przez normy ortograficzne, skłonność do zapisywania całego terminu jako skrótowca, skłonność do zapisywania niektórych terminów astrologicznych wielką literą, potwierdzana przez bierne stosowanie wielkiej litery, znajduje potwierdzenie także na kilku stronach wyróżniających się szczególnym niedbalstwem w zakresie formy. Wskazywałoby to, że przyczyną wariantywności ortograficznej terminów używanych w tekstach astrologicznych jest nie tylko środowisko ich funkcjonowania, lecz także czynnik uwidoczniony w dwóch pierwszych rozdziałach tej pracy — niejasności związane z kodyfikacją. Skłonność do zapisywania terminów astrologicznych wielką literą potwierdzają zresztą również materiały z drukowanych publikacji astrologicznych analizowane przez autorkę artykułu. WNIOSKI W polskich pracach terminologicznych nie ma skłonności do odrębnego badania przyczyn wariantywności, a istniejące badania nad przejawami wariantywności koncentrują się głównie na terminologii historycznej. W analizach tej terminologii jako główną przyczynę wskazuje się przede wszystkim brak ustabilizowanej ortografii. I rzeczywiście normy ortograficzne języka litewskiego kształtowały się stopniowo; w pewnych okresach historycznych jeszcze ich nie było. Trudno jednak mówić o braku ustabilizowanej ortografii na początku XXI wieku, gdy zasady pisowni są ustalone, naucza się ich w szkole średniej, a normy ortograficzne, podobnie jak inne normy języka ogólnego, są kodyfikowane w opracowaniach normatywnych obejmujących poziom ortograficzny. Analiza zapisu terminów na stronach astrologicznych przeprowadzona w niniejszej pracy ujawnia zatem inne czynniki wariantywności niż brak ustabilizowanej ortografii. Jak się okazuje, niektóre niejednolitości w pisowni wynikają ze środowiska użycia języka i przejawiającego się w nim niedbalstwa w zakresie formy. Publikacje drukowane są zazwyczaj redagowane przez redaktorów językowych, czyta się ich korekty, co 114 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantškumo astrologijos terminijoje priežastys pomaga uniknąć błędów ortograficznych i korektorskich. Środowisko internetowe, a konkretnie strony internetowe, to obszar użycia języka, w którym etap wydawniczy lub redakcyjny publikowania tekstów niekoniecznie ma zastosowanie, a poziom posługiwania się językiem pisanym jest zróżnicowany, co odzwierciedla się również w zapisie terminów. Jeden przypadek wariantywności ortograficznej, mianowicie Rachu (Rahu) i Ketu, czyli zróżnicowanie formy synonimicznych terminów, skłania do wiązania wariantywności z synonimicznością tych dwóch terminów, a tym samym z przyczynami ujawnionymi we wcześniejszym badaniu synonimii, które wykazało, że terminy te odzwierciedlają splot kilku odmiennych tradycji wschodnich. Niniejsza praca nie wyklucza również takich rozważanych już przyczyn wariantywności (związanej ze stosowaniem wielkiej litery), jak wpływ łaciny lub innych języków używanych współcześnie; jednak to, w jakim stopniu rzeczywiście wpływają one na zapisywanie nazw astrologicznych wielką literą i jego wahania, można byłoby ustalić w badaniach innego rodzaju, na przykład w analizie porównawczej tekstów w kilku językach. Analiza tendencji w zapisie na litewskich stronach astrologicznych przeprowadzona w niniejszej pracy ujawnia związek tych tendencji ze skodyfikowanymi normami języka ogólnego: w badanej dziedzinie największe zróżnicowanie dotyczy użycia wielkiej litery, ale mimo przewidzianego stosowania wielkiej litery — a mianowicie zapisu nazw własnych wielką literą — nie wyodrębnia się grupy nazw astrologicznych ani o niej nie wspomina; znacznie zróżnicowany jest zapis łącznika i pauzy, ale niejasności budzi również kodyfikacja ich zapisu; zróżnicowany jest zapis liczebników w terminach, jednak kodyfikacja zapisu liczebników dopuszcza warianty ortograficzne; skrótowce zapisywane są na stronach astrologicznych na kilka sposobów, ale kilka sposobów odnotowują również publikacje zawierające normy ortograficzne. Taka zgodność wskazywałaby, że na stronach dąży się do przestrzegania skodyfikowanych norm ortograficznych, a możliwą przyczyną wahań są niejasności związane z kodyfikacją. Przy ustalaniu norm ortograficznych nie omawia się terminów ani nazw astrologicznych, zatem przyczyną wariantywności ortograficznej mogą być nie tylko te niejasności, lecz także brak kodyfikacji norm zapisu nazw astrologicznych. Czynnikiem ograniczającym wariantywność mogłyby być publikacje przeznaczone do normowania słownictwa specjalistycznego — słowniki terminologiczne — jednak słowniki terminów astrologicznych nie są opracowywane, a słowniki wyrazów obcych podają jedynie terminy astronomiczne. Wpływ na to może mieć stosunek do astrologii. Zbadano tu tylko jeden typ wariantywności terminów — wariantywność ortograficzną. Już ona pokazuje jednak, że terminologia astrologiczna jest znacznie zróżnicowana pod względem zapisu. Wcześniejsze badanie przeprowadzone na tych samych źródłach Terminologija | 2022 | 29 115 Badanie używanych terminów nie wykazało dużej synonimiczności tych terminów, z wyjątkiem niektórych, co skłania do postawienia pytania, czy rzeczywiście synonimia i wariantywność pozwalają w równym stopniu wnioskować o ustabilizowaniu lub braku ustabilizowania terminologii. Wymagałoby to jednak zbadania także innych typów wariantywności. Fakt, że zarówno synonimię, jak i wariantywność badano na podstawie tych samych stron internetowych, a mimo to nie stwierdzono dużej synonimiczności, podczas gdy wariantywność pisowni jest dość duża, wskazywałby, że środowisko używania terminów ma większy wpływ na to drugie zjawisko. O tym, że przyczyny wariantywności pisowni i synonimii są różne, świadczyłaby jeszcze wyraźniej inna przyczyna ujawniona w tym badaniu – niejasności kodyfikacyjne związane z zapisem terminów i nazw. ŠALTINIAI INTERNETO SVETAINĖS Am – www.astrologijosmokykla.lt An – www.ananta.lt Antr – www.antropoteosofineastrologija.lt Astr – www.astrodaiva.lt Aw – https://astrologe.weebly.com Dh – www.dharma.lt Sa – www.sadhanacentras.lt Ur – www.uranija.lt Vi – www.vidineastrologija.lt W – www.wolmer.lt Za – www.zachh.lt Zo – www.zodiakas.com INTERNETO SVETAINĖSE TEIKIAMI ŽODYNĖLIAI AS – Astrologijos sąvokos: www.zodiakas.com ATŽ – Astrologijos terminų žodynėlis: www.ananta.lt LITERATŪRA Aliūikaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Brazaitienė Laura 2020: Lietuvių kalbos variantai: tyrėjo ir paprastojo kalbos bendruomenės nario perspektyvos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Andriuškaitė Ramunė 2000: J. Balčikonio kalbotyros terminų sandara ir savitumas. – Terminologija 7, 59–75. Auksoriūtė Albina 2018: Informatikos ir kompiuterijos terminijos raida ir sinonimija. – Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai, aut. A. Auksoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 247–307. Azanovas Sergejus 2005: Mėnulio paslaptys, UAB „Medicina visiems“. Čeremисinas Artiomas 2015: Planetos vedų astrologijoje. Ketu. – Čikagos aidas. Prieiga internete: https://aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us. Česnienė Žaneta 2015: Leksikos variantiškumas ir konkurencija Europos Sąjungos dokumentų vertimuose. – Logos 86, sausis–kovas. 116 Ramunė Vaskelaitė | Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys Didjurġienė Aušra, Grigonienė Giedrutė 2019: Profesinės leksikos variantų konkurencija studentų kalboje. – Šiuolaikinės visuomenės ugdymo veiksniai 4, 265–376. Drukteinis Albinas 2015: Ortografinių į įvietybės terminų variantai: didžiosios raidės, brūkšnelis, kabutės. – Kalbos praktikos problemos 14, 6–14. Gaivenis Kazimieras 1990: Žvaigždynų pavadinimai. – Kalbos kultūra 59, 50–54. Gaivenis Kazimieras 2014 [1975]: Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 60–97. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Tarptautinių terminologijos principų taikymas mūsų terminijai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 214–219. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2012: Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai. – Kalbos kultūra 85, 121–135. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija: studijų knyga, antras pakart. leid., Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kaulakienė Angelė 1994a: „Aušros“ fizikos populiarinimo straipsnių terminija. – Lietuvių kalbotyros klausimai: Kalbos normalizacijos klausimai 31, 131–140. Kaulakienė Angelė 1994b: Fizikos ir technikos terminų sinonimijos vertinimas. – Lietuvių kalbotyros klausimai: Kalbos normalizacijos klausimai 31, 51–56. Kaulakienė Angelė 1997: Pirmųjų fizikos vadovėlių mechanikos terminai. – Terminologija 4, 56–62. Kaulakienė Angelė 2000: Kompiuterijos terminijos sinonimija: yda ar būtinybė. – Terminologija 6, 23–28. Kaulakienė Angelė 2002: Konstantino Sakenio „Fizikos“ vadovėlio terminija. – Terminologija 9, 66–77. Kaulakienė Angelė 2003: Lietuviškų fizikos vadovėlių elektros ir magnetizmo terminai. – Terminologija 10, 107–111. Kaulakienė Angelė 2006: Naujosios technologijos ir kompiuterijos terminija. – Santalka: Filologija, Edukologija 14(4), 22–25. Kaulakienė Angelė 2007: Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos vadovėlio (1960–1965) terminija. – Terminologija 14, 92–109. KB – Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Konsultacijų bankas. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/konsultacijos/2523-dideji-grizulo-ratai-didziosios-raides [žiūrėta 2021-11-20]. Keinys Stasys 2005: Brūkšnio ir brūkšnelio vartojimas. – Kalbos kultūra 78, 183–190. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponiminiai architektūros, meno ir statybos terminai lietuvių kalboje. – Santalka: Filologija, Edukologija 19(1), 48–58. KIŽ – Krikščioniškosios ikonografijos žodynas, sud. D. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. Kuprienė Laima, Aliūkaitė Daiva, Sideravičiūtė-Mickienė Ilona 2007: Terminų vertinimas ir vartosena: sociolingvistinė perspektyva. – Žmogus ir žodis 1, 75–82. León-Araúz Pilar, Cabezas-García Melania, Reimerink Arianne 2020: Representing multiword term variation in a terminological knowledge base: a corpus-based study. – Proceedings of the 12th Language Resources and Evaluation Conference, 2358–2367. LKRS – Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba, 2-asis patais. fotograf. leid., Vilnius: Mokslas, 1992. Mikelionienė Jurgita 2017: Tarptautinių terminų apeliatyvacijos aspektai. – Terminologija 24, 127–144. Miliūnaitė Rita 1995: Variantiški bendrinės kalbos vartosenos reiškiniai (fiksavimas ir vertinimas). – Kalbos kultūra 67, 39–49. Miliūnaitė Rita 2003: Lietuvių kalbos gramatikos norminimo pagrindai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Miliūnaitė Rita 2008: Pirmas žvilgsnis į tinklaraščių kalbą. – Kalbos kultūra 81, 20–49. Miliūnaitė Rita 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Miliūnaitė Rita 2010: Laikraštinė ir interneto žiniasklaida: turinio bendrumas, kalbos takoskyra. – Gimtoji kalba 7, 3–17. Miliūnaitė Rita 2018: Kalbos normos ir jų savireguliacija interneto bendruomenėje, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mitkevičienė Asta 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 119–144. Mitkevičienė Asta 2015a: Kai kurie terminų sinonimijos aspektai. – Terminologija 22, 39–60. Mitkevičienė Asta 2015b: Sinoniminiai terminai 1918–1940 metų lietuvių literatūros mokslo darbuose. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/179/144. Terminologija | 2022 | 29 117 Mitkevičienė Asta 2021: Eksplicitinė terminų sinonimija nemoksliniame diskurse. – Terminologija 28, 100–113. Palionis Jonas 1999: Kalbos mokslo pradmenys, Vilnius: Jandrija. Stankevičienė Sigita 2012: Variantinė ir sinoniminė lietuvių ir vokiečių kalbų elektrostatikos terminų raiška. – Kalbų studijos 21, 21–27. Stankevičienė Virginija 2016: Terminai chemikų ir ekonomistų specialybės kalboje: norma, vartosena, tendencijos. – Santalka: Edukologija, Filosofija 24(1), 65–74. Stonkutė Loreta 2020: Astrologijos vadovėlis, Kaunas: Mijalba. Straižys Vytautas 2003: Astronomijos enciklopedinis žodynas, Vilnius: Teorinės fizikos ir astronomijos institutas. Stunžinas Robertas 2005: Statybos terminijos sinonimija. – Terminologija 12, 7–26. Stunžinas Robertas 2008: Variantiniai statybos liaudies terminai Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 15, 111–130. Stunžinas Robertas 2017: Europos Sąjungos kibernetinio saugumo terminai su dėmeniu kibernetinis, (-ė): reikšmės, kilmė, sinonimija ir variantai. – Terminologija 24, 145–163. Stunžinas Robertas 2018: Kriptografinių valiutų srities terminai: reikšmės, raiška ir variantai. – Terminologija 25, 128–145. TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera, 2013. Umbrasas Alvydas 2004: Bendrasąskniai dvižodžių teisės terminų sinonimai ir variantai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose. – Terminologija 11, 100–118. Vaskelaitė Ramunė 2020: Vienažodė astrologijos terminija kilmės požiūriu. – Terminologija 27, 128–163. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2029/2120. Vaskelaitė Ramunė 2021a: Astrologinių pavadinimų rašymas astrologijos svetainėse. – Bendrinė kalba 94, 1–36. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/issue/view/132. Vaskelaitė Ramunė 2021b: Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys. – Terminologija 27, 192–222. Vaskelaitė Ramunė 2022: Astrologinių pavadinimų rašymas spausdintuose leidiniuose. – Bendrinė kalba 95, 1–32. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/issue/view/132. Vaskelienė Jolanta 2013: Darbinių sinonimų, darbinių variantų ir paronimų panašumai bei skirtumai. – Žmogus ir žodis 1, 206–214. Vaskelienė Jolanta, Kučinskienė Ramunė 2012: Dabartinės lietuvių kalbos būdvardžių darbiniai sinonimai. – Žmogus ir žodis 1, 153–161. Vladarskienė Rasuolė, Zemlevičiūtė Palmira 2022: Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, 2001–2020. Prieiga internete: http://www.vle.lt. Zemlevičiūtė Palmira 2003: Antano Vileišio (1856–1919) medicinos mokslo darbai ir jų terminija. – Terminologija 10, 84–106. Zemlevičiūtė Palmira 2009: Varpo medicinos straipsnių terminai. – Terminologija 16, 92–108. Zemlevičiūtė Palmira 2011: Keleivio straipsnių apie sveikatą terminai. – Terminologija 18, 93–108. Zemlevičiūtė Palmira 2012: Morfologiniai anatomijos terminų variantai XVII–XVIII a. lietuvių leksikografijoje. – Terminologija 19, 105–124. Zemlevičiūtė Palmira 2018: Medicinos terminija prieš 100 metų. – Terminologija 25, 147–200. Župerka Kazimieras 2010: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai. – Kalbos kultūra 83, 348–358. Župerka Kazimieras 2012: Stilistika, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. 118 Ramunė Vaskelaitė │ Rašybos variantškumo astrologijos terminijoje priežastys REASONS FOR ORTHOGRAPHIC VARIATION IN ASTROLOGICAL TERMINOLOGY Summary Although term variation is distinguished from synonymy in works on Lithuanian terminology, their causes are often mentioned as common. Most often, the prevalence of synonyms and variants is used to determine the formation stage of terminology. However, from the point of view of variation, one often examines the earlier periods, when the terminology was still in the process of formation. This article focuses on the current terminology that is used in online sites and examines one of the types of term variation – the orthographic variation. The astrology sites chosen as a research resource highlight several key aspects of orthographic variation. In online texts, the norms of standard language are not necessarily followed, and this medium is often characterised by spelling, punctuation, and proofreading errors and carelessness in expression, therefore some instances of spelling in astrology websites can be explained by the characteristics of the use of language in this space. An earlier study on synonymy based on the same astrology sites revealed that the terms used in this space are characterised by relatively similar tendencies in terms of synonymy. In this paper, the similarity of the cases of orthographic variation emerges, although in terms of adherence to spelling rules and attention to expression, the twelve researched sources are quite different. Comparing the instances of spelling variants with the codified spelling rules encourages us to pay attention to such a reason for orthographic variation as codification-related uncertainties. Gauta 2022-09-21 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2022 | 29 119