Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai

117Terminologija | 2024 | 31 doi.org/10.35321/term31-06 Rūšinių geografijos terminų osobliwości struktur definicji Peculiarities in the Structure of Definitions of Specific Terms of Geography AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 ADNOTACJA Zdefiniowanie pojęcia z dowolnej dziedziny jest złożonym działaniem logicznym wymagającym znajomości tej dziedziny, a rezultatem tego działania jest definicja terminu. W terminologii definicja każdego terminu jest unikalna. Pomaga ona powiązać pojęcie z reprezentującym je terminem. W artykule analizuje się 648 definicji terminów gatunkowych ze Słownika objaśniającego terminów geograficznych wydanego w 2021 r., krótko omawia się wymagania dotyczące definicji oraz wyróżnia się modele definicji terminów gatunkowych znalezione w tym słowniku. Najczęstszy model definicji terminu gatunkowego – na początku definicji wskazuje się jej dominantę logiczną, a po przecinku ujawnia się istotne cechy definicji, wyjaśniające człon lub człony gatunkowe definiowanego terminu. Dominanta logiczna definicji w analizowanym słowniku jest definiowana osobno jako termin rodzajowy. Pozostałe cztery modele definicji terminów gatunkowych są mniej produktywne, niektóre z nich można bez trudu przekształcić w definicje pierwszego modelu. SŁOWA KLUCZOWE: definicja, struktura definicji, wymagania definicji, znaczenie terminologiczne, termin gatunkowy. A B S T R A K T Proces definiowania pojęcia w dowolnej dziedzinie jest wyrafinowanym i systematycznym przedsięwzięciem, które wymaga specjalistycznej wiedzy w danej dziedzinie. Wynikiem tego procesu jest definicja terminu. Każdy termin ma unikalną definicję. Pomaga ona powiązać pojęcie z terminem, który je reprezentuje. Artykuł analizuje definicje 648 terminów gatunkowych znalezionych w wydanym w 2021 roku Aiškinamasis geografijos terminų žodynas (Objaśniający słownik terminów geograficznych, 2021), krótko omawiając wymagania dotyczące definicji i identyfikując modele definicji terminów gatunkowych. Najczęściej stosowanym modelem definiowania terminów szczegółowych jest taki model, w którym the beginning of definition is told logical dominant and after comma the essential 118 Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Aušra RimkutėWskazano cechy definicji według Ganusauskienė. To pojęciowe nadrzędne określenie definiuje się w słowniku jako termin ogólny. Pozostałe cztery modele definiowania terminów szczegółowych są mniej produktywne; niektóre z nich można łatwo przekształcić w najczęściej stosowany model definiowania. SŁOWA KLUCZOWE: definicja, struktura definicji, wymagania dotyczące definicji, znaczenie terminologiczne, termin szczegółowy. UWAGI WSTĘPNE To, jak dokładnie zdefiniować termin prosty lub złożony oraz sformułować taką definicję terminu, która spełniałaby określone wymagania stawiane jej, podobnie jak terminom, na przykład aby zakres pojęcia definiowanego był równy zakresowi pojęcia definiującego, aby definicja była dokładna, jasna, jednoznaczna, nietautologiczna, gdy pojęcia definiowane i definiujące wyrażane są identycznie, aby definicja była zgodna z innymi definicjami systemu pojęć, aby nie była ani zbyt wąska, ani zbyt szeroka itd., interesuje specjalistów zajmujących się praktyczną działalnością terminologiczną. Należy przyznać, że w pracach litewskich terminologów nie znajdziemy wszystkich usystematyzowanych wymagań dotyczących definicji. Najwięcej na ten temat pisał bodaj Kazimieras Gaivenis (Gaivenis 2004: 85–117; 2014: 204, 221, 223 i in.), pojedyncze spostrzeżenia można znaleźć w pracach Angelė Kaulakienė (2014), Palmiry Zemlevičiūtė (2018), Alvydasa Umbrasa (2008, 2022), Aušry Rimkutė-Ganusauskienė (2021) i in. Jednakże w pracach terminologów nie ma jasnych i wyczerpujących zasad ani wytycznych dotyczących redagowania definicji. Nawet gdyby istniały, najprawdopodobniej opierałyby się na wymaganiach najczęściej wymienianych w podręcznikach logiki i terminologii oraz w normach; ponadto naukowo precyzyjne zdefiniowanie pojęcia z określonej dziedziny byłoby możliwe tylko przy dobrej znajomości obiektu pojęcia definiowanego, zrozumieniu treści pojęcia i jego zakresu, a także posiadaniu nie tylko wiedzy teoretycznej, lecz również praktycznej. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie cech strukturalnych definicji rodzajowych terminów geograficznych. Dążąc do osiągnięcia wspomnianego celu, sformułowano następujące zadania: 1) omówić spostrzeżenia autorów litewskich i zagranicznych dotyczące redagowania definicji terminów i wymagań wobec nich; 2) przeanalizować definicje terminów gatunkowych wybranej dziedziny i wyodrębnić ich modele strukturalne. Przedmiotem badania jest jeden z najnowszych drukowanych słowników terminów objaśniających – wydany w 2021 r. Słownik objaśniający terminów geograficznych. Jest to „pierwszy systemowy słownik terminów o tak dużej objętości i obejmujący różne dziedziny geografii, opracowany we współpracy z Państwową Komisją Języka Litewskiego” (AGTŽ 2021: 7). Zawiera 3405 najważniejszych i najczęściej używanych terminów geografii ogólnej, 119Terminologija | 2024 | 31 geografii fizycznej i społecznej, a także geografii krajobrazu i gospodarki przestrzennej oraz kartografii i geoinformatyki. Cechą wyróżniającą tę publikację jest to, że opisy terminów przedstawiono w tabeli, którą „tworzą 10 kolumn: termin, odpowiednik w języku angielskim, terminus pristatančių prasminių stulpelių: eilės poskyryje nr., gimininis terminas, (po)rūšinis terminas, santrumpa, apibrėžtis, sinonimai, neteiktiodpowiednik w języku rosyjskim i odpowiednik w języku niemieckim” (AGTŽ 2021: 11). Obiektem badania wybrano losowo 648 definicji terminów gatunkowych przypisanych przez autorów słownika do grupy terminów geografii fizycznej i społecznej. Oczekuje się, że taka wielkość próby pozwoli wyciągnąć wnioski dotyczące modeli struktury definicji terminów gatunkowych oraz pomoże ustalić najbardziej charakterystyczne cechy definicji. Oprócz definicji terminów gatunkowych autorzy słownika podają również definicje terminów rodzajowych, które ze względu na ograniczoną objętość nie są analizowane w niniejszym artykule, jednak analiza definicji tych terminów jest interesującym i szerzej niebadanym obiektem wymagającym odrębnego badania. Należy dodać, że wybrany do analizy Objaśniający słownik terminów geograficznych został opracowany przez specjalistów znających swoją dziedzinę, zrecenzowany przez terminologa oraz rozpatrzony przez Podkomisję Terminologiczną Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Wszystko to pozwala sądzić, że terminologia geograficzna jest uporządkowana, a definicje terminów zamieszczone w słowniku odpowiadają stawianym im wymaganiom terminologicznym. Zatem materiał badawczy pokaże, na jakich zasadach formułowane są definicje terminów, a także ujawni określone strukturalne aspekty definicji terminów przydatne pod względem metodycznym. Przy pisaniu artykułu zastosowano analityczną metodę opisową, namasis metodas, padedantis palyginti ne tik pasirinktas nagrinėti apibrėžtis, bet ir skirtingų mokslininkų įžvalgas. Be šių metodų, pasitelkiamas skaičiapozwalającą nie tylko opisać obiekt badań – definicje terminów gatunkowych w słowniku, lecz także, opierając się na teoretycznym dorobku terminologii, szczegółowo go zbadać, a także metodę porównawczą, pozwalającą przedstawić uzyskane dane graficznie i oprzeć na nich wyciągane wnioski, jak również ujawnić określone cechy badanego obiektu. W SPRAWIE DEFINICJI TERMINÓW Terminy są podstawą każdej dziedziny nauki. Ich znaczenie terminologiczne określają definicje, czyli definicje. Definicja terminu, jak pisze Regina Kvašytė, to „wyczerpujący opis słowny odzwierciedlający semy1 rdzenia znaczenia terminologicznego i określający treść pojęcia, dzięki któremu na odpowiednim poziomie abstrakcji ujawniane są zasadnicze cechy odróżniające je od pojęć sąsiednich” (Kvašytė 2005: 13). 120 Definicji rodzajowych terminów geograficznych struktūros ypatumai Aušra RimkutėGanusauskienė Innymi słowy, w definicji pojęcia z określonej dziedziny należy ujawnić treść pojęcia, na którą składa się całokształt cech definiowanego przedmiotu lub zjawiska. Zdaniem Kristiny Rickevičiūtė „[d]efiniując pojęcie, dąży się do osiągnięcia dwojakiego celu: 1) wskazane cechy powinny pomóc odróżnić obiekt definiowanego pojęcia od innych obiektów należących do tego samego rodzaju oraz 2) cechy wskazane w pojęciu definiującym powinny być dobrane i zgrupowane w taki sposób, aby definicja ukazywała istotę obiektu definiowanego pojęcia, jego rozwój historyczny” (Rickevičiūtė 1960: 149). Klaus-Dirk Schmitz zwraca uwagę na to, że „najlepiej, gdy definicje wiążą się z innymi pojęciami i nazywają charakterystyczne cechy definiowanego pojęcia. Na podstawie definicji i cech pojęć w międzynarodowej normie ISO 704 Terminology work – Principles and methods zasadniczo podkreśla się te same kwestie – w definicji należy wskazać zasadnicze cechy definiowanego mis, galima sąvokas susieti ir sudaryti jų sistemas, atspindinčias tam tikros srities ar posričio žinias“ (Schmitz 2015: 25). Naujausiame 2022 m. tarppojęcia, dzięki czemu pojęcie zostaje wyodrębnione spośród innych pojęć z tej samej dziedziny przedmiotowej (ISO 704 2022: 33). A zatem przy definiowaniu należy dobierać takie cechy konieczne i dodatkowe (drugorzędne), które ukazywałyby, z czym definiowane pojęcie wiąże się z innymi pojęciami z tej samej dziedziny i czym się od nich różni. Zatem niewątpliwie definicja pojęcia jest złożonym działaniem logicznym wymagającym wiedzy z określonej dziedziny, a rezultatem tego działania jest definicja terminu. Jeśli chodzi o terminologię litewską ogólnie, w XX wieku na terminologię litewską, ze względu na okoliczności polityczne, historyczne i inne, duży wpływ wywierała rosyjska szkoła terminologiczna. W wydanej w 1973 r. publikacji przetłumaczonej z języka rosyjskiego Praca terminologiczna (Podstawy i metody), opracowanej na podstawie prac inżyniera Dmitrija Łotego (1898–1950) oraz Komitetu Naukowo-Technicznej Terminologii Akademii Nauk ZSRR, napisano, że przy ujawnianiu treści pojęcia należy zwrócić uwagę na miejsce pojęcia w klasyfikacji pojęć, dlatego konieczne jest właściwe sklasyfikowanie pojęć z określonej dziedziny. Ponadto wyróżnia się również ogólne wymagania dotyczące definicji, takie jak: definicje powinny utrwalać dokładną treść pojęcia, ujawniać istotę pojęcia, „nie powinny ograniczać myśli naukowo-technicznej” (TD 1973: 21), w miarę możliwości powinny mieć formę słowną, odpowiadać normom językowym, w definicjach „powinny być używane te pojęcia (terminy), które zostały już wcześniej zdefiniowane lub są wszystkim znane” (TD 1973: 22). 121Terminologija | 2024 | 31 Wskazówki dotyczące pisania definicji znajdujemy już w nieobowiązującej normie z 1993 r. pracowników Uniwersytetu Wileńskiego i Instytutu Języka parengtą, lietuvių kalbai pritaikytą standartą Lietuvos RST 1115-90 Terminologijos principai ir metodai. Jame pateikiami apibrėžčių sudarymo prinLitewskiego, opracowanej zgodnie z ISO 704-87: „Pojęcia używane do sporządzenia definicji2 powinny być nazwane terminami, które albo są już używane w tym systemie, albo są dobrze znane. We wszystkich przypadkach specjalista sporządzający definicję musi być przekonany, że terminy będą dla wszystkich zrozumiałe” (Lietuvos RST 1115-90: 7). W normie wskazano również, jakich zasad należy przestrzegać przy pisaniu definicji. Najpierw wymienia się jeden z zasadniczych wymogów – „w definicjach powinny odzwierciedlać się istotne cechy pojęcia” (Lietuvos RST 1115-90: 8). Drugi wymóg: „Definicja powinna obejmować wszystkie istotne cechy, które nadają się do bezpośredniej identyfikacji pojęcia w konkretnym systemie pojęć. Cechy wyróżniające wybiera się z odpowiedniego systemu pojęć” (Lietuvos RST 111590: 8). Trzecią ważną kwestią jest systemowość definicji: „Definicja powinna odzwierciedlać cechy pojęcia i relacje systemowe między pojęciami w następujący sposób: 1) poprzez wskazanie istotnych cech pojęcia nadrzędnego, na których opierają się relacje; <...>; 2) poprzez odróżnienie ich od pojęć skoordynowanych (koordynacyjnych)” (Lietuvos RST 1115-90: 8). Ostatnim wymogiem wymienianym w normie jest zwięzłość definicji: „Do definicji należy włączyć wyłącznie istotne (zewnętrzne i wewnętrzne) cechy konkretnego pojęcia. Włączanie do definicji innych cech wyprowadzanych z tych cech jest niecelowe” (Lietuvos RST 1115-90: 9). W najnowszej, już wspomnianej, normie międzynarodowej ISO 704 Terminology work – Principles and methods zasadniczo podkreśla się te same wymogi (ISO 704 2022: 33). Ponieważ normy terminologiczne opracowuje się podobnie jak słowniki terminologiczne, terminolodzy oraz autorzy i redaktorzy słowników terminologicznych stosowali te wymagania dotyczące pisania definicji i zasadniczo stosują je do dziś przy ocenie lub redagowaniu definicji terminów. W Ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzonych protokolarną uchwałą (zalecenie R-4) Komisji Języka Litewskiego przy Rządzie Republiki Litewskiej z dnia 20 grudnia 2007 r. (w brzmieniu protokolarnej uchwały nr PN-8 z dnia 3 grudnia 2015 r.), wskazano, na co należy zwrócić uwagę przy redagowaniu definicji w słownikach terminologicznych opracowywanych zgodnie z programami językowymi realizowanymi przez Komisję Języka Litewskiego przy Rządzie Republiki Litewskiej i ocenianymi według Zasad oceny słowników terminologicznych: „W definicji terminu należy dokładnie powiedzieć 2 W normie słowo definicja używane jest w znaczeniu «definicji terminologicznej». 122 Definicje rodzajowych terminów geograficznych struktūros ypatumai Aušra RimkutėZdaniem Ganusauskienė logiczne publikacje w innych językach nie mogą być sąvokos esmė ir nurodyti skiriamieji jos požymiai (vengti neesminių dalykų). Apibrėžtis turi būti išsami, bet kiek galima trumpesnė, kalbiškai taisyk linga, stilistiškai sklandi. Vienu pagrindu skiriamų sąvokų apibrėžtys turi būti to paties modelio. „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“ ir anaźródłami definicji terminów – zawierają one objaśnienie nie znaczenia terminologicznego, lecz leksykalnego” (TŽRBR 2015). W wymaganiach tych nie ma żadnych bardziej szczegółowych wytycznych dotyczących redagowania definicji. Zdaniem Augustina Ndi-Kimbiʼego pisemne formy definicji powinny odpowiadać określonym wymaganiom, powszechnie akceptowanym przez terminologów, a także terminografów (Ndi-Kimbi 1994: 327). Jego zdaniem, chociaż starożytni Grecy i późniejsi filozofowie, którzy zajmowali się definicjami, nie uwzględniali wymagań terminologii i nie analizowali przypadków użycia definicji poza zakresem własnej dziedziny, opracowane przez nich modele i zasady definicji logicznych nie zawsze są odpowiednie, dlatego w niektórych przypadkach nie odpowiadają potrzebom współczesnej terminologii. Jednak ponieważ nie ma wielu teoretycznych refleksji dotyczących definicji terminów, w większości przypadków trzeba powracać do zasad formułowania definicji proponowanych przez filozofów i logików (Ndi-Kimbi 1994: 328). Jak już wspomniano, mówiąc o definicjach terminów, logika i jej prawa mają szczególne znaczenie. Właśnie dlatego w logice definicję uważa się przede wszystkim za działanie logiczne, za pomocą którego ujawnia się istotne cechy definiowanego obiektu i odróżnia się obiekt definiowany od innych obiektów (Ažubalis 2008: 30, por. VLEe3). Wskazuje się, że definicja składa się z następujących części: 1) wyrażenie definiowane (łac. definiendum, Dfd) – pojęcie, które jest definiowane; 2) wyrażenie definiujące (łac. definiens, Dfn) – pojęcia, za pomocą których definiuje się dane pojęcie; 3) wyrażenie łączące („jest”, „oznacza”, „nazywa się”, „to samo co” itp.; zamiast niego można zapisać myślnik), które wskazuje na związek między wyrażeniem definiowanym a wyrażeniem definiującym (Plečkaitis 2004: 163; Ažubalis ka), ≡ znak równoważności (tj. wyrażenie łączące). 3 Por. „definicja, definicja (łac. definitio), działanie 2008: 30; Eidukienė 2009: 60; Bubelis ir kt. 2012: 116; Valatka 2014: 63). Taigi, loginę apibrėžties formą galima išreikšti tokia formule: T ≡ A, kur T – terminas (apibrėžiamoji išraiška), A – apibrėžtis (apibrėžiančioji išraišlogiczne, za pomocą którego ustala się kryteria pozwalające odróżnić badany obiekt od innych obiektów poprzez wskazanie jego specyfiki oraz znaczenia używanego lub wprowadzanego wyrażenia językowego” (VLEe). 123Terminologija | 2024 | 31 Wyrażenie łączące najczęściej widzimy w tekstach, natomiast w bazach danych terminologicznych i objaśniających słownikach terminów (zarówno papierowych, jak i elektronicznych) tego wyrażenia nie znajdziemy – zwykle zapisuje się termin, a jego definicję wyróżnia się graficznie (innym kolorem, inną czcionką itp.); w bazach danych definicja może być zapisana w innym polu danych itp. W analizowanym Objaśniającym słowniku terminów geograficznych również nie ma wyrażenia łączącego, ponieważ, jak już wspomniano, informacje w artykułach hasłowych terminów przedstawiono w tabeli, dlatego definicję również podaje się w osobnej kolumnie. Bruno de Bessé twierdzi, że sama czynność definiowania pojęcia powinna opierać się na analizie konceptów (pojęć), i dodaje, że bardzo często terminolodzy lub specjaliści tworzący terminy jej nie przeprowadzają, tzn. systematycznie nie analizują pojęć ani ich systemów pojęciowych, chociaż powinni to robić w jakiś sposób – w myślach lub w notatkach, aby móc poradzić sobie z najbardziej złożonymi problemami relacji pojęć z innymi pojęciami, wyodrębniania ich cech, definiowania i innymi (De Bessé 1997: 66, 106). Zatem, aby właściwie zdefiniować dane pojęcie, tzn. stworzyć definicję terminu, należy wykonać prace przygotowawcze. K. Gaivenis zauważa, że struktura definicji objaśniających słowników terminów „zależy od treści i zakresu pojęcia nazywanego terminem, miejsca terminu w systemie klasyfikacji pojęć” (Gaivenis 2002: 74). Analizując definicje objaśniających słowników terminów, nie obejdziemy się bez omówienia pojęcia znaczenia terminologicznego. Znaczenie terminologiczne nie jest tym samym co znaczenie leksykalne, innymi słowy – znaczenie zwykłego słowa4, jednak pod względem strukturalnym znaczenia te są dość podobne, ponieważ łączą je komponenty semantyczne, nazywane również semami (Jakaitienė 2010: 57). Znaczenie leksykalne, jak podaje VLEe, to „indywidualna część treści słowa – informacja konceptualna przekazywana przez słowo o nazywanym przedmiocie. Na treść słowa składają się znaczenia o różnym stopniu abstrakcyjności: gramatyczne (części mowy, do której należy słowo), ogólne (grup słowotwórczych lub semantycznych, do których należy słowo) i indywidualne. Np. słowo rašytojas jest rzeczownikiem konkretnym, jego ogólne znaczenie grupowe – nazwa wykonawcy (podobnie jak inne rzeczowniki utworzone od czasowników za pomocą przyrostka -tojas nazywają tego, kto wykonuje czynność określoną przez wyraz podstawowy), znaczenie indywidualne – ‘osoba tworząca utwory literatury pięknej’. Znaczenie leksykalne, zdaniem K. Gaivenisa, odzwierciedla „intensję znaczenia terminologicznego oraz niektóre elementy jego implikacjonału 4 Por. „Znaczenie ujawniające relację kompleksu dźwięków tworzących słowo z rzeczą, zjawiskiem, pojęciem wyrażanym przez ten kompleks” (Kvašytė 2005: 52). 124 Definicji rodzajowych terminów geograficznych struktūros ypatumai Aušra Rimkutėsemę Ganusauskienė” (Gaivenis 2002: 17). Znaczenie terminologiczne terminolodzy rozumieją jako znaczenie właściwe słowu w terminologii określonej dziedziny (Kvašytė 2005: 53). Innymi słowy, znaczenie terminologiczne wiąże się ze specjalnym, nieznanym wszystkim obiektem rzeczywistości (denotatem). Np. termin nuotėkis specjaliści geografii rozumieją jako proces obiegu wody: Proces obiegu wody, podczas którego woda płynie w kierunku obszaru drenażu. AGTŽ 2021: 122. W dziedzinie hydrogeologii termin odpływ definiuje się jako ilość wody: Ilość wody odpływającej z jednostki powierzchni lądu w określonym czasie; wyrażana przepływem, modułem, współczynnikiem odpływu. EHTŽ 2003. Zatem, porównując terminy geografii fizycznej i hydrogeologii, widzimy, że znaczenia terminologiczne terminu odpływ w różnych dziedzinach są odmienne. Jednak zarówno w jednej, jak i w drugiej dziedzinie pojęcie odpływu wiąże się z wodą. Jak wynika z pierwszej definicji, jej pierwszą część stanowi najważniejsze słowo definicji — proces; określa się również, jaki to proces — obieg wody; druga część definicji służy określeniu istotnej cechy pojęcia — woda płynie w kierunku obszaru drenażu. W hydrogeologii stosowana definicja jest nieco szersza: tutaj dominantą logiczną, tj. głównym słowem definicji, jest słowo ilość; wskazuje się, że jest to ilość wody, a następnie określa się cechy związane z definiowanym pojęciem. kuo šis kiekis išsiskiria – nuteka iš sausumos ploto vieneto per tam tikrą laiką. Aptariama apibrėžtis išplečiama papildoma informacija, nurodant antriPodsumowując to, co powiedziano, można stwierdzić, że terminologiczne znaczenie terminu z każdej dziedziny ma dokładne granice określane przez definicję. Jednakże, bez wątpienia, nie zawsze jest jasne, jakie powinny być wspomniane granice i jak powinny się one wiązać z istotnymi i nieistotnymi (dodatkowymi) cechami znaczenia terminologicznego, które należy uwypuklić przy definiowaniu określonego pojęcia. Za istotne cechy definiowanego pojęcia można uznać takie cechy, z których każda jest niezbędna i wystarczająca do zdefiniowania pojęcia oraz odróżnienia go od innych pojęć tej samej kategorii. Algirdo Ažubalisa odróżnić od innych (nawet podobnych) obiektów” (Ažubalis 2008: 24). Nieistotne cechy pojęcia teigimu, esminiai tam tikro objekto požymiai yra tokie, kurių „kiekvienas skyrium būtinas, o visų kartu pakanka, kad būtų galima tam tikrą objektą to takie, które je uzupełniają, jednak bez nich treść pojęcia się nie zmienia. W logice wyróżnia się również cechy ogólne, które są istotne także w odniesieniu do 125Terminologia | 2024 | 31 definicji terminów. Cechy ogólne są „charakterystyczne dla wszystkich obiektów określonej grupy” (Ažubalis 2008: 24). Uwzględniając to, co powiedziano, należy dodać, że każda definiowana koncepcja może mieć nie jedną i nie dwie, lecz wiele cech, dlatego wskazanie ich wszystkich jest w praktyce niemożliwe; przy formułowaniu definicji przestrzega się więc zasady wskazywania jedynie cech istotnych, odróżniających definiowaną koncepcję od innych koncepcji. Znaczenie leksykalne może oczywiście stanowić podstawę znaczenia terminologicznego. Zdarza się, że termin ma więcej niż jedno znaczenie terminologiczne, dlatego każde jego znaczenie zwykle definiuje kas vienetas. Aiškinamajame geografijos terminų žodyne terminų, turinčių ne vieną reikšmę, nėra daug. Tais atvejais, kai reikšmė ne viena, apibrėžiama się oddzielnie jako samodzielne, numerując znaczenia, np.: kolonizãcija 1. Zagarnięcie innego państwa lub terytorium i przekształcenie go w kolonię. 2. Masowe przesiedlanie się ludzi w celu zamieszkania w innych państwach i na innych terytoriach. AGTŽ 2021: 208. Jak wynika z przykładu, termin kolonizacija ma dwa znaczenia terminologiczne: pierwsze wiąże się z zagarnięciem państwa lub terytorium, drugie – z masowym przesiedlaniem się w celu zamieszkania. Alvydas Umbrasas zwraca uwagę, że „[T]ym bardziej samodzielnego definiowania każdego znaczenia sprzyjają komputeryzacja słowników i umieszczanie w bazach danych terminów” (Umbrasas 2008: 222). Po przeanalizowaniu wybranych terminów geograficznych widać, że terminy wieloznaczne, tj. takie terminy, które mają dwa lub więcej znaczeń (w słowniku geograficznym podany termin europeizacija (AGTŽ 2021: 280) ma aż 4 znaczenia, znaleziono 5 terminów (sėklius, metropolis, miestas, geografinė kultūra i tauta), mających po 3 znaczenia), stanowią około 2,3%. Jest to zatem niewielki odsetek w porównaniu z terminami mającymi jedno znaczenie (97,7%). Należy pamiętać, że tradycyjnie wieloznaczność jako zjawisko semantyczne uważa się za jeden z głównych problemów terminologii i dąży się do przestrzegania zasady: jeden termin w określonej dziedzinie – jedno znaczenie, aby uniknąć dwuznaczności5. Jak widać, w analizowanym Objaśniającym słowniku terminów geograficznych zasadniczo przestrzega się jednoznaczności jako jednego z wymagań stawianych terminom. Wracając jednak do struktury definicji terminów, należy powiedzieć, że w terminologii, a także w terminografii, definicja terminu jest najważniejsza 5 Palmira Zemlevičiūtė w artykule poświęconym kwestii wieloznaczności terminów medycznych z końca XIX – początku XX wieku szczegółowo omawia pojęcie wieloznaczności w terminologii i terminologii medycznej (Zemlevičiūtė 2020: 98–131). 132 Definicje rodzajowych terminów geograficznych struktūros ypatumai Aušra RimkutėU Ganusauskienė terminów mających więcej znaczeń również jest zaledwie kilka. Wszystkie terminy definiowane według tego modelu są dwuwyrazowe. Jak wykazało przeprowadzone badanie, w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych terminy gatunkowe definiuje się według pięciu modeli (zob. rys. 1). Można stwierdzić, że w uporządkowanej i unormowanej terminologii geograficznej dominują definicje klasyczne, zwane także definitio per genus proximum et differentiam specificam. W definicjach tych poprzez rodzaj i różnicę gatunkową obok rodzaju (terminu rodzajowego) ujawniane są różnice gatunkowe, tj. to, co w niniejszym artykule nazywa się cechami dystynktywnymi. Cechy te, jak widzieliśmy na podstawie przykładów, pomagają scharakteryzować definiowane pojęcie jako gatunek (termin gatunkowy) i pozwalają odróżnić je od wszystkich innych odpowiednich pojęć należących do tej samej kategorii. Ustalenie różnicy gatunkowej jest jednym z podstawowych działań koniecznych do precyzyjnego zdefiniowania definiowanego pojęcia i odróżnienia go od innych. Właśnie dlatego twierdzi się, że może nie istnieć jedna definicja tego samego pojęcia; definicji może być tyle, ile i jakich najważniejszych cech zostanie wyodrębnionych, dlatego „poprawne mogą być nie tylko jedna, lecz także nawet kilka definicji terminów” (Gaivenis 2002: 19). Wybór jednego dominującego modelu definicji terminów gatunkowych wskazuje, że definicje są redagowane zgodnie z zasadą analogii. Taka standaryzacja definicji wiąże się zapewne z wymaganiami stawianymi objaśniającym słownikom terminów. Jednymi z ważnych wymagań stawianych definicjom są zwięzłość i logiczność, wymieniane nie tylko przez terminologów, lecz także przez logików, a także wskazane w najnowszej normie ISO 704. Zatem w idealnym przypadku definicja terminu powinna być sformułowana w jednym zdaniu (Ndi-Kimbi 1994: 334), jednak ten rys. 1. Częstość modeli definicji terminów rodzajowych (w proc.) 133Terminologia | 2024 | 31 część – definicje składające się z kilku zdań. reikalavimas ne visada įgyvendinamas. Peržvelgus rūšinių terminų apibrėžtis, matyti, kad apie 77 proc. visų apibrėžčių yra vieno sakinio, likusi Bardzo krótkich definicji jest zaledwie kilka, można przypuszczać, vyrauja ilgesni sakiniai, kai kableliais ar net kabliataškiais yra atskiriamos sakinio dalys. Tokiose apibrėžtyse apibūdinami esminiai ar papildomi požymiai, reikalingi sąvokai nusakyti. Nors turėtų atrodyti, kad kuo ilgesnė apibrėžtis, tuo ji tikslesnė ir išsamesnė, tačiau taip nereikėtų visais atvejais ponieważ do ujawnienia terminologicznego znaczenia terminu rodzajowego powinno wystarczyć określenie odróżniającej(-ych) i (lub) najważniejszej(-ych) cechy (cech) pojęcia. WNIOSKI Definiowanie pojęcia z dowolnej dziedziny jest złożonym i wymagającym wiedzy z tej dziedziny działaniem logicznym, a rezultatem tego działania jest definicja terminu. Aby właściwie zdefiniować pojęcie, tj. stworzyć definicję terminu, należy wykonać prace przygotowawcze. W objaśniających słownikach terminów definicję uważa się za rezultat konstruktywnego porozumienia autorów słownika. Za pomocą definicji pojęcie oddziela się od innych pojęć, ustala się granice znaczenia terminologicznego, utrwala się konceptualne związki terminu nazywającego pojęcie z innymi terminami itd. Struktura definicji terminu zależy od treści i zakresu nazywanego nim pojęcia, a także od miejsca terminu w systemie klasyfikacji pojęć. Dane badawcze ujawniają, że w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych definicje terminów gatunkowych tworzone są według pięciu modeli. Najczęstszy model definicji terminu gatunkowego polega na wskazaniu dominanty logicznej, którą stanowi zdefiniowany już w słowniku termin prosty lub złożony, oraz na ujawnieniu po przecinku istotnych cech definiowanego pojęcia, wyjaśniających gatunkowy człon lub człony terminu. Pozostałe cztery modele definicji terminów gatunkowych są mniej produktywne, a niektóre z nich można bez trudu przekształcić w definicje według pierwszego modelu. O jednolitości, a zarazem spójności definicji terminów gatunkowych w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych decyduje stosunkowo przejrzysty hierarchiczny system terminów słownika, a także konsekwentna praca specjalistów i terminologów. 134 Definicje gatunkowych terminów geograficznych struktūros ypatumai Aušra RimkutėGanusauskienė ŠALTINIAI AGTŽ 2021: Objaśniający słownik terminów geograficznych. Opracowali Paulius Kavaliauskas (red. nauk.), Dovilė Krupickaitė (red. odp.) i in., Wilno: Uniwersytet Wileński. EHTŽ 2003: Encyklopedyczny słownik terminów hydrogeologicznych: języki litewski–angielski–niemiecki–rosyjski. Opracowali Vytautas Juodkazis (red. odp.), Viktoras Kemėšis, Gailė Žaliūdienė, Wilno: Służba Geologiczna Litwy. Dostęp online: https://terminai.vlkk.lt/. LITERATŪRA Ažubalis Algirdas 2008: Logika ir mokyklinė matematika: monografija, Vilnius: Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademija. Bubelis Rimgaudas, Jakimenko Virginija, Valatka Vytis 2012: Logika II: Silogistika, klasių logika, daugiareikšmė, modalinė, normų logika, nededukciniai samprotavimai, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. De Bessé Bruno 1997: Terminological Definitions. – Sue Ellen Wright, Gerhard Budin. Handbook of Terminology Management 1: Basic Aspects of Terminology Management, John Benjamins Publishing Co., 63–74. DLKŽe: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. Stasys Keinys, 8-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021; e. variantas, 2021. DOI: doi.org/10.35321/dlkz. Prieiga internete: https://ekalba.lt. Eidukienė Dalia 2009: Logika, Vilnius: Parama. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gaivenis Kazimieras 2004: Sudėtinių terminų pateikimas ir aiškinimas terminų žodynuose. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos: straipsnių rinkinys Kazimierui Gaiveniui atminti. Albina Auksoriūtė (sud.), Stasys Keinys (ats. red.), Valentina Skujinia, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 85–117. Gaivenis Kazimieras 2014: Rinktiniai raštai. Sudarė Jolanta Gaivenytė-Butler, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ISO 704 2022: ISO 704: 2022 (E) Terminology work – Principles and methods, Switzerland. Kaulakienė Angelė 2014: Terminologija. Terminografija. Terminija: straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika. Kvašytė Regina 2005: Mokomasis terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Lietuvos RST 1115-90: Lietuvos RST 1115-90 (ISO 704-87) Terminologijos principai ir metodai: oficialus leidinys, Vilnius: Standartizacijos ir kokybės departamentas prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės, 1993. Löckinger Georg, Kockaert Hendrik J., Budin Gerhard 2015: Intensional definitions. – Handbook of Terminology Online 1 (2015), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 60–81. DOI: https:// doi.org/10.1075/hot.1.int1. LST ISO 5127:2019 Informacija ir dokumentavimas. Pagrindai ir aiškinamasis žodynas. Prieiga internete: https://lsd.lrv.lt/lt/standartu-terminu-baze/. Ndi-Kimbi Augustin 1994: Guidelines for terminological definitions: The adherence to and deviation from existing rules in BS/ISO 2382: Data Processing and Information Technology Vocabulary. – Terminology. International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 1 (2), 327–350. DOI: https://doi.org/10.1075/term.1.2.07ndi. Pavel Silvia, Nolet Diane 2001: Handbook of terminology, Ottawa: Minister of Public Works and Government Services Canada. Plečkaitis Romanas 2004: Logikos pagrindai, Vilnius: Tyto alba. Rickevičiūtė Kristina 1960: Apibrėžimas per artimiausiąją giminę ir rūšinį skirtumą. – Problemos 1, 149– 164. DOI: https://doi.org/10.15388/Problemos.1960.0.7259. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė. – Terminologija 28, 175–191. DOI: 10.35321/term28-08. Schmitz Klaus-Dirk 2015: Terms in Texts and the Challenge for Terminology Management. – Terminologija 22, 15–25. TD 1973: Terminologinis darbas (Pagrindai ir metodai): pagalbinė priemonė, sudaryta pagal D. Lotės ir TSRS Mokslų akademijos Mokslinės-techninės terminologijos komiteto darbus. Vertė A. Kaulakienė, Vilnius: Mintis. TŽRBR 2015: Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. Prieiga internete: https://www.vlkk.lt/ aktualiausios-temos/terminija/terminu-zodynu-rengimo-bendrieji-reikalavimai. 135Terminologija | 2024 | 31 Umbrasas Alvydas 2008: Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai: kad žodynai būtų geresni. – Terminologija 15, 216–225. Umbrasas Alvydas 2022: Teisės aktų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu. – Terminologija 29, 120–138. DOI: doi.org/10.35321/term29-07. Valatka Vytis 2014: Apibrėžimas kaip medija scholastinėje mokslo teorijoje. – Logos 81, 62–69. VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001– 2020. Prieiga internete: www.vle.lt. Zemlevičiūtė Palmira 2018: Iš terminų žodynų rengimo patirties. – Gimtoji kalba 7, 11–20. Zemlevičiūtė Palmira 2020: XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 98–131. DOI: doi.org/10.35321/all83-05. Prieiga internete: https:// journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2044. PECULIARITIES IN THE STRUCTURE OF DEFINITIONS OF SPECIFIC TERMS OF GEOGRAPHY Summary In the field of terminology professionals focus on creating precise definitions of oneword or compound terms. They aim to ensure that these definitions meet specific criteria, including having the extension of concept, also definition must be unambiguous, clear, and non-tautological, must accord with other definitions in the concept system, and must avoid being overly narrow or broad. This article aims – to identify the characteristics of the structure of definitions of specific terms in the geosciences. To accomplish this goal, the following tasks have been established: 1) to examine insights from both Lithuanian and foreign authors regarding the formulation and criteria for term definitions; and 2) to investigate the definitions of specific terms and ascertain their structural models. Aiškinamasis geografijos terminų žodynas (Explanatory Dictionary of Geographical Terms), published in 2021, is selected for this study. Zbadano, że w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych stosuje się pięć różnych modeli definicji terminów specjalistycznych. Najczęściej stosowanym modelem definiowania terminów szczegółowych jest taki model, w którym na początku definicji podaje się pojęciowe nadrzędne określenie, a po przecinku wskazuje się istotne cechy definicji. Ta dominanta logiczna jest zdefiniowana w słowniku jako termin ogólny. Pozostałe cztery modele definiowania terminów szczegółowych są mniej produktywne, a niektóre z nich można łatwo przekształcić w najczęściej stosowany model definicji. Jasny hierarchiczny system terminów w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych oraz konsekwentna praca specjalistów i terminologów decydują o jednolitości definicji terminów specjalistycznych. Otrzymano 2024-07-05 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. poczta [email protected]