Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys

Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej94 Ramunė Vaskelaitė doi.org/10.35321/term29-06 Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 ADNOTACJA Chociaż w litewskich pracach terminologicznych zwykle rozróżnia się synonimię i wariantywność terminów, tę ostatnią wiążąc z różnicami w wyrażaniu terminów, przyczyny determinujące te dwa zjawiska są często utożsamiane albo nie uwydatnia się dzielących je różnic. Częściej wymienia się przyczyny synonimii. W niniejszym artykule skupiono uwagę na przyczynach wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej. Praca opiera się na tekstach publikowanych na stronach internetowych. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność, warianty ortograficzne, normy skodyfikowane, astrologia. ABSTRACT W pracach dotyczących terminologii litewskiej zwykle rozróżnia się synonimię terminów i wariantywność terminów, ale przyczyny determinujące te dwa zjawiska często uznaje się za wspólne lub nie podkreśla się różnic między nimi. Większy nacisk kładzie się na przyczyny synonimii. Niniejszy artykuł koncentruje się na przyczynach wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej. Praca opiera się na tekstach opublikowanych na stronach internetowych poświęconych astrologii. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność, wariantywność ortograficzna, kodyfikacja, astrologia. WSTĘP. ASPEKTY POJĘCIA Poszczególne dziedziny językoznawstwa mają własną terminologię służącą do nazywania badanych zjawisk, istnieją jednak również takie terminy, które są istotne dla większości dziedzin językoznawstwa, nawet jeśli w poszczególnych dziedzinach oznaczają one nieidentyczne pojęcia. Jednym z nich jest wariantywność. Termin ten jest stosowany w socjolingwistyce, geolingwistyce (np.: Kuprienė i in. 2007; Aliūkaitė i in. 2020), słowotwórstwie (np.: Vaskelienė, Kučinskienė 2012; Vaskelienė 2013), stylistyce (np. Župerka 2012), swoiście rozwijany w badaniach nad użyciem lub normami języka ogólnego 95Terminologija | 2022 | 29 (np.: Miliūnaitė 1995, 2003), gdzie, opierając się na koncepcji socjolingwistycznej, znaczenie terminu rozszerzono niedawno tak, by obejmowało nie tylko warianty języka ogólnego (Miliūnaitė 2009). W monografii Rity Miliūnaitė (2009), a także w artykule Žanety Čėsnienė (2015) o wariantach leksykalnych podkreśla się, że badania nad wariantywnością zyskały na aktualności i zostały rozszerzone dzięki socjolingwistyce: gdy w drugiej połowie XX wieku w Ameryce socjolingwistyka zaczęła rozwijać się jako odrębna gałąź językoznawstwa, wariantywne zjawiska językowe stały się pełnoprawnym przedmiotem badań naukowych. Przedmiotem językoznawstwa strukturalnego są wewnętrzne związki i interakcje systemu językowego, co znacznie ograniczało zakres badanych zjawisk językowych, natomiast perspektywa socjolingwistyczna pozwoliła objąć analizę społeczną i geograficzną rozprzestrzeniania się wariantów, badania norm językowych i stylistycznych, w tym aspekty funkcjonowania wariantów w użyciu oraz ich stosunku do norm skodyfikowanych (Miliūnaitė 2009: 117–120; Čėsnienė 2015: 163–165). W socjolingwistyce badania nad wariantywnością ukształtowały się w odrębny kierunek – socjolingwistykę wariantów (Miliūnaitė 2009: 118), jednak rozwinięta tu koncepcja wariantywności, jak się wydaje, znacząco wpłynęła także na inne dziedziny językoznawstwa. Oto przedmiot analiz Ž. Čėsnienė – warianty występujące w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej – określany jest jako warianty leksykalne, choć praca ta zasadniczo koncentruje się na stosunku zapożyczeń i ich litewskich odpowiedników, który w leksykologii zwykło się nazywać stosunkiem synonimii, a nie wariantywności (np.: Palionis 1999: 188–192; Jakaitienė 2010: 127–130). Tak szeroką koncepcję wariantywności próbuje się włączyć także do terminologii (np. : Stunžinas 2017, 2018). Niemniej jednak w pracach z zakresu terminologii litewskiej od dość dawna funkcjonuje węższe rozumienie wariantywności. Termin warianty jest na przykład używany w artykule z 1994 r. „Ocena synonimii terminów fizyki i techniki” (Kaulakienė 1994b). Omawiając zróżnicowanie szczególnie charakterystyczne dla początkowego etapu rozwoju terminologii, wymienia się tu synonimy wyrazów litewskich (np. gniūžumas i spūdumas), synonimy zapożyczeń i wyrazów litewskich (np. atomas i pirmokas), a także przypadki synonimii powstające dzięki możliwościom słowotwórczym, takie jak sutapimas, sutaptis i santapa, garinis vežimas, gariškasis vežimas, garo vežimas, garvežimis i garvežys, i podkreśla się, że nie są to synonimy, lecz warianty, wyjaśniając w przypisie, że jedni rosyjscy językoznawcy nazywają je synonimami absolutnymi, inni – dubletami, jeszcze inni – wariantami, a w artykule wybrano używany przez V. Danilenkę termin warianty (Kaulakienė 1994b: 52). Wskazywałoby to, że na rozróżnienie synonimów i wariantów Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej 96 Ramunė Vaskelaitė w terminologii litewskiej, przynajmniej jeśli chodzi o pojawienie się tego terminu, wpływ mogło mieć językoznawstwo rosyjskie, z którym wówczas istniały ścisłe związki. Jednakże inny artykuł opublikowany w tym samym wydawnictwie – „Terminologia artykułów popularyzujących fizykę w «Aušrze»” (Kaulakienė 1994a) – jako czynnik, który mógł wywrzeć wpływ, ujawniłby nie tylko prace rosyjskiego językoznawstwa, lecz także splatanie się i punkty przecięcia gałęzi nauki o języku. Omawiane w nim przypadki również dzieli się na synonimy i warianty, a podział wyjaśnia się następująco: jedne nazwy pojęć są powiązane morfologicznie, jak geležinkelis i geležinis kelias, gelžkelis, ilgis i ilgumas, a inne, np. klystugnė i žaltvykslė, – semantycznie (Kaulakienė 1994a: 137). O pierwszych stwierdza się, że tworzą warianty morfologiczne, natomiast drugie są „jakby synonimami”. W ten sposób uwidaczniałoby się dążenie do tego, by terminami „synonimy” i „warianty” oznaczać zjawiska zachodzące na różnych poziomach języka, a być może także stosować terminy dziedzin nauki badających te poziomy. W późniejszych artykułach synonimy i warianty również wymienia się oddzielnie (np.: Kaulakienė 2002, 2003, 2006, 2007), wśród tych ostatnich wskazując terminy różniące się nie tylko przyrostkiem, lecz także przedrostkiem lub końcówką (np.: demagnetinimas i išmagnetinimas; griaustinis i griausmas; abscisa i abscisė), a także mające różnice w pisowni (np.: Džioulio dėsnis, Joulio dėsnis i Džaulio dėsnis), różnice w stosowaniu formy określonej (np.: atšokusi banga i atšokusioji banga) lub inne różnice (Kaulakienė 2003: 113). Łącząc oba wspomniane artykuły, można by stwierdzić, że dążenie do rozróżnienia zjawisk poziomu morfologicznego i semantycznego nie było jedyną podstawą odgraniczania synonimów od wariantów. Uwzględnienie tego proponowano tylko w jednym artykule, natomiast z drugiego, w którym wskazano, że rosyjscy językoznawcy takie przypadki jak sutapimas i sutaptis, skystas kūnas i skystimas nazywają synonimami absolutnymi lub dubletami, wynika, że ocenia się podobieństwo lub różnicę znaczeń – w leksykologii znane jako przeciwstawienie synonimów absolutnych i częściowych (np.: Palionis 1999: 189; Jakaitienė 2010: 127; VLEe). Pogodzenie takich kryteriów jest trudne, ponieważ terminy o zbieżnych znaczeniach mogą być nie tylko różne, lecz także mieć wspólne elementy formalne (np. molekulė i molekula), i odwrotnie – terminy mające wspólne elementy formalne mogą charakteryzować się różnicami znaczeń lub ich odcieni (np.: apžiūrėjimo protokolas i apžiūros protokolas, tym bardziej liudytojo parodymas i liudininko parodymas). Tak więc w jednym z artykułów z 2004 r. nawet nie podjęto próby wyznaczenia ścisłej granicy między synonimami a wariantami (Umbrasas 2004). A zarazem pojawiające się sprzeczności skłaniają do doprecyzowania kryterium rozróżniania synonimów i wariantów, co determinuje współczesne rozumienie wariantywności terminów 97Terminologija | 2022 | 29 Oto Alvydas Umbrasas rozważa, że kryterium znaczeniowe, wyznaczające granicę między synonimami absolutnymi i częściowymi, nie jest istotne dla terminologii, ponieważ „zarówno synonim terminu, jak i wariant oznaczają to samo pojęcie”, i dochodzi do wniosku, że aby w terminologii odróżnić warianty od synonimów, pozostaje uwzględnić różnice w zakresie formy, takie jak różnice ortograficzne, fonetyczne, morfonologiczne, morfologiczne, fleksyjne, adaptacyjne i in. (Umbrasas 2004: 101). Ta koncepcja wariantywności, wskazująca na orientację na formę, a zarazem na poziomy języka, przyjmuje się również w terminologii litewskiej: za synonimy uważa się różne nazwy lub terminy oznaczające jedno pojęcie, takie jak memuarai i atsiminimai, failas i rinkmena, plokščioji arka i lėkštasis skliautas (np.: Stunžinas 2005: 8; Mitkevičienė 2015b: 2; Auksoriūtė 2018: 248), natomiast za warianty – terminy mające różnego rodzaju różnice w zakresie formy, klasyfikowane według poziomów języka (fonetyczne lub ortograficzne, morfologiczne, składniowe), albo różne postaci terminu, np.: humoras i jumoras, Biblija i biblija, krumplys i krumplis (Mitkevičienė 2004; Zemlevičiūtė 2012: 106). Trudności sprawiają jednak przypadki związane z derywacją słowotwórczą – wszystkich tych przypadków, w przeciwieństwie do terminów mających różnice ortograficzne lub fonetyczne, nie da się oceniać jednakowo, ponieważ, jak pokazuje ustalane w słowotwórstwie rozróżnienie między synonimami derywacyjnymi a wariantami derywacyjnymi, jedne z nich mogą mieć różnice znaczeniowe, inne zaś – różnice w zakresie formy (zob. Vaskelienė 2013). Dlatego warianty w terminologii definiuje się jako terminy mające jedynie niewielkie różnice w zakresie formy, natomiast terminy różniące się formantami słowotwórczymi, ze względu na często występujące różnice znaczeniowe, proponuje się oceniać jako synonimy, czyli jako synonimy współrdzenne (Umbrasas 2004). Później rzeczywiście zaczęto je uważać za synonimy współrdzenne, włączając do nich takie terminy jak elegiškumas i elegingumas, idealizacija i idealizavimas, pajuoka, pajuokimas i išjuokimas i in. (Mitkevičienė 2015b). Mimo to istnieją również przypadki, gdy różnice związane ze środkami słowotwórczymi w ogóle nie zmieniają istoty terminu, np. klasyczna komedia i klasowa komedia, i takie terminy skłonni jesteśmy określać jako warianty (Mitkevičienė 2004; zob. także Stunžinas 2008: 126–128). Jednak powstała w ten sposób koncepcja wariantywności nie jest już jedyną koncepcją w terminologii litewskiej. W miarę upowszechniania się koncepcji inspirowanej badaniami socjolingwistycznymi w niektórych pracach terminologicznych, jak już wspomniano, również zaczęto stosować szeroko ujmowaną koncepcję wariantywności terminów, chociaż w tradycji litewskiej do szerszego zakresu, jak można wnioskować z prac z zakresu stylistyki, pretendowała koncepcja synonimii, a nie wariantywności (np.: Župerka 2010, 2012). Jednak, opierając się na różnych pracach zagranicznych z zakresu językoznawstwa, coraz głośniej Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej 98 Ramunė Vaskelaitė zaczęto wyrażać myśl, że w terminologii trudno wyznaczyć granicę między synonimami a wariantami i że nie ma potrzeby jej wyznaczać, że jako ogólną, obejmującą synonimy i warianty, stosuje się właśnie koncepcję wariantywności (np.: Stankevičienė 2016; Didjurgienė, Grigonienė 2019). Szerokie ujęcie wariantywności, niezakładające ścisłej granicy między synonimami a wariantami, pozwoliłoby w terminologii rozwiązać kwestię przypadków związanych z derywacją słowotwórczą, ale nie pozwala ono rozróżnić właściwości zróżnicowania planu wyrażenia. Zagraniczne prace terminologiczne, w których jest ono stosowane, pokazują, że samo nie wystarcza – wariantywność dzieli się na różne sposoby, wyznaczając granice odmienne od przyjętych w terminologii litewskiej, np. wyróżnia się warianty ortograficzne, gwarowe, diachroniczne, kognitywne, skróty itp. (León-Araúz i in. 2020). Tymczasem, jako koncepcja podlegająca zróżnicowaniu, wariantywność, jak zwraca się uwagę w artykule Ž. Čėsnienė, zdaje się zależeć od tego, jaki cel badawczy zostaje postawiony – badacze wariantywność „definiują tak, jak jest to najdogodniejsze przy prowadzeniu konkretnego badania” (Čėsnienė 2015: 133). Na podstawie litewskich prac terminologicznych można by wnioskować, że najczęściej wariantywność uważa się za miarę służącą do oceny ustabilizowania lub nieustabilizowania terminologii – zarówno na podstawie synonimów terminów, jak i ich wariantów rozstrzyga się, czy terminologia badanej dziedziny dopiero się kształtuje, czy jest już ustabilizowana (np.: Kaulakienė 1997, 2000, 2002, 2003, 2006, 2007; Zemlevičiūtė 2003; Stankevičienė 2012). Jeśli zarówno wariantywność, jak i synonimia są takimi samymi miarami, to rozróżnianie ich wydaje się nie mieć większego znaczenia. Jednak przyczyny wariantywności i synonimii raczej nie są wspólne. Litewskie prace terminologiczne nie przedstawiłyby jasnej odpowiedzi na pytanie o wspólność przyczyn. Przyczyny wariantywności są w nich niemal w ogóle nieanalizowane. Wydawałoby się, że ich analiza nie jest jakby przedmiotem badań terminologicznych. Mimo to artykuł opublikowany w poprzednim numerze „Terminologii” (Vaskelaitė 2021b: 195–201) uwypuklił, że przynajmniej w przypadku przyczyn synonimii terminów powstaje cały ich zestaw: rozwój nauki lub języka nauki, dostarczający większej liczby terminów, a odpowiednio także synonimów; kontakty językowe lub wpływ języka angielskiego; porządkowanie terminologii lub normalizacja, nie tylko zmniejszające liczbę synonimów, lecz także warunkujące powstawanie nowych terminów; czynniki związane z tworzeniem lub używaniem terminów, takie jak nowe terminy tworzone z powodu niewiedzy, nieakceptowania lub braku zaufania; czynnik adresata. Natomiast w jednym z najnowszych artykułów podkreśla się wpływ stylu funkcjonalnego (Mitkevičienė 2021). Przyczyny te często wymienia się, omawiając zarówno synonimy, jak i warianty, oraz wskazuje się je jeszcze przed rozpoczęciem ich analizy (np. Stankevičienė 99Terminologija | 2022 | 29 2016), a zatem nie zawsze można stwierdzić, czy są one uznawane wyłącznie za przyczyny synonimii, czy także wariantywności. Niemniej jednak przynajmniej z jednego artykułu wynikałoby, że takie czynniki, jak chęć znacznie bardziej racjonalnego nazwania pojęcia, utworzenie nowego terminu pomimo istniejących już nazw, proponowanie własnych terminów przez różne kierunki czy szkoły terminologiczne, a także czynnik interferencji językowej, są uznawane zarówno za przyczyny synonimii, jak i wariantywności (Kaulakienė 1994b: 53). Przyczyny mogą być wymieniane nie tylko przed podjęciem badania wariantów i synonimów, lecz także po jego przeprowadzeniu, jednak wnioski dotyczące synonimów i wariantów również bywają uogólniane, np. poprzez stwierdzenie, że przeanalizowane synonimy i warianty odzwierciedlają rozwój terminologii językoznawczej (Andriuškaitė 2000: 74), dlatego również nie zawsze łatwo rozstrzygnąć, które przyczyny uznaje się za przyczyny wariantywności, a które – za przyczyny synonimii. Ogólnie rzecz biorąc, wspólne wymienianie przyczyn wariantywności i synonimii wskazywałoby, że nie rozróżnia się między nimi. Wspólnotę przyczyn zdawałyby się potwierdzać prace ukierunkowane wyłącznie na badanie wariantywności – wskazuje się w nich takie same przyczyny jak w przypadku synonimii. Na przykład po zbadaniu terminologii okresów minionych liczne warianty morfologiczne również wyjaśnia się wpływem języków obcych – niemieckiego i polskiego (Zemlevičiūtė 2012: 122), wpływ ten wskazuje się także przy omawianiu współczesnych wariantów pisowni terminów żeglarskich, z tym że wymienia się tu już języki rosyjski i angielski (Drukteinis 2015). Wymieniona przez Astę Mitkevičienė przyczyna potwierdzałaby, że wariantywność, podobnie jak synonimia, może powstawać w wyniku porządkowania i normalizacji terminów: warianty wskazują na próbę poszukiwania bardziej poprawnej formy terminów, staranniejszego lituanizowania zapożyczeń (Mitkevičienė 2004: 140). Ponieważ zarówno na podstawie wariantów, jak i synonimów często wnioskuje się o nieustabilizowaniu terminologii, wynikałoby z tego, że przyczyną wariantywności jest również nieustabilizowanie terminologii. Wspólnota przyczyn byłaby zatem kolejnym czynnikiem wspierającym szerokie rozumienie wariantywności. Jednakże w niektórych pracach wskazuje się także jedną czy drugą bardziej odrębną przyczynę wariantywności. Oto znalezione w wydawanym od końca XIX wieku „Varpasie” warianty pisowni (Zemlevičiūtė 2009), a także warianty pisowni wydawanego na początku XX wieku „Keleivisie” (Zemlevičiūtė 2011), wyjaśnia się nieustabilizowaniem pisowni, a to już coś innego niż nieustabilizowanie terminologii uznawane za przyczynę synonimii. W innej pracy poświęconej historycznej terminologii medycznej wspomina się o niedostatku dbałości o formę: „Synonimia i wariantywność terminów świadczą o niestałości ówczesnej terminologii medycznej, a, jak sądzę, także o tym, że głównym celem piszących było w sposób popularny i dla prostego czytelnika Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej 100 Ramunė Vaskelaitė informacje o chorobach, ich objawach i leczeniu przekazywać w sposób zrozumiały, natomiast mniejszą uwagę zwracano na sposób wyrażania“ (Zemlevičiūtė 2018: 194). Ponadto stwierdza się tutaj, że część wariantów może być wynikiem błędów redakcyjnych i wydawniczych. Luki w redakcji, a być może nawet brak redakcji tekstu, wspomina się również po przeanalizowaniu wariantów znalezionych w podręczniku do literatury z początku XX wieku (Mitkevičienė 2004: 140), natomiast błędy korektorskie odnotowuje się w pracach z różnych okresów (np.: Zemlevičiūtė 2012; Stunžinas 2017, 2018), choć raczej nie ma skłonności do uznawania ich za warianty ortograficzne. Taka swoistość przyczyn wskazywałaby już, że szerokie pojęcie wariantywności, nieuwzględniające podtypów i obejmujące również synonimy, nie byłoby wystarczającym narzędziem do ujawnienia swoistości przyczyn. W terminologii litewskiej pod kątem wariantywności najwięcej uwagi poświęcono terminologii wcześniejszych okresów, a zatem przyczyny są określane głównie na jej podstawie. W niniejszej pracy dąży się do przeanalizowania przyczyn wariantywności obecnie funkcjonującej terminologii, wybierając jeden typ wariantywności – warianty ortograficzne. Źródłem badania jest 12 stron internetowych poświęconych astrologii, publikowanych w Internecie (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; astrodaiva.com; astrolog; weebly.com; astrologijosmokykla.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; vidineastrologija.lt; wolmer.lt; zachh.lt; zodiakas.com), włączając także zamieszczone w dwóch z nich słowniczki terminów astrologicznych: Słowniczek terminów astrologicznych (ATŽ) i Pojęcia astrologiczne (AS). Dziedzina ta i źródło te są wybrane dlatego, że wariantywność ortograficzna jest szczególnie wyraźną cechą terminologii astrologicznej używanej na stronach astrologicznych. Ponadto terminologia astrologiczna, na podstawie tego źródła, została już zbadana pod kątem synonimii (Vaskelaitė 2021b), co pozwoli ocenić, w jakim stopniu wariantywność i synonimia mają wspólne przyczyny. W celu porównania przyjmuje się także ten sam okres, tj. teksty opublikowane na stronach astrologicznych do 20 czerwca 2021 r. Celem pracy jest zbadanie przyczyn wariantywności ortograficznej terminologii używanej na stronach astrologicznych. Za cel uznając analizę przyczyn, nie dąży się do wyliczenia wszystkich szeregów wariantów występujących w badanych źródłach; w niniejszym artykule omówiono jedynie najbardziej charakterystyczne przypadki wariantywności ortograficznej. 1. WIELKIE I MAŁE WARIANTY UŻYCIA LITER Warianty ortograficzne są niezwykle wyraźną cechą terminologii używanej w mowie, a szczególnie charakterystyczna jest dla niej wariantywność związana z użyciem wielkiej litery. Na tę swoistą cechę terminologii astrologicznej zwrócono już uwagę przy analizie nazw zapisywanych wielką literą (Vaskelaitė 2021a, 2022), w jednej z tych prac 101Terminologija | 2022 | 29 (Vaskelaitė 2022) opierano się właśnie na stronach internetowych poświęconych astrologii. Zatem omawiając ten podtyp wariantywności ortograficznej, pozostaje ocenić zbadane przypadki z punktu widzenia terminologii i przypomnieć wyłaniające się z tych prac przyczyny wariantywnego użycia wielkiej litery. Ponadto we wcześniejszym badaniu wykorzystano tylko siedem stron internetowych (Vaskelaitė 2021a), podczas gdy w niniejszym badaniu wykorzystuje się dwanaście, dlatego należy sprawdzić, czy ujawniające się tendencje i przyczyny użycia wielkiej litery są charakterystyczne również dla dodatkowych pięciu źródeł. Stosunek nazw własnych do terminów w pracach litewskiej nauki o terminologii nie jest całkowicie jasny. Ściślej mówiąc, mianem terminów zdaje się określać jedynie nazwy zawierające człon osobowy lub miejscowy. O takich terminach, których człon poboczny wskazuje nazwisko wynalazcy, wspominał Kazimieras Gaivenis, omawiając konfiguracje gramatyczne dwuwyrazowych terminów złożonych oraz funkcje ich członów pobocznych, np. : wahadło Foucaulta, klucz Morse’a, naczynie lejdejskie (Gaivenis 2014 [1975]: 79). Niemniej jednak w artykule z 1994 r., omawiając problemy powodowane przez nomenklaturę międzynarodową, autor skłaniał się do ostrożnej oceny takich terminów, możliwych do znalezienia we wszystkich dziedzinach nauki, jak prędkość Dopplera, współrzędne kartezjańskie, choroba Addisona, zespół Ebsteina – są one niedostatecznie umotywowane (Gaivenis 2014 [1994]: 217). Zwrócono tam również uwagę na ich niejednolitą ocenę w nomenklaturze międzynarodowej: w międzynarodowym kodeksie nomenklatury anatomicznej używanie terminów osobowych jest zabronione, w międzynarodowym kodeksie nomenklatury zoologicznej ograniczone do niektórych taksonów, natomiast w terminologii technicznej dozwolone bez żadnych ograniczeń. Laimutė Kitkauskienė (2011), omawiając terminy eponimiczne, wspominała nie tylko o nazwach wywodzących się od nazw osobowych, lecz także od nazw miejscowych. Jurgita Mikelionienė (2017) zdaje się przedstawiać pojęcie terminu eponimicznego szerzej, tj. twierdziła, że są to nazwy pojęć utworzone od wyrazu pospolitego, ale analizowała jedynie nazwy własne, które przekształciły się w wyrazy pospolite, a ściślej – proces ich przekształcania się w terminy, tj. apelatywizację. A zatem nie wykazuje się skłonności do analizowania jako terminów nazw własnych pochodzenia nieosobowego ani niemiejscowego. Omawiając nazwy własne astronomicznych gwiazdozbiorów, K. Gaivenis posługiwał się jedynie terminem nazwa, nie określał ich jako terminów, lecz zasadniczo omawiał wyłącznie używane na Litwie nazwy gwiazdozbiorów, takie jak Šienpjoviai, Sietynas, Parplys Kirminėlis, z których nie wszystkie są używane (Gaivenis 1990). Niemniej jednak, chociaż status zapisywanych wielką literą nazw własnych pochodzenia nieosobowego i nielokalizacyjnego w litewskich pracach terminologicznych jest niejasny, w terminografii uznaje się ich status terminologiczny. Na przykład do Przyczyny wariantywności pisowni w terminologii astrologicznej 102 Ramunė Vaskelaitė słowników terminologicznych włącza się takie nazwy, jak Mergelės žvaigždynas, Šaulio žvaigždynas, Jupiteris, Saturnas, Vega, Cerera, Didieji Grįžulo Ratai itd. (np. Straižys 2003), nazwy własne pochodzenia nieosobowego i nielokalizacyjnego włącza się również do innych słowników, np. w Słowniku ikonografii chrześcijańskiej można znaleźć Apreiškimas, Nukryžiuotasis, Paskutinė vakarienė, Paskutinis teismas itd. (KIŽ 1997). W astrologii takie nazwy są częste. Oto nazwy siedmiu składników Zodiaku: Baran, Byk, Rak, Lew, Skorpion, Koziorożec i Ryby. Mają pochodzenie zoomorficzne. Te jednowyrazowe nazwy tylko pozornie pokrywają się z nazwami astronomicznych ciał niebieskich, ponieważ, jak już wykazano (Vaskelaitė 2021a, b), od astronomicznych nazw gwiazdozbiorów Zodiaku różni je znaczenie, natomiast terminy dwuwyrazowe różnią się jeszcze członem głównym: terminem astrologicznym jest nie gwiazdozbiór Zodiaku, lecz znak Zodiaku, odpowiednio używa się nazw Avino ženklas, Jaučio ženklas itd. Jednak wszystkie nazwy znaków Zodiaku – zarówno pochodzenia zoomorficznego, jak i innego pochodzenia (Bliźnięta, Panna, Waga, Strzelec, Wodnik) – zapisuje się wyłącznie wielką literą, a więc z punktu widzenia użycia wielkiej litery nie są one wariantywne. Wariantywność użycia wielkiej litery nie jest charakterystyczna również dla nazw punktów horoskopu Czarny Księżyc i Biały Księżyc, które w tekstach funkcjonują jako jednowyrazowe synonimy nazw Lilith i Selena, a także dla nazw oznaczających dwa pozostałe punkty horoskopu – Rahu i Ketu, mających nawet kilka par odpowiedników. Dokładne okoliczności powstania nazwy ocenia oczywiście nie terminologia, lecz etymologia, dlatego należy jedynie zwrócić uwagę, że w tekstach astrologicznych Rahu i Ketu wiąże się z mitologią indyjską i objaśnia jako części demona: Ketu ma być ciałem demona, a Rahu – jego głową (Stonkutė 2020: 168). W jeszcze jednym artykule stwierdza się, że Ketu w tłumaczeniu z sanskrytu oznacza „flagę” (Čeremisinas 2015). Takie wyjaśnienia wskazywałyby, że również te nazwy nie mają pochodzenia odimiennego, jednak w litewskich tekstach astrologicznych zapisuje się je wyłącznie wielką literą, a więc wariantywność związana z użyciem wielkiej litery nie jest dla nich charakterystyczna, choć występuje inna wariantywność: na czterech stronach internetowych zapisuje się Rahu Astr, Dh, Vi, W, a na jednej – Lilith Za. Wariantywność jest jednak charakterystyczna dla terminu Zodiak – na jednych stronach internetowych bardziej skłania się ku zapisowi małą literą, na innych – wielką literą, a w niektórych nawet w tym samym tekście zapisuje się Zodiak i zodiak. Chociaż w tekstach astrologicznych wspomina się również o astronomicznym Zodiaku, w astrologii jest to złożony z dwunastu części 109Terminologija | 2022 | 29 nr : Koniunkcja Słońca z Uranem Ur, koniunkcja Wenus ze Słońcem Am, opozycja Księżyca z Merkurym Dh, koniunkcja Neptuna ze Słońcem Ur. Mogą one jednak być również przypadkami użycia tekstowego (więcej o użyciu tekstowym zob. Mitkevičienė 2015a). 3. PRZEWIDYWANE PRZEZ NORMY ORTOGRAFICZNE PRZYPADKI WARIANTYWNOŚCI Skodyfikowane normy ortograficzne nie przewidują wariantów zapisu myślnika ani łącznika, jednak przy przedstawianiu norm na poziomie ortografii przewiduje się niektóre przypadki wariantywności. Są to różne sposoby zapisu liczby: liczba może być zapisana słownie i cyfrą, cyfra może być zarówno rzymska, jak i arabska, do cyfry arabskiej mogą być dodawane końcówki (LKRS 1992: 80). Terminy zawierające człon liczebnikowy nie są najbardziej charakterystycznym typem terminów, dlatego również w tekstach astrologicznych występują rzadko. Wyłania się tu jedna ich grupa – nazwy dwunastu części wykresu astrologicznego. Nazywa się je domami lub budynkami, a termin ten, jak już zwrócono uwagę, jest dalece nieustabilizowany: używa się zarówno określeń domy horoskopu, jak i budynki horoskopu, a także domy astrologiczne lub budynki astrologiczne; stosuje się również krótkie formy domy lub budynki (Vaskelaitė 2020: 155). Są to zatem synonimiczne terminy określające konkretne części budynku, którym jednak właściwa jest także wariantywność zapisu liczebnika oraz inne przejawy wariantywności. Szeregi wariantów tworzą następujące człony: pierwszy budynek – Pierwszy budynek – I budynek – 1 budynek – 1-szy budynek, odpowiednio drugi budynek itd. Natomiast na jednej stronie internetowej stosuje się ponadto nieprzewidziany przez skodyfikowane normy ortograficzne zapis cyfry rzymskiej z końcówką: I-asis budynek lub I-as budynek Zo itd. (szerzej o relacji wariantów ortograficznych do błędów ortograficznych pisze się w rozdziale 4 niniejszej pracy). Normy ortograficzne przewidują nie tylko zapis liczby cyfrą, lecz także skracanie słów lub nazw. W pracach autorów zagranicznych, w których stosuje się szerokie rozumienie wariantywności, skróty wymienia się jako odrębny podtyp wariantywności (np. León-Araúz i in. 2020). W litewskich pracach terminologicznych taki przypadek wariantywności nie jest wyróżniany, dlatego trudno byłoby rozstrzygnąć, czy za warianty, czy za synonimy należy uznać przypadki, gdy obok litewskiego terminu lub nazwy podaje się angielski skrót, np. : Wspólny obszar płatności w euro i SEPA (od Single Euro Payment Area); rachunek przekazowy i rachunek NOW (ang. negotiable order of withdrawal). Jednak w astrologii używa się kilku skrótów, które są nazwami w tym samym języku Przyczyny wariantywności pisowni w terminologii astrologicznej 110 Ramunė Vaskelaitė podobnie jak nazwa skrócona, a można by je uznać za warianty pisowni. Takie skróty w tekstach z tej dziedziny najprawdopodobniej pojawiają się pod wpływem zamieszczanych w nich rysunków astrologicznych – horoskopów. Na rysunku astrologicznym najważniejsze punkty oznacza się specjalnymi symbolami, a niektóre – symbolicznymi skrótami. Punkty łączące poziomą oś okręgu, ascendent i descendent, oznacza się odpowiednio Asc, Dsc, natomiast punkty łączące oś pionową, których nazwy w litewskiej terminologii astrologicznej funkcjonują jako latynizmy Medium Coeli i Imum Coeli, – odpowiednio MC i IC. Jednak skróty tych czterech nazw są używane również w tekstach, przy czym dwa ostatnie – nawet częściej jako wariant podstawowy, np.: „IC odpowiada północy, MC – południu”; „To I dom – Asc, IV dom – IC, VII dom – Dsc i X dom – MC” Zo; „Punkt środkowy Wenus i Jowisza łączy się z MC” Aw. Zatem termin i skrót tworzą warianty pisowni: ascendent (Ascendentas) i Asc, descendent (Descendentas) i Dsc; Medium Coeli i MC, Imum Coeli i IC Am, An, Antr, Astr, Za, Zo, AS, ATŽ. Te sposoby skracania są wymieniane również w publikacjach ustanawiających normy pisowni. W najnowszej z nich przewidziana klasyfikacja skrótów pozwoliłaby pierwsze z nich określić jako skróty symboliczne (Asc, Dsc), a drugie – jako skróty literowe (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 208–229). Zatem używanie skrótów na stronach astrologicznych, podobnie jak stosowane na większości z nich sposoby zapisywania liczebnikowego członu terminu, wskazywałoby na zgodność z normami językowymi i dążenie do ich przestrzegania. Jednak na niektórych stronach skróty Asc i Dsc zapisywane są jako ASC i DSC, np.: „Jeśli Chiron łączy się z ASC, człowiek może mieć bliznę na twarzy”; „Również w horoskopie człowieka sukcesu te gwiazdy łączą się z ASC i MC jego horoskopu natalnego” Aw. Trudno jednak uznać to za błąd ortograficzny czy przeoczenie – taki zapis może być uzasadnioną próbą ujednolicenia skrótów oznaczających cztery najważniejsze punkty horoskopu, tj. ASC, DSC, MC i IC, por.: „Koniecznie zwróćcie uwagę na to, w którym domu horoskopu ma miejsce zaćmienie oraz czy dotyczy ono ważnych punktów horoskopu (ASC, DSC, MC, IC) <...>” Aw. 4. WPŁYW ŚRODOWISKA UŻYCIA JĘZYKA Oprócz omówionych wariantów zapisu na stronach internetowych pojawiają się oczywiste błędy ortograficzne lub korektorskie. Stosunek zarówno błędów ortograficznych, jak i korektorskich do wariantów w terminologii litewskiej nie jest dostatecznie jasny. Jak się wydaje, nie zwykło się uważać ich za warianty, choć jednocześnie zauważa się, że odróżnienie ich od wariantów 111Terminologija | 2022 | 29 nie jest proste (np. Mitkevičienė 2004: 125). W innych opracowaniach, po przeanalizowaniu wariantów, wskazuje się, że niektóre z nich mogą być błędami wydawniczymi i redakcyjnymi (Zemlevičiūtė 2018: 194). Jednak jeszcze trudniej jest wytyczyć granicę między błędami ortograficznymi a wariantami ortograficznymi, a sposób zapisywania terminów czy nazw stosowany w okresach, gdy normy ortograficzne dopiero się kształtowały i nie były ustalone, również nie pozwalałby jej wytyczyć. Dlatego w badaniach terminologii minionych okresów jako warianty zwykle wymienia się np. nie tylko warianty zapisu nazwiska, takie jak Džaulio dėsnis i Joulio dėsnis, Clarko elementas i Klarko elementas, Omo dėsnis i Ohmo dėsnis (Kaulakienė 2003: 113), lecz także takie przypadki jak kalambūras i kalamburas, natūralistinė drama i naturalistinė drama, formos tobulumas i formos tobūlumas, satyrikas i satirikas (Mitkevičienė 2004: 127). Niemniej jednak na obecnym etapie rozwoju współczesnego litewskiego języka ogólnego, gdy normy oznaczania długości i krótkości są skodyfikowane i przekazywane w każdej szkole ogólnokształcącej, nie sposób wyjaśniać pisowni tych ostatnich przypadków brakiem lub ustaleniem normy ortograficznej, a więc nawet jeśli w terminologii przypadki takie można omawiać jako warianty ortograficzne, ich przyczyny są inne niż kształtowanie się ortografii i brak jej norm. Również zróżnicowanego oznaczania długości samogłosek nie sposób wyjaśniać przyczynami, które zaczęły się uwidaczniać w niniejszej pracy – niejasnościami kodyfikacji lub przewidywanymi przez nią wariantami. Jako uogólnioną przyczynę niezgodności ze skodyfikowanymi normami ortograficznymi, które są ustalone i nie przewidują wariantów ortograficznych, można by wymienić nieprzestrzeganie skodyfikowanych norm języka ogólnego, natomiast przyczyna bardziej szczegółowa wyjaśni się podczas omawiania kontekstu użycia terminów. Środowiskiem, w którym w tym przypadku używane są terminy astrologiczne, są strony internetowe. Zarówno błędy korektorskie, jak i niezgodność ze skodyfikowanymi normami ortograficznymi, interpunkcyjnymi, a także normami innych poziomów języka, występują na wszystkich stronach, również w zamieszczonych na dwóch z nich słowniczkach terminów – AS i ATŽ, np.: „Ponieważ Pluton jest zawsze ukierunkowany na zjawiska myślowe (= masowe), społeczne, w tym przypadku może uwydatniać choroby zbiorowego wykluczenia – utratę więzi z Ziemią (przyrodą), którą kończymy niszczyć” Vi; „Nie wszystko jest takie proste z domami horoskopu, a także dlatego (= i, między innymi, dlatego), że systemów domów astrologicznych jest naprawdę niemało (co najmniej ponad 30)” ; „<...> wcześniej uwzględniano tę planetę przy określaniu orientacji zawodowej (= profesinę)“ Zo; „Prasa i Hollywood do tej pory kontynuują ataki na Trumpa, jednak wszyscy oni już dawno zrozumieli, że to osobowość, z którą (= asmenybė, su kuria) trzeba się liczyć“; „Ponadto Jowisz (= Be to, Jupiteris) w drugim domu często wskazuje na wielki sukces finansowy“ Ur; Przyczyny wariantywności pisowni w terminologii astrologicznej 112 Ramunė Vaskelaitė „To są (= Tai – tokie) takie relacje, które są po prostu przeznaczone, wymagające spłacenia pewnych długów, być może (= galbūt) z poprzednich wcieleń <...>“; „Zachowajcie ostrożność, kupując lub sprzedając coś – możecie (= parduodami – galite) nabyć ważne dla was przedmioty, jednak później zapewne (= vėliau, ko gero, jais) się nimi rozczarujecie“; „Rodzice, przełożeni (= Tėvai, viršininkai) mogą wymagać od Państwa zbyt wiele“ Aw; „Panny – perfekcjonistki <...> (= Mergelės – perfekcionistės)“; „IX dom – odległe (= IX būstas – tolimos) kraje, podróże (= kelionės), kontakty z obcokrajowcami <...>“ Zo; „To najważniejsze domy w horoskopie (= horoskope) i prognozie” ATŽ. Ponieważ błędy korektorskie i przypadki niezgodności z normami ortograficznymi występują na wszystkich stronach internetowych, cechę tę można wiązać ze środowiskiem użycia terminów – internetem, a dokładniej stronami internetowymi. Założenie to potwierdzają teksty zamieszczane na niektórych stronach internetowych, pochodzące z publikacji drukowanych – książek, czasopism, kalendarzy (Antr, Dh, Sa, W). W nich zarówno błędów korektorskich, jak i ortograficznych w ogóle się unika. Publikacje są redagowane przez redaktorów językowych, przed drukiem czytane przez korektorów, co pomaga uniknąć błędów korektorskich i ortograficznych. O tym, że język używany w środowisku internetowym (elektronicznym) jest pod tym względem inny, świadczą również jego badania (np.: Miliūnaitė 2008, 2010, 2018), nawet jeśli w pracach litewskich autorów ta funkcjonująca już od niemałego czasu przestrzeń nie jest wybierana jako jeden z pierwszych przedmiotów badań językowych. Niemniej jednak strony astrologiczne bardzo różnią się pod względem błędów korektorskich oraz niezgodności ortografii i interpunkcji ze skodyfikowanymi normami językowymi: na jednych błędów jest niewiele, na innych więcej pojawia się tylko w niektórych tekstach, a niektóre pod względem zgodności z normami języka ogólnego można by uznać za zbliżone do peryferii języka ogólnego. Nie podejmuje się tu rozstrzygania, w jakim stopniu skodyfikowane normy języka ogólnego są świadomie lekceważone, a w jakim z niewiedzy, ponieważ wymagałoby to zastosowania innych metod badawczych (np. metody badań ankietowych), jednak jedna przyczyna jest oczywista – jest nią nieprzywiązywanie uwagi do formy językowej. Oto zamiast pauzy stosowany jest łącznik, np.: „Znaki ognia - Baran, Lew i Strzelec“; „Piąty dom - hobby i talenty“ Aw; „Uranus-planeta zmian, ekscentryczności, nowości, rewolucji, przewrotów“; „Opozycjato także nieharmonijny aspekt <...>“ Zo. W innych miejscach na tych samych stronach stosowana jest pauza, co pokazuje, że używanie łącznika nie jest cechą wynikającą z braku litewskiej klawiatury komputerowej, np.: „Szósty dom – zdrowie, rutyna, dieta lub codzienna praca“ Aw. Takie różnice uwidaczniają się nawet w sąsiadujących zdaniach, np.: „Wierzchołek pierwszego 113Terminologia | 2022 | 29 domu (budynku) nazywany jest ascendentem, wierzchołek IV domu – IC (Imum coeli), wierzchołek VII domu descendentem, wierzchołek X domu – MC (Medium coeli)“ Zo. Przed znakami interpunkcyjnymi lub po nich nie pozostawia się spacji albo, przeciwnie, spacje pozostawiane są tam, gdzie nie są potrzebne, np.: „Węzły Księżycowe -punkty przecięcia orbity Księżyca z ekliptyką. Poruszający się Księżyc znajduje się raz na południe, raz na północ od ekliptyki . Punkt, w którym Księżyc przechodzi z południowej części sfery niebieskiej do północnej, nazywany jest węzłem wstępującym Księżyca (albo Północnym, albo Głową Smoka), a odwrotny — z północnej do południowej — zstępującym (albo Południowym, albo Ogonem Smoka)“ Zo. Jest zrozumiałe, że takie właściwości użycia języka mają wpływ również na używanie terminów lub nazw. Na przykład z błędami korektorskimi lub ortograficznymi zapisywane są także omówione już nazwy domów astrologicznych, np.: „Drugim władcą 4. domu jest Jowisz, który znajduje się w 2. (= 2.) domu finansów“ Ur. Użycie pauzy i łącznika przy zapisywaniu omówionych nazw położeń planet (aspektów) i osi horoskopu, takich jak opozycja Słońca–Księżyca, można wiązać z niejasnościami kodyfikacji, jednak żadna zasada ortografii języka litewskiego nie przewiduje, że przy użyciu pauzy lub łącznika odstęp ma być wstawiany tylko z jednej strony, zatem takie pojedyncze przypadki spotykane na stronach internetowych, jak koniunkcja Słońca –Urana lub koniunkcja Słońca –Plutona, można już wyjaśniać wyłącznie nieuwagą lub nieprzywiązywaniem uwagi do formy. Przypadki, które należy wyjaśniać błędami ortograficznymi, a nie wariantywnością pisowni, zwykle uwidacznia węższy lub szerszy kontekst. Na przykład na jednej ze stron internetowych główny człon terminu węzły Księżyca zapisuje się wielką literą, jednak zarówno tutaj, jak i w innych tekstach tej strony, a także ogólnie na stronach internetowych, termin ten zapisywany jest tylko z pierwszą wielką literą, np. „Węzły Księżyca interpretuje się różnie. W astrologii zachodniej oś węzłów Księżyca symbolizuje związek osobistej ewolucji człowieka z ewolucją otaczającego świata. Człowiek uczestniczy w ewolucji, opierając się na doświadczeniu wewnętrznym, węzły księżycowe wskazują zadania człowieka jako członka społeczeństwa. Węzły księżycowe wiążą się z aspektami karmicznymi. Astrologowie uważają, że węzły księżycowe symbolizują naszą drogę rozwoju” Zo, jest więc zrozumiałe, że ten pojedynczy przypadek zapisu wielką literą (Węzły) powstał wskutek przeoczenia, nieuwagi wobec formy zapisu. Por. także jedyny przypadek zapisu głównego członu terminu Czarny Księżyc małą literą: „Mówił o Czarnym Księżycu Lilith, który tego dnia pozostawił w spokoju wszystkie Skorpiony skrywające głęboko w sobie urazy i przeszedł do gwiazdozbioru Strzelca. Nawiasem mówiąc, najbardziej dotkliwie (= Nawiasem mówiąc, najbardziej dotkliwie) Lilith kąsa, wychodząc ze znaku, dlatego bardzo możliwe Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej 114 Ramunė Vaskelaitė że kilka dni przed Dniem Miłości mogło być wyjątkowo trudnych dla wielu Skorpionów lub dla tych (= tym), których Czarny Księżyc znajdował się w tym znaku w chwili ich (= znaku ich) urodzenia” Zo. Środowisko użycia języka charakteryzujące się takimi cechami może oczywiście rodzić pytanie, na ile można je wykorzystywać jako źródło badawcze przy badaniu wariantywności ortograficznej. Oczywiście, gdyby takie samo lekceważenie formy zapisu było właściwe wszystkim stronom astrologicznym, badanie stosowanej tu terminologii pod kątem wariantywności ortograficznej byłoby niecelowe, jednak wyróżnia się nim tylko kilka stron oraz niektóre teksty zamieszczane na innych stronach. Przedstawione tu tendencje dotyczące zapisu nazw astrologicznych ustalono na podstawie nie tych stron internetowych i nie tych tekstów. Z drugiej strony większość ujawnionych tu tendencji, a mianowicie tendencję do zapisywania liczebnikowego członu terminu w taki czy inny sposób przewidziany przez normy ortograficzne, tendencję do zapisywania całego terminu w formie skrótu, tendencję do zapisywania niektórych terminów astrologicznych wielką literą, przy wahaniu się w kwestii użycia wielkiej litery, potwierdza również kilka stron internetowych wyróżniających się wyjątkową niedbałością o formę. Wskazywałoby to, że przyczyną wariantywności ortograficznej terminów używanych w tekstach astrologicznych jest nie tylko środowisko funkcjonowania terminów, lecz także czynnik ujawniony w dwóch pierwszych rozdziałach niniejszej pracy – niejasności związane z kodyfikacją. Nawiasem mówiąc, tendencję do zapisywania terminów astrologicznych wielką literą potwierdza również materiał wydanych drukiem publikacji astrologicznych analizowany przez autorkę niniejszego artykułu. WNIOSKI W pracach z zakresu terminologii litewskiej nie zwykło się osobno analizować przyczyn wariantywności, a istniejące badania nad przejawami wariantywności są w większości ukierunkowane na terminologię historyczną. Przy jej analizie jako główną przyczynę wskazuje się najczęściej brak ustabilizowania ortografii. I rzeczywiście, normy ortograficzne języka litewskiego kształtowały się stopniowo, a w pewnych okresach historycznych jeszcze ich nie było. Jednakże trudno mówić o niestabilności ortografii na początku XXI wieku, kiedy zasady ortograficzne są ustalone, naucza się ich w szkole średniej, a normy ortograficzne, podobnie jak inne normy języka ogólnego, są kodyfikowane w pracach normalizacyjnych obejmujących poziom ortografii. Zatem również przeprowadzona tutaj analiza pisowni terminów na stronach internetowych poświęconych astrologii ujawnia inne czynniki wariantywności niż niestabilność ortografii. Jak się okazuje, niektóre rozbieżności w pisowni wynikają ze sfery użycia języka i przejawiającej się w niej niedbałości o formę wypowiedzi. Publikacje drukowane są zazwyczaj redagowane przez redaktorów językowych, czyta się ich korekty, co 115Terminologija | 2022 | 29 pomaga uniknąć błędów ortograficznych lub korektorskich. Sfera internetowa, a konkretnie – strony internetowe, jest obszarem użycia języka, w którym etap wydawniczy lub redakcyjny publikowania tekstów niekoniecznie ma zastosowanie, a poziom użycia języka pisanego jest zróżnicowany, co odzwierciedla się również w pisowni terminów. Jeden z przypadków wariantywności ortograficznej, mianowicie zróżnicowanie form synonimicznych terminów Rachu (Rahu) i Ketu, skłania do wiązania wariantywności z synonimicznością tych dwóch terminów, a zatem również z przyczynami ujawnionymi we wcześniej przeprowadzonym badaniu synonimii, które wykazało, że terminy te odzwierciedlają skrzyżowanie kilku różnych tradycji wschodnich. W niniejszej pracy nie wyklucza się również takich rozważanych już przyczyn wariantywności (związanej z użyciem wielkiej litery), jak wpływ łaciny lub innych obecnie używanych języków, jednak to, w jakim stopniu rzeczywiście wpływają one na pisownię nazw astrologicznych wielką literą i jej wahania, mogłyby ustalić badania innego rodzaju, na przykład porównawcze badanie tekstów w kilku językach. Z przeprowadzonej tutaj analizy tendencji pisownianych na litewskich stronach astrologicznych wynika związek tych tendencji z kodyfikowanymi normami ogólnego języka litewskiego: w badanym obszarze najbardziej zróżnicowane jest użycie wielkich liter, jednak nawet w odniesieniu do użycia wielkiej litery, a mianowicie zapisywania nazw własnych wielką literą, nie wyodrębnia się grupy nazw astrologicznych ani o takich nazwach nie wspomina; znacznie zróżnicowany jest zapis łącznika i myślnika, jednak niejasności budzi również kodyfikacja zapisu łącznika lub myślnika; zróżnicowany jest zapis liczebnika w terminach, jednak kodyfikacja zapisu liczebników przewiduje warianty ortograficzne; skrótowce na stronach astrologicznych zapisywane są na kilka sposobów, jednak kilka sposobów odnotowują również publikacje przedstawiające normy ortograficzne. Taka zgodność wskazywałaby, że na stronach internetowych dąży się do przestrzegania skodyfikowanych norm ortograficznych, a możliwą przyczyną wahań są niejasności związane z kodyfikacją. Przy ustalaniu norm ortograficznych terminy lub nazwy astrologiczne nie są omawiane, zatem przyczyną wariantywności ortograficznej mogą być nie tylko te niejasności, lecz także brak kodyfikacji norm zapisu nazw astrologicznych. Czynnikiem ograniczającym wariantywność mogłyby być publikacje przeznaczone do normalizacji leksyki specjalistycznej – słowniki terminologiczne, jednak słowników terminów astrologicznych się nie opracowuje, a w słownikach wyrazów obcych podawane są jedynie terminy astronomiczne. Wpływ na to może mieć stosunek do astrologii. Zbadano tu wyłącznie jeden typ wariantywności terminów – wariantywność ortograficzną. Mimo to już ona pokazuje, że terminologia astrologiczna jest pod względem pisowni dość wariantywna. Wcześniej przeprowadzone w tych samych źródłach Badanie używanych terminów 116 Ramunė Vaskelaitė nie wykazało dużej synonimiczności tych terminów, z wyjątkiem niektórych terminów, co skłaniałoby do postawienia pytania, czy rzeczywiście synonimia i wariantywność pozwalają w jednakowym stopniu oceniać ustabilizowanie lub brak ustabilizowania terminologii. Wymagałoby to jednak zbadania także innych typów wariantywności. To, że zarówno synonimia, jak i wariantywność były badane na podstawie tych samych stron internetowych, lecz nie ujawniła się duża synonimiczność, podczas gdy wariantywność ortograficzna okazała się dość duża, wskazywałoby, że środowisko użycia terminów ma większy wpływ na to drugie zjawisko. O tym, że przyczyny wariantywności ortograficznej i synonimii są różne, jeszcze wyraźniej świadczyłaby inna przyczyna ujawniona w tym badaniu – niejasności kodyfikacyjne związane z pisownią terminów i nazw. ŠALTINIAI INTERNETO SVETAINĖS Am – www.astrologijosmokykla.lt An – www.ananta.lt Antr – www.antropoteosofineastrologija.lt Astr – www.astrodaiva.lt Aw – https://astrologe.weebly.com Dh – www.dharma.lt Sa – www.sadhanacentras.lt Ur – www.uranija.lt Vi – www.vidineastrologija.lt W – www.wolmer.lt Za – www.zachh.lt Zo – www.zodiakas.com INTERNETO SVETAINĖSE TEIKIAMI ŽODYNĖLIAI AS – Astrologijos sąvokos: www.zodiakas.com ATŽ – Astrologijos terminų žodynėlis: www.ananta.lt LITERATURA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Brazaitienė Laura 2020: Warianty języka litewskiego: perspektywy badacza i zwykłego członka wspólnoty językowej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Andriuškaitė Ramunė 2000: Budowa i swoistość terminów językoznawczych J. Balčikonisa. – Terminologija 7, 59–75. Auksoriūtė Albina 2018: Rozwój i synonimia terminologii informatycznej i komputerowej. – Badania nad litewską terminologią informatyczną i komputerową, aut. A. Auksoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Azanovas Sergejus 247–307. 2005: Tajemnice Księżyca, UAB „Medicina visiems“. Čeremisinas Artiomas 2015: Planety w astrologii wedyjskiej. Ketu. – Echo Chicago. Dostęp w internecie: https:// aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us. Čėsnienė Žaneta 2015: Wariancja leksyki i konkurencja w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej. – Logos 86, styczeń–marzec. 117Terminologija | 2022 | 29 Didjurgienė Aušra, Grigonienė Giedrutė 2019: Konkurencja wariantów leksyki zawodowej w języku studentów. – Czynniki kształtowania współczesnego społeczeństwa 4, 265–376. Drukteinis Albinas 2015: Ortograficzne warianty terminów żeglarskich: wielkie litery, łącznik, cudzysłów. – Problemy praktyki językowej 14, 6–14. Gaivenis Kazimieras 1990: Nazwy gwiazdozbiorów. – Kultura języka 59, 50–54. Gaivenis Kazimieras 2014 [1975]: Dwuwyrazowe terminy złożone we współczesnym języku litewskim. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 60–97. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Zastosowanie międzynarodowych zasad terminologii do naszej terminologii. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 214–219. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2012: Kilka problematycznych przypadków użycia ortografii i znaków interpunkcyjnych. – „Kalbos kultūra” 85, 121–135. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia: podręcznik akademicki, drugie wydanie poprawione, Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kaulakienė Angelė 1994a: Terminologia artykułów popularyzujących fizykę w „Aušrze”. – „Lietuvių kalbotyros klausimai”: Zagadnienia normalizacji języka 31, 131–140. Kaulakienė Angelė 1994b: Ocena synonimii terminów fizycznych i technicznych. – „Lietuvių kalbotyros klausimai”: Zagadnienia normalizacji języka 31, 51–56. Kaulakienė Angelė 1997: Terminologia mechaniki w pierwszych podręcznikach fizyki. – Terminologija 4, 56–62. Kaulakienė Angelė 2000: Synonimia terminologii komputerowej: wada czy konieczność. – Terminologija 6, 23–28. Kaulakienė Angelė 2002: Terminologia podręcznika fizyki Konstantinasa Šakenisa. – Terminologija 9, 66–77. Kaulakienė Angelė 2003: Terminy elektryczności i magnetyzmu w litewskich podręcznikach fizyki. – Terminologija 10, Kaulakienė Angelė 2006: Nowe 107–111. technologie i terminologia komputerowa. – Santalka: Filologija, Edukologija 14(4), 22–25. Kaulakienė Angelė 2007: Terminologia podręcznika profesora Povilasa Brazdžiūnasa „Fizyka ogólna” (1960–1965). – Terminologija 14, 92–109. KB – Bank Konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://www.vlkk.lt/ konsultacijos/2523-didieji-grizulo-ratai-didziosios-raides [dostęp: 2021-11-20]. Keinys Stasys 2005: Użycie pauzy i łącznika. – Kalbos kultūra 78, 183–190. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa w języku litewskim. – Santalka: Filologija, Edukologija 19(1), 48–58. KIŽ – Słownik ikonografii chrześcijańskiej, oprac. D. Ramonienė, Wilno: wydawnictwo Wileńskiej Akademii Sztuk Pięknych, 1997. Kuprienė Laima, Aliūkaitė Daiva, Sideravičiūtė-Mickienė Ilona 2007: Ocena i użycie terminów: perspektywa socjolingwistyczna. – Žmogus ir žodis 1, 75–82. León-Araúz Pilar, Cabezas-García Melania, Reimerink Arianne 2020: Representing multiword term variation in a terminological knowledge base: a corpus-based study. – Proceedings of the 12th Language Resources and Evaluation Conference, 2358–2367. LKRS – Pisownia i interpunkcja języka litewskiego, 2. popraw. fotogr. wyd., Wilno: Mokslas, 1992. Mikelionienė Jurgita 2017: Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych. – Terminologia 24, 127–144. Miliūnaitė Rita 1995: Wariantywne zjawiska użycia języka ogólnego (rejestracja i ocena). – Kultura języka 67, 39–49. Miliūnaitė Rita 2003: Podstawy normalizacji gramatyki języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2008: Pierwsze spojrzenie na język blogów. – Kultura języka 81, 20–49. Miliūnaitė Rita 2009: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2010: Prasa i media internetowe: wspólnota treści, rozdział języka. – Język ojczysty 7, 3–17. Miliūnaitė Rita 2018: Normy językowe i ich samoregulacja w społeczności internetowej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mitkevičienė Asta 2004: Warianty terminów w podręczniku V. Duby do literatury powszechnej. – 119–144. Terminologia 11, Mitkevičienė Asta 2015a: Niektóre aspekty synonimii terminów. – Terminologia 22, 39–60. Mitkevičienė Asta 2015b: Terminy synonimiczne w pracach z zakresu litewskiej nauki o literaturze z lat 1918–1940. – Język litewski 9. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/ view/179/144. Przyczyny wariantywności ortograficznej w terminologii astrologicznej 118 Ramunė Vaskelaitė Mitkevičienė Asta 2021: Ekspl||||іtna synonimia terminów w dyskursie nienaukowym. – Terminologia 28, 100–113. Palionis Jonas 1999: Podstawy nauki o języku, Wilno: Jandrija. Stankevičienė Sigita 2012: Wariantywne i synonimiczne wyrażanie terminów elektrostatyki w językach litewskim i niemieckim. – Studia językowe 21, 21–27. Stankevičienė Virginija 2016: Terminy w języku specjalistycznym chemików i ekonomistów: norma, użycie, tendencje. – Santalka: Edukologia, Filozofia 24(1), 65–74. Stonkutė Loreta 2020: Podręcznik astrologii, Kowno: Mijalba. Straižys Vytautas 2003: Encyklopedyczny słownik astronomii, Wilno: Instytut Fizyki Teoretycznej i Astronomii. Stunžinas Robertas 2005: Synonimia terminologii budowlanej. – Terminologija 12, 7–26. Stunžinas Robertas 2008: Wariantywne ludowe terminy budowlane w Słowniku języka litewskiego. – Terminologija 15, Stunžinas 111–130. Robertas 2017: Terminy cyberbezpieczeństwa Unii Europejskiej z członem kibernetinis, (-ė): znaczenia, pochodzenie, synonimia i warianty. – Terminologija 24, 145–163. Stunžinas Robertas 2018: Terminy z dziedziny walut kryptograficznych: znaczenia, wyrażanie i warianty. – Terminologija 25, 128–145. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera, 2013. Umbrasas Alvydas 2004: Synonimy i warianty dwuwyrazowych terminów prawnych o wspólnym rdzeniu w kodeksach litewskich z lat 1918–1940. – Terminologija 11, 100–118. Vaskelaitė Ramunė 2020: Jednowyrazowa terminologia astrologiczna z punktu widzenia pochodzenia. – Terminologija 27, 128–163. Dostęp online: http://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2029/2120. Vaskelaitė Ramunė 2021a: Pisownia nazw astrologicznych na stronach internetowych poświęconych astrologii. – Bendrinė kalba 94, 1–36. Dostęp online: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/issue/view/132. Vaskelaitė Ramunė 2021b: Przyczyny synonimicznego wyrażania w terminologii astrologicznej. – Terminologija 27, Vaskelaitė Ramunė 2022: 192–222. Pisownia nazw astrologicznych w publikacjach drukowanych. – Bendrinė kalba 95, 1–32. Dostęp online: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/issue/view/132. Vaskelienė Jolanta 2013: Podobieństwa i różnice między synonimami słowotwórczymi, wariantami słowotwórczymi i paronimami. – Žmogus ir žodis 1, 206–214. Vaskelienė Jolanta, Kučinskienė Ramunė 2012: Synonimy słowotwórcze przymiotników współczesnego języka litewskiego. – Žmogus ir žodis 1, 153–161. Vladarskienė Rasuolė, Zemlevičiūtė Palmira 2022: Pisownia języka litewskiego: zasady, komentarze, porady, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, 2001–2020. Dostęp online: http://www.vle.lt. Zemlevičiūtė Palmira 2003: Prace Antanasa Vileišisa (1856–1919) z zakresu nauk medycznych i ich terminologia. – Terminologija 10, 84–106. Zemlevičiūtė Palmira 2009: Terminy artykułów medycznych czasopisma „Varpas”. – Terminologija 16, 92–108. Zemlevičiūtė Palmira 2011: Terminy artykułów o zdrowiu czasopisma „Keleivis”. – Terminologija 18, 93–108. Zemlevičiūtė Palmira 2012: Morfologiczne warianty terminów anatomicznych w XVII–XVIII-wiecznej leksykografii litewskiej. – Terminologija 19, 105–124. Zemlevičiūtė Palmira 2018: Terminologia medyczna sprzed 100 lat. – Terminologija 25, 147–200. Župerka Kazimieras 2010: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego. – Kultura języka 83, 348–358. Župerka Kazimieras 2012: Stylistyka, Szawle: VšĮ Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego.