Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai

doi.org/10.35321/term31-06 Cechy struktury definicji terminów gatunkowych z zakresu geografii Osobliwości struktury definicji terminów gatunkowych z zakresu geografii AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 A B S T R A K T Definiowanie pojęcia z dowolnej dziedziny jest złożonym działaniem logicznym, wymagającym znajomości tej dziedziny, a rezultatem tego działania jest definicja terminu. W terminologii definicja każdego terminu jest niepowtarzalna. Pomaga ona powiązać pojęcie z reprezentującym je terminem. W artykule analizuje się 648 definicji terminów gatunkowych z wydanego w 2021 r. Aiškinamojo geografijos terminų žodyno [Objaśniającego słownika terminów geograficznych], krótko omawia się wymagania dotyczące definicji oraz wyróżnia modele definicji terminów gatunkowych występujące w tym słowniku. Najczęstszym modelem definicji terminu gatunkowego jest taki, w którym na początku definicji podaje się jej dominantę logiczną, a po przecinku przedstawia się istotne cechy definicji, wyjaśniające człon lub człony gatunkowe definiowanego terminu. Dominanta logiczna definicji jest w analizowanym słowniku definiowana osobno jako termin rodzajowy. Pozostałe cztery modele definicji terminów gatunkowych są mniej produktywne; niektóre można łatwo przekształcić w definicje zgodne z pierwszym modelem. SŁOWA KLUCZOWE: definicja, struktura definicji, wymagania dotyczące definicji, znaczenie terminologiczne, termin gatunkowy. S T R E S Z C Z E N I E Proces definiowania pojęcia w dowolnej dziedzinie jest złożonym i systematycznym przedsięwzięciem wymagającym specjalistycznej wiedzy z danej dziedziny. Rezultatem tego procesu jest definicja terminu. Każdy termin ma unikalną definicję. Pomaga ona powiązać pojęcie z terminem, który je reprezentuje. W artykule przeanalizowano definicje 648 terminów szczegółowych zamieszczone w Aiškinamasis geografijos terminų žodynas, wydanym w 2021 roku (Objaśniający słownik terminów geograficznych, 2021); pokrótce omówiono wymagania dotyczące definicji oraz wskazano modele definicji terminów szczegółowych. Najczęściej spotykanym modelem definicji terminów szczegółowych jest taki, w którym na początku definicji podaje się dominantę logiczną, a po przecinku wskazuje się istotne cechy definicji. Terminologija | 2024 | 31 117 Dominanta logiczna jest w słowniku definiowana jako termin nadrzędny. Pozostałe cztery modele definicji terminów szczegółowych są mniej produktywne; niektóre z nich można łatwo przekształcić w definicje według najczęściej spotykanego modelu. SŁOWA KLUCZOWE: definicja, struktura definicji, wymagania dotyczące definicji, znaczenie terminologiczne, termin szczegółowy. UWAGI WSTĘPNE Kwestia tego, jak dokładnie definiować termin prosty lub złożony oraz formułować taką definicję terminu, która spełnia określone wymagania stawiane jej, podobnie jak terminom, na przykład aby zakres pojęcia definiowanego był równy zakresowi pojęcia definiującego, aby definicja była dokładna, jasna, jednoznaczna, nietautologiczna — gdy pojęcie definiowane i definiujące wyrażono identycznie — aby definicja była zgodna z innymi definicjami w systemie pojęć, nie była ani zbyt wąska, ani zbyt szeroka itd., interesuje specjalistów zajmujących się praktyczną pracą terminologiczną. Należy przyznać, że w pracach litewskich terminologów nie znajdziemy pełnego zestawu usystematyzowanych wymagań dotyczących definicji. Najwięcej na ten temat pisał chyba Kazimieras Gaivenis (Gaivenis 2004: 85–117; 2014: 204, 221, 223 i in.); niektóre spostrzeżenia można znaleźć w pracach Angelė Kaulakienė (2014), Palmirze Zemlevičiūtė (2018), Alvydasa Umbrasa (2008, 2022), Aušry Rimkutė-Ganusauskienė (2021) i in. W pracach terminologów nie ma jednak jasnych i wyczerpujących zasad ani wytycznych dotyczących formułowania definicji. Gdyby nawet takie istniały, prawdopodobnie opierałyby się na wymaganiach najczęściej wymienianych w podręcznikach logiki i terminologii oraz w normach; ponadto naukowo precyzyjne zdefiniowanie pojęcia z określonej dziedziny byłoby możliwe tylko przy dobrej znajomości przedmiotu definiowanego pojęcia, zrozumieniu treści i zakresu pojęcia, a także posiadaniu zarówno wiedzy teoretycznej, jak i praktycznej. Celem artykułu jest określenie cech strukturalnych definicji szczegółowych terminów geograficznych. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) omówić spostrzeżenia autorów litewskich i zagranicznych dotyczące formułowania definicji terminów i wymagań wobec nich; 2) przeanalizować definicje terminów szczegółowych z wybranej dziedziny i wyodrębnić ich modele strukturalne. Do badania wybrano jeden z najnowszych drukowanych słowników terminologicznych z definicjami — wydany w 2021 r. Aiškinamasis geografijos terminų žodynas. Jest to „pierwszy systematyczny słownik terminów o tak dużym zakresie, obejmujący różne dziedziny geografii, opracowany we współpracy z Państwową Komisją Języka Litewskiego” (AGTŽ 2021: 7). Zawiera 3405 najważniejszych i najczęściej używanych terminów z geografii ogólnej, 118 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai geografii fizycznej i społeczno-ekonomicznej, a także geografii krajobrazu, gospodarki przestrzennej, kartografii i geoinformatyki. Szczególną cechą tej publikacji jest to, że opisy terminów przedstawiono w tabeli, którą „tworzy 10 kolumn znaczeniowych prezentujących terminy: numer kolejny podrozdziału, termin nadrzędny, termin (pod)rzędny, skrót, definicja, synonimy, terminy niedopuszczalne, odpowiednik w języku angielskim, odpowiednik w języku rosyjskim i odpowiednik w języku niemieckim” (AGTŽ 2021: 11). Przedmiotem badania, wybranym losowo, jest 648 definicji terminów szczegółowych z grupy terminów gamtinės i visuomeninės geografijos, wskazanej przez redaktorów słownika. Oczekuje się, że taka wielkość próby pozwoli wyciągnąć wnioski na temat modeli strukturalnych definicji terminów szczegółowych i pomoże określić najbardziej charakterystyczne cechy tych definicji. Oprócz definicji terminów szczegółowych autorzy słownika podają również definicje terminów nadrzędnych, które ze względu na ograniczoną objętość nie są omawiane w niniejszym artykule; analiza definicji tych terminów jest jednak interesującym i dotąd szerzej niebadanym zagadnieniem, wymagającym odrębnego opracowania. Należy dodać, że wybrany do analizy Aiškinamasis geografijos terminų žodynas został opracowany przez specjalistów znających swoją dziedzinę, zrecenzowany przez terminologa i rozpatrzony przez Podkomisję Terminologiczną Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Pozwala to sądzić, że terminologia geograficzna jest uporządkowana, a definicje terminów zamieszczone w słowniku spełniają stawiane im wymagania terminologiczne. Materiał badawczy pokaże zatem, na jakich zasadach formułowane są definicje terminów, a także ujawni pewne metodycznie użyteczne aspekty strukturalne definicji terminów. W artykule zastosowano analityczną metodę opisową, która pozwala nie tylko opisać przedmiot badania — definicje terminów szczegółowych w słowniku — lecz także szczegółowo go przeanalizować w oparciu o teoretyczną literaturę terminologiczną, a także metodę porównawczą, umożliwiającą porównanie zarówno wybranych do analizy definicji, jak i spostrzeżeń różnych badaczy. Oprócz tych metod wykorzystano metodę obliczeniową, dzięki której uzyskane dane można przedstawić graficznie i oprzeć na nich wnioski, a także ujawnić pewne cechy badanego przedmiotu. O DEFINICJACH TERMINÓW Terminy stanowią podstawę każdej dziedziny nauki. Ich znaczenie terminologiczne określa się za pomocą definicji. Definicja terminu, jak pisze Regina Kvašytė, to „pełny opis słowny, odzwierciedlający semy rdzenia z n a c z e n i a t e r m i n o l o g i c z n e g o1 i określający treść pojęcia, dzięki której 1 Tu i dalej rozstrzelony druk pochodzi od autorki słownika R. Kvašytė. Terminologija | 2024 | 31 119 na określonym poziomie abstrakcji ujawnia się istotne cechy odróżniające je od sąsiednich pojęć” (Kvašytė 2005: 13). Innymi słowy, w definicji pojęcia z danej dziedziny należy ujawnić jego treść, na którą składa się ogół cech definiowanego przedmiotu lub zjawiska. Jak stwierdza Kristina Rickevičiūtė, „[d]efiniując pojęcie, dąży się do osiągnięcia dwojakiego celu: 1) wskazane cechy powinny pomagać odróżnić obiekt definiowanego pojęcia od innych obiektów należących do tego samego rodzaju oraz 2) cechy wskazane w pojęciu definiującym powinny być dobrane i pogrupowane tak, aby definicja ukazywała istotę obiektu definiowanego pojęcia i jego rozwój historyczny” (Rickevičiūtė 1960: 149). Klaus-Dirk Schmitz zwraca uwagę, że „najlepiej, gdy definicje wiążą się z innymi pojęciami i wskazują charakterystyczne cechy definiowanego pojęcia. Na podstawie definicji i cech pojęć można powiązać pojęcia i utworzyć ich systemy odzwierciedlające wiedzę z danej dziedziny lub poddziedziny” (Schmitz 2015: 25). W najnowszej międzynarodowej normie ISO 704 z 2022 r. Terminology work – Principles and methods zasadniczo podkreśla się te same kwestie – definicja powinna wskazywać istotne cechy definiowanego pojęcia, dzięki czemu pojęcie to zostaje wyodrębnione spośród innych pojęć z tej samej dziedziny przedmiotowej (ISO 704 2022: 33). Oznacza to, że podczas definiowania należy dobierać takie cechy konieczne i dodatkowe (drugorzędne), które pokażą, w jaki sposób definiowane pojęcie wiąże się z innymi pojęciami z tej samej dziedziny i czym się od nich różni. Niewątpliwie zatem definiowanie pojęcia jest złożoną czynnością logiczną, wymagającą wiedzy z danej dziedziny, a jej wynikiem jest definicja terminu. Jeśli chodzi ogólnie o terminologię litewską, w XX wieku na terminologię litewską duży wpływ wywarła, z przyczyn politycznych, historycznych i innych, rosyjska szkoła terminologiczna. W publikacji Terminologinis darbas (Pagrindai ir metodai), przetłumaczonej z języka rosyjskiego w 1973 r. i opracowanej na podstawie prac inżyniera Dmitrija Lotego (1898–1950) oraz Komitetu Naukowo-Technicznej Terminologii Akademii Nauk ZSRR, napisano, że przy ujawnianiu treści pojęcia należy zwrócić uwagę na jego miejsce w klasyfikacji pojęć, dlatego niezbędne jest właściwe sklasyfikowanie pojęć z danej dziedziny. Ponadto wskazano ogólne wymagania dotyczące definicji, takie jak: definicje powinny precyzyjnie ustalać treść pojęcia, ujawniać jego istotę, „nie powinny ograniczać myśli naukowo-technicznej” (TD 1973: 21), powinny być w przeważającej mierze słowne i zgodne z normami językowymi, a w definicjach „należy stosować te pojęcia (terminy), które zostały już wcześniej zdefiniowane lub są powszechnie znane” (TD 1973: 22). 120 Aušra Rimkutė-Ganुसauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Wskazówki dotyczące redagowania definicji znajdujemy już w nieobowiązującej normie Lietuvos RST 1115–90, opracowanej zgodnie z ISO 704–87 przez pracowników Uniwersytetu Wileńskiego i Instytutu Języka Litewskiego, dostosowanej do języka litewskiego i wydanej w 1993 r.: Terminologijos principai ir metodai. Przedstawiono w niej zasady formułowania definicji: „Pojęcia używane do sformułowania definicji2 należy wyrażać terminami, które są już stosowane w danym systemie lub są dobrze znane. W każdym przypadku specjalista opracowujący definicję musi mieć pewność, że terminy będą zrozumiałe dla wszystkich” (Lietuvos RST 1115–90: 7). Norma wskazuje również, jakich zasad należy przestrzegać przy redagowaniu definicji. Na pierwszym miejscu wymienia się jedno z podstawowych wymagań: „definicje powinny odzwierciedlać istotne cechy pojęcia” (Lietuvos RST 1115–90: 8). Drugie wymaganie brzmi: „Definicja powinna obejmować wszystkie istotne cechy niezbędne do bezpośredniej identyfikacji pojęcia w określonym systemie pojęć. Cechy różnicujące wybiera się z odpowiedniego systemu pojęć” (Lietuvos RST 1115–90: 8). Trzecią ważną kwestią jest systemowość definicji: „Definicja powinna odzwierciedlać cechy pojęcia i relacje systemowe między pojęciami w następujący sposób: 1) poprzez wskazanie istotnych cech pojęcia szerszego, na których opierają się te relacje; <...>; 2) poprzez odróżnienie ich od pojęć współrzędnych” (Lietuvos RST 1115–90: 8). Ostatnim wymaganiem wymienionym w normie jest zwięzłość definicji: „Do definicji należy włączyć wyłącznie istotne (zewnętrzne i wewnętrzne) cechy danego pojęcia. Włączanie do definicji innych cech, które można wyprowadzić z tych cech, jest niewskazane” (Lietuvos RST 1115–90: 9). W najnowszej, wspomnianej już normie międzynarodowej ISO 704 Terminology work – Principles and methods zasadniczo podkreśla się te same wymagania (ISO 704 2022: 33). Ponieważ normy terminologiczne opracowuje się podobnie jak słowniki terminologiczne, terminolodzy oraz autorzy i redaktorzy słowników terminologicznych kierowali się tymi wymaganiami dotyczącymi redagowania definicji i zasadniczo przestrzegają ich do dziś, oceniając lub opracowując definicje terminów. W Ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzonych uchwałą protokolarną Państwowej Komisji Języka Litewskiego z posiedzenia 20 grudnia 2007 r. (zalecenie R-4), w brzmieniu uchwały protokolarnej nr PN-8 z 3 grudnia 2015 r., wskazano, na co należy zwrócić uwagę przy redagowaniu definicji w słownikach terminologicznych opracowywanych w ramach programów językowych realizowanych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego i ocenianych zgodnie z Zasadami oceny słowników terminologicznych: „W definicji terminu należy dokładnie określić 2 W normie słowo definicja używane jest w znaczeniu „definicji terminu”. Terminologija | 2024 | 31 121 istota pojęcia i wskazać jego cechy odróżniające (unikać elementów nieistotnych). Definicja powinna być wyczerpująca, ale możliwie krótka, poprawna językowo i stylistycznie płynna. Definicje pojęć wyodrębnianych na tej samej podstawie powinny mieć ten sam model. „Słownik współczesnego języka litewskiego” i analogiczne publikacje w innych językach nie mogą być źródłem definicji terminów – zawarte w nich objaśnienia dotyczą znaczeń leksykalnych, a nie terminologicznych” (TŽRBR 2015). W wymaganiach tych nie ma żadnych bardziej szczegółowych wskazówek dotyczących redagowania definicji. Zdaniem Augustinasa Ndi-Kimbi’ia pisemne formy definicji powinny spełniać określone wymagania powszechnie akceptowane przez terminologów, a także terminografów (Ndi-Kimbi 1994: 327). Jego zdaniem, choć starożytni Grecy i późniejsi filozofowie zajmujący się definicjami nie uwzględniali wymagań terminologii ani nie analizowali przypadków stosowania definicji poza własną dziedziną, proponowane przez nich modele i zasady definicji logicznych nie zawsze są odpowiednie, dlatego w niektórych przypadkach nie odpowiadają potrzebom współczesnej terminologii. Ponieważ jednak teoretycznych rozważań na temat definicji terminów jest niewiele, w wielu przypadkach trzeba powracać do zasad formułowania definicji proponowanych przez filozofów i logików (Ndi-Kimbi 1994: 328). Jak już wspomniano, w odniesieniu do definicji terminów logika i jej prawa mają szczególne znaczenie. Właśnie dlatego w logice definicję uznaje się przede wszystkim za czynność logiczną, która ujawnia istotne cechy definiowanego obiektu i odróżnia go od innych obiektów (Ažubalis 2008: 30, por. VLEe3). Wskazuje się, że definicja składa się z następujących części: 1) wyrażenie definiowane (łac. definiendum, Dfd) – pojęcie, które jest definiowane; 2) wyrażenie definiujące (łac. definiens, Dfn) – pojęcia, za pomocą których definiuje się dane pojęcie; 3) wyrażenie łączące („jest”, „oznacza”, „nazywa się”, „to samo co” itp.; zamiast niego można użyć myślnika), które wskazuje relację między wyrażeniem definiowanym a wyrażeniem definiującym (Plečkaitis 2004: 163; Ažubalis 2008: 30; Eidukienė 2009: 60; Bubelis i in. 2012: 116; Valatka 2014: 63). A zatem logiczną formę definicji można wyrazić następującym wzorem: T ≡ A, gdzie T – termin (wyrażenie definiowane), A – definicja (wyrażenie definiujące), ≡ znak równoważności (tj. wyrażenie łączące). 3 Por. „definicja (łac. definitio), czynność logiczna polegająca na określeniu kryteriów pozwalających odróżnić badany obiekt od innych obiektów poprzez wskazanie jego specyfiki oraz znaczenia używanego lub wprowadzanego wyrażenia językowego” (VLEe). 122 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Wyrażenie łączące najczęściej spotykamy w tekstach, natomiast nie znajdziemy go w bazach danych terminologicznych ani w słownikach terminów z definicjami (zarówno drukowanych, jak i elektronicznych) – zwykle podaje się termin, a jego definicję wyróżnia graficznie (innym kolorem, krojem pisma itp.); w bazach danych definicję można umieścić w innej komórce danych itp. W omawianym Aiškinamajame geografijos terminų žodyne również nie ma wyrażenia łączącego, ponieważ, jak już wspomniano, informacje w artykułach terminologicznych przedstawiono w tabeli, dlatego definicję podano w osobnej kolumnie. Bruno de Bessé twierdzi, że samo definiowanie pojęcia powinno opierać się na analizie konceptów (pojęć), i dodaje, że bardzo często terminolodzy lub specjaliści tworzący terminy jej nie przeprowadzają, tj. nie analizują systematycznie pojęć ani ich systemów pojęciowych, choć powinni robić to w jakiś sposób – w myślach lub w notatkach – aby móc rozwiązywać najtrudniejsze problemy związane z relacjami pojęć z innymi pojęciami, wyodrębnianiem ich cech, definiowaniem i innymi zagadnieniami (De Bessé 1997: 66, 106). A zatem, aby właściwie zdefiniować dane pojęcie, czyli opracować definicję terminu, należy wykonać prace przygotowawcze. K. Gaivenis zauważa, że „struktura definicji w słownikach terminów z definicjami zależy od treści i zakresu pojęcia nazywanego terminem oraz od miejsca terminu w systemie klasyfikacji pojęć” (Gaivenis 2002: 74). Analizując definicje w słownikach terminów z definicjami, nie możemy pominąć omówienia pojęcia znaczenia terminologicznego. Znaczenie terminologiczne nie jest tym samym co znaczenie leksykalne, innymi słowy – znaczenie zwykłego wyrazu4, jednak pod względem strukturalnym te znaczenia są dość podobne, ponieważ łączą je komponenty semantyczne, nazywane również semami (Jakaitienė 2010: 57). Znaczenie leksykalne, jak podaje VLEe, to „indywidualna część treści wyrazu – informacja pojęciowa przekazywana przez wyraz o nazywanym przedmiocie. Na treść wyrazu składają się znaczenia o różnym stopniu abstrakcyjności: gramatyczne (część mowy, do której należy wyraz), ogólne (grupy słowotwórcze lub semantyczne, do których należy wyraz) oraz indywidualne. Na przykład wyraz rašytojas jest rzeczownikiem konkretnym, jego ogólne znaczenie grupowe to nazwa wykonawcy czynności (podobnie jak inne rzeczowniki utworzone od czasowników za pomocą przyrostka –tojas nazywają tego, kto wykonuje czynność określoną przez wyraz podstawowy), a znaczenie indywidualne to ‘osoba tworząca utwory literatury pięknej’”. Zdaniem K. Gaivenisa znaczenie leksykalne odzwierciedla w znaczeniach terminologicznych „intensję i niektóre elementy implikacji 4 Por. „Znaczenie ujawniające relację kompleksu dźwięków tworzących wyraz do przedmiotu, zjawiska lub pojęcia wyrażanego przez ten kompleks” (Kvašytė 2005: 52). Terminologija | 2024 | 31 123 semas“ (Gaivenis 2002: 17). Terminine reikšmė terminologų suvokiama kaip reikšmė, būdinga žodžiui tam tikros srities terminijoje (Kvašytė 2005: 53). Kitaip tariant, terminine reikšmė siejasi su specialiu, ne visiems žinomu tikrovės objektu (denotatu). Pvz., terminas nuotėkis geografijos specialistų suprantamas kaip vandens apytakos procesas: Vandens apytakos procesas, kai vanduo teka drenažo srities link. AGTŽ 2021: 122. W hydrogeologii termin nuotėkis definiuje się jako ilość wody: Ilość wody odpływającej z jednostki powierzchni lądu w określonym czasie; wyrażana za pomocą przepływu, modułu odpływu lub współczynnika odpływu. EHTŽ 2003. Porównując zatem terminy z geografii fizycznej i hydrogeologii, widzimy, że znaczenia terminologiczne terminu nuotėkis różnią się w poszczególnych dziedzinach. Jednak zarówno w jednej, jak i w drugiej dziedzinie pojęcie nuotėkis wiąże się z wodą. Jak wynika z pierwszej definicji, jej pierwszą część stanowi najważniejszy wyraz definicji procesas, a określa się również, jaki to proces – vandens apytakos; druga część definicji służy określeniu istotnej cechy pojęcia – vanduo teka drenažo srities link. Definicja stosowana w hydrogeologii jest nieco szersza: tutaj dominantą logiczną, czyli głównym wyrazem definicji, jest wyraz kiekis; wskazuje się, że chodzi o vandens ilość wody, a następnie określa, czym ta ilość się wyróżnia – nuteka iš sausumos ploto vieneto per tam tikrą laiką. Omawiana definicja zostaje rozszerzona o dodatkowe informacje wskazujące na cechy drugorzędne związane z definiowanym pojęciem. Podsumowując powyższe rozważania, można stwierdzić, że znaczenie terminologiczne terminu z każdej dziedziny ma precyzyjne granice wyznaczane przez definicję. Nie zawsze jednak, rzecz jasna, wiadomo, jakie powinny być te granice i jaki powinien być ich związek z istotnymi i nieistotnymi (dodatkowymi) cechami znaczenia terminologicznego, które należy uwypuklić przy definiowaniu danego pojęcia. Za istotne cechy definiowanego pojęcia można uznać takie cechy, z których każda jest niezbędna i wystarczająca do zdefiniowania pojęcia i odróżnienia go od innych pojęć tej samej kategorii. Zdaniem Algirdasa Ažubalisa istotne cechy danego obiektu to takie, z których „każda z osobna jest niezbędna, a wszystkie razem wystarczają do odróżnienia danego obiektu od innych (nawet podobnych) obiektów” (Ažubalis 2008: 24). Nieistotne cechy pojęcia to takie, które je uzupełniają, ale bez nich treść pojęcia się nie zmienia. W logice wyróżnia się także cechy ogólne, które są istotne również w kontekście 124 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai definicji terminów. Cechy ogólne są „charakterystyczne dla wszystkich obiektów z określonej grupy” (Ažubalis 2008: 24). Uwzględniając to, co zostało powiedziane, należy dodać, że każde definiowane pojęcie może mieć nie jedną czy dwie, lecz wiele cech, dlatego wskazanie ich wszystkich jest praktycznie niemożliwe. Formułując definicję, przestrzega się zatem zasady wskazywania tylko cech istotnych, odróżniających definiowane pojęcie od innych pojęć. Znaczenie leksykalne może oczywiście stanowić podstawę znaczenia terminologicznego. Zdarza się, że termin ma więcej niż jedno znaczenie terminologiczne, dlatego każde z nich zazwyczaj definiuje się osobno jako samodzielną jednostkę. W objaśniającym słowniku terminów geograficznych terminów wieloznacznych nie ma wiele. W przypadkach, gdy termin ma więcej niż jedno znaczenie, definiuje się je osobno, numerując znaczenia, np.: kolonizacija 1. Zajęcie innego kraju lub terytorium i przekształcenie go w kolonię. 2. Masowe przesiedlanie się ludzi do innych krajów i na inne terytoria. AGTŽ 2021: 208. Jak wynika z przykładu, termin kolonizacija ma dwa znaczenia terminologiczne: pierwsze wiąże się z zajęciem kraju lub terytorium, drugie zaś z masowym przesiedlaniem się. Alvydas Umbrasas zwraca uwagę, że „[I]m bardziej samodzielne definiowanie każdego znaczenia sprzyja komputeryzacja słowników, umieszczanie ich w terminologicznych bazach danych” (Umbrasas 2008: 222). Po przejrzeniu wybranych do analizy terminów geograficznych widać, że terminy wieloznaczne, tj. takie, które mają dwa lub więcej znaczeń (termin europeizacija w słowniku geograficznym (AGTŽ 2021: 280) ma aż 4 znaczenia; znaleziono 5 terminów (sėklius, metropolis, miestas, geografinė kultūra ir tauta) mających po 3 znaczenia), stanowią około 2,3 proc. Jest to zatem niewielki odsetek w porównaniu z terminami mającymi jedno znaczenie (97,7 proc.). Warto pamiętać, że wieloznaczność jako zjawisko semantyczne tradycyjnie uznaje się za jeden z głównych problemów terminologii i dąży się do przestrzegania zasady: jeden termin w danej dziedzinie – jedno znaczenie, aby uniknąć dwuznaczności5. Jak widać, w analizowanym Objaśniającym słowniku terminów geograficznych zasadniczo przestrzega się wymogu jednoznaczności, stawianego terminom. Wracając jednak do struktury definicji terminów, należy stwierdzić, że w terminologii, a także w terminografii, definicja terminu jest najważniejsza 5 Palmira Zemlevičiūtė w artykule O kwestii wieloznaczności terminów medycznych z końca XIX i początku XX wieku szczegółowo omawia pojęcie wieloznaczności w terminologii i terminologii medycznej (Zemlevičiūtė 2020: 98–131). Terminologija | 2024 | 31 125 narzędzie pomagające jasno, precyzyjnie i logicznie określić istotę pojęcia; innymi słowy, definicja pomaga powiązać pojęcie z reprezentującym je terminem. Trudności wynikają z tego, że nie istnieje jedna forma definicji, jeden jej typ ani jeden model jej struktury, który odpowiadałby wszystkim typom pojęć. Ponadto należy pamiętać, że wszystko, co zostało wyżej wspomniane, zależy także od tego, jaką definicję trzeba opracować — inaczej formułuje się definicję terminu, inaczej definicję encyklopedyczną, a jeszcze inaczej definicję zwykłego wyrazu. W objaśniającym słowniku terminów geograficznych terminy pod względem treści dzieli się na dwie grupy: nadrzędne i podrzędne. Po przeprowadzeniu obliczeń ustalono, że w słowniku najwięcej zdefiniowano terminów nadrzędnych — 71%, znacznie mniej zaś podrzędnych — zaledwie 29%. Termin nadrzędny to termin nazywający pojęcie o znaczeniu ogólniejszym, czyli pojęcie nadrzędne, natomiast termin podrzędny to termin określający pojęcie bardziej szczegółowe, czyli podrzędne (Kvašytė 2005: 67, 69). Dokładniejszej analizy terminów nadrzędnych i podrzędnych nie podjęto ze względu na ograniczoną objętość artykułu. CECHY DEFINICJI TERMINÓW PODRZĘDNYCH Terminy podrzędne mają postać złożoną. W objaśniającym słowniku terminów geograficznych najwięcej zdefiniowano dwuwyrazowych terminów podrzędnych (50%), znacznie mniej — trzywyrazowych (37%), a zaledwie 13% stanowią terminy wielowyrazowe — cztero- i więcejwyrazowe. Analiza 648 definicji podrzędnych terminów geograficznych pokazuje, że przy ich opracowywaniu zachowuje się systemowość, ponieważ zazwyczaj objaśnia się podrzędny człon (lub człony) terminu złożonego, natomiast termin nadrzędny, stanowiący dominantę logiczną jego definicji (jedno- lub wielowyrazowy), jest definiowany w słowniku osobno. Należy zaznaczyć, że użyty w artykule termin dominanta logiczna, stosowany przez terminologa K. Gaivenisa (Gaivenis 2004: 106), oznacza główny, najważniejszy wyraz lub połączenie wyrazowe rozpoczynające definicję. W przypadku definicji terminu dwuwyrazowego dominanta logiczna zazwyczaj pokrywa się z członem głównym tego terminu, czyli członem oznaczającym pojęcie nadrzędne; natomiast w przypadku definicji terminu złożonego mającego więcej niż dwa człony dominanta logiczna jest połączeniem wyrazowym odpowiadającym terminowi złożonemu z co najmniej dwóch członów. Ustalono, że najwięcej definicji terminów podrzędnych (81,5%, zob. rys. 1) skonstruowano według następującego modelu: 126 Aušra Rimkutė-Ganauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Model I RT = LD + EP, gdzie RT — termin podrzędny, LD — dominanta logiczna, EP — istotna cecha (cechy) różnicująca (różnicujące) definiowanego pojęcia. Na przykład: fròntiniai krituliai Opady występujące podczas przechodzenia ciepłego, chłodnego lub zokludowanego frontu atmosferycznego. AGTŽ 2021: 92. ekvivalentinė oro temperatūra Temperatura powietrza, jaką osiągnęłaby dana objętość powietrza, gdyby cała zawarta w niej para wodna skropliła się do kropelek wody. AGTŽ 2021: 96. Jak wynika z definicji, rozpoczynają się one od dominant logicznych opady i temperatura powietrza, po czym objaśniane są podrzędne człony terminów złożonych: frontiniai i ekvivalentinė. Autorzy słownika uznają te dominanty logiczne definicji za terminy nadrzędne i definiują je osobno w słowniku: krituliai Produkty kondensacji pary wodnej w atmosferze, w stanie ciekłym lub stałym, opadające na powierzchnię podłoża. AGTŽ 2021: 92. temperatura powietrza Temperatura wskazywana przez termometr znajdujący się w powietrzu, na który nie padają bezpośrednie promienie słoneczne. W meteorologii temperaturę wyraża się w stopniach Celsjusza (°C), natomiast temperaturę bezwzględną – w kelwinach (K). AGTŽ 2021: 96. Większość definicji terminów gatunkowych podanych w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych zaczyna się zatem od dominanty logicznej (jednowyrazowej lub wielowyrazowej). Jak już wspomniano, dominanta logiczna jest już zdefiniowana w słowniku, tzn. jej definicję podano przy definicjach terminów pokrewnych. Po dominancie logicznej zwykle stawia się przecinek, a po nim przedstawia się cechy istotne, wyjaśniające człon lub człony gatunkowe definiowanego terminu. Ten model definicji terminu gatunkowego w słowniku objaśniającym zasadniczo odpowiada najpowszechniejszemu typowi definicji terminów – definicji intensjonalnej. Definicją intensjonalną nazywa się definicję wskazującą „najbliższe pojęcie nadrzędne, już zdefiniowane lub powszechnie znane, oraz cechy charakteryzujące różnice gatunkowe pojęcia” (Kvašytė 2005: 13; por. Gaivenis 2002: 30; Löckinger, Kockaert, Budin 2015). Zdaniem K. Gaivenisa, Terminologija | 2024 | 31 127 „[I]ntensjonalne definicje są najczęściej definicjami klasycznymi definitio per genus proximum et differentiam specificam. W definicjach tych różnicę gatunkową może stanowić nie jedna, lecz kilka cech. Dzieje się tak dlatego, że zdarzają się przypadki, w których nie można znaleźć tej jednej cechy, która odróżniałaby definiowany obiekt od wszystkich pozostałych i zasadniczo ujawniała jego treść” (Gaivenis 2002: 30). W logice klasyczna definicja, o której wspomina terminolog, ze względu na relację między pojęciami nadrzędnymi i podrzędnymi jest również nazywana definicją przez najbliższy rodzaj i różnicę gatunkową. Definicja intensjonalna jest typem definicji terminu najpowszechniej stosowanym w terminologii. Zapewne właśnie dlatego w niektórych pracach nazywa się ją definicją terminologiczną (Pavel, Nolet 2001: 24). Międzynarodowa norma ISO 704 z 2022 roku Terminology work – Principles and methods stwierdza, że definicje intensjonalne są najodpowiedniejsze do definiowania terminów i powinny być stosowane najczęściej, ponieważ najlepiej ukazują właściwości definiowanego pojęcia w systemie pojęć (ISO 704 2022: 33). Definicję intensjonalną uważa się zatem za standardową definicję terminologiczną. K. Gaivenis nazywa takie definicje również pełnymi (Gaivenis 2004: 105) i twierdzi, że „[T]ego rodzaju definicje służą realizacji dwóch zadań poznawczych: a) ujawniają istotne cechy definiowanego designatu terminologicznego; b) odróżniają definiowany designat od designatów mu pokrewnych” (Gaivenis 2004: 105). Drugi model definicji terminów gatunkowych ma nieco inną strukturę, ponieważ na jego początku podaje się istotną cechę lub cechy definiowanego pojęcia, a dominantę logiczną przesuwa się na koniec definicji. Schematycznie taką definicję można przedstawić następująco: Model II RT = EP + LD, gdzie RT – termin gatunkowy, EP – istotna cecha (cechy) odróżniająca (odróżniające) definiowanego pojęcia, LD – dominanta logiczna. Model ten można zilustrować przykładem terminu gatunkowego gospodarstwo domowe niespokrewnione: gospodarstwo domowe niespokrewnione Giminystės ryšiais nesusijusių asmenų grupės namų ūkis. AGTŽ 2021: 178. Z definicji wynika, że objaśnia ona poboczny człon terminu trójwyrazowego niespokrewnione, natomiast dominantę logiczną gospodarstwo domowe, która jest definiowana w słowniku osobno, podaje się dopiero na końcu definicji. Terminy gatunkowe tego modelu 128 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Definicje w badanym materiale stanowią zaledwie około 2,1% (zob. rys. 1) wszystkich definicji terminów gatunkowych. Takie definicje można łatwo przekształcić w definicje pierwszego modelu. Cechą wyróżniającą ten model definicji jest zwięzłość. Definicje są jednozdaniowe i krótkie. Zatem definicje tego modelu spełniają jedno z istotnych wymagań wskazywanych przez terminologów, wspomnianych na początku artykułu. Jeszcze jeden model definicji terminów gatunkowych można uznać za podtyp modelu pierwszego. Można go przedstawić za pomocą następującego schematu: Model III RT = PLD + EP, gdzie RT oznacza termin gatunkowy, PLD – dominantę logiczną oraz poprzedzającą ją i uzupełniającą ją cechę, a EP – istotną cechę (lub istotne cechy) odróżniającą (odróżniające) definiowane pojęcie. Na przykład termin front okluzji (zob. przykład poniżej) zaczyna się objaśniać za pomocą zdefiniowanego już w słowniku terminu rodzajowego front atmosferyczny, uzupełnionego o informację dodatkową (zwykle wyrażoną jednym lub dwoma wyrazami), a po przecinku opisuje się, dlaczego front atmosferyczny jest okluzyjny, tj. w drugiej części definicji określa się cechy tego frontu atmosferycznego (ma cechy frontu chłodnego i ciepłego), innymi słowy, czym różni się on od innych terminów gatunkowych, których dominantą logiczną jest front atmosferyczny, takich jak front wtórny, front arktyczny, front polarny, front stacjonarny, front chłodny, front ciepły i front górny, podanych w analizowanym źródle: front okluzji Złożony front atmosferyczny, mający cechy frontu chłodnego i ciepłego, który w wyższych warstwach troposfery odpowiada grzbietowi ciepła. <…>. AGTŽ 2021: 82. Po dokładniejszej analizie omówionej definicji można stwierdzić, że cecha złożony „złożony z części, utworzony” w DLKŽe, umieszczona przed terminem rodzajowym front atmosferyczny, pojawiła się najprawdopodobniej dlatego, że front okluzji ma cechy dwóch frontów – zarówno chłodnego, jak i ciepłego. Gdyby definicja terminu front okluzji zaczynała się od dominanty logicznej front atmosferyczny bez wyrazu złożony, wydaje się, że definicja również byłaby jasna i ujawniałaby istotne cechy definiowanego pojęcia. Definicje omawianego typu stanowią w analizowanym zbiorze definicji ponad jedną dziesiątą wszystkich definicji terminów gatunkowych (11,9%, zob. rys. 1). Terminologija | 2024 | 31 129 A zatem nie są one częste, ale bardzo łatwo można je przekształcić w definicje pierwszego modelu. Por. także: bipolinis arealas Rozdzielony obszar występowania, na którym ten sam gatunek jest rozpowszechniony w umiarkowanych szerokościach geograficznych półkuli północnej i południowej, ale nie występuje w strefie tropikalnej. AGTŽ 2021: 136. Podobnie jak w przypadku definicji terminu okliuzinis atmosferos frontas, definicja dwuwyrazowego terminu bipolinis arealas rozpoczyna się od dominanty logicznej, którą stanowi termin rodzajowy (arealas), poprzedzonej określeniem pewnej jej cechy (perskirtas); następnie, po dominancie logicznej, wyjaśnia się, dlaczego obszar występowania można nazwać bipoliniu, czyli wskazuje się istotne cechy definiowanego obiektu (występuje w umiarkowanych szerokościach geograficznych półkuli północnej i południowej, nie występuje w strefie tropikalnej). Kolejny, czwarty model definicji terminów gatunkowych jest zasadniczo tak samo dwuczłonowy jak omówione wcześniej, różni się jednak od pozostałych tym, że definicję rozpoczyna już określona dominanta logiczna, tj. termin rodzajowy uzupełniony wyrazem wskazującym relację lub ją uszczegóławiającym, np.: bendroji geomorfologija Dział geomorfologii badający ogólne zasady i prawidłowości powstawania form rzeźby terenu i ich zespołów, ich globalne rozmieszczenie oraz ewolucję. AGTŽ 2021: 38. Jak wynika z definicji terminu złożonego bendroji geomorfologija, również rozpoczyna się ona od połączenia wyrazowego pełniącego funkcję dominanty logicznej: geomorfologijos šaka. Jego pierwszy wyraz, geomorfologija, jest w słowniku definiowany osobno jako termin rodzajowy, natomiast wyraz šaka uzupełnia ten termin rodzajowy. Po dominancie logicznej stawia się przecinek, a następnie podaje cechy odróżniające terminu gatunkowego. Ten model struktury definicji można przedstawić za pomocą następującego schematu: Model IV RT = LDS + EP, gdzie RT – termin gatunkowy, LDS – dominanta logiczna ze słowem wskazującym relację, EP – istotna (–e) cecha (–y) odróżniająca definiowanego pojęcia. Zatem omówiony model definicji pod względem struktury, jak już wspomniano, pokrywa się z najczęstszymi definicjami modelu pierwszego, jednak przy omawianiu formalnego wyrażenia definicji widoczna jest różnica w stosunku do definicji modelu pierwszego. Czwarty model definicji nie jest częsty; w badanym materiale znaleziono jedynie 3,1 proc. (zob. rys. 1) definicji terminów gatunkowych tego modelu. Piąty model definicji terminów gatunkowych, znaleziony w Słowniku objaśniającym terminów geograficznych, jest bardzo rzadki (1,4 proc., zob. rys. 1). Model ten wygląda następująco: 130 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Model V RT = PRTDA + EP, gdzie RT – termin gatunkowy, PRTDA – opis głównego członu terminu gatunkowego, EP – istotna (–e) cecha (–y) odróżniająca definiowanego pojęcia. Definicje te różnią się od innych tym, że nie mają dominanty logicznej zdefiniowanej w słowniku. Takie definicje rozpoczynają się od krótkiego opisu głównego członu terminu gatunkowego, po przecinku zaś podawane są istotne cechy odróżniające definiowanego pojęcia. Porównajmy definicje dwóch terminów gatunkowych: cyklon orograficzny Obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego, powstający po zawietrznej stronie łańcucha górskiego – góry zatrzymują przepływ powietrza. <...>. AGTŽ 2021: 86 ir cyklon tropikalny Wir atmosferyczny niskiego ciśnienia, charakteryzujący się strefą wiatrów sztormowych na peryferiach i powstający nad akwenami oceanicznymi pasa tropikalnego (których Tpav ≥ 26 °C). AGTŽ 2021: 86. W Słowniku objaśniającym terminów geograficznych termin cyklon, który jest terminem nadrzędnym, definiowany jest odrębnie: cyklon 1. Wir atmosferyczny niskiego ciśnienia (najniższe ciśnienie w centrum), w którym powietrze krąży wokół centrum przeciwnie do ruchu wskazówek zegara na półkuli północnej, a zgodnie z ruchem wskazówek zegara – na półkuli południowej. 2. Obszar ciśnienia atmosferycznego niższego niż w otaczających regionach, wyróżniany na mapach pogody i klimatu. AGTŽ 2021: 86. Jak wynika z definicji, w słowniku podano dwa znaczenia terminu ciklonas. Termin podrzędny orografinis ciklonas należy wiązać z drugim znaczeniem terminu ciklono („obszar ciśnienia atmosferycznego niższego niż w otaczających regionach”), natomiast atogrąžų ciklonas – z pierwszym („wir atmosferyczny o niskim ciśnieniu”). Zazwyczaj zarówno terminolodzy, jak i terminografowie twierdzą, że nie ma potrzeby ponownego objaśniania terminów nadrzędnych już zdefiniowanych w terminach podrzędnych; najważniejsze jest ujawnienie istotnych cech odróżniających definiowanego pojęcia, a w razie potrzeby próba wyjaśnienia, jak powstają te cechy itp. Jednak, jak widać, omawiany piąty model definicji pojawia się w przypadkach, gdy dąży się do jasności i precyzji oraz unika wieloznaczności. W badanym źródle takich przypadków nie ma wiele, ponieważ, jak już wspomniano, terminów mających dwa lub Terminologija | 2024 | 31 131 Rys. 1. Częstość występowania modeli definicji terminów podrzędnych (w%) i więcej znaczeń jest również zaledwie kilka. Wszystkie terminy definiowane według tego modelu są dwuwyrazowe. Jak pokazują przeprowadzone badania, w Słowniku objaśniającym terminów geograficznych terminy podrzędne definiuje się według pięciu modeli (zob. rys. 1). Można stwierdzić, że w uporządkowanej i znormalizowanej terminologii geograficznej dominują definicje klasyczne, zwane również definitio per genus proximum et differentiam specificam. W definicjach tych, poprzez rodzaj i różnicę gatunkową, obok rodzaju (terminu nadrzędnego) ujawnia się różnice gatunkowe, czyli to, co w niniejszym artykule nazwano cechami odróżniającymi. Jak widzieliśmy na przykładach, cechy te pomagają scharakteryzować definiowane pojęcie jako gatunek (termin podrzędny) i odróżnić je od wszystkich innych odpowiednich pojęć tej samej kategorii. Ustalenie różnicy gatunkowej jest jednym z kluczowych działań niezbędnych do precyzyjnego zdefiniowania pojęcia i odróżnienia go od innych. Właśnie dlatego twierdzi się, że dla tego samego pojęcia nie musi istnieć jedna definicja; definicji może być tyle, ile i jakich najważniejszych cech zostanie wyodrębnionych, dlatego „poprawne mogą być nie tylko jedna, ale nawet kilka definicji terminów” (Gaivenis 2002: 19). Wybór jednego dominującego modelu definicji terminów podrzędnych wskazuje, że definicje opracowuje się zgodnie z zasadą analogii. Taka standaryzacja definicji wiąże się zapewne z wymaganiami stawianymi słownikom objaśniającym terminów. Do ważnych wymagań stawianych definicjom należą zwięzłość i logiczność, wskazywane nie tylko przez terminologów, lecz także przez logików, a także wymieniane w najnowszej normie ISO 704. Zatem w idealnym przypadku definicja terminu powinna być sformułowana w jednym zdaniu (Ndi-Kimbi 1994: 334), jednak wymóg ten 132 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai nie zawsze daje się spełnić. Przegląd definicji terminów podrzędnych pokazuje, że około 77 proc. wszystkich definicji składa się z jednego zdania, a pozostałe to definicje wielozdaniowe. Bardzo krótkich definicji jest zaledwie kilka; dominują dłuższe zdania, w których poszczególne części oddzielono przecinkami, a nawet średnikami. W takich definicjach opisuje się cechy istotne lub dodatkowe, niezbędne do scharakteryzowania pojęcia. Choć mogłoby się wydawać, że im dłuższa definicja, tym jest dokładniejsza i pełniejsza, nie należy tak sądzić w każdym przypadku, ponieważ do ujawnienia znaczenia terminologicznego terminu podrzędnego powinno wystarczyć wskazanie cechy (cech) odróżniającej (odróżniających) i/lub najważniejszej (najważniejszych) pojęcia. WNIOSKI Definiowanie pojęć z dowolnej dziedziny jest złożonym działaniem logicznym wymagającym wiedzy z tej dziedziny, a jego rezultatem jest definicja terminu. Aby właściwie zdefiniować pojęcie, czyli opracować definicję terminu, należy wykonać prace przygotowawcze. W słownikach objaśniających terminów definicję należy uznać za rezultat konstruktywnego porozumienia autorów słownika. Za pomocą definicji odróżnia się pojęcie od innych pojęć, wyznacza granice znaczenia terminologicznego, utrwala relacje konceptualne terminu nazywającego pojęcie z innymi terminami itp. Struktura definicji terminu zależy od treści i zakresu pojęcia, które termin nazywa, a także od miejsca terminu w systemie klasyfikacji pojęć. Wyniki badań pokazują, że w Słowniku objaśniającym terminów geograficznych definicje terminów podrzędnych tworzone są według pięciu modeli. Najczęstszy model definicji terminu podrzędnego polega na wskazaniu dominanty logicznej, którą stanowi termin prosty lub złożony już zdefiniowany w słowniku, a następnie, po przecinku, na przedstawieniu istotnych cech definiowanego pojęcia, wyjaśniających człon lub człony terminu podrzędnego. Pozostałe cztery modele definicji terminów podrzędnych są mniej produktywne, a niektóre z nich można łatwo przekształcić w definicje pierwszego modelu. O jednolitości, a zarazem spójności definicji terminów podrzędnych w Słowniku objaśniającym terminów geograficznych decyduje stosunkowo przejrzysty hierarchiczny system terminów słownika, a także konsekwentna praca specjalistów i terminologów. Terminologija | 2024 | 31 133 ŠALTINIAI AGTŽ 2021: Aiškinamasis geografijos terminų žodynas. Parengė Paulius Kavaliauskas (moksl. red.), Dovilė Krupickaitė (ats. red.) ir kt., Vilnius: Vilniaus universitetas. EHTŽ 2003: Enciklopedinis hidrogeologijos terminų žodynas: lietuvių–anglų–vokiečių–rusų kalbų. Parengė Vytautas Juodkazis (ats. red.), Viktoras Kemešis, Gailė Žaliūdienė, Vilnius: Lietuvos geologijos tarnyba. Prieiga internete: https://terminai.vlkk.lt/. LITERATŪRA Ažubalis Algirdas 2008: Logika ir mokyklinė matematika: monografija, Vilnius: Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademija. Bubelis Rimgaudas, Jakimenko Virginija, Valatka Vytis 2012: Logika II: Silogistika, klasių logika, daugiareikšmė, modalinė, normų logika, nededukciniai samprotavimai, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. De Bessé Bruno 1997: Terminological Definitions. – Sue Ellen Wright, Gerhard Budin. Handbook of Terminology Management 1: Basic Aspects of Terminology Management, John Benjamins Publishing Co., 63–74. DLKŽė: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. Stasys Keinys, 8-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021; e. variantas, 2021. DOI: doi.org/10.35321/dlkz. Prieiga internete: https://ekalba.lt. Eidukienė Dalia 2009: Logika, Vilnius: Parama. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gaivenis Kazimieras 2004: Sudėtinių terminų pateikimas ir aiškinimas terminų žodynuose. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos: straipsnių rinkinys Kazimierui Gaiveniui atminti. Albina Auk­soriūtė (sud.), Stasys Keinys (ats. red.), Valentina Skujinia, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 85–117. Gaivenis Kazimieras 2014: Rinktiniai raštai. Sudarė Jolanta Gaivenytė-Butler, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ISO 704 2022: ISO 704: 2022 (E) Terminology work – Principles and methods, Switzerland. Kaulakienė Angele 2014: Terminologija. Terminografija. Terminija: straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika. Kvašytė Regina 2005: Mokomasi terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VŠĮ Šiaulių universiteto leidykla. Lietuvos RST 1115-90: Lietuvos RST 1115-90 (ISO 704-87) Terminologijos principai ir metodai: oficialus leidinys, Vilnius: Standartizacijos ir kokybės departamentas prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės, 1993. Löckinger Georg, Kockaert Hendrik J., Budin Gerhard 2015: Intensional definitions. – Handbook of Terminology Online 1 (2015), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 60–81. DOI: https://doi.org/10.1075/hot.1.int1. LST ISO 5127:2019 Informacija ir dokumentavimas. Pagrindai ir aiškinamasis žodynas. Prieiga internete: https://lsd.lrv.lt/lt/standartu-terminu-baze/. Ndi-Kimbi Augustin 1994: Guidelines for terminological definitions: The adherence to and deviation from existing rules in BS/ISO 2382: Data Processing and Information Technology Vocabulary. – Terminology. International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 1 (2), 327–350. DOI: https://doi.org/10.1075/term.1.2.07ndi. Pavel Silvia, Nolet Diane 2001: Handbook of terminology, Ottawa: Minister of Public Works and Government Services Canada. Plečkaitis Romanas 2004: Logikos pagrindai, Vilnius: Tyto alba. Rickev[i]čiūtė Kristina 1960: Apibrėžimas per artimiausiąją giminę ir rūšinį skirtumą. – Problemos 1, 149–164. DOI: https://doi.org/10.15388/Problemos.1960.0.7259. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė. – Terminologija 28, 175–191. DOI: 10.35321/term28-08. Schmitz Klaus-Dirk 2015: Terms in Texts and the Challenge for Terminology Management. – Terminologija 22, 15–25. TD 1973: Terminologinis darbas (Pagrindai ir metodai): pagalbinė priemonė, sudaryta pagal D. Lotes ir TSRS Mokslų akademijos Mokslinės-techninės terminologijos komiteto darbus. Vertė A. Kaulakienė, Vilnius: Mintis. TŽRBR 2015: Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. Prieiga internete: https://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/terminija/terminu-zodynu-rengimo-bendrieji-reikalavimai. 134 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Rūšinių geografijos terminų apibrėžčių struktūros ypatumai Umbrasas Alvydas 2008: Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai: kad žodynai būtų geresni. – Terminologija 15, 216–225. Umbrasas Alvydas 2022: Teisės aktų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu. – Terminologija 29, 120–138. DOI: doi.org/10.35321/term29-07. Valatka Vytis 2014: Apibrėžimas kaip medija scholastinėje mokslo teorijoje. – Logos 81, 62–69. VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: www.vle.lt. Zemlevičiūtė Palmira 2018: Iš terminų žodynų rengimo patirties. – Gimtoji kalba 7, 11–20. Zemlevičiūtė Palmira 2020: XIX a. pab. – XX a. pr. medicinos terminų daugiareikšmiškumo klausimu. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 98–131. DOI: doi.org/10.35321/all83-05. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2044. PECULIARITIES IN THE STRUCTURE OF DEFINITIONS OF SPECIFIC TERMS OF GEOGRAPHY Summary In the field of terminology professionals focus on creating precise definitions of one-word or compound terms. They aim to ensure that these definitions meet specific criteria, including having the extension of concept, also definition must be unambiguous, clear, and non-tautological, must accord with other definitions in the concept system, and must avoid being overly narrow or broad. This article aims – to identify the characteristics of the structure of definitions of specific terms in the geosciences. To accomplish this goal, the following tasks have been established: 1) to examine insights from both Lithuanian and foreign authors regarding the formulation and criteria for term definitions; and 2) to investigate the definitions of specific terms and ascertain their structural models. Aiškinamasis geografijos terminų žodynas (Explanatory Dictionary of Geographical Terms), published in 2021, is selected for this study. It is investigated, that five different definitions’ models of specific terms are used in Aiškinamasis geografijos terminų žodynas. The most common model of definition of specific terms is such model, when at the beginning of definition is told logical dominant and after comma the essential attributes of definition are indicated. This logical dominant is defined as a general term in the dictionary. The other four models of definition of specific terms are less productive, some of them can be readily transformed into the most common model of definition. The clear hierarchical system of terms in Aiškinamasis geografijos terminų žodynas and consistent work of specialists and terminologists determines the uniformity of definitions of specific terms. Gauta 2024-07-05 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2024 | 31 135