Lietuvos Respublikos terminų bankas: 20 metų po įstatymo priėmimo

Alvydas Umbrasas142 Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 metų po įstatymo priėmimo doi.org/10.35321/term30-7 Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 metų po įstatymo priėmimo Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 Years After Passing the Law ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5184-0056 ADNOTACJA Bank Terminów Republiki Litewskiej jest tworzony na podstawie przyjętej przed 20 laty Ustawy Republiki Litewskiej o Banku Terminów Republiki Litewskiej. Z okazji jubileuszu w artykule analizuje się historię powstania i rozwój Banku Terminów, zwraca się uwagę zarówno na regulacje prawne, jak i na zawartość bazy danych. Analizuje się wkład instytucji państwowych w Bank Terminów oraz właściwości artykułów terminologicznych aktów prawnych zatwierdzonych w Banku Terminów. SŁOWA KLUCZOWE: Bank Terminów Republiki Litewskiej, zarządzanie terminologią, baza terminologiczna, terminy aktów prawnych, terminologiczność. ABSTRACT Bank Terminów Republiki Litewskiej został utworzony zgodnie z Ustawą o Banku Terminów Republiki Litewskiej przyjętą dwadzieścia lat temu. Z okazji rocznicy artykuł analizuje historię i rozwój Banku Terminów, koncentrując się zarówno na regulacji prawnej, jak i na zawartości bazy danych. Analizie poddano wkład instytucji publicznych w działalność Banku Terminów oraz charakterystykę haseł zawierających terminy prawne. SŁOWA KLUCZOWE: Bank Terminów Republiki Litewskiej, porządkowanie terminologii, baza terminologiczna, terminy aktów prawnych, terminologiczność. UWAGI WSTĘPNE 23 grudnia 2003 r. przyjęto ustawę Republiki Litewskiej o Banku Terminów, a zatem pod koniec 2023 r. mija 20 lat od uregulowania zarządzania terminami aktów prawnych na Litwie odrębną ustawą. Z tej okazji warto 143Terminologija | 2023 | 30 spojrzeć zarówno w przeszłość, jak i w teraźniejszość, aby można było ocenić wykonaną pracę. Koncepcja, struktura, zawartość i podstawa prawna utworzonego na mocy ustawy Banku Terminów Republiki Litewskiej były już przedmiotem badań (zob. Umbrasas 2013). Celem niniejszego artykułu, z zastosowaniem metody opisowo-analitycznej, jest uzupełnienie wcześniejszych badań o aspekty menimis. Straipsnio tikslas – parodyti Terminų banko įstatymo kūrimo historyczne, faktyczne i terminologiczne dotyczące opracowania i wdrożenia, zmian w Banku Terminów, zwłaszcza w ciągu ostatnich 10 lat, dynamiki šio duomenyno turinio savitumą. Daugiausia dėmesio skiriama teisės aktų działalności instytucji pracujących z Bankiem Terminów oraz terminologii. Materiał opiera się na danych Systemu Informacyjnego Aktów Prawnych i Banku Terminów, rocznych sprawozdaniach z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego, protokołach grupy roboczej przygotowującej projekt ustawy o Banku Terminów i ich załącznikach, a także na wskazanej literaturze. GENEZA PODSTAWY PRAWNEJ Z inicjatywy Komisji Językowej idea państwowego banku terminów zaczęła być rozważana, gdy pracę rozpoczęła Państwowa Komisja Języka Litewskiego kadencji 2002–2007, kierowana przez dr Irenę Smetonienė. Już w 2002 r. zorganizowano spotkania przedstawicieli Komisji Językowej ze specjalistami w dziedzinie technologii informacyjnych i innymi specjalistami (z Kancelarii Sejmu Republiki Litewskiej, Litewskiego Departamentu Normalizacji, Instytutu Matematyki i Informatyki oraz in.), podczas których omówiono możliwość stworzenia całkowicie nowej bazy terminologicznej, duomenų bazėmis, taip pat terminų aprėpties (pvz., neteiktinų terminų dyskutowano nad jej koncepcją i strukturą, a także nad powiązaniem z istniejącymi wówczas bazami danych oraz możliwością ich wykorzystania lub niewykorzystania). W listopadzie 2002 r. Komisja Językowa wysłała około 30 zapytań do instytucji, aby ocenić sytuację i dowiedzieć się o posiadanych już przez instytucje terminologicznych bazach danych. Ponieważ w Sejmie właśnie opracowywano wówczas bazę danych Europejskiego tezaurusa terminologicznego Eurovoc, informatycy proponowali jego strukturę jako podstawę przyszłego banku terminów, mając jednocześnie na uwadze możliwość późniejszej integracji. W miarę rozwoju dyskusji sejmowa Komisja do Spraw Europejskich zaproponowała, aby pomysł Komisji Języka Litewskiego dotyczący utworzenia państwowego banku terminów zrealizować w drodze ustawy. W tym celu w połowie 2003 r. decyzją Prezydium Sejmu powołano grupę roboczą do opracowania projektu ustawy Republiki Litewskiej o banku terminów. Jej kierowanie powierzono Vyteniui Povilasowi Andriukaitisowi, ówczesnemu wiceprzewodniczącemu Sejmu i przewodniczącemu sejmowej Komisji do Spraw Europejskich. Do grupy roboczej włączono łącznie 14 osób nie tylko z Sejmu, lecz także z innych zainteresowanych Alvydas Umbrasas144 Bank terminów Republiki Litewskiej: instytucji1. Projekt polecono przygotować do 15 20 metų po įstatymo priėmimo września tego roku, czyli zasadniczo w ciągu lata. Spieszono się, ponieważ zbliżało się przystąpienie Litwy do Unii Europejskiej (nastąpiło 1 maja 2004 r.), a Bank Terminów wiązano z wyzwaniami dotyczącymi porządkowania terminologii aktów prawnych, zwłaszcza tłumaczonego na język litewski dorobku prawnego Unii Europejskiej, nad którymi wówczas pracowano i które rozstrzygano. Jak wynika z dostępnych danych, grupa robocza do opracowania projektu ustawy o Banku Terminów w ciągu trzech miesięcy odbyła łącznie co najmniej 6 posiedzeń, włączając do nich także innych specjalistów (z Departamentu Technologii protokolų, darbo grupė į pirmąjį posėdį susirinko 2003 m. birželio 27 d. ir Informacyjnych Sejmu i in.). Na pierwszych posiedzeniach przedmiotem dyskusji były kwestie współpracy instytucji przy organizowaniu działalności Banku Terminów; rozważano możliwości zarówno systemu scentralizowanego, jak i zdecentralizowanego, a także aspekty pozyskiwania, łączenia, rozpatrywania, zatwierdzania i publikowania danych. Swoje koncepcje przedstawili Państwowa Komisja Języka Litewskiego, Instytut Języka Litewskiego i Departament Normalizacji Litwy, a także informatycy z Departamentu Technologii Informacyjnych Sejmu. Najwięcej poparcia zyskała koncepcja przedstawiona przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, zgodnie z którą dane terminologiczne są przekazywane przez różne podmioty do oceny Państwowej Komisji Języka Litewskiego (przede wszystkim jej Podkomisji Terminologicznej) i trafiają do jednej bazy danych, a przygotowaniem tych danych zajmują się grupy robocze utworzone w różnych instytucjach. Ankieta przeprowadzona przez Państwową Komisję Języka Litewskiego pod koniec 2002 r. wykazała, że spośród 21 instytucji państwowych 16 posiada lub opracowuje takie czy inne bazy danych (terminów), wyznaczono osoby odpowiedzialne za tę pracę2, dlatego podstawa dla możliwych grup roboczych już istnieje. Pierwotny projekt ustawy o Banku Terminów został opracowany i rozpatrzony w sierpniu 2003 r. Między innymi podczas pierwszego rozpatrywania projektu 1 Oprócz wspomnianego kierownika grupy w jej skład wchodzili także: Irena Smetonienė (przewodnicząca Państwowej Komisji Języka Litewskiego), Loreta Raulinaitytė (starsza doradczyni Komitetu Spraw Europejskich Sejmu), Aušra Bodin (kierowniczka Wydziału Systematyzacji Aktów Prawnych Departamentu Technologii Informacyjnych Sejmu), Justinas Žilinskas (starszy doradca ds. Unii Europejskiej i prawa międzynarodowego Departamentu Prawnego Sejmu), Kęstutis Kaminskas (doradca Komitetu Edukacji, Nauki i Kultury Sejmu), Regina Narutienė (starsza specjalistka Wydziału Dokumentów Sejmu), Kristina Kačkuvienė (tłumaczka Grupy Tłumaczy przy kanclerzu Sejmu), Jūratė Drevinskienė (zastępczyni dyrektora Centrum Tłumaczeń, Dokumentacji i Informacji Komitetu Europejskiego przy Rządzie Republiki Litewskiej), Živilė Liekytė (dyrektorka Departamentu Legislacji i Prawa Publicznego Ministerstwa Sprawiedliwości), Valentina Karazinienė (kierowniczka podwydziału klasyfikacji Wydziału Rozwoju Statystyki Departamentu Statystyki przy Rządzie Republiki Litewskiej), Nijolė Dudlauskienė (kierowniczka I Wydziału Normalizacji Departamentu Normalizacji Litwy przy Ministerstwie Środowiska Republiki Litewskiej Rimantas Miknys (zastępca dyrektora Litewskiego Instytutu Historycznego), Jolanta Zabarskaitė (p.o. dyrektora Instytutu Języka Litewskiego) (decyzja Zarządu Sejmu Republiki Litewskiej z dnia 18 czerwca 2003 r. nr 1576 „W sprawie utworzenia grupy roboczej do opracowania projektu ustawy Republiki Litewskiej o Banku Terminów”). 2 Dane zaczerpnięto z uzasadnienia do projektu ustawy Republiki Litewskiej o Banku Terminów. 145Terminologija | 2023 | 30 dyskutowano nad użyciem słowa bank w nazwie ustawy i bazy danych Terminologiczny bank w kontekście legislacyjnym nie jest powszechny. nime. Būta siūlymų vadinti registru (gretinta su teisės aktų registrais), nes Mimo to uzgodniono, że bank jest używany w międzynarodowych standardach terminologicznych, nie jest to nowe zjawisko. W połowie września (12 dnia) rozpatrzono drugą redakcję projektu, poprawiony projekt przedłożono do rozpatrzenia Podkomisji Terminologii Komisji Języka (posiedzenie odbyło się 23 września) i skorygowano go zgodnie z jej uwagami. Pod koniec września (26 dnia), po ocenie i udoskonaleniu trzeciej redakcji, grupa robocza stwierdziła, że rozpatrzyła wszystkie propozycje i zakończyła opracowywanie projektu. Po przygotowaniu uzasadnienia projekt ustawy został zarejestrowany w bazie aktów prawnych Sejmu na samym początku listopada (3 dnia). Uwzględniając uwagi komisji sejmowych, wprowadzono jeszcze kilka drobnych korekt i w grudniu była już dostępna wersja końcowa. Analizując wszystkie warianty i rozwój projektu ustawy o Banku Terminów, widać, że zmieniały się zarówno formalne aspekty wyrażania, jak i niektóre przepisy oraz ich zakres – stopniowo zmierzano ku bardziej lakonicznym, bardziej uogólnionym sformułowaniom. Jednocześnie zmieniano również niektóre terminy i ich rozumienie. Na przykład od terminów termin obowiązkowy, termin zalecany przechodzi się do termin zatwierdzony, termin zalecany. Pojawił się termin artykuł terminologiczny, a początkowo nazywano to wpisem terminologicznym, zbiór danych terminologicznych zastąpiono zbiorem artykułów terminologicznych, ocena ekspercka – ekspertyzą, wiedza specjalistyczna – kompetencjami terminologa itd. Definicje terminów również niejednokrotnie zmieniano, doprecyzowywano i przeformułowywano. Oto rozwój definicji samego Banku Terminów Republiki Litewskiej (w skrócie – Banku Terminów) w różnych wersjach projektu (od pierwszej do ostatecznej): „system zarządzania (systematyzowania, gromadzenia, przechowywania i wykorzystywania) terminami oraz związanymi z nimi informacjami; ogół tematycznych zbiorów terminów języka litewskiego uporządkowanych w ustalony sposób i udostępnionych w Internecie”; „ogół zbiorów artykułów terminologicznych języka litewskiego uporządkowanych w ustalony sposób i udostępnionych w Internecie”; „ogół zbiorów artykułów terminologicznych zatwierdzonych i zalecanych terminów języka litewskiego oraz terminów niezlecanych, uporządkowanych w ustalony sposób i udostępnionych w Internecie”; „państwowy system informacyjny, na który składa się ogół zbiorów artykułów terminologicznych zatwierdzonych i zalecanych terminów języka litewskiego oraz terminów niezlecanych, uporządkowanych w ustalony sposób i udostępnionych w Internecie”. Jak widać, od zwykłego systemu porządkowania informacji przechodzono do państwowego systemu informacyjnego, a zarazem stopniowo doprecyzowywano zakres uwzględnianych terminów. Alvydas Umbrasas146 Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 metų po įstatymo priėmimo Można zwrócić uwagę także na termin apibrėžtis (w ustawie nie został on zdefiniowany). Z protokołów grupy roboczej przygotowującej projekt ustawy i ich załączników wynika, że w pierwotnych opisach technicznych systemu minėta definicija, vietoj šio termino siūlyta vartoti apibrėžimas (aprašuose taip opracowanych przez informatyków było pair było zmienione), jednak w pierwszych wersjach projektu ustawy nie wspominano o tym. Dopiero podczas opracowywania trzeciej redakcji projektu ustawy doprecyzowano definicję terminu straipsnio i wskazano w niej termin apibrėžties. Można stwierdzić, że właśnie ustawa o Banku Terminów przyczyniła się do rozpowszechnienia terminu apibrėžtis nie tylko w kontekście administracyjnym, lecz także w litewskiej nauce o terminologii; zasadniczo przerwała ona wcześniejszą tradycję używania terminu apibrėžimas. Obok pierwotnego projektu ustawy zaczęto opracowywać specyfikację systemu informacyjnego Banku Terminów (opracował ją Departament Technologii Informacyjnych Sejmu), a jednocześnie uzgodniono, że potrzebna jest również metodologia Banku Terminów. Ta ostatnia została zatwierdzona uchwałą Komisji Języka po upływie kilku miesięcy od przyjęcia ustawy o Banku Terminów (2 lutego 2004 r.). Jak jest to typowe dla aktów prawnych tego rodzaju, ustawa zwięźle określiła kwestie najbardziej ogólne – tworzenie, prowadzenie, użytkowanie i finansowanie Banku Terminów, a także obowiązki, prawa i odpowiedzialność osób prawnych i fizycznych prowadzących Bank Terminów, przekazujących mu dane oraz korzystających z niego. W Metodyce szczegółowiej omówiono strukturę Banku Terminów, budowę artykułu terminologicznego, wymagania dotyczące systemu informacyjnego, funkcje podmiotów zarządzających Bankiem Terminów i prowadzących go, a także użytkowników niezarejestrowanych i zarejestrowanych, ich obowiązki itp. W ciągu ostatnich 20 lat ustawa o Banku Terminów była zmieniana tylko raz – 4 lipca 2017 r. przyjęto ustawę zmieniającą art. 4 ustawy Republiki Litewskiej o Banku Terminów nr IX-1950 (weszła w życie 1 stycznia 2018 r.), zgodnie z którą jedynym zarządcą i prowadzącym Bank Terminów została Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Do tego czasu Komisja Językowa zajmowała się wyłącznie treścią Banku Terminów, natomiast niezbędne do jego funkcjonowania wyposażenie techniczne i oprogramowanie dostarczała oraz utrzymywała Kancelaria Sejmu. Uwzględniając zmianę ustawy i zawarte w niej zobowiązania do przygotowania aktów prawnych wykonujących ustawę, uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 5 października 2017 r. nr N-3 (162) zatwierdzono (zaktualizowano) Metodykę Banku Terminów Republiki Litewskiej. Wkrótce zarządzeniem przewodniczącego Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 11 kwietnia 2018 r. nr V-21 zatwierdzono jeszcze dwa dokumenty – Przepisy informacyjnego systemu Banku Terminów Republiki Litewskiej oraz informacyjnego systemu Banku Terminów Republiki Litewskiej 147Terminologia | 2023 | 30 szczegółowiej określono mechanizm sistemos duomenų saugos nuostatai. Metodikos ir nuostatų vsuma dar funkcjonowania Banku Terminów, cel systemu informacyjnego, zadania oraz strukturę organizacyjną, informacyjną i funkcjonalnątūra ir kt., kartu daug dėmesio skiriant duomenų saugai. BAZA DANYCH Pierwszy system informacyjny Banku Terminów został stworzony przez Departament Technologii Informacyjnych Kancelarii Sejmu już w 2004 r. (dane zaczęto wprowadzać i publicznie udostępniać w styczniu 2005 r.). Baza danych została utworzona z wykorzystaniem oprogramowania Oracle, a wewnętrzny system przeznaczony dla zarejestrowanych użytkowników (zob. rys. 1) był dostępny dopiero po zainstalowaniu na komputerze odpowiedniego pakietu programów. Na początku funkcjonowania Banku Terminów było to pod względem technologicznym dość typowe rozwiązanie, jednak z czasem programy się zestarzały i trudniej było zapewnić ich kompatybilność. W 2018 r., po przejęciu przez Komisję Języka Litewskiego zarządzania systemem informacyjnym Banku Terminów, na jej zamówienie utworzono na bazie PostgreSQL nowy system informacyjny Banku Terminów, który zaczął działać w listopadzie 2019 r.; zarejestrowani użytkownicy mogą korzystać z niego przez internet, bez instalowania jakichkolwiek dodatkowych programów (rys. 2). Jednocześnie zaktualizowano moduł publicznego wyszukiwania terminów. W celu zapewnienia wygody i prostoty pojawiło się okno uproszczonego wyszukiwania o minimalistycznym wyglądzie, z jednym polem, oraz okno wyszukiwania zaawansowanego (rys. 4), utworzone na podstawie wcześniejszego okna wyszukiwania (rys. 3), w którym dodano dodatkowe funkcje (np. możliwość wyszukiwania terminów w definicjach). Strona internetowa Banku Terminów została utworzona zgodnie z zasadami responsywnego projektowania, dlatego obecnie wygodniej korzysta się z niej na urządzeniach mobilnych (adres się nie zmienił – http://terminai.vlkk.lt). Bank Terminów został stworzony przede wszystkim jako wspólny system informacyjny instytucji państwowych służący do zarządzania terminami aktów prawnych (o koncepcji zob. także Ivanauskienė 2005, 2008), jednak jednocześnie jego celem jest upowszechnianie różnorodnych wiarygodnych terminów, a terminologia aktów prawnych stanowi w całym zbiorze danych stosunkowo niewielką część (około 7 proc.). W listopadzie 2023 r. w Banku Terminów ogółem publicznie udostępniano około 278 tysięcy artykułów terminologicznych, z których większość (około 225 tysięcy (mniej więcej 81 proc.)) stanowiły artykuły słowników terminologicznych – łącznie do Banku Terminów wprowadzono dane 53 słowników terminologicznych. W ciągu ostatnich kilku lat włączono obszerne słowniki terminologiczne z zakresu psychologii, geografii i mechaniki, a w jeszcze wcześniejszych dwóch latach – mniejsze słowniki terminologiczne z zakresu public relations, zarządzania projektami i przedsiębiorstw gastronomicznych (dokładny wykaz słowników publikowanych w Banku Terminów Alvydas Umbrasas148 Bank Terminów Republiki Litewskiej: wraz z danymi bibliograficznymi można znaleźć na 20 metų po įstatymo priėmimo stronie internetowej Komisji Języka3). We współpracy z Litewskim Departamentem Normalizacji 3 Dostęp w internecie: 2015 m. Terminų banke pradėti skelbti Kalbos komisijos teigiamai įvertintų https://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/terminija/terminu-banke-skelbiamu-terminuzodynu-sarasas. Rys. 2. Okno wewnętrznego systemu informacyjnego Banku Terminów działającego od 2019 r. Rys. 1. Okno wewnętrznego systemu informacyjnego Banku Terminów działającego w latach 2005–2019 149Terminologia | 2023 | 30 Dane dotyczące litewskich norm terminologicznych – ogółem udostępnianych jest około 8,7 tysiąca artykułów terminologicznych z 66 norm4 (w tym terminy Międzynarodowych Standardów Wyceny przekazane przez Ministerstwo Finansów) (około 3 proc. bazy danych). Znaczną część Banku Terminów (około 24 tysięcy terminów 4 Obejmuje mniej więcej ocenione przez Komisję Języka od 2005 r. standardy terminologiczne, ale są też pewne nieuwzględnione. Rys. 3. Okno publicznego wyszukiwania terminów w Banku Terminów (2005–2019 r.) 4 rys. Okno publicznego wyszukiwania terminów w Banku Terminów (od 2019 r.) Alvydas Umbrasas150 Litewski Bank Terminów: artykułów (około 9 proc.)) 20 metų po įstatymo priėmimo stanowią dane opracowane zgodnie z zaleceniami Komisji Języka (obejmuje ponad 80 zaleceń zatwierdzonych w ciągu ostatnich dwóch dekad uchwałami protokolarnymi Komisji Języka). Jest to nomenklatura biologiczna i zoologiczna oraz związane z nią nazwy – nazwy roślin, ich owoców, niektórych wyrobów wytwarzanych z roślin, glonów, porostów, grzybów i organizmów do nich podobnych, nazw powodowanych przez nie chorób, chrząszczy, płazów, mięczaków, krabów i inne nazwy. W celu zwiększenia różnorodności terminów publikowanych w Banku Terminów w 2019 r. zaczęto w nim publikować terminy wybrane z podręczników szkół wyższych (terminy i definicje zostały przejrzane i doprecyzowane przez autorów tych podręczników, rozpatrzone przez Komisję Języka i jej Podkomisję Terminologiczną). Łącznie publikowanych jest około 1,3 tysiąca terminów z 13 podręczników, których zakresy są bardzo różnorodne: rachunkowość, audyt, rynki finansowe, ekonomia międzynarodowa, mikroekonomia, karjeros kūrimas, statybinė medžiagotyra, keraminių medžiagų cheminė makroekonomia, prawo rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, organizacje pozarządowe, technologia, architektura komputerów. Chociaż liczba ta nie jest duża (w całym korpusie nie sięga nawet połowy procenta; średnio po 100 terminów z podręcznika), są to jednak dane znaczące, zwłaszcza mając na uwadze, że brakuje słowników terminologicznych z niektórych dziedzin. Trzeba powiedzieć, że tendencje w wydawaniu słowników terminologicznych nie napawają optymizmem. Rozpoczęte po odzyskaniu niepodległości wydawanie słowników terminologicznych o różnej jakości, a dybos proveržis, paskatintas tiek praktinių reikmių ir natūralios paklautakże wsparcie finansowe (zwłaszcza w ramach Programu używania i rozwoju języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996–2005, zatwierdzonego uchwałą Rządu Republiki Litewskiej nr 1525 z 4 grudnia 1995 r. i koordynowanego przez Komisję Języka, a także w ramach późniejszych środków wsparcia), w ciągu ostatniego dziesięciolecia wyraźnie słabnie – wydawane w ciągu roku różne słowniki możemy już liczyć nie w dziesiątkach, lecz zaledwie w pojedynczych egzemplarzach – powraca się do skali wydawania słowników terminologicznych z końca okresu sowieckiego (zob. ryc. 5⁵). 5 Na wykresie przedstawiono zmiany liczby słowników terminologicznych wydawanych w ciągu roku. Liczby z lat 1980–2005 opierają się na danych bibliograficznych opublikowanych w wydawnictwie poświęconym terminografii (zob. Gaivenytė-Butler, Keinys, Noreikatė 2008: 70–228), późniejsze dane zaczerpnięto z adnotacji najnowszych słowników terminologicznych publikowanych w czasopiśmie „Terminologija”, opracowywanych przez Jolantę Gaivenytė-Butler (niektóre publikacje uwzględnione w wykazach nie są prawdziwymi słownikami terminologicznymi, lecz umownie do nich zaliczone). Jak widać, pierwszy wzrost wydawania słowników terminologicznych następuje właśnie w latach odzyskania niepodległości (w 1990 r. wydano 22 słowniki terminologiczne i słowniczki; oczywiście przynajmniej większe z nich zaczęto opracowywać jeszcze pod koniec okresu sowieckiego), a szczyt osiągnięto w 2008 r., kiedy wydano 29 publikacji o charakterze terminograficznym. Dalej widoczne jest wyraźne zmniejszanie się liczby. Wykres ten nie pokazuje zmian jakościowych; bardzo dużej części słowników nie przedstawiono do oceny Komisji Języka (por. Gaivenytė-Butler 2009: 254), a ponadto w ogóle nie odpowiadają one koncepcji słownika terminologicznego i takim 157Terminologija | 2023 | 30 „osoba lub kilka osób, które złożyły wniosek o rejestrację znaku towarowego“; „osoba, która w trybie określonym w aktach prawnych złożyła wniosek o uzyskanie licencji, zezwolenia lub certyfikatu“; „osoba fizyczna, która złożyła wniosek o udział w procesie certyfikacji pracowników energetyki“; „publiczna lub prywatna osoba prawna, oddział lub przedstawicielstwo osoby prawnej, przedkładające plan realizacji projektu i dążące do uzyskania środków Unii Europejskiej i (lub) budżetu państwa na realizację celów określonych w planie realizacji projektu“; „gmina składająca wniosek o dofinansowanie projektu, jednostka administracyjna Ministerstwa Środowiska Republiki Litewskiej lub instytucja podległa ministerstwu, albo inny podmiot“; „obywatel Republiki Litewskiej, który ukończył 16 lat, cudzoziemiec stale zamieszkujący w Republice Litewskiej lub grupa takich osób, którzy w trybie określonym w konstytucyjnej ustawie Republiki Litewskiej o petycjach złożyli wystąpienie“; „jedno z rodziców, z którym na mocy orzeczenia sądu lub porozumienia rodziców ustalono miejsce zamieszkania dziecka, albo opiekun (kurator), który zwraca się do administratora świadczeń w sprawie wypłaty świadczeń“; „viešasis geriamojo vandens tiekėjas ir nuotekų tvarkytojas, teikiantis paraišką uzyskać dotację na realizację projektu inwestycyjnego dotyczącego podłączenia zamieszkałych budynków mieszkalnych do istniejących scentralizowanych systemów oczyszczania ścieków”; „działający na poziomie krajowym członek Litewskiej Sieci Obszarów Wiejskich, który złożył wniosek o przyznanie pomocy na realizację projektu komunikacyjnego w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Litwy na lata 2014–2020 i jest odpowiedzialny za prawidłową realizację tego projektu”; „podmiot gospodarczy lub grupa takich podmiotów, którzy złożyli Komisji Europejskiej wniosek dotyczący zwykłego programu informowania o produktach rolnych i ich promowania na rynku wewnętrznym i w państwach trzecich, spełniający wymogi określone w art. 7 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 2014/1144”; „Osoba fizyczna lub prawna z Republiki Litewskiej, państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego, podmiot nieposiadający statusu osoby prawnej, jego oddział i przedstawicielstwo” . Jak widać, chociaż pojęcia mają wspólną cechę zwrócenia się przy składaniu określonego wniosku lub podania (w słowniku ogólnym można je zdefiniować w sposób uogólniony), jednak w aktach prawnych różnią się zarówno wskazany podmiot, jak i cel jego zwrócenia się (tylko ostatni przykład jest wyliczeniem bez cech). W podobnych przypadkach zazwyczaj podnosi się kwestię precyzji terminu. Zatwierdzono również jeden inny doprecyzowany termin (np. : Wnioskodawca projektu planu odbudowy gospodarczej i zwiększania odporności „Nowa generacja Litwy”, Alvydas Umbrasas158 Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 metų po įstatymo priėmimo wnioskodawca projektu komunikacyjnego Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Litwy na lata 2014–2020), jednak nierzadko doprecyzowanie patikslintas jis pasidaro pernelyg nepatogus, todėl paliekamas universalus terminu jest niezbyt możliwe albo termin jest charakteryzowany za pomocą definicji. W Banku Terminów rejestrowane są również dane dotyczące różnych projektów tego samego aktu prawnego. Na przykład w ciągu ostatniej dekady w różnym czasie widoczne były w nim następujące definicje skarbu państwa zarejestrowane w różnych projektach zmian ustawy o skarbie państwa (chronologicznie10): „system zarządzany przez Ministerstwo Finansów Republiki Litewskiej, który obejmuje jego rachunek ogólny w Banku Litwy oraz inne systemy, za pośrednictwem których realizowane są funkcje tego systemu”*; „fundusz zasobów państwowych, którego środki stanowią dochody budżetu państwa, środki otrzymane lub pożyczone przez państwo, środki uzyskane z czasowo zainwestowanych środków tego funduszu oraz inne nabyte środki”; „system zarządzany przez Ministerstwo Finansów Republiki Litewskiej, który obejmuje rachunek ogólny skarbu państwa zarządzany przez to ministerstwo w Banku Litwy oraz systemy umożliwiające realizację następujących funkcji: gromadzenie na rachunku ogólnym skarbu państwa środków pieniężnych państwa i ich wydawanie, prowadzenie ewidencji tych działań, przeprowadzanie kontroli, sporządzanie i składanie sprawozdań dotyczących tych działań, zarządzanie zobowiązaniami zaciągniętymi w imieniu państwa w wyniku emisji papierów wartościowych Rządu Republiki Litewskiej, zawarcia umów pożyczki i innych dokumentów dłużnych powodujących zobowiązania, prognozowanie przepływów środków pieniężnych państwa, inwestowanie lub inne odpłatne wykorzystywanie czasowo wolnych środków pieniężnych państwa”*; „system zarządzany przez Ministerstwo Finansów Republiki Litewskiej, który obejmuje środki organizacyjne i techniczne umożliwiające realizację funkcji określonych w art. 7 ustawy Republiki Litewskiej o skarbie państwa”. Rejestrowanie różnych definicji tego samego aktu prawnego może utrudniać korzystanie z Banku Terminów (dlatego nowe definicje często umieszcza się nie obok dotychczasowych, lecz zamiast nich), jednak jednocześnie może być przydatne, ponieważ można dostrzec różne koncepcje i zmiany pojęć. Ponadto, gdy podawane są terminy zaaprobowanych projektów aktów prawnych, nie można jeszcze z całą pewnością stwierdzić, że dany projekt rzeczywiście zostanie przyjęty. Dotyczy to w szczególności inicjatyw dotyczących zmiany ustaw, niekiedy przejawiających się w równoległych projektach, doskonalonych przez wiele lat. Rozwój definicji i pojęć czasami prowadzi również do zmian terminów, na przykład w przybliżeniu w ciągu dekady w ustawie o zarządzaniu państwowymi zasobami informacyjnymi i projektach jej zmian zaaprobowano (chronologicznie): 10 Žvaigždutėmis pažymėtos apibrėžtys buvo pakeistos, dabar Terminų banke neberodomos. 159Terminologia | 2023 | 30 zarządzający państwowym systemem informacyjnym – ministerstwo lub inny podmiot państwowy zarządza; zarządzający rejestrem lub tucija ar valstybės įstaiga, kuri nustato valstybės informacinės sistemos tikslus ir państwowym systemem informacyjnym – instytucja państwowa, do której obszaru zarządzania lub działalności kierownika przypisany jest rejestr lub państwowy system informacyjny i która określa cele działalności rejestru lub państwowego systemu informacyjnego oraz koordynuje funkcjonowanie rejestru lub państwowego systemu informacyjnego; zarządzający systemem informacyjnym – instytucja lub jednostka samorządu państwowego albo państwowego, inny podmiot administracji publicznej, instytucja publiczna lub przedsiębiorstwo zarządzane przez państwo, które określają cele i środki działania systemu informacyjnego. Przyrost danych w Banku Terminów skłania użytkownika do ich oceny i selekcji. Niestety niemało jest terminów, które trafiły do tego zbioru danych z różnych źródeł. Oto na przykład termin atliekos podany jest w 15 artykułach terminologicznych. Został zatwierdzony na podstawie ustawy o gospodarowaniu odpadami, zaczerpnięty z 4 norm terminologicznych (dwóch dotyczących ochrony środowiska (z których jedna odnosi się do kontekstu wojskowego), paliw i pakuočių) ir iš net 9 žodynų (aprangos, chemijos, ekologijos, fizikos, geopoligrafii, przedsiębiorstw gastronomicznych, mechaniki, techniki drzewnej, cieplnej i jądrowej). W jednym miejscu definiuje się go ogólnie (np. „materiał lub przedmiot, którego posiadacz się pozbywa, chce się pozbyć albo jest zobowiązany się pozbyć”), w innym zaś – według dziedziny, uwzględniając bardziej szczegółowe cechy (np.: „pozostałości surowca lub półproduktu, niewykorzystane podczas przetwarzania surowca w wyrób”; „pozostałości produktów powstałe podczas przygotowywania żywności”). Różne definicje w źródłach niekoniecznie wskazują na odmienność pojęć, a na sformułowanie definicji może wpływać punkt widzenia i kompetencje autora słownika oraz wykorzystana przez niego literatura. Czym innym są terminy wieloznaczne; na przykład hasło programa obejmuje 20 artykułów terminologicznych (znaczenia terminów w słownikach są rozdzielane i przedstawiane w odrębnych artykułach) z różnych aktów prawnych, norm i słowników. Dane pokazują, że termin ten w dziedzinach finansów, wojskowości, informatyki, komunikacji, sportu, edukacji, technologii i innych może być rozumiany zupełnie różnie. TERMINOLOGICZNOŚĆ TERMINÓW Iš skirtingų šaltinių į Terminų banką patekusių terminų įvairovė sudaro AKTÓW PRAWNYCH możliwości zwrócenia uwagi na różnice między terminami utrwalonymi w aktach prawnych a terminami rejestrowanymi w tradycyjnej terminografii. Na przykład tradycyjnie przyjmuje się, że celownik nie jest odpowiedni do tworzenia terminów przy nazywaniu rodzaju; zamiast tepalas batams, prekės turizmui podaje się batų tepalas, turizmo prekės itp. (Sintaksė 2003: 47–48). Mimo to z dziedziny farmacji Alvydas Umbrasas160 Bank Terminów Republiki Litewskiej: wiele terminów z 20 metų po įstatymo priėmimo celownikiem przeznaczenia, ponieważ konstrukcje z tym przypadkiem i z dopełniaczem są potrzebne do nazywania różnych pojęć, por. proszek do kleju tkankowego – sypki jałowy preparat składający się z jednego lub kilku rodzajów proszku, w tym proszku liofilizowanego, po którego rozpuszczeniu w określonej cieczy otrzymuje się klej tkankowy; proszek kleju tkankowego – sypki jałowy preparat – proszek lub mieszanina proszków, bezpośrednio sypana na wymagane miejsce (np. ranę), aby w wyniku reakcji z określoną cieczą (np. krwią) utworzyć środek hamujący krwawienie i (lub) klej tkankowy. zatwierdzono Ciekawe jest to, że w farmacji nawet kolejność słów terminu może umownie decydować o różnicy znaczeń pojęć, por. zawiesina i proszek musujący do sporządzania zawiesiny doustnej – zawiesina i proszek musujący przeznaczone do sporządzania zawiesiny doustnej przez rozpuszczenie lub rozproszenie proszku musującego w zawiesinie albo rozpuszczenie lub rozproszenie proszku musującego w określonej cieczy i zmieszanie z zawiesiną. Zawiesina zawiera substancję czynną (substancje czynne), proszek musujący – nie zawiera jej (ich). Gdy substancja czynna (substancje czynne) znajduje się w proszku musującym i w zawiesinie, stosuje się termin „proszek musujący i zawiesina do sporządzania zawiesiny doustnej”. Gdy substancja czynna (substancje czynne) znajduje się tylko w proszku musującym, stosuje się termin „proszek musujący i rozpuszczalnik do sporządzania zawiesiny doustnej”; proszek musujący i zawiesina do sporządzania zawiesiny doustnej – proszek musujący i zawiesina zawierające substancję czynną (substancje czynne), przeznaczone do sporządzania zawiesiny doustnej przez rozpuszczenie lub rozproszenie proszku musującego w zawiesinie albo rozpuszczenie lub rozproszenie proszku musującego w określonej cieczy i zmieszanie z zawiesiną. Terminologia aktów prawnych i innych źródeł może być porównywana pod względem terminologiczności. Termin terminiczność jest rzadki w litewskich pracach terminologicznych, zdaje się, że nie został dokładnie zdefiniowany, i zwykle używa się go do określenia stopnia bycia terminem, wartości jakościowej. Terminiczność jest istotna w badaniach nad automatycznym rozpoznawaniem terminów; wprowadza się ją do formuł jako miarę terminiczności — „miarę ustaloną za pomocą określonych metod obliczeniowych, która ocenia przyporządkowanie słowa do terminów” (Bielinskienė i in. 2015: 171). W niektórych pracach terminiczność wiąże się z definicją; przyjmuje się, że determinuje ona terminiczność: im więcej informacji potrzeba do ujawnienia pojęcia, tym większa jest terminiczność danej jednostki (Shelov 2005: 123). O nimų terminiškumas (Zemlevičiūtė 2020: 306–307), kitur bandoma nuterminiczności można mówić w aspekcie funkcjonalno-semantycznym, na przykład dyskutuje się, czy nazwy osób są prawdziwymi terminami, czy też do terminu dodany jest człon 161Terminologija | 2023 | 30, który łącznie nazywa pojęcie, czy oznacza jedynie tymczasową właściwość denotatu (Zemlevičiūtė 2021: 248–250). Terminiczność należy oceniać także w aspekcie formalnym; na przykład oczywiste jest, że rzeczowniki mają większą terminiczność niż inne części mowy (w słownikach terminów często podaje się wyłącznie rzeczowniki i ich połączenia). Nawet przymiotniki i imiesłowy, które uległy substantywizacji, zostały scharakteryzowane jako mające cechę nieterminiczności (Zemlevičiūtė 2020: 315). Terminiczność różnych połączeń również nie jest jednakowa. Twierdzi się, że długość terminu jest odwrotnie proporcjonalna do częstotliwości jego użycia, przy czym zakłada się, że długość terminu powinna wskazywać na jego nowość lub niewystarczającą normalizację. Zatem rezultatem normalizacji powinno być niejako skracanie terminów (Kaulakienė, Makariūnienė 2014 [1999]: 36), a krótkość – oznaką większego stopnia terminologiczności. Niemniej jednak już wcześniej zwrócono uwagę, że terminy w słownikach terminologicznych są znacznie krótsze od terminów aktów prawnych zatwierdzonych w Banku Terminów i właśnie normalizacja przejawiająca się w doprecyzowaniu prawdopodobnie przyczyniła się do wydłużenia terminów (Umbrasas 2013: 113–117). Oczywiście wiele z tych terminów już w projektach pierwotnych nie było krótkich. Ponadto konstrukcje długich terminów są niejednorodne, a stopień ich terminologiczności prawdopodobnie również jest różny. Załóżmy, że gdybyśmy porównali zatwierdzone jako terminy przedkładane aktom prawnym długie połączenia vyriausybės vertybinio popieriaus, banderolės, keleivinio transporto bilieto, oficialiojo žymėjimo ženklo, dokumento blanko privalomoji forma i žmonių sveikatai ir (arba) aplinkai pavojingi geriamojo vandens tiekimo ir nuotekų tvarkymo infrastruktūros elementai, moglibyśmy stwierdzić, że terminologiczność tego ostatniego połączenia jest większa przynajmniej dlatego, że w połączeniu opisano jeden obiekt i nie ma wyliczenia. Gdybyśmy porównali zatwierdzone terminy asmuo, atsakingas už radioaktyviųjų šaltinių fizinę saugą i už įslaptintos informacijos apsaugą atsakingas asmuo, również moglibyśmy stwierdzić, że terminologiczność drugiego jest większa, ponieważ nie ma znaków interpunkcyjnych, a przydawka została umieszczona w przydawce przed terminem, co jest bardziej typowe dla terminów. Prawdą jest, że wyrażenie postpozycyjne również czasami może być dogodniejsze, na przykład zasadniczo nie używa się įtariamas padaręs nusikalstamą veiką asmuo, zatwierdzono asmuo, įtariamas padaręs nusikalstamą veiką. Czym innym są takie zatwierdzone połączenia terminologiczne, np.: osoba, która ze względu na stan zdrowia nie może muo ar teismo pripažintas visiškai veiksniu (emancipuotu) nepilnametis asmuo, być uznana za zdolną do rozsądnej oceny swoich interesów – osoba pełnoletnia uznana przez sąd za niezdolną do czynności prawnych w zakresie opieki zdrowotnej lub o ograniczonej zdolności do czynności prawnych w zakresie opieki zdrowotnej, albo osoba pełnoletnia, której stan zdrowia nie pozwala na ocenę własnych interesów lub utrudnia ich rozsądną ocenę; Alvydas Umbrasas162 Litewski Bank Terminologii: wniosek o częściowe zaspokojenie 20 metų po įstatymo priėmimo zadłużenia osoby prawnej likwidowanej w związku z upadłością lub osoby fizycznej, wobec której wszczęto postępowanie upadłościowe, wobec podmiotów prowadzących działalność rolniczą – dokument wypełniany przez podmiot prowadzący działalność rolniczą, na podstawie którego przyznawane są środki na udzielenie pomocy o niewielkiej wartości (de minimis) w sektorze produkcji produktów rolnych, poprzez częściowe zaspokojenie zadłużenia osoby prawnej likwidowanej w związku z upadłością lub osoby fizycznej, wobec której wszczęto postępowanie upadłościowe, wobec podmiotów prowadzących działalność rolniczą; cudzoziemcy, którym udzielono ochrony uzupełniającej lub ochrony czasowej w Republice Litewskiej – cudzoziemcy, którym na podstawie i w trybie określonym w ustawie Republiki Litewskiej „O statusie prawnym cudzoziemców” udzielono ochrony uzupełniającej lub ochrony czasowej w Republice Litewskiej; umowa ubezpieczenia na życie, na podstawie której gromadzone są środki na emeryturę zawodową – umowa ubezpieczenia na życie zawarta między zakładem ubezpieczeń na życie uprawnionym do prowadzenia działalności w zakresie gromadzenia środków na emerytury zawodowe a podmiotem finansującym (ubezpieczającym), na podstawie której podmiot finansujący (ubezpieczający) zobowiązuje się opłacać określoną w niej składkę na emeryturę zawodową, a pracownicy podmiotu finansującego (lub osoba samozatrudniona, gdy sama opłaca składki na emeryturę zawodową) nabywają prawo do świadczeń z tytułu emerytury zawodowej w trybie oraz na warunkach określonych w umowie ubezpieczenia i ustawie Republiki Litewskiej o gromadzeniu środków na emerytury zawodowe; straty z tytułu świadczenia usług dostarczania prenumeratorom czasopism na obszarach wiejskich i w miastach należących do słabo i średnio zaludnionych obszarów zamieszkałych – ujemna różnica między przychodami z tytułu świadczenia usług dostarczania prenumeratorom czasopism na obszarach wiejskich i w miastach należących do słabo i średnio zaludnionych obszarów zamieszkałych a kosztami świadczenia tych usług poniesionymi w tym samym okresie; ubezpieczenie związane z indeksem i jednostkami inwestycyjnymi, w przypadku którego ryzyko ubezpieczeniowe jest nieznaczne – ubezpieczenie na życie, w przypadku którego zakład ubezpieczeń lub oddział przyjmuje na siebie nieznaczne ryzyko ubezpieczeniowe, a w okresie obowiązywania umowy ubezpieczenia ryzyko inwestycyjne zgromadzonych środków lub jego część ponosi ubezpieczający, przy czym gromadzenie tych środków jest związane ze zmianą wartości funduszy inwestycyjnych lub określonego indeksu. Znaczenie ryzyka ubezpieczeniowego określa się z uwzględnieniem zasad rachunkowości zakładu ubezpieczeń i oddziału; specjalistyczne leczenie ostrego zawału mięśnia sercowego z uniesieniem odcinka ST – leczenie pacjenta z ostrym zawałem mięśnia sercowego z uniesieniem odcinka ST metodami przezskórnej rewaskularyzacji mięśnia sercowego i (lub) leczenia fibrynolitycznego. Ze względu na obecność zdania podrzędnego terminologiczność połączeń jest bardzo mała. Taka forma jest charakterystyczna dla definicji. W istocie są to terminy opisowe, używane w przypadku braku właściwego terminu. Nie zawsze udaje się stworzyć wygodniejsze terminy dla specjalistów, wtedy uzasadniona jest konstrukcja opisowa. Być może w przyszłości zostaną znalezione wygodniejsze środki wyrazu. Na przykład zamiast jak 163Terminologija | 2023 | 30 niniai riebalai zatwierdzono określenie tepusis riebalų termino siūlyto junginio riebalai, į kurių sudėtį įeina augaliniai ir (arba) gyvūmišinys. Jeszcze kilka dziesięcioleci temu w aktach prawnych używano terminu žemės sklypai, kurių neįmanoma suforatskiru mėgėjų sodo sklypu negalimas muoti atskirais individualiais mėgėjiško sodo sklypais buvo pakeistas terminu suprojektuoti žemės plotas, później zamiast niego pojawił się termin įsiterpęs valstybinės žemės plotas, a jeszcze później – įsiterpęs valstybinės žemės sklypas. Włączanie informacji o charakterze komentującym do terminu również znacząco obniża terminologiczność, na przykład konstrukcje z wyrażeniem „z wyjątkiem” (konstrukcji z wyrażeniem „w tym” nie odnotowano): praktyka opieki zdrowotnej nad osobami, z wyjątkiem praktyki lekarskiej, praktyki dentystycznej, praktyki opieki nad jamą ustną, praktyki pielęgniarskiej i praktyki położniczej, błąd – działanie specjalisty opieki zdrowotnej nad osobami, z wyjątkiem lekarza, lekarza dentysty, specjalisty opieki nad jamą ustną, pielęgniarki i położnika, które z jego własnej winy spowodowało zagrożenie dla zdrowia pacjenta lub wyrządziło szkodę jego zdrowiu, lecz nie spowodowało niepełnosprawności pacjenta ani jego śmierci; specjalista opieki zdrowotnej nad osobami, z wyjątkiem lekarza, lekarza dentysty, specjalisty opieki nad jamą ustną, pielęgniarki i położnika – terapeuta zajęciowy, fizjoterapeuta, masażysta, psycholog medyczny, genetyk medyczny, biolog medyczny, technolog biomedyczny, technolog radiologii, dietetyk, optometrysta, ratownik medyczny, ratownik medyczny doraźnej pomocy medycznej, farmaceuta o rozszerzonym zakresie praktyki; filia osoby prawnej lub innej organizacji utworzonej w państwie będącym stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, z wyjątkiem Republiki Litewskiej – filia, przedstawicielstwo lub inna jednostka organizacyjna osoby prawnej lub innej organizacji utworzonej w państwie będącym stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, z wyjątkiem Republiki Litewskiej, niemająca takiej formy prawnej; konkurs na wykorzystanie zasobów kopalin, z wyjątkiem węglowodorów, oraz pustek podziemnych – część procedury wydawania zezwolenia na wykorzystanie zasobów kopalin, z wyjątkiem węglowodorów, lub zezwolenia na wykorzystanie pustek podziemnych, w której wybiera się zwycięzcę konkursu; zezwolenie na przewóz odpadów promieniotwórczych, z wyjątkiem odpadów promieniotwórczych powstałych podczas cyklu paliwowego reaktora jądrowego – dokument przyznający prawo do przywozu do Republiki Litewskiej, wywozu z niej, przewozu tranzytem lub przewozu w Republice Litewskiej odpadów promieniotwórczych, z wyjątkiem odpadów promieniotwórczych powstałych podczas cyklu paliwowego reaktora jądrowego, z zachowaniem warunków nografijoje paprastai neteikiami arba teikiami gerokai rečiau. Nors tam określonych w niniejszej ustawie. Tego rodzaju i podobne terminy opisowe wymagałyby w tradycyjnej terminologii szerszych badań, zasadniczo można stwierdzić, że terminy aktów prawnych Alvydas Umbrasas164 Litewski Bank Terminów: terminologiczność jest mniejsza 20 metų po įstatymo priėmimo niż terminów, które zwykliśmy widzieć w słownikach terminologicznych. W litewskiej normie LST ISO 612:2008 Pojazdy drogowe. Wymiary samochodów i ciągników siodłowych z przyczepami. Terminy i definicje można znaleźć w konstrukcjach podawanych jako terminy: długość podwozia bez kabiny, ale z pokrywą silnika, która nadaje pojazdowi zewnętrzny kształt; długość samochodu osobowego oraz podwozia bez kabiny i bez jakichkolwiek pokryw silnika lub innych części, które nadają pojazdowi zewnętrzny kształt. Takie konstrukcje w kontekście standaryzacji terminów11 należy uznać za zupełne wyjątki. Oczywiście posługiwanie się terminami opisowymi jest niewygodne. Jak wynika z aktów prawnych, zwykle próbuje się uniknąć tej niedogodności, wprowadzając krótkie warianty, w zaleceniach dotyczących redagowania aktów prawnych nazywane skrótami (Umbrasas 2022: 124–125, 135). Chociaż w praktyce normalizacyjnej wymóg precyzji terminów ma większą wagę niż wymóg vimas, vartojimo patogumo kriterijus turėtų padėti rasti balansą tarp tų zwięzłości, oba wymogi. Łącząc wygodę z wymogami terminologiczności, można ją również traktować jako stopień zgodności z wymogami dotyczącymi terminów. WNIOSKI Ustawa Republiki Litewskiej o Banku Terminów, przyjęta 23 grudnia 2003 r., jest szczególnym źródłem w historii litewskiego prawodawstwa i zarządzania terminologią. Przed 20 laty zarządzanie terminami aktów prawnych zostało uregulowane odrębnym aktem prawnym najwyższej rangi, przy którego opracowywaniu stworzono nie tylko system normalizacji terminów aktów prawnych, lecz także system rozpowszechniania wiarygodnych źródeł terminologicznych, funkcjonujący na zasadzie centralizacji. Twórcy ustawy zainicjowali procesy, które później zostały uszczegółowione i rozwinięte w aktach prawnych wykonujących ustawę – w istocie stworzyło to już tradycję zarządzania terminami aktów prawnych, a zarazem umożliwiło różnym zainteresowanym grupom społecznym dostęp do terminograficznych i innych zasobów terminologicznych poddanych ocenie terminologicznej. Na podstawie ustawy utworzony bank jest stale uzupełniany, a jego większa część opiera się na danych ze słowników terminologicznych. Różnorodność danych wzrasta; od samego początku istnienia banku był on uzupełniany danymi komisji językowej 11. Standaryzację terminów obok terminografii wcześniej zwykle dantis Terminų bankas aprėpia jau apie 278 tūkstančius terminų straipsnių, uznawano za odrębny sposób zarządzania terminami (Gaivenis 2002: 63), jednak obecnie istnieją uzasadnione propozycje, aby uznać standaryzację terminów za część terminografii (Gaivenytė-Butler 2018: 36). Ogólnie rzecz biorąc, ze względu na swój charakter standaryzacja terminów zajmuje niejako pozycję pośrednią między zarządzaniem terminami aktów prawnych a opracowywaniem słowników terminologicznych, tym bardziej że normy czasami tvirtinami teisės aktais. 165Terminologija | 2023 | 30 na podstawie danych z rekomendacji komisji, obejmujących w większości nomenklaturę biologiczną, w ostatnim dziesięcioleciu zaczęto w nim publikować także normy terminologiczne, a ponadto terminy wybrane i ocenione z podręczników szkół wyższych. Terminologia aktów prawnych, której opracowywanie jest szczególnie ważną funkcją Banku Terminów, stanowi w całym zbiorze danych stosunkowo niewielką część – opublikowano około 19 tysięcy zatwierdzonych artykułów terminologicznych (10 lat temu było ich około 9 tysięcy), jednak do powstania tych danych przyczyniły się dziesiątki instytucji i kilkakrotnie większa liczba osób. Chociaż aktywność tych instytucji jest nierówna i niestała, korzyści z działalności należy oceniać nie tylko na podstawie liczby artykułów terminologicznych. Rozważania nad tymi terminami podczas setek posiedzeń Podkomisji Terminologicznej Komisji Języka, a także dyskusje na ich temat są zarazem wkładem w całe prawodawstwo, język aktów prawnych, jak również w kształtowanie myślenia terminologicznego, zmierzające do osiągnięcia precyzji i logicznej spójności terminów i definicji oraz jasności i płynności wyrażania. Jedna duża baza danych, obejmująca źródła różnego rodzaju, pozwala użytkownikom dostrzec różnice między terminami i definicjami. Wzrost różnorodności utrudnia korzystanie z bazy, ponieważ wymaga dokonania wyboru, stwarza jednak możliwości lepszego zrozumienia obecnej sytuacji w różnych dziedzinach oraz oceny stopnia ustalenia lub nieustalenia terminologii. Terminologia aktów prawnych w ogólnym kontekście terminologii ujawnia się jako swoisty, nieustannie zmieniający się materiał, z właściwymi sobie środkami wyrazu i definicjami formułowanymi za każdym razem inaczej, zgodnie z potrzebami konkretnych aktów prawnych. Niektóre pojęcia z aktów prawnych są tymczasowe i stosowane tylko w określonym okresie; część z nich jest określana albo bardzo ogólnym terminem, który bez kontekstu i definicji jest nieinformacyjny, albo przeciwnie – bardzo szczegółowym połączeniem opisowym, któremu brakuje charakteru terminologicznego. Prawdopodobnie terminologiczność terminologii aktów prawnych jest mniejsza niż terminologii naukowej. Założenie „jedno pojęcie = jeden termin = jedna definicja” jest zasadniczo niewykonalne nawet w słowniku terminów jednej dziedziny, a w wielodziedzinowej bazie danych obejmującej wiele źródeł z różnych okresów jest to w ogóle niemożliwe; w Banku Terminów różnorodność będzie tylko rosła. Uwzględniając pogarszające się ilościowe wskaźniki terminografii, warto poszukiwać także innych form pracy terminologicznej, które mogłyby przyczynić się do rozwoju Banku Terminów. Alvydas Umbrasas166 Bank Terminów Republiki Litewskiej: 20 metų po įstatymo priėmimo LITERATŪRA Bielinskienė Agnė, Boizou Loïc, Grigonytė Gintarė, Kovalevskaitė Jolanta, Rimkutė Erika, Utka Andrius 2015: Lietuvių kalbos terminų automatinis atpažinimas ir apibrėžimas: monografija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenytė-Butler Jolanta 2009: Lietuviškų terminų žodynų leidyba 1998–2008 metais. – Terminologija 16, 252–265. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/560. Gaivenytė-Butler Jolanta 2018: Apie terminografiją ir terminų standartizaciją. – Terminologija 25, 23–38. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/475. Gaivenytė-Butler Jolanta, Keinys Stasys, Noreikatė Adelė 2008: Lietuvių kalbos terminų žodynai: anotuota 1900–2005 m. bibliografijos rodyklė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ivanauskienė Audra 2005: Lietuvos Respublikos terminų bankas. – Gimtoji kalba 3, 3–6. Ivanauskienė Audra 2008: Lietuvos Respublikos terminų bankas: terminijos tvarkybos galimybės ir problemos. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras, 45–49. Kaulakienė Angelė, Makariūnienė Eglė 2014 [1999]: Statistinis terminų trumpumo vertinimas. – Angelė Kaulakienė. Terminologija. Terminografija. Terminija: straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika, 36–38. Klimavičius Jonas 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/663. Shelov Sergey D. 2005: Terms, Termness and Term Definitions (Seven Steps Towards Terminological Theory). – Pabaltijo tautų terminologijos problemos ir Europos Sąjunga: [straipsnių rinkinys], atsak. red., sud. A. Auksoriūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 122–153. Sintaksė 2003: Kalbos patarimai 2: Sintaksė 1: Linksnių vartojimas, sud. R. Miliūnaitė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Umbrasas Alvydas 2008: Atnaujinti Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. – Terminologija 15, 216– 225). Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/602. Umbrasas Alvydas 2013: Lietuvos Respublikos terminų bankas: 10 metų po įstatymo priėmimo. – Terminologija 20, 96–122. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/475. Umbrasas Alvydas 2022: Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu. – Terminologija 29, 120–138. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2180. Zemlevičiūtė Palmira 2020: Medicinos asmenų pavadinimai 1920 metų nepriklausomos Lietuvos pirmajame Medicinos žurnale. – Lituanistica 66(4), 302–322. Prieiga internete: https://www.lmaleidykla. lt/ojs/index.php/lituanistica/article/view/4364. Zemlevičiūtė Palmira 2021: XIX a. pab. – XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis. – Terminologija 28, 239–255. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2071. TERM BANK OF THE REPUBLIC OF LITHUANIA: 20 YEARS AFTER PASSING THE LAW Summary On 23 December 2003, the Law on the Term Bank of the Republic of Lithuania was adopted, so at the end of 2023 it will be twenty years since the management of legal terminology in Lithuania has been regulated by a separate law. This article aims to add historical, factual, and terminological data to previous research. The aim of the article is to show the development and implementation of the Law on the Term Bank, the changes in the Term Bank, especially over the last ten years, the dynamics of the activities of the state institutions contributing to the creation of the Term Bank, and the specificity of the content of this database.