Stasiui Keiniui atminti

243Terminologia | 2024 | 31 doi.org/10.35321/term31-13 Ku pamięci Stasysa Keiniysa Mnie jeszcze nie było, – Oliwki kwitły – – Mnie już nie będzie, – One znów zakwitną. – I opadną ich płatki Od słońca i wiatru – Jak garście piasku – Na moim sercu – – S. Nėris. Bzy. (1936. III) Jak nieubłaganie szybko płynie czas... Zdaje się, że jeszcze wczoraj z Nim się witano, rozmawiano, widziano Go idącego niespiesznym krokiem, z przewiązaną narodową wstążką. A dziś trzeba powiedzieć smutne żegnaj Jego doczesnemu ciału i oddać cześć Jego nieśmiertelnej duszy. Trudno uwierzyć, że Jego już nie ma wśród nas i że już przychodzi używać czasowników w czasie przeszłym – pracował, pisał, nauczał, żył..., ponieważ Jego „śmierć wciąż jest żywa” . Tego spokojnego marcowego wieczoru, niosąc białe kwiaty chryzantem, przyszliśmy pożegnać się z Nauczycielem, który odszedł do Wieczności 15 marca 2024 r. Ze zdjęcia spoglądał na nas wszystkich jak żywy uśmiechnięty Nauczyciel w czapce i okularach w czarnych oprawkach, na tle pociągu pasażerskiego. Ciepłe, proste, codzienne, a zarazem niezwykle symboliczne zdjęcie. Zdjęcie Leona Vasauskasa (2001 r.) z osobistego archiwum St. Keiniysa 244 Ku pamięci Stasysa Keiniysa Palmira Zemlevičiūtė Stasys Keinys urodził się 20 września 1936 r. we wsi Pakalupis, w gminie Viekšniai, w powiecie mažeikiajskim. Po ukończeniu w 1954 r. szkoły średniej w Viekšniai wstąpił na Wydział Historii i Filologii Wileńskiego Uniwersytetu Państwowego (dalej – VU), aby studiować język i literaturę litewską. Po studiach, w 1959 r., Jonas Kruopas skierował go do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej (dalej – Instytut), aby „skosztował chleba terminologa” (Keinys 2004: 34). O tych przenosinach później mówił słowami: „I autora tych wersów, który dopiero co ukończył naukę na Uniwersytecie Wileńskim, J. Kruopas zabrał do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, aby pracował w dziedzinie terminologii. To podjęcie okazało się brzemienne w skutki, ponieważ po kilku latach, gdy dostał się na aspiranturę Uniwersytetu Wileńskiego, niezapomniany promotor V. Urbutis zaproponował mu temat rozprawy z zakresu słowotwórstwa terminów, a po kilkunastu latach, ponownie zaproszony przez J. Kruopasa, musiał na długo wrócić do Instytutu Języka Litewskiego i Literatury, by pracować nad leksykografią i terminologią, a po śmierci J. Kruopasa nadal prowadzić niektóre z jego prac” (Keinys 1998: 11–12). Od 1966 do 1975 r. pracował na wieczorowym wydziale VU w Kownie, uzyskując tytuł docenta. W 1974 r., ponownie zaproszony przez J. Kruopasa, wrócił do Instytutu na stałe, lecz nie porzucił pracy pedagogicznej – wykładał w Szawelskim Instytucie Pedagogicznym, Uniwersytecie Witolda Wielkiego oraz Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym. Oprócz pracy naukowej i pedagogicznej prowadził także działalność organizacyjną. Od 1976 do 1992 r. pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk, w latach 1987–1989 kierował Zakładem Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego Instytutu, a w latach 1989–1991 – Zakładem Kultury Języka i Terminologii. Pięćdziesiąt lat pracy naukowej St. Keinysa było niezwykle owocnych. Przygotowano kilka książek (indywidualnie lub ze współautorami) oraz pierwszy podręcznik terminologii Alfabet terminologii (1980), od 1966 r. napisano ponad 400 artykułów w wydawnictwach naukowych i ogólnych czasopismach, ponad 100 recenzji, a także przeglądów i innych publikacji. Niemało, jak sam mawiał, prac, pracusiów i przebłysków myśli złożyło się na dwie książki poświęcone pracom terminologicznym: Dabartinė lietuvių terminologija (2005) i Lietuvių terminologijos raida (2012). Wyorał także pierwszą bruzdę obecnego międzynarodowego czasopisma naukowego poświęconego terminologii Terminologija – był jego pomysłodawcą (czasopismo zatytułował Terminologijos vagos, 1994 r.) i redaktorem odpowiedzialnym pierwszej książki, wzywającym do „[zwarcia] ramion, [wyruszenia] w bój o piękną, jasną i dokładną, poprawną 245Terminologija | 2024 | 31 nić”, a także zachęcającym wszystkich, „dla których ir grakščią lietuvių mokslo kalbą, už pavyzdingą ir lietuvišką terminolojest potrzebny, których obchodzi, którym droga jest litewski język nauki i jego rdzeń – terminy” (Keinys 1994: 7), do wyorywania bruzd terminologii; sam zaś bez wytchnienia je wyorywał – głębokie, żyzne... Agnius pracował również nad słownikami terminologicznymi – opracowywał je lub pomagał je opracowywać, sporządzał, przeglądał, poprawiał i redagował, normalizował, akcentował i precyzował ich terminy oraz proponował nowe, ukute przez siebie, zgodne z duchem języka ojczystego. Cierpiał z powodu bolączek terminologii wszystkich dziedzin i jak tylko mógł, je łagodził. A szczególnie doglądał terminologii kolejowej. Tę wyprawę tworzenia i normalizowania terminów kolejowych w Departamencie Kolei rozpoczął w 1991 r., choć pierwsze „spotkanie” z żelazną drogą nastąpiło jeszcze we wczesnej młodości. „Mój ojciec pracował na kolei i kiedy ukończyłem szkołę średnią, nawet chciał, żebym i ja został kolejarzem” – wspominał St. Keinys. Mówił, że wsiadając do pociągu, całkowicie ufa kolejarzom (Usonienė 1988: 3). A ci, rozwiązując kwestie językowe, bez wątpienia Mu ufali. Stabdas, iešmynas, kelynas – to wszystko terminy stworzone przez Niego. A gdzież jeszcze setki terminów utworzonych przez Niego za pomocą środków słowotwórczych języka litewskiego! Za wieloletnią i owocną pracę nad normalizacją litewskich terminów kolejowych w 2000 roku na mocy zarządzenia ministra transportu Republiki Litewskiej St. Keinys został odznaczony Odznaką Honorowego Kolejarza. W ten sposób w sposób znaczący przedłużono i upamiętniono pracę świętej pamięci Tatusia, który przez dłuższy czas pracował „przy kolei“. Wybitną zasługą St. Keinysa dla litewskiej leksykografii jest monumentalne dzieło – Słownik współczesnego języka litewskiego (dalej – Słownik) – ogólny, normatywny, jednotomowy słownik języka ogólnego, po raz pierwszy wydany w takiej formie na niepodległej Litwie (Keinys 1993: 9). Był redaktorem naczelnym trzeciego (1993), czwartego (2000, elektronicznego 2002), piątego (2003, elektronicznego), szóstego (2006, elektronicznego), siódmego (2012) i ósmego (2021) poprawionych i uzupełnionych wydań, dążąc do tego, aby Słownik nie propagował mód językowych, lecz zapewniał trwałość i stabilność użycia. Nikt nie czyta słownika w całości jak powieści. Ale St. Keinys czytał! Zabierając się do jego redagowania, przeczytał go od A do ostatniej litery, i to nie jeden raz (Keinys 1993: 9). W 2002 r. czwarte wydanie Słownika ukazało się na płycie kompaktowej, a w 2003 r. zostało zamieszczone w Internecie. To wszystko dzięki Jego staraniom. Trud Redaktora Pracusia został wysoko oceniony – w 2002 r. za komputerową wersję Słownika wręczono Mu Nagrodę Językową imienia Felicji Bortkiewicz, a na wystawie Infobalt 2004 Słownik został wybrany najlepszą publikacją litewskiej leksykografii. 246 Na pamiątkę Stasysa Keiny, Palmira Zemlevičiūtė Działalność St. Keiny jest niezwykle szeroka i rozgałęziona. Chyba trudno ją opisać w tym artykuliku. Był redaktorem słowników i książek; członkiem kolegiów redakcyjnych; autorem, redaktorem i konsultantem językowym słowników, tez referatów, zbiorów prac naukowych, indeksów bibliograficznych i zbiorów artykułów; promotorem i recenzentem rozpraw doktorskich, członkiem komitetów doktoranckich (rad obrony); promotorem ponad sześćdziesięciu prac dyplomowych, licencjackich i magisterskich. Któż zliczy wszystkie Jego dokonania na rzecz języka litewskiego i terminologii, czarnymi literami spoczywające na białych kartach papieru?!... W 2006 r. ujrzała światło dzienne Bibliograficzna lista St. Keiniosa, obejmująca blisko 700 pozycji. Jednak i po jej ukazaniu się On nie przestał pisać... Niczym ta mrówka krzątał się, nie znając wytchnienia... Autorowi niniejszych wierszy, ówczesnej laborantce Wydziału Terminologii, niejednokrotnie przyszło zbierać napisane Jego ręką artykuły, początkowo zresztą pisane także na maszynie do pisania. Głęboko zapadło w pamięć to drobniutkie pismo, którego nie zawsze udawało się odczytać i którego z żadnym innym nie można było pomylić. Przynosił pęczek jednakowo przyciętych, malutkich karteczek papieru (nie wiadomo, jak wiele ich miał!). I teraz ukazują się słowa, harmonijnie ustawione w tych karteczkach. Zdaje się, że każde z nich wygładzał, tak jak z czasem woda rzeczna wygładza kamyki, i układały się one w zdania na tych malutkich karteczkach jak równe bruzdy spod pługa. Lubił w swoje artykułowe pola, niczym ziarna, wsiewać rzadkie litewskie słowa. Rozkoszował się nimi. Oto wiązka takich słów: pakušinti, pagvildyti, agnus, prabildyti, išprūsis, žąlantis, vingurti... Nierzadko trzeba mu było także zaglądać do słownika, by sprawdzić znaczenie któregoś z nich. Kiedyś wspomniał, że marzył o studiowaniu dziennikarstwa. Nie dziwi więc, że ta żyłka dziennikarska tętni w niejednym Jego artykule: „O, jak często brakuje nam tych [przodków – P. Z.] duchów, takiego oddania i bezinteresownej służby, nam, chwiejącym się jak trzciny pod wpływem każdego wiatru czy choćby wietrzyka i miotanym na obrzeżach szalejących wichrów globalizacji!” Czas biegnie nie zatrzymując się. A może on stoi, tylko my, przechodnie tej ziemi, nie czując tego, biegniemy, spieszymy do królestwa prochu Taki właśnie [Kazimieras Gaivenis – P. Z.] wydawał się wówczas, tamtej jesieni młodości, która zwołała nas do Wilna, taki też pozostał Wtedy czujesz, że znaczące jesienne dni wcale nie są gorsze od wiosny marznących łąk ani od gorącego lata tchnącego pełnią życia <...> i sam [Kazimieras Eigminas – P. Z.] wiele rzeczy skropił ożywczymi rosami kultury, miłości ojczyzny i stron rodzinnych, języka ojczystego pełnego treści Dziś być może nawet ona sama nie pojmuje, dlaczego szlachetne litewskie serce płacze, gdy spogląda na mgły nad Zalewem Wiślanym, gdy słyszy ponury szum pięknego lasu Rominta, jak gdyby duchy wyniszczonych Litwinów i ich pruskich braci śpiewały pieśni o swoim minionym życiu. 247Terminologija | 2024 | 31,Jakiego Go pamiętam?,Spędzał lato nie za oceanem, lecz w swojej ukochanej ojczyźnie.,W Wilnie miał ulubiony sklep, do którego jeździł po świeży chleb.,Lubił żartować w otoczeniu młodych terminologów, a gdy tamci wybuchali śmiechem, sam się uśmiechał.,Nie uganiał się za obcymi słowami (tak modnymi obecnie), a niegdyś próbował nawet napisać artykuł, obywszy się całkowicie bez nich. I jak nikt inny wiernie strzegł litewskiego słowa i litewskiego terminu. Przeczytawszy Ferdinandaʼa de Saussureʼa w oryginale (po francusku). Żyjący wśród książek i książkami. Mówił, że trudno byłoby znaleźć tę upragnioną, tak wiele ich bowiem w ciągu całego życia przekartkował, przeczytał, uporządkował... Przychodził do Instytutu, niosąc skórzaną walizeczkę. Jakby niepostrzeżenie wyjmował z niej to czekoladowe cukierki, to wiosenne tulipany, gdy nadchodził 8 marca. Dobrze było z Nim pracować i uczyć się od Niego — od człowieka żywo, świeżo i niesztampowo myślącego, wielkiego Znawcy języka i terminologii — a także pogawędzić o codziennych, życiowych sprawach. Zawsze wyrozumiały, wysłuchujący, doradzający, dodający otuchy, uspokajający. I uśmiechający się pod siwym wąsem. Uczył pracować. Pracować niestrudzenie, z oddaniem, bo i On sam przez całe życie pracował z pełnym poświęceniem. Jeden z najwybitniejszych litewskich terminologów, niezwykle pracowity językoznawca, znakomity pedagog, jeden z najwybitniejszych Żmudzinów działających na polu nauki o języku, szanowany językoznawca, dobry nauczyciel, ojciec czasopisma „Terminologija”, znany w społeczeństwie językoznawca,... To wszystko o St. Keiniu – słowa Jego uczniów. „Słowa jak dzwony” – tak zatytułowany jest napisany przez St. Keiniasa w 1993 r. artykuł o Simonasie Daukantasie i jego wielkim słowniku języków polskiego i litewskiego. Tym razem ośmielę się nieco sparafrazować słowa Nauczyciela poświęcone słynnemu Żmudzinowi, które odnoszą się również do Niego Samego: jak dzwony rozbrzmiewają Jego słowa. Opowiadają one, jak cenił, podnosił i upiększał nasz język, jak troszczył się o niego ten szlachetny Żmudzin, wielki miłośnik Ojczyzny. Słowami jak dzwonami uczył, uczy i będzie uczył tej miłości. Niech więc nie milkną Jego brzmiące jak dzwony słowa, umacniając dumę z języka litewskiego i litewskiej terminologii. A nam, terminologom, nigdy nie przestaną rozbrzmiewać. „Kiedy przed 49 laty my, osiemnastolatkowie – dwudziestolatkowie, zebraliśmy się ze wszystkich zakątków Litwy pod sklepieniami Uniwersytetu Wileńskiego, chyba nikomu nawet nie przyszło do głowy, że dla części z nas to miasto będzie przeznaczone na całe życie i że tutaj, zaznawszy spokoju, znajdziemy miejsce wiecznego spoczynku. I rzeczywiście nikt z nas nie pomyślał, że dane nam dziesięciolecia przemkną tak na oślep i nadejdzie dzień, gdy nasza grupka zacznie się kurczyć, gdy jedni będą 248 Ku pamięci Stasysa Keinysa Palmira Zemlevičiūtė musieli stanąć przy grobie innych i powiedzieć ostatnie pożegnanie” (Keinys 2012 [2003]: 254). Ponad dwadzieścia lat minęło od tych Jego słów wypowiedzianych w dniu pogrzebu Kazimierasa Gaivenisa, 14 lipca 2003 r. I niebawem nadszedł dzień, gdy Wilno, miasto Jego młodości i całego życia, przygarnęło ciało Samego. Pozostał tylko mały kopczyk piasku na pagórku cmentarza w Rokantiškės, pod szeroko rozgałęzionymi wiecznie zielonymi drzewami, skromny drewniany krzyż i płomyk świecy, żałośnie drżący na wietrze... Brakowało zaledwie kilku miesięcy do ukończenia przez Niego 88 lat, gdy dane Mu było „przemierzać ścieżki tej ziemi” (Keinys 2010: 237). I któż może ogarnąć, któż może zmierzyć tę stratę, która wstrząsnęła aż do głębi serca? Lecz niech nie pozwolą nam rozpaczać, a serce niech ożywiają pełne nadziei, prorocze słowa Nauczyciela: „Życie nauki oraz istnienie i trwanie w nauce nie kończą się wraz ze śmiercią człowieka. Człowiek, będąc istotą śmiertelną, dzięki swoim dziełom może być nieśmiertelny” (Keinys 2003: 16). Taki pozostanie w pamięci i sercu nas wszystkich – Wielki i Nieśmiertelny Językoznawca i Terminolog oraz Światły Człowiek. Spoczywaj w Pokoju, Drogi Nauczycielu! Wieczny Odpoczynek niech Cię otulają zielone drzewa! I Światłość Wiekuista niechaj Ci świeci! WYKORZYSTANE ŹRÓDŁA I LITERATURA Tworzenie terminologii kolejowej: [rozmowa z twórcą i normalizatorem litewskich terminów kolejowych, językoznawcą Stasiusem Keinysem] / rozmawiał V. Leščinskas. – Geležinkelininkas, 2001, 16–31 marca, 6. Rimkutė Aušra 2006: Terminolog Stasys Keinys. – Terminologija 13, 246–249. Kaulakienė Angelė 2006: Językoznawca Stasys Keinys. – Stasys Keinys: bibliograficzny wykaz, opracowała Adelė Noreikaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 9–10. Keinys Stasys 1974: Ważne dzieło toponimiczne. – Kauno tiesa, 8 września, 4. Keinys Stasys 1975: Wiele pierwszych sygnałów. – Tarybinis mokytojas, 22 stycznia, 2. Keinys Stasys 1992: „Wprowadzeniu do słowniczka kolejarza” towarzysząc. – Słowniczek kolejarza: (Terminy), Keinys Stasys 1980: Lietuvių muzikos terminologijos maestras. – Kalbos kultūra 39, 94–95. opracowały N. Juškaitė, St. Keinys, Wilno: Centrum Redakcyjne Wydawnictw „Lietuvos auto“, 6–18. Keinys Stasys 1994: Drogi Czytelniku! – Terminologijos vagos 1, 7. Keinys Stasys 1994: Specjaliście w dziedzinie terminologii i kultury języka K. Gaivenisowi – 60 lat. – Język ojczysty 2, 27–28. Keinys Stasys 1995: Jak powstało 2000 słów. – Tarp knygų 9, 23–24. Keinys Stasys 1995: Pomniki trwalsze od spiżu. Rocznice wielkich wydarzeń piśmiennictwa bałtyckiego. – Gimtasis kraštas, 2–8 marca, 5. Keinys Stasys 1997: Rozmowy żmudzkiego fizyka. – Tarp knygų 5, 20–21. Keinys Stasys 1998: J. Kruopas i terminologia litewska. – Terminologija 5, 7–20. Keinys Stasys 1999: Czerpiący ze wszystkich źródeł: [z okazji 70. rocznicy urodzin językoznawcy i krajoznawcy K. Eigmina]. – Gimtoji kalba 1, 21–23. Keinys Stasys 2000: Pr. Działalność Skardžiusa w dziedzinie terminologii i jej znaczenie. – Terminologija 6, 69–77. Keinys Stasys 2001: Terminy nauki o języku w „Gramatyce języka litewskiego” Petra Kriaušaitisa z 1901 r. – Terminologija 8, 50–64. Keinys Stasys 2003: Kazimieras Gaivenis jako człowiek i naukowiec. – Kazimieras Gaivenis: wykaz bibliograficzny, oprac. A. Noreikaitė; zredagowali St. Keinys, R. Mielkuvienė, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 9–16. 249Terminologija | 2024 | 31 Keinys Stasys 2004: Niezłomny język. – Fizikų žinios 26, 14–15. Keinys Stasys 2004: Garść myśli o Kazimierasie Gaivenisie i jego epoce. – Problemy historii i współczesności terminologii: zbiór artykułów: ku pamięci Kazimierasa Gaivenisa, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 9–10. Keinys Stasys 2009: Wybitny oracz terminologii (z okazji 75. rocznicy urodzin Kazimierasa Gaivenisa). – Terminologija 16, 302–306. Keinys Stasys 2010: Znaczenie prac Jonasa Kruopasa dla naszego języka i nauki. – Leksykografia i leksykologia 2: Z okazji 100. rocznicy urodzin Jonasa Kruopasa, opracowały Vilija Sakalauskienė, Albina Auksoriūtė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 13–23. Keinys Stasys 2012: Przedmowa. – Stasys Keinys. Rozwój terminologii litewskiej, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 11–13. Książka, na którą czekaliśmy dwie dekady: [Rozmowa A. Stirblytė z redaktorem naczelnym 3. wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego” St. Keiniem]. – Tiesa, 1993, listopad. 18, 9. Zarządzenie ministra transportu Republiki Litewskiej z 06.09.2000 nr 39 „W sprawie odznaczenia odznaką Honorowego Kolejarza”. – Geležinkelininkas, 2000, 1–15 września, 6. Umbrasas Alvydas 2016: Od słów do słowników: Stasius Keinis – 80. – Terminologija 23, 259–266. Umbrasas Alvydas 2024a: IN MEMORIAM doc. dr. Stasiusowi Keiniowi. Dostęp online: http://lki.lt/inmemoriam-doc-dr-stasiui-keiniui/. Umbrasas Alvydas 2024b: Odprowadzając Stasysa Keinisa w wieczność. – Język ojczysty 5, 27–30. Usonienė Aurika 1998: Kolejarze ufają językoznawcom. – Kolejarz, 27 lutego, 3. Palmira Zemlevičiūtė