Stasiui Keiniui atminti

doi.org/10.35321/term31-13 Ku pamięci Stasysa Keiniusa Fotografia Leona Vasauskasa (2001 r.) z prywatnego archiwum St. Keiniusa Mnie jeszcze nie było, – Kwitły alywy – – Mnie już nie będzie, – One znów zakwitną. – I opadną ich płatki Od słońca i wiatru – Jak garstki piasku – Na moje serce – – S. Nėris. Alyvos. (1936. III) Jak nieubłaganie szybko płynie czas... Wydaje się, że jeszcze wczoraj się z Nim żegnaliśmy, rozmawialiśmy, widzieliśmy Go idącego niespiesznym krokiem, z przewiązaną narodową szarfą. A dziś trzeba powiedzieć smutne „żegnaj” Jego nieśmiertelnym szczątkom i oddać hołd nieśmiertelnej duszy. Trudno uwierzyć, że już Go z nami nie ma i że trzeba już używać czasowników w czasie przeszłym – pracował, pisał, nauczał, żył..., bo Jego „śmierć wciąż jest żywa”. Tego spokojnego marcowego wieczoru przyszliśmy z białymi kwiatami chryzantem, aby pożegnać się z Nauczycielem, który odszedł do Wieczności 15 marca 2024 r. Ze zdjęcia spoglądał na nas wszystkich jak żywy uśmiechnięty Nauczyciel w czapce i okularach w czarnych oprawkach, na tle pociągu pasażerskiego. Ciepłe, proste, codzienne, a zarazem niezwykle symboliczne zdjęcie. Terminologija | 2024 | 31 243 Stasys Keinys urodził się 20 września 1936 r. we wsi Pakalupis, w gminie Viekšniai, w powiecie mažeikskim. W 1954 r., po ukończeniu szkoły średniej w Viekšniai, rozpoczął studia z języka i literatury litewskiej na Wydziale Historii i Filologii Państwowego Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VU). Po studiach, w 1959 r., J. Kruopas ściągnął go do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej (dalej – Instytut), aby „skosztował chleba terminologa” (Keinys 2004: 34). Później tak wspominał tę nominację: „I autora tych słów, który dopiero co ukończył studia na Uniwersytecie Wileńskim, J. Kruopas zabrał do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, aby zajmował się terminologią. To zabranie okazało się brzemienne w skutki, bo po kilku latach, gdy wstąpiłem na studia doktoranckie na Uniwersytecie Wileńskim, niezapomniany promotor V. Urbutis zaproponował mi temat rozprawy dotyczący prac terminologicznych, a po kilkunastu latach, ponownie zaproszony przez J. Kruopasa, musiałem na długo wrócić do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, by zajmować się leksykografią i terminologią, a po śmierci J. Kruopasa nadal prowadzić niektóre z jego prac” (Keinys 1998: 11–12). W latach 1966–1975 pracował na wieczorowym wydziale VU w Kownie, uzyskując tytuł docenta. W 1974 r., ponownie zaproszony przez J. Kruopasa, wrócił na stałe do Instytutu, nie porzucił jednak pracy dydaktycznej – wykładał w Instytucie Pedagogicznym w Szawlach, Uniwersytecie Witolda Wielkiego i Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym. Oprócz pracy naukowej i dydaktycznej prowadził także działalność organizacyjną. W latach 1976–1992 był wiceprzewodniczącym Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk, w latach 1987–1989 kierował działem współczesnego litewskiego języka literackiego Instytutu, a w latach 1989–1991 – działem kultury języka i terminologii. Pięćdziesiąt lat pracy naukowej St. Keiniusa było niezwykle owocnych. Przygotowano kilka książek (indywidualnie lub ze współautorami) oraz pierwszy podręcznik terminologii Alfabet terminologii (1980); od 1966 r. napisał ponad 400 artykułów w czasopismach naukowych i ogólnych, ponad 100 recenzji, a także przeglądy i inne publikacje. Sporo – jak sam mówił – prac, drobnych prac i błysków myśli znalazło się w dwóch książkach poświęconych terminologii: Współczesna terminologia litewska (2005) oraz Rozwój terminologii litewskiej (2012). Wyorał również pierwszą bruzdę pod współczesne międzynarodowe czasopismo naukowe poświęcone terminologii Terminologia – był jego pomysłodawcą (w 1994 r. nadał czasopismu nazwę Bruzdy terminologii) i redaktorem odpowiedzialnym pierwszej książki, wzywającym do „[z]warcia szeregów, [wyruszenia] w bój o piękną, jasną i precyzyjną, poprawną 244 Palmira Zemlevičiūtė | Stasiui Keiniui atminti i pełen gracji litewski język nauki, za wzorową i litewską terminologię”, a także zachęcał wszystkich, „którym potrzebny jest litewski język nauki, którym jest on bliski i drogi, oraz terminy stanowiące jego rdzeń” (Keinys 1994: 7), by orali terminologiczne zagony, i sam niestrudzenie je orał – głębokie, żyzne... Agniai trudził się także przy słownikach terminologicznych – opracowywał je lub pomagał w ich opracowaniu, sporządzał, przeglądał, poprawiał i redagował, normalizował, oznaczał akcent i precyzował ich terminy, a także proponował nowe, ukute przez siebie, zgodne z duchem języka ojczystego. Żywo przejmował się niedomaganiami terminologii wszystkich dziedzin i jak tylko mógł, starał się je usuwać. Szczególną pieczą otaczał terminologię kolejową. Tę wyprawę tworzenia i normalizowania terminów kolejowych rozpoczął w Departamencie Kolei w 1991 roku, choć pierwsza „znajomość” z żelaznym szlakiem przypadła jeszcze na wczesną młodość. „Mój ojciec pracował na kolei, a kiedy skończyłem szkołę średnią, nawet życzył sobie, żebym i ja został kolejarzem” – wspominał St. Keinys. Mówił, że wsiadając do pociągu, całkowicie ufa kolejarzom (Usonienė 1988: 3). A oni, rozstrzygając kwestie językowe, bez wątpienia ufali Jemu. Stabdas, iešmynas, kelynas – to terminy stworzone przez Niego. A ileż jeszcze setek terminów utworzył zgodnie ze środkami słowotwórczymi języka litewskiego! Za wieloletnią i owocną pracę nad normalizacją litewskich terminów kolejowych St. Keinys został w 2000 roku odznaczony przez ministra transportu Republiki Litewskiej Odznaką Honorowego Kolejarza. W ten znaczący sposób kontynuowano i upamiętniono pracę drogiego Ojca, który przez długi czas pracował „przy kolei”. Wyjątkową zasługą St. Keinica dla litewskiej leksykografii jest monumentalne dzieło – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (dalej – Słownik) – ogólny, normatywny, jednotomowy słownik języka ogólnego, pierwszy tego rodzaju wydany w niepodległej Litwie (Keinys 1993: 9). Był redaktorem naczelnym trzeciego (1993), czwartego (2000, wersja elektroniczna 2002), piątego (2003, wersja elektroniczna), szóstego (2006, wersja elektroniczna), siódmego (2012) i ósmego (2021) poprawionego i uzupełnionego wydania, dbając o to, by Słownik nie propagował mód językowych, lecz gwarantował trwałość i stabilność uzusu. Nikt nie czyta słownika od deski do deski jak powieści. Ale St. Keinys go przeczytał! Podejmując się redakcji, przeczytał go od A do ostatniej litery, i to nie raz (Keinys 1993: 9). W 2002 roku czwarte wydanie Słownika ukazało się na płycie kompaktowej, a w 2003 roku zostało udostępnione w internecie. Wszystko to dzięki Jego staraniom. Trud Pracowitego Redaktora został wysoko oceniony – w 2002 roku za komputerową wersję Słownika otrzymał Nagrodę Językową im. Feliciji Bortkevičienė, a na wystawie Infobalt 2004 Słownik został uznany za najlepszą litewską publikację leksykograficzną. Terminologija | 2024 | 31 245 Działalność St. Keinica była niezwykle szeroka i wielostronna. Trudno chyba opisać ją w tym krótkim artykule. Był redaktorem słowników i książek; członkiem kolegiów redakcyjnych; autorem i redaktorem słowników, tez referatów, zbiorów prac naukowych, bibliografii, indeksów i zbiorów artykułów; pomagał w sprawach językowych; był promotorem i recenzentem rozpraw doktorskich oraz członkiem komitetów doktoranckich (rad obrony); promotorem ponad sześćdziesięciu prac dyplomowych, licencjackich i magisterskich. Kto zdoła zliczyć wszystkie Jego dokonania na rzecz języka litewskiego i terminologii, zapisane czarnymi literami na białych kartach papieru?!... W 2006 roku ukazał się Bibliografijos rodyklė St. Keinica, obejmujący blisko 700 pozycji. A jednak nawet po jego opublikowaniu nie przestał pisać... Krzątał się jak mrówka, nie znając wytchnienia... Autorce tych słów, ówczesnej laborantce Działu Terminologii, nie raz zdarzało się przepisywać odręcznie napisane przez Niego artykuły, początkowo nawet na maszynie do pisania. Głęboko zapadło mi w pamięć to drobne pismo, którego nie zawsze udawało się odczytać i którego nie sposób pomylić z żadnym innym. Przynosił stosik jednakowo przyciętych, maleńkich kartek papieru (ciekawe, ile ich miał!). I teraz jakby widzę słowa, równo ustawione na tych karteczkach. Zdaje się, że każde z nich szlifował, jak woda rzeczna z czasem wygładza kamyczki, a one układały się w zdania na tych maleńkich kartkach jak proste bruzdy za pługiem. Lubił wrzucać do zagonów swoich artykułów niczym ziarna rzadkie litewskie słowa. Rozkoszował się nimi. Oto garść takich słów: pakušinti, pagvildyti, agnus, prabildyti, išprūsis, žalantis, vingurti... Nierzadko zaglądał też do słownika, by sprawdzić znaczenie któregoś z nich. Kiedyś wspomniał, że sam rozważał studiowanie dziennikarstwa. Nic więc dziwnego, że dziennikarska żyłka przejawia się w niejednym Jego artykule: „Ach, jak często brakuje nam ducha tych [przodków – P. Z.], takiego oddania i bezinteresownej służby, gdy chylimy się jak trzciny przy każdym wietrze czy choćby wietrzyku i miotamy się na skraju szalejących wichrów globalizacji!”, „Czas biegnie nieustannie. A może stoi w miejscu, a tylko my, przechodnie tej ziemi, nie zdając sobie z tego sprawy, biegniemy, spieszymy do królestwa prochu”, „Takim go [Kazimierasa Gaivenisa – P. Z.] wtedy odkryłem, tamtej jesieni młodości, która zwołała nas do Wilna, i takim pozostał”, „Wówczas czujesz, że pełne sensu jesienne dni wcale nie są gorsze od wiosny zielonych łąk ani od gorącego lata tchnącego pełnią życia”, „<...> i sam [Kazimieras Eigminas – P. Z.] wiele zrosił ożywczą rosą kultury, miłości do ojczyzny i rodzinnych stron oraz bogatego języka ojczystego”, „Dziś może nawet ona sama nie pojmuje, dlaczego szlachetne litewskie serce wybucha płaczem, gdy spogląda na mgły nad Zalewem Kurońskim, gdy słyszy posępny szum pięknego lasu Rominta, jakby duchy wymordowanych Litwinów i ich pruskich braci śpiewały pieśni o swej dawnej żywotności”. 246 Palmira Zemlevičiūtė | Stasiui Keiniui atminti Jak go pamiętam? Lata spędzał nie za oceanem, lecz w ukochanych rodzinnych stronach. W Wilnie miał ulubiony sklep, do którego jeździł po świeży chleb. Lubił żartować w otoczeniu młodych terminologów, a gdy oni wybuchali śmiechem, sam się uśmiechał. Nie gonił za obcymi słowami (tak modnymi dziś), a kiedyś nawet próbował napisać artykuł, całkowicie się bez nich obyć. I jak nikt inny wiernie stał na straży litewskiego słowa i litewskiego terminu. Przeczytał Ferdinanda de Saussure’a w oryginale (po francusku). Żył wśród książek i książkami. Mówił, że trudno byłoby znaleźć tę, której szuka, bo przez całe życie tak wiele ich kartkował, czytał i porządkował... Przychodził do Instytutu z walizką ze skóry. Jakby ukradkiem wyciągał z niej raz czekoladki, raz wiosenne tulipany na 8 marca. Dobrze było z Nim pracować i uczyć się od Niego, od prawdziwego, świeżego i niewyuczonego na pamięć Wielkiego Znawcy języka i terminologii, a także pogawędzić o codziennych sprawach. Zawsze wyrozumiały, słuchający, doradzający, dodający odwagi i uspokajający. I uśmiechający się nawet w sędziwym wieku. Uczył pracy. Pracy niestrudzonej, pełnej zaangażowania, bo i On sam całe życie pracował z całkowitym oddaniem. Jeden z najwybitniejszych litewskich terminologów, niezwykle pracowity językoznawca, znakomity pedagog, jeden z najwybitniejszych Żmudzinów działających na niwie językoznawstwa, szanowany językoznawca, dobry nauczyciel, ojciec czasopisma Terminologijos, znany w społeczeństwie językoznawca... To wszystko o St. Keinice – słowa Jego uczniów. „Słowa jak dzwony” – tak nazywa się artykuł o Simonasie Daukantasie i jego wielkim słowniku polsko-litewskim, napisany przez St. Keinica w 1993 roku. Tym razem ośmielę się nieco sparafrazować słowa Nauczyciela poświęcone słynnemu Żmudzinowi, które odnoszą się także do Niego samego: Jego słowa rozbrzmiewają jak dzwony. Opowiadają o tym, jak cenił, podnosił i upiększał nasz język, jak troszczył się o niego szlachetny Żmudzin, wielki miłośnik Ojczyzny. Słowami niczym dzwonami uczył, uczy i będzie uczył tej miłości. Niech więc Jego słowa-dzwony nadal rozbrzmiewają, umacniając dumę z języka litewskiego i litewskiej terminologii. A dla nas, terminologów, ich dźwięk nigdy nie ucichnie. „Kiedy 49 lat temu my, osiemnasto- i dwudziestolatkowie, przybyliśmy ze wszystkich stron Litwy pod sklepienia Uniwersytetu Wileńskiego, chyba nikomu nie przyszło do głowy, że dla części z nas to miasto będzie przeznaczone na całe życie i że tutaj, zaznawszy spokoju, znajdziemy miejsce wiecznego odpoczynku. I naprawdę nikt z nas nie pomyślał, że kilka danych nam dziesięcioleci minie tak błyskawicznie i nadejdzie dzień, gdy nasza grupka zacznie się kurczyć, gdy jedni będą Terminologija | 2024 | 31 247 lemta stovėti prie kitų kapo duobės ir tarti paskutinį sudiev“ (Keinys 2012 [2003]: 254). Dvidešimt su viršum metų prabėgo nuo šių Jo ištartų žodžių Kazimiero Gaivenio laidotuvių dieną, 2003 m. liepos 14-ąją. Ir netruko išaušti diena, kai Vilnius, Jo jaunystės ir viso gyvenimo miestas, priglaudė Paties kūną. Paliko tik mažas smėlio kauburėlis Rokantiškių kapų kalnelyje po plačiašakiais visžaliais medžiais, kuklus medinis kryžius ir žvakės liepsnelė, gailiai virpčiojanti vėjyje... Tik be kelių mėnesių 88-erius metus Jam buvo skirta „vaikščioti šios žemės takais“ (Keinys 2010: 237). Ir kas gal aprėpti, kas gal išmatuoti šią netektį, lig širdies dugno sukrėtusią? Bet lai neleidžia mums griausti ir širdį lai atgaivina Mokytojo viltingi, pranašingi žodžiai: „Mokslo gyvenimas ir buvimas bei išlikimas moksle nesibaigia su žmogaus mirtimi. Žmogus, būdamas mari būtybė, savo darbais gali būti nemarus“ (Keinys 2003: 16). Toks Jis ir liks visų mūsų atmintyje ir širdyje – Didelis ir Nemarus Kalbininkas ir Terminologas ir Šviesus Žmogus. Spoczywaj w pokoju, Drogi Nauczycielu! Niech drzewka szumią Ci na wieczny odpoczynek! I niech Wiekuista Światłość Ci świeci! WYKORZYSTANE ŹRÓDŁA I LITERATURA Tworzenie terminologii kolejowej: [rozmowa z językoznawcą Stasysiem Keiniem, twórcą i normalizatorem litewskich terminów kolejowych] / rozmawiał V. Leščinskas. – Geležinkelininkas, 2001, 16–31 marca, 6. Rimkutė Aušra 2006: Terminologas Stasys Keinys. – Terminologija 13, 246–249. Kaulakienė Angelė 2006: Kalbininkas Stasys Keinys. – Stasys Keinys: bibliografijos rodyklė, sudarė Adelė Noreikaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–10. Keinys Stasys 1974: Svarus toponimikos veikalas. – Kauno tiesa, rugsėjo 8, 4. Keinys Stasys 1975: Daug pirmųjų skambučių. – Tarybinis mokytojas, sausio 22, 2. Keinys Stasys 1980: Lietuvių muzikos terminologijos ma maestras. – Kalbos kultūra 39, 94–95. Keinys Stasys 1992: „Geležinkelininko žodynėlį“ palydint. – Geležinkelininko žodynėlis: (Terminai), sudarė N. Juškaitė, St. Keinys, Vilnius: Leidybos redakcinis centras „Lietuvos auto“, 6–18. Keinys Stasys 1994: Malonusis skaitytojau! – Terminologijos vagos 1, 7. Keinys Stasys 1994: Terminologijos ir kalbos kultūros specialistui K. Gaiveniui – 60 metų. – Gimtoji kalba 2, 27–28. Keinys Stasys 1995: Kaip atsirado 2000 žodžių. – Tarp knygų 9, 23–24. Keinys Stasys 1995: Paminklai, tvirtesni už varį. Didžių baltų raštijos sukakčių metai. – Gimtasis kraštas, kovo 2–8, 5. Keinys Stasys 1997: Žemaičio fiziko šnekos. – Tarp knygų 5, 20–21. Keinys Stasys 1998: I. Kruopas ir lietuvių terminologija. – Terminologija 5, 7–20. Keinys Stasys 1999: Iš visų šaltinių gėręs: [kalbininko ir kraštotyrininko K. Eigmino 70-osioms gimimo metinėms]. – Gimtoji kalba 1, 21–23. Keinys Stasys 2000: Pr. Skardžiaus terminologijos srities veikla ir jos reikšmė. – Terminologija 6, 69–77. Keinys Stasys 2001: 1901 m. Petro Kriaušaičio „Lietuviškos kalbos gramatikos“ kalbos mokslo terminai. – Terminologija 8, 50–64. Keinys Stasys 2003: Kazimieras Gaivenis kaip žmogus ir mokslininkas. – Kazimieras Gaivenis: bibliografijos rodyklė, sudarė A. Noreikaitė; redagavo St. Keinys, R. Mielkuvienė, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 9–16. 248 Palmira Zemlevičiūtė | Stasiui Keiniui atmintin Keinys Stasys 2004: Nepalaužta kalba. – Fizikų žinios 26, 14–15. Keinys Stasys 2004: Žiupsnis minčių apie Kazimierą Gaivenį ir jo metą. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos: straipsnių rinkinys: Kazimierui Gaiveniui atminti, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 9–10. Keinys Stasys 2009: Žymus terminologijos vagavarys (75-ųjų Kazimiero Gaivenio gimimo metinių proga). – Terminologija 16, 302–306. Keinys Stasys 2010: Jono Kruopo darbų reikšmė mūsų kalbai ir mokslui. – Leksikografija ir leksikologija 2: Jono Kruopo 100-osioms gimimo metinėms, sudarė Vilija Sakalauskienė, Albina Auksoriūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 13–23. Keinys Stasys 2012: Pratarmė. – Stasys Keinys. Lietuvių terminologijos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 11–13. Książka, na którą czekaliśmy dwie dekady: [rozmowa A. Stirblytė z St. Keiniem, redaktorem naczelnym 3. wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego”]. – Tiesa, 1993, 18 listopada, 9. Zarządzenie ministra transportu Republiki Litewskiej z 06.09.2000 nr 39 „O odznaczeniu Odznaką Honorowego Kolejarza”. – Geležinkelininkas, 2000, 1–15 września, 6. Umbrasas Alvydas 2016: Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80. – Terminologija 23, 259–266. Umbrasas Alvydas 2024a: IN MEMORIAM doc. dr. Stasiui Keiniui. Prieiga internete: http://lki.lt/in-memoriam-doc-dr-stasiui-keiniui/. Umbrasas Alvydas 2024b: Stasį Keinį į amžinybę palydint. – Gimtoji kalba 5, 27–30. Usonienė Aurika 1998: Geležinkelininkai pasitiki kalbininkais. – Geležinkelininkas, vasario 27, 3. Palmira Zemlevičiūtė Terminologija | 2024 | 31 249